Skip to main content

Full text of "Sancti Bonaventurae ord. min. episc. card. et eccl. doctoris seraph. Breviloquium adjectis illustrationibus ex aliis operibus ejusdem s. doct depromptis tabulis ad singula capita et appendicibus opera et studio P. Antonii Mariae a Vicetia ref. prov. Venetae lect. theol. et ministri provincialis. Editio altera ab auctore recognita"

See other formats 


This is a reproduction of a library book that was digitized 
by Google as part of an ongoing effort to preserve the 
information in books and make it universally accessible. 


Google books 


https://books.google.com 


This is a reproduction of a library book that was digitized 
by Google as part of an ongoing effort to preserve the 
information in books and make it universally accessible. 


Google books 


https://books.google.com 


"— "m". 


"m 


* ^ 


1 » 
" Ln 
EESTI. LOU Lolo nito a 


SANOTI BONAVENTURAE 


ORD. MIN. EPISC. CARD. ET ECCL. DOCTORIS SERAPH. 


BREVILOQUIUM 


ADJECTIS 


ILLUSTRATIONIBUS EX ALIIS OPERIBUS EJUSDEM $. DOCT. DEPROMPTIS 
TABULIS AD SINGULA CAPITA 


ET APPENDICIBUS 


OPERA ET STUDIO 


P. ANTONII MARIAE A VICETIA 


REF. PROV, VENETAE LECT. THEOL, ET MINISTRI PROVINCIALIS, 


EDITIO ALTERA 
AB AUCTORE RECOGNITA. 


FRIBURGI bBRISGO VIAE. 
S U M-BXTCDDB*USSCHOBARSDASECKE. 
MDCCCLXXXI. 


EJUSDEM LIBRARIAE AEDES SUNT ARGENTORATI ET MONACHII ATQUE IN URBE 8. LUDOVICI AMERICANA. 


FS c — $251 


Digitized by Google 


Hinton Google 


Sumptibus ae typis infrascripti bibliopolae prodiit: 


SANCTI BONAVENTURAE 


ORD. MIN. EPISC. CARD. ET ECCL. DOCTORIS SERAPH. 


bREVILOQUIUM 


ADJECTIS 
ILLUSTRATIONIBUS EX ALIIS OPERIBUS EJUSDEM 8. DOCT. DEPROMPTIS 
TABULIS AD SINGULA CAPITA 
ET APPENDICIBUS 


OPERA ET STUDIO 


P. ANTONII MARIAE A VICETIA 


REF. PROV, VENETAE LECT. THEOL. ET MINISTRI PROVINCIALIS, 


EDITIO ALTERA 


AB AUCTORE RECOGNITA. 


49. (XVI et 108 p.) Pretium: Fes. 15. (M. 12.) 


(Qs in theologicis disciplinis ita novitius esse potest, cui praeclarissimum Breviloquium Seraphici 
Doctoris non innotescat? Etsi enim omnia hujus praestantissimi Sancti opera summopere a viris doctis com- 
mendentur, Breviloquium tamen ita pro caeteris eminet, ut celeberrimus Cancellarius Parisiensis, Joannes Gerson, 
asserere haud dubitaverit, quod ,sicut apud grammaticos Donatus de partibus orationis, et apud logicos Sum- 
mulae Petri Hispani traduntur ab initio novis discipulis ad memoriter recolendum; sic apud theologos discipulos 
Breviloquium Bonaventurae, quod incipit: Flecto genua mea, videretur salubriter imponendum, juneto 
Itinerario suo mentis in Deum ... ltaque laus omnis inferior est his duobus opusculis, quorum vim 
agnoscere etiam sola credulitate non parvus est profectus (pag. IX—X)." Et alibi: ,Cujus opuscula duo tanta 


sunt arte compendii divinitus composita, ut supra ipsa nihil (ib.).* 


Textus igitur hujus tam praeclari opusculi hic exhibetur, juxta tertiam editionem Tubingensem a cl. 
Doctore Hefele, nunc Rottenburgensi Episcopo an. MDCCCLXI publici juris factam, adjectis variis lectionibus 
ex vetustissima editione an. MCCCCLXXXIV sine loco impressionis in hune usum nune primum collectis 
(pag. XI). 

Verum non agitur híc de nova tantum Breviloquii editione, sed potissimum de uberrima ejusdem 
illustratione. Cl. P. Antonius Maria a Vieetia, Franeiscanus Reformatus, hujus illustrationis auctor, in libris 
Doctoris Seraphiei apprime versatus, tum ex hoc opere, maximo certe labore, magnoque studio ac diligentia 
confecto apparet; tum etiam ex eo colligitur, quod duobus gloriatur discipulis de Bonaventuriana doctrina et 
ipsis jam optime meritis. Ex iis prior, in nostra Germania non ignotus, est P. Fidelis a Fanna, qui biblio- 
thecas manuscriptorum fera totius Europae perlustravit ad novam omnium operum Seraphici Doctoris editionem 
adornandam (pag. 79). Alter est P. Joannes a Rubino, qui eidem P. Antonio Maria opem sedulo tulit ad 
conficiendum Lexicon Bonaventurianum, in quo termini theologici, distinctiones et effata 
praecipua Scholasticorum a Ser. Doctore declarantur (pag. XII, not. 2). Quod quidem Lexicon 
— Venetiis anno nuper elapso impressum, quamplurimum confert ad studium Bonaventurianae doctrinae. In Ephe- 
meride latina Divus Thomas, quae Placentiae in Italia prodit, n. 50 haee de eo opere leguntur: ,Optimo 
consilio ad scholasticae philosophiae instaurationem Ordinatores hujus Lexici ipsum digesserunt, nam Seraph. 
Doctor in scholastica doctrina una cum Angelico principatum tenet, et quamvis non desint Lexica, in quibus 
Scholasticorum termini et axiomata explicentur, nullibi tamen vel satis raro ac obiter tantum Seraphici decla- 
rationes afferuntur. Totum opus in tres partes distribuitur, ex quibus prior, in qua termini theologici decla- 
rantur, est ipsum S. Doctoris opusculum, cui titulus: Declaratio terminorum theologicorum, alphabetico 
ordine dispositum: Distinctiones vero, in altera parte, et Effata, quae in postrema explicantur, ex Ex- 
positionibus in quatuor Libros Sententiarum sunt excerpta — Existimamus hoc Lexicon admodum 


profuturum iis, qui rationem multiplicem, qua potest exponi scholastica doctrina, callere velint." 


Praedictus igitur Auctor, quum a Rmo P. Bernardino a Portu Romatino, nunc totius Ordinis S. Francisci 
Generali Ministro, ante aliquot annos munus suscepisset ut Breviloquium novitiis theologis sui Ordinis deocla- 


raret, ipsomet hortatore, huic operi manum admovit (Epist. dedic. pag. V). 


Ratio autem totius operis ex verbis ipsius Auctoris clarius patebit. ,AÀd majorem, sic ille, discipulorum 
profectum, experientiá teste, visum nobis fuit quamplurimum conferre, si obscura quaedam, vel nimium contracta, 
in quibus lector passim offendit, ab ipso Bonaventura illustrarentur, et copiosius exponerentur. Huic scopo ejus 
doctrinam, per plures dispersam libros, suis locis vel transscripsimus, vel saltem fideliter citavimus, ut ad 
copiosissimum fontem suo quisque lubitu eam haurire valeret. 

Utilissimum praeterea duximus, si iis quoque, qui vel acri ingenio minime praestant, vel etiam multis distracti 
curis, in libris sancti Doctoris sedulo aec serio evolvendis dare operam nequeunt, mirabilis ac prorsus singularis 
Breviloquii ordo ac nexus primo, ut ita dicam, intuitu pateret. Ad quod assequendum nihil magis prodesse 
arbitrati sumus, quam si in totidem Tabulas, non modo singulae partes, in quas integer liber dispescitur, imo 
etiam quodlibet caput distribueretur (Tabulae 89 numerantur); quod quidem quantum tironibus ipsis con- 
tulerit, ut et ordinate et facilius doctrinam memoriae mandarent mandatamque tenacius retinerent, nos ipsi 
experti sumus. Ad quas tamen Tabulas perficiendas, quo mentis conatu ac industria opus fuerit, nemini per- 
suasum fore putamus, qui ad id operis animum non intenderit. Ad hoc summam brevissimam singulis capitibus 
praemisimus, ut theses in ipsis contentae distinctius discernerentur. Et demum, ne quid ad studiosorum utili- 
tatem desideraretur, suis locis tum auctoritates Conciliorum et Romanorum Pontificum ad dogmata contra 


errores confirmanda retulimus, tum etiam quaestiones adiaphoras, ad ipsa dogmata spectantes indicavimus" (pag. X). 


Ex his verbis luculenter eruitur hoc opus non simplex Breviloquii commentarium esse habendum, sed 
medullam Bonaventurianam posse appellari; imo rectius integer cursus theologicus ad mentem Ser. 
Doctoris, omnes enim theologicae quaestiones, suo quaeque loco, explicantur, ita ut vix ullam insolutam in- 
venies. Quod quidem sententiam illam confirmat, quam Cardin. Alexander de Monte Alto, in laudem S. Bona- 
venturae asserere non dubitavit: ,Unus ipse Sanctus, ob singularem doctrinam, ac sententiarum dignitatem, quibus 
pleni sunt ejus libri, abunde sufficiet, ut ex ejus lectione librorum in summum quisque theologum possit evadere^ 
(pag. XI) Et utinam aliquando, ut in votis erat S. P. Sixto V. ad debitum honorem Seraph. Doctor in scholis 
restitueretur! ,Ea enim, ut idem S. P. ait, divini ingenii sui monumenta posteris reliquit, quibus perdifficiles 
et multis obscuritatibus involutae quaestiones, magna optimorum argumentorum copia, vi et ordine, enucleate et 
dilucide explicantur, fidei catholicae veritas illustratur, perniciosi errores, et profanae haereses profligantur, et 


piae fidelium mentes ad Dei amorem et caelestis patriae desiderium inflammantur" (pag. IX). 


Verum ut ad Breviloquium illustratum redeamus, superfluum non arbitramur in ejus commendationem 
hic addere ipsum primo Venetiis an. 1874 prodiisse statimque tanto favore fuisse exceptum non modo in 
Italia, sed etiam in nostra Germania et in aliis regionibus, ut exemplaribus deficientibus altera de novo fuerit 
paranda. Porro quantum haec Herderiana editio prae Veneta praestet, evidenter colligitur ex praefatione secunda 
huie editioni praemissa ab eodem Auctore. ,Quum, sic ille, nec ullum prostaret amplius venale exemplar, et 
altera a multis expeteretur editio, ad eam adornandam manum admovere non detrectavimus; nullique peper- 
cimus curae, ut ipsa et locupletior evaderet, et usui scholae magis magisque accommodaretur. Hinc iterum ac 
tertio opera theologica S. Doctoris perlustravimus, ut novas ex iis illustrationes in priori editione vel omissas, 
vel tantum citatas, depromeremus, suis locis inserendas. Praeterea ex recentioribus pontificiis documentis ea, 
quae magis ad rem nobis videbantur, retulimus; et nonnullas quoque appendices vel elucidavimus, vel etiam 
ex integro adjecimus. Ad hoc praeter indicem rerum, quem edito copiosiorem dabimus, duos alios ad majorem 
studiosorum utilitatem addidimus, in quorum primo sacrae Scripturae, in altero operum S. Doctoris loca, ex 
quibus citationes depromuntur, fideliter indieantur^ (pag. XII). Si igitur prior editio ut opus in suo genere 
perfectissimum meruit laudari, eo magis procul dubio haec secunda amplissimis praeconiis digna judieabitur. 
Inspiciatur Index rerum (pagg. 692—708), et quisque mirabitur quot quaestiones, sive tbeologicae, sive etiam 
philosophicae, in hoc volumine contineantur ac elucidentur. Neque ultimum hujus operis meritum nobis videtur 
speciale auctoris studium, ut suo loco Pontificia decreta et declarationes etiam novissimae Sacrarum Congregationum 
Romam insererentur, quibus evidentissime patet Bonaventurae doctrinam apprime cum iis coneordare. Sic non 
modo canones, verum etiam omnia capita Concilii Vaticani ita distributa congrue inveniuntur, ut Patres Concilii 
in eis conficiendis Bonaventurae libros ante oculos habuisse plerumque viderentur. Videatur ex gl. ad pag. 563, 
ubi S. Doctor in enumerandis praerogativis Romani Pontificis, eumdem omnino servat ordinem, quem in dog- 
matica Constitutione de Ecclesia Concilium Vaticanum tenuit, ita ut ipsa veluti amplior commentarius videatur 


doctrinae a Seraphico ibi summatim traditae. 


Sed praetereundum minime est, quod a cl. Auctore in praefatione huie secundae editioni satis congrue his 
verbis animadvertit: ,Haec autem altera editio jam imprimi coeperat, cum S. P. Leo XIII, quem Deus et 
Ecclesiae decus et tutamen diu incolumem servet, ad philosophiam scholasticam ubique instaurandam sub die 
IV Augusti anni proxime elapsi MDCCCXXIX celeberrimam Epistolam Encycelicam Aeterni Patris ad 
Episcopos universos catholici orbis dedit. Gravissimum hoc documentum, in quo a supremo fidei morumque 
Magistro Doctores scholastici amplissimis praeconiis commendantur, magnum cedere in honorem etiam Seraphici 
nostri Doctoris, atque tot tantisque Summorum Pontificum judiciis in commendationem Bonaventurianae doctrinae 


veluti cumulum accessisse, omnibus perspicuum esse debet. Siquidem neminem latet Seraphicum nostrum 


uu eS, 


Doctorem S. Bonaventuram, una cum S. Thoma Aquinate, cum quo (S. P. Sixto V testante) ,tam multa vir- 
tutis, sanctitatis, doctrinae, meritorum conjunctio intercessit" (Litt. Decret. 14 Martii 1588), ex Apostolicae Sedis 
oraculo, inter Scholasticos Doctores principatum obtinere^ (pagg. XII— XXIII). Et paulo inferius verba re- 
tulit, quibus S. P. Leo XIII in praecitata Epistola Encyclica Seraphicum Bonaventuram Angelico Thomae sociat. 
Quod quidem perpendere deberent, qui Bonaventuram ad propria placita trahere conantur, perinde ae si a 
Doctore Angelico dissentiat. Id asserentes Bonaventurianae doctrinae se ignaros profitentur. Consulant hi prae- 
cipuos ex modernis genuinae scholasticae cultoribus, praesertim cl. Sanseverino et Signoriello, et identitatem 


doctrinae Bonaventurianae cum 'Thomistica facile detegent. 


Quamobrem, praeter intrinsecum ejus meritum, hoc etiam ad majorem hujus Breviloquii illustrati dif- 
fusionem valde conferendum esse putamus, ipsum nempe in opportunissima rerum adjuncta incidisse. Ex quo 
enim sapientissimus Pontifex Leo XIII scholasticam instaurandam jussit, nomen Bonaventurae a nomine Aqui- 
natis disjungi nequit, simulque cum eo consimili venerationis et honoris praerogativa decoratur. Hi enim ,duo 
potissimum Doctores, ut Verbis utar ejusdem S. P., angelicus S. Thomas et Seraphicus S. Bonaventura, claris- 
simi hujus facultatis (theologiae scholasticae) professores ... excellenti ingenio, assiduo studio, magnis laboribus 
et vigiliis excoluerunt atque ornarunt eamque optime dispositam multisque modis praeclare explicatam posteris 
tradiderunt. ,Quae cum ita sint, quis non videt quantum utilitatis hoc opus sit allaturum in scholis praesertim 
clericorum, in quibus scholasticorum doctrina vel traditur, vel in proximum est restituenda? Et eo magis 
pretiosum evadet, cum fere nullus habeatur modernus Cursus integer theologiae scholasticae; ac proinde in anti- 


quioribus multae recentiores quaestiones desiderantur, quae in hoc Breviloquio inveniuntur. 


Ne quid autem huie recensioni desit, praesertim pro iis, quibus Breviloquium adhuc est ignotum, 
Prospeetum totius operis summatim hie adjicimus. "Totum opus in septem dispescitur partes, quibus praeit 
Prooemium in septem paragraphos divisum, in quo agitur de ortu, progressu et statu sacrae Scripturae 
(pagg. 1—33). Prima pars agit de Trinitate Dei (pagg. 339—109), secunda de creatura mundi (pagg. 109—190), 
tertia de corruptela peccati (pagg. 190—243), quarta de Incarnatione Verbi (pagg. 243—309), quinta de gratia 
Spiritus Saneti (pagg. 309—452), sexta de medicina sacramentali (pagg. 452—014), septima de statu finalis 
judieii (pagg. 614—071). 


Nune optandum remanet, ut multi ad hanc doctrinam seraphicam, tot divitiis studiosissime congestis 
mirifice refertam aecedant eosque effectus experiantur, quos de ipsa Sixtus V enumeravit, quod nempe ,lec- 
torem docendo moveat, et in intimos animi recessus illabatur, ac denique seraphicis quibusdam aculeis cor 


compungat, et mira devotionis dulcedine perfundat^ (pag. IX). 


Friburgi Brisgoviae in Magno Ducatu Badensi 1881. 


D. Herder, 


b6ibltopola-vedemtor. 


Prospeotus. 


Sumptibus ac typis infrascripti bibliopolae prodibit: 


PHILOSOPHIA LACENSIS - 


SIVE 


SERIES INSTITUTIONUM 


PurLosoPHIAE SCHOLASTICAE 


EDITA 
À PRESBYTERIS SOCIETATIS JESU 
IN COLLEGIO QUONDAM B. MARIAE AD LACUM 


DISCIPLINAS PHILOSOPHICAS PROFESSIS. 


In lucem prodiit hie tomus 


INSTITUTIONES 


PHILOSOPHIAE NATURALIS 


SECUNDUM PRINCIPIA 
s. THOMAE AQUINATIS 
AD USUM SCHOLASTICUM 
ACCOMMODAVIT 


TILMANNUS PESCH, S. J. 


CUM APPROBATIONE REV. VIC. GEN. FRIBURGENSIS. 


89. (LII et 159 p. Pretium M. 7.50 — Fes. 9.40. 


* 


B sens apud omnes est memoria praeclarae illius Epistolae « Leone. XIII 
Pontifice Maximo d. quarto m. Augusti anni 1879 ad omnes orbis catholici 
Archiepiscopos et Episcopos datae, qua tam necessitas quam ratio sanae philo- 
sophiae gravissimis verbis declaratur, omnesque, ut ad veteres Christianae 
philosophiae magistros redeant, etiam atque etiam admonentur. Qua voce 
Summi Parentis et Ecclesiae Magistri excitati, quicunque in scholis catholicis 
disciplinis philosophicis dant operam, nihil antiquius habent, quam ut ad hanc 
universae philosophiae instaurationem omnes suas vires conferant. Unde per- 
opportune accidit, ut etiam professores Collegii Lacensis, post triste hujus 
florentissimae sedis excidium exules, pristinos Lacensium studiorum fructus 
eidem illi communi atque sanctissimo fini consecrare statuerint. 


Itaque in lucem edituri sunt sub universali titulo ,PAilosophtiae Lacensis' 
seriem institutionum de singulis philosophiae scholasticae disciplinis, ea quidem 
totius seriei dispositione, ut logica, philosophia naturalis (cosmologia), psycho- 
logia, metaphysica, ethica jusque naturale, historia philosophiae sex voluminibus 
contineantur, quae tamen, quum suam quodque materiam totam et integram 
amplectatur, singula in se circumscripta atque finita legentibus usui erunt. 


Cui operi haud exigua commendatio inde proficiscitur, quod auctores in 
proponendis doctrinis philosophicis ita quidem.tuta Veterum atque imprimis 
divi Thomae Aquinatis vestigia fideliter secuturi sunt, ut tamen simul ad in- 
vestigandos et expugnandos errores, qui z0stro tempore in disciplinis philoso- 
phicis late vagantur, identidem progrediantur. Quorum errorum quam uberem 
segetem Germania imprimis suppeditet, nemo est, qui nesciat. 


Primum seriei volumen, quod jam in lucem prodiit, institutiones totius 
philosophiae naturalis (cosmologiae) continet nbsolvitque. Ut ordine primus 
hic liber prae ceteris ederetur, ipsa hujus temporis ratio suadebat. Ex hac 
enim philosophiae parte quaestiones gravissimae, quae philosophorum animos 
hodie magna exercent contentione, solutionem exspectant. Haec ipsa igitur 
scientiae problemata ex mente S. Thomae Aquinatis proponuntur atque dilu- 
cidantur. Proxime et secundum S. Thomam ex antiquioribus doctoribus tan- 
quam sanae doctrináe testis adhibitus est Beatus Albertus Magnus, Aquinatis ma- 
gister, cujus praeclara mentio in laudata Epistola Encyclica Papae Leonis XIII 
habetur; ex recentioribus autem potissimum P. Franciscus Suarez, qui, ut 
verbis Laurentii de Ponte (O. S. F.) utamur, ,sic pie, sic dilucide, sic acute, 
sic graviter, sic tandem modeste scripsit, ut vere primus ex discipulis et 
D. Thomae interpretibus censeri ab omnibus mereatur". 


Itaque ,Institutiones philosophiae naturalis" admodum accommodatae esse 
videntur ad promovendam eam philosophiae rationem, quam Summus Parens 
et Ecclesiae Magister in scholis catholicis adhiberi colique jubet. 


Friburgi Brisgoviae in Magno ducatu Badensi. 


B. Herder. 


SANCTI BONAVENTURAE: 


BREVILOGQUIU fM. 


SANCTI BONAVENTURAE 


ORD. MIN. EPISC. CARD. ET ECCL. DOCTORIS SERAPH. 


BREVILOQUIUM 


ADJECTIS 
ILLUSTRATIONIBUS EX ALIIS OPERIBUS EJUSDEM 8$. DOCT. DEPROMPTIS 
TABULIS AD SIN GULA CAPITA 


ET APPENDICIBUS 


OPERA ET STUDIO 


P. ANTONII MARIAE A VICETIA 


REF. PROV. VENETAE LECT. THEOL. ET MINISTRI PROVINCIALIS$. 


EDITIO ALTERA 
AB AUCTORE RECOGNITA. 


FRIBURGI BRISGOVIAE 


SUMPTIBUS HERDER. 


MDCCCLXXXI. 
EJUSDEM LIBRARIAE AEDES SUNT ARGENTORATI ET MONACHII ATQUE IN URBE 8. LUDOVICI AMERICANA. 


BAYERISCHE 


STAATS- 
BIBLIOTHER 


MUENCHEt?^ 
| P d 


--— 


»Tlheologiam scholasticam duo potissimum gloriosi Doctores, angelicus S. Thomas et seraphicus S. Bonaventura, clarissimi 
hujus facultatis professores . . . excellenti ingenio, assiduo studio, magnis laboribus et vigiliis excoluerunt atque ornarunt, eam- 
que optime dispositam multisque modis praeclare explicatam posteris tradiderunt." 

S. P. Leo XIII in Epist. Encycl. Aeterni Patris, 4 augusti 1879. 


»Disputamus, non ut melius credamus, sed ut fidem illibatam servemus, dum, ipsa cognita, errores cavemus, et cavendo 
in unitate persistimus." S. Bowav. 4. dist. 10. p. 2. a. 2. q. 1 ad 1 lat. 


Reverendissimo in Christo Pairi 


Fr. Bernardino a Portu Romatino 


totius Ordinis Minorum Generali Ministro. 


Altera Seraphici nostri Doctoris S. Bonaventurae Breviloquii illustrati editio, in Germania quam- 
primum proditura, jure velut suo coram Te, Reverendissime Pater, Tuo inscribenda Nomini, se sistit. A Te 
enim, omnium primus, munus suscepi, ut Breviloquium nostris in scholis traderem; Te hortatore, huic operi 
manwn admovi, ipsumque ad. optatum finem deduxi; Teque demum auctore ac sub Tuis auspiciis, sex ante 
annos, faustissima recurrente sexta centenaria die a pretioso sancti Doctoris obitu, Venetiis primo in lucem prodiit, 

Quae cum ita sint, etiam si nihil aliud. accederet, hoc Opus Tibi nuncupandum esse nemo in dubium 
vertere possel. Huc tamen praecipua quaedam et peculiaris ratio accedit, mei scilicet. offici erga Te, animique 
beneficiorum memoris, quibus me a die, qua adhuc adolescentem sub Tuo magisterio in theologicis disciplinis 
imbuendum excepisti, ad. haec usque tempora paterna Tua benevolentia cumulare nunquam destitit. 

Ea igitur, qua polles, benignitate, Reverendissime Pater, hoc Opus, qualecumque sit, in. significationem 
aliquam grati mei animi, atque in testimonium summae observantiae, qua erga Te afficior, quaeso, ne accipere 
dedigneris. 

Quod si in votis mihi cesserit, reliquum nihil erit quod exoptem, nisi ut Tuis pedibus obvolutus, sacram 


dexteram. venerabundus Tübi exosculer, et. seraphicam benedictionem a. Te hwnilline efflagitem. 


Paternitatis Tuae. Reverendissimae 


Rubini in Istria, e Conventu S. P. N. Francisci, 
pridie idus julii an. MDCCCLXXX. in festo Ser. Doct. S. Bonaventurae. 


Humillimus, Obsequentissimus, Addictissimus in Christo Filius 


Fr. Antonius Maria a Vicetia 


Minister Provincialis Franciscanorum Roformatorum Provinciae S. Antonii Venetiarum. 


Fr. Bernardinus à Portu Romatino 
Strietioris Observantiae 


| Sancti Patris Nostri Francisci 


jam S. Theologiae Lector, Venetae Provinciae Ex-Minister 
Ex-Procurator Reformatorum 


lotius Ordinis Minorum Minister Generalis et humilis in Domino Servus. 


DECRETUM. 


Ut animi studium et literarius cultus erga Seraphicum Doctorem Nostrum S. Bonaventuram 
magis magisque, potissimum in Ordine Nostro, augeatur et foveatur, libentissime facultatem facimus 
R. P. Antonio Mariae a Vicetia, Lectori Theologo, ac moderno Ministro Nostrae Reformatae Pro- 
vinciae S. Antonii Venetiarum, quatenus 5$. Bonaventurae DBreviloquium, adjectis ilustrationibus etc., 


typis iterum edere, servandis servatis, cum salutaris obedientiae merito, possit ac valeat. 


Dat. Romae, ex Aracoeli, die 12 maji an. 1878. 


Fr. Bernardinus Minister Generalis. 


(L. S.) 


De mandato P. S. Rmao 
Fr. Saturninus a Modiona 
Secr. Gener. Strict. Observ. 


Praefatio primae editioni praemissa. 


Ad Lectorem. 


Quanti in Ecclesia Dei doctrina Seraphici Doctoris S. Bonaventurae semper habita fuerit, nemo 
ignorare potest, qui ecclesiasticam historiam vix & limine salutaverit. Quotquot enim de ea scripserunt, in 
eo toti fuerunt, ut nostrum Doctorem summis laudibus celebrarent, eumque inter principes ex Scholasticis 
unanimi judicio accensuerunt. 

Ex quibus, praestantissimus Cancellarius Parisiensis Joannes Gerson, inter cetera, in ejus laudem 
haec habet: ,Si quaeratur a me, quis inter ceteros Doctores plus videatur idoneus? Respondeo sine prae- 
judieio, quod Dominus Bonaventura: quoniam in dicendo solidus est et securus, pius et justus et devotus. 
Praeterea recedit a curiositate quantum potest, non immiscens positiones extraneas, vel doctrinas saeculares 
dialecticas, aut physicas, terminis theologicis adumbratas, more multorum: sed dum studet illuminationi in- 
tellectus, totum refert ad pietatem et religiositatem affectus. Unde factum, ut ab indevotis Scholasticis, 
quorum, proh dolor! major est numerus, ipse minus extiterit frequentatus: cum tamen nulla sublimior, nulla 
divinior, nulla salubrior, atque suavior pro Theologis sit doctrina. Quanto denique diligentius in senectute 
mea sum revolutus ad studium ipsius, tanto facta est amplius confusa garrulitas mea." ! 

Rursus: ,/gnem veni mittere in terram, dicebat Christus, ef quid volo, nisi ut ardeat? In dextera 
nempe Dei est ignea lex, cujus eloquium ignitum est vehementer, cujus oculi sunt sicut flamma ignis, cujus 
praeco Joannes dictus est lucerna ardens instar Eliae.  Considerans ista noster Eustachius Dominus Bona- 
ventura, voluit esse Doctor ardens, sciens, quoniam lucere parum est, et saepe vanum, saepe noxium: quo- 
niam scientia inflat, et daemonium facit: quid enim daemon interpretatur, nisi sciens, sed absque caritate? 
Sortitus est idcirco, secundum laudem vitae pariter et doctrinae, nomen ipse Bonaventura, ut antonomastice 
Doctor Seraphieus nominetur etc. Docet ignem suum eum lumine; unde mirum, imo miserum et miserabile 
videtur, ne dieamus damnabile, quo pacto praelatae sunt doctrinae quaedam aliae, sub specie subtilitatis plus 
inquietantes quasi cynifes aegyptiae, quam sabbatum mentis incendio terrae Gessen afferentes." 

Becutus est Doctor iste, se testante, doctrinam communem et solidam, quae Parisiis vigebat maxime 
tempore suo. Unde et allegat ad confirmationem doctrinae suae Parisienses Articulos, quos per G. Parisien- 
sem, de consilio et assensu Magistrorum omnium, dicit fuisse damnatos et excommunicatos, vivente et con- 
sentiente fratre Alexandro de Ales, cujus doctrina quantae sit ubertatis, dici satis nequit: de qua fertur 
respondisse sanctus Thomas, dum inquireretur, quis esset optimus modus studendi Theologiam, respondit 
exercere se in uno Doctore praecipue. Dum ultra peteretur, quis esset talis Doctor: Alexander de Ales, 
inquit. Testor me ita legisse pridem in Tractatu quodam de Visione beata contra Joannem XXII. Testantur 
scripta ejusdem S. Thomae, maxime secunda secundae, quam intimum sibi fecerat et familiarem illum, 
quem laudabat, Doctorem Alexandrum. Et ecce, proh dolor! Doctores jsti duo, Ales et Bonaventura, vi- 
dentur quasi sepulti cum illis, quorum est memor amplius, praesertim in cordis amore. Extolluntur alii 
quidam, quorum sint utinam nomina in libro vitae, non enim studiosis invidemus. Sed multae aliquos ipso- 
rum literae fecerunt sub nomine subtilitatis insanire cum sequacibus ipsorum ... Sint alii Doctores, qui di- 
cantur Cherubici: Bonaventura autem verissimo nomine Seraphicus simul et Cherubicus, quia inflammat affe- 
ctum, et erudit intellectum, reducit et unit ad Deum per amorem excitativum; dum alii multi solum divari- 
cant et dispergunt intellectum per praecisiones, prioritates et posterioritates, per signa et contingentia, cum 
tamen unum sit necessarium." ? | 

Et iterum: ,Nescio, si praecipuus inter omnes numerandus sit Eustachius: ita enim nomen istud 
suum vulgatum Bonaventura videor posse tradere. Ille enim singulariter inter omnes Doctores Catholicos, pace 
omnium salva, videtur idoneus et securissimus ad illuminandum intellectum, et ad inflammandum affectum." ? 


! De Examinat. Doctrinar. ? Ibi in Epistola missa Lugd. ad quemdam Minoritam, an. 1420. 
* Part. 2. tit. de legendis libris & Religiosis. 


VIII PRAEFATIO PRIMAE EDITIONI PRAEMISSA. 


Et alibi eum amatorem pacis et concordiae inter Doctores laudat his verbis: ,Qualis fuit inter ceteros 
conditionis Dominus Bonaventura, qui studuit de variis opinionibus semper elicere illud, quod verum apparebat, 
et cum sobrietate magna dimittere illud, quod nimium vel parum videbatur.^ ! 

Tanti viri judicio subscribit doctissimus Joannes Trithemius Ordinis S. Benedicti Abbas Spanhemiensis, 
qui de Bonaventura ait: ,Sceripsit multa et profunda et devotissima Opuscula, quibus ardentia verba pro- 
ferens, non minus affectum legentis in Christi amore accendit, quam intellectum doctrinis sanctis illuminat: 
omnes enim sui temporis Doctores utilitate Operum facile praecellit, si spiritum divini amoris et christianae 
devotionis in eo loquentem attendas. Profundus est, non verbosus; subtilis, non curiosus; disertus, non va- 
cuus; flammantia, non inflantia verba proferens. Unde et securius legitur, facilius ab amante intelligitur, uti- 
lius frequentatur, dulcius et fructuosius retinetur. Multi doctrinam proferunt, devotionem praedicant multi, pauci 
scribendo libros docuerunt utramque. Bonaventura autem et multos superavit et paucos, dum ejus doctrina 
devotionem, devotio instruit doctrinam. Si ergo et doctus vis esse et devotus, illius Opusculis esto intentus." ? 

Neque silentio praetereundum putamus amplissimum elogium, quo eamdem doctrinam magnificavit 
Joannes Baptista de Judicibus, Ord. Praedic. Theologus, et Episcopus Vintimiliensis, qui in Processu pro 
canonizatione saneti Doctoris haec scripta in ejus laudem reliquit: ,Doctrina beati Bonaventurae quantum 
ad principium fuit excellens, quia magis fuit a Deo per infusionem, ut per processum et annales authenticos 
probatur, quam humano studio, aut naturali ingenio aequisita; et ideo quoad principium excelluit, quia 
quodam modo supra naturam hominis fuit, juxta illud Jacobi primo: S? quis indiget sapientia, postulet a. Deo. 
Unde rogatus à socio et collega suo carissimo B. Thoma, in quibus potissime libris studeret, ostendisse di- 
citur Crucifixum et DBibliam, dicens ab his se haurire quae aut praedicaret, aut legeret, aut scriberet. Ex- 
celluit proinde quoad modum quo scripsit. Nam si diligenter libros ejus inspicias, et modum dictantis 
attendas, dices universam illam doctrinam totam redolere sanctitatem. Ita enim scribebat, ut gustare, quae 
scriberet, videretur. Unde vere potest diei illius sapientia, sapida scientia, quia ipse scribendo gustabat, 
et eadem legentibus, etiam si carnales sint, saporem generat sanctitatis et spiritualis suavitatis, cibique di- 
vini. Nemo enim adeo est voluptatum illecebris illaqueatus, quin, si diligenter et attente libros ejus legat, 
aliquando et saepius compungatur, et a carnis desideriis ad superna suspiret. Ego, Pater Sancte (Sixtum IV 
alloquitur), aeque in illius libris sum versatus, sicut in libris B. Thomae, ut arbitror Vestra Sanctitas non 
ignora, quae me ab ineunte mea novit adolescentia, et qualia mea fuerint studia, explorata satis habuit. 
Consideravi itaque attente in eis esse, quod non facile in multis invenias. Nam ceteri, qui naturales res 
et speculabilia scribunt, subtiliter quidem in illa physiceque pertractant. Hie vero non in ethicis modo, 
aut divinis libris, sed in rebus subtilissimis, etiam naturalibus, quamdam semper mentis contemplationem, 
et raptum in Deum animum saporemque supernarum rerum ostendit, ut sive speculabilia doceat, sive de 
moribus disserat, et ipse ad devotionem legentes invitet. Docet itaque illuminando intellectum, et affectum 
ad spiritualia inflammando, non mordax, non detrahens, sed totus suavis et benignus, ea quidem facilitate, 
ut judicare non possis, an exponendo subtilior, an facilior, an clarior, an perspicacior, an sive doctis, sive 
insipientibus accommodatior, an disserendo subtilia apertior, an moralia docendo speculabilior fuerit. In quo 
genere mihi doctrina ejus maxime inter ceteras videtur excellere . .. 

Quoad finem quoque excellens illius probatur esse doctrina. Finis enim doctrinae ejus est proxi- 
morum utilitas, ad quam totus in suis libris fertur. Non enim aut inani populorum favore, aut ostentatione 
jactantiae, aut placendi studio, aut gratia captandae gloriae dictavit, aut edidit, quae habentur; sed ut ad 
beate sancteque vivendum legentes attraheret, ut recte inspicientibus universa doctrina ejus ad utilitatem 
fidelium ordinata esse videatur." ? 

Nostri tamen instituti quum non sit singulorum judicia referre, plura legere cupientem ad Prodromwum 
Operum S. Doctoris a cl. P. Benedicto Bonellio a Cavalesio, Reformatae Provinciae Tridentinae alumno, 
conscriptum, ac Bassani an. MDOCLXVII impressum remittimus, qui ibidem, per undecim distincta capitulos, 
judicia in laudem ejusdem Seraphici Doctoris a pluribus praeclarisque viris prolata collegit. 

Sat igitur superque nobis erit laudes recensere, quibus a Summis Pontificibus Bonaventurae doctrina 
commendari meruit. Ex his primus audiatur Clemens IV, qui in nostro Doctore nedum ,eminentiam scien- 
tiae^^ laudavit, sed et ,delectatus fuit mirifice doctrina ejusdem Bonaventurae, quia copiose, quia solide, 
quia ad rem scripsit, atque in omnibus suis Operibus et intellectum illuminat, et voluntatem inflammat" *, 


! Part. 4. de Concordia Metaphysicae cum Logica. 

* De scriptor. ecclesiast. c. 464, apud Fabric. Bibl. Eccles. p. 113. 

3 In. Prodromo ad Op. S. Bonaventurae p. Bonelli, col. 100. 101. 

^ In Literis Apostolicis pro ejus promotione ad Archiep. Eboracens. apud Wadding. 27»nal. ad ann. 1265, n. 14. 
5 Wadding, ibid. ad ann. 1268, n. 87. 


PRAEFATIO PRIMAE EDITIONI PRAEMISSA. IX 


Sixtus IV in Bulla Canonizationis haec habet: ,Exsulta hodie, et lauda habitatio Sion, id est, 
Christiana Religio, in qua, tamquam in monte Sion, per veram fidem habitat verus Deus, quoniam magnus 
in medio tui Sanctus. Quoniam x medio Ecclesiae suae aperuit os ejus, eb mplevit illum Dominus | spiritu 
sapientiae et intellectus, et stola gloriae induit eum, et coronavit ad portas paradisi, in qua una cum angelis 
gloria et felicitate laetatur. Laetemur itaque et exsultemus; quia caelestis illa curia ex nobis habet, cui 
sit eura de nobis, qui suis nos protegat meritis, quos informavit exemplis, illuminavit doctrinis, et miraculis 
confirmavit. Quem Deus dedit cunctis populis in gloriam et honorem, cujus memoria in benedictione est, 
ea namque de divinis rebus scripsit, ut in eo Spiritus sanctus locutus videatur. lta pie, religiose et sancte 
vixit, ut scriptis vita congrueret, et quod seribebat, doceret exemplo; in quo morum virtus, et signorum 
claritas: ita comperta est, ut congruentibus maximis meritis ac miraculis, verae sanctitatis testimonium a mili- 
tante Ecclesia debeatur eidem. Nam cum in flore virente juventutis, humanis abjectis illecebris, divino se 
addixisset servitio, Religionem beati Francisci (quae per ardua tendit) ingressus, tantum sedula lectione, et 
assidua oratione profecit, ut cum Sapiente merito dicere posset: Optavi, et datus est mihi sensus. Illuminatus 
enim ab eo, qui illuminat omnem sensum, qui lux, via et veritas est et vita, paucorum annorum spatio 
ineoredibilem est scientiam consecutus. Nec talentum sibi a Domino creditum sudario alligavit, aut terrae 
infodit, sed ut sapientissimus dispensator in communem utilitatem convertit. In celebri enim Parisiensi 
gymnasio cathedram rexit, ubi abscondita Scripturarum enucleans, non solum viva voce profuit multis, sed 
etiam plurima librorum optimorum, tum in sacris literis, tum in majoribus scientiis, monimenta reliquit, 
quae essent omni tempore posteris profutura" 1. 

Amplioribus tamen praeconiis Bonaventurae doctrinam extulit Sixtus V in Apostolicis Literis, quibus 
,eundem praecipuis et primariis Doctoribus, qui theologicae facultatis magisterio Ecclesiam illustrarunt, 
accensendum deerevit^?. ,AÀd hanc vero," ita Summus Pontifex, ,eximiam vitae sanctitatem Vir Dei magnam 
praestantis doctrinae laudem adjunxit, Deo ita disponente, ut ad ejus gloriam, et Ecclesiae utilitatem, non 
solum exemplo, sed verbo et eruditione magnopere proficeret. Itaque cum in sacrarum literarum studio, 
sanctorum Patrum lectione, et Scholasticae Theologiae disciplina, Alexandro de Ales magistro, insigni illius 
aetatis Theologo, diligentissime versaretur, brevi temporis spatio, excellentis ingenii assiduo labore, et, quod 
caput est, gratia Spiritus sancti, qui vas aureum in honorem electum omni ex parte formabat, tantos pro- 
gressus fecit, et ad tantam doctrinae perfectionem pervenit, ut Doctoris et Magistri insignibus in celeberrimo 
Parisiensi gymnasio solemni more decoratus, sacram Theologiam ibidem professus sit. Tantam vero laudem 
in interpretandi munere, et universae Theologiae scientia est consecutus, ut viri doctissimi ejus doctrinam 
ei eruditionem admirarentur. Et quidem multipliees saneti Viri lucubrationes, et praeclara scripta, quae 
adhue magna Ecclesiae utilitate, et non mediocri Dei beneficio exstant, quaeque et nostrae, et superiorum 
aetatum viri eruditi multo cum fructu semper legerunt, et magnopere comprobarunt, quantus ille in Theo- 
logia fuerit, satis declarant. Ea enim divini ingenii sui monumenía posteris reliquit, quibus perdifficiles, et 
multis obscuritatibus involutae quaestiones, magna optimorum argumentorum copia, vi et ordine, enucleate 
et dilucide explicantur, fidei catholicae veritas illustratur, pernieiosi errores et profanae haereses profligantur, 
et piae fidelium mentes ad Dei amorem et caelestis patriae desiderium inflammantur. Fuit enim in sancto 
Bonaventura id praecipuum et singulare, ut non solum argumentandi subtilitate, docendi facilitate, de- 
finiendi solertia praestaret, sed divina quadam animos permovendi vi excelleret: sic enim scribendo, cum 
summa eruditione parem pietatis ardorem conjungit, ut lectorem docendo moveat, et in intimos animi 
recessus illabatur, ac denique seraphicis quibusdam aculeis cor compungat, et mira devotionis dulcedine 
perfundat: quam sane gratiam in ejus ore et calamo diffusam admirans praedecessor noster Sixtus IV 
Pontifex, illud dicere non dubitavit: Spiritum sanctum in eo locutum videri." 

Et inferius: ,Hac nostra perpetuo valitura Constitutione doctrinam ipsius S. Bonaventurae a supra- 
dictis praedecessoribus nostris Clemente IV, Gregorio X et Sixto IV laudatam, in Concilio Lugdunensi 
maxime spectatam, in Florentino etiam ad res difficiles explicandas adhibitam, gravissimorum Virorum au- 
ctoritate testatam et commendatam, et eximio Ecclesiae Doctore dignam, nos quoque plurimum in Domino 
laudamus et commendamus* 3. ' 

Licet porro in omnibus Bonaventurae libris singularis doctrinae praestantia eluceat, prae ceteris 
tamen, sapientum omnium judieio, duo Opuscula eminent, Breviloquium nempe, et Itinerarium mentis in Deum; 
scholasticae primum, mysticae alterum Theologiae exemplar celeberrimum. — Siquidem de iis praecitatus 
Gerson scribere haud dubitavit: ,Siecut apud Grammaticos Donatus de partibus orationis, et apud Logicos 


! Apud Wadding, ?bid. ad ann. 1482. 
? In Officio, Lect. VI. 3 Apud Wadd., ?bid. 


8. Bonaventurae Breviloq. b 


Xx PRAEFATIO PRIMAE EDITIONI PRAEMISSA. 


Summulae Petri Hispani traduntur ab initio novis discipulis ad memoriter recolendum; sie apud Theologos 
discipulos Breviloquium Bonaventurae, quod incipit: Plecto genua mea, videretur salubriter imponendum, 
juneto ltnerario suo mentis in Deum, quod incipit: In principio primum principium. taque laus ommis in- 
ferior est his duobus Opusculis, quorum vim agnoscere etiam sola credulitate non parvus est profectus* 1. 

Et alibi: ,Cujus Opuscula duo tanta sunt arte compendii divinitus composita, ut supra ipsa nihil, 
Breviloquium noto et Itinerariwun, in quibus processum est duabus viis cognoscendi Deum. Primus namque 
horum duorum Tractatuum procedit a primo principio, quod Deus est, usque ad alias veritates sub Deo 
ereditas et habitas. Alius e contra progreditur a creaturis ad Creatorem. per sex gradus scalares usque ad 
anagogicos excessus. Qui licet sint diffieiliores et rariores, debet tamen omnis Christianus ad illos aspirare, 
quoniam Theologia talis mystica proprie est Christianorum . .. Confiteor itaque et ego in insipientia mea, ... 
quod a triginta annis et amplius circa volui habere familiares mihi praedictos Tractatulos, saepe legendo, 
saepe ruminando, etiam usque ad verba, nedum sententias. Et ecce hac aetate, hoc otio, velut ad votum, 
vix perveni ad initium gustus eorumdem" ?. 

Ex hisce duobus autem JBreviloguóium, ut ex ipso nomine patet, Theologiam universam summatim 
perstringit. Verum de ratione hujus admirabilis libri ipse audiatur Seraphicus, qui in Prooemio his verbis 
eam patefacit: ,Quia haec doctrina tam in scriptis Sanctorum, quam etiam Doctorum, sic diffuse tradita est, 
ut ab accedentibus ad Scripturam sacram audiendam non possit per longa tempora videri, nec audiri, propter 
quod etiam novi theologi frequenter ipsam Scripturam sacram exhorrent tamquam incertam et inordinatam, 
et tamquam silvam opacam; rogatus a sociis, ut de paupertaticula scientiolae nostrae aliquid breve in 
summa dicerem de veritate Theologiae, eorumque precibus devictus, assensi Breviloguóiwn quoddam facere, 
in quo summatim non omnia, sed aliqua magis opportuna ad tenendum breviter tangerentur, addens simul 
eum hoe rationem aliquam ad intelligendum, secundum quod occurrebat pro tempore. Quia .vero Theologia 
sermo est de Deo et de primo principio, utpote quia ipsa, tamquam scientia et doctrina altissima, omnia 
resolvit in Deum, tamquam in principium primum et summum; ideo in assignatione rationum in omnibus, 
quae in hoc toto opusculo vel tractatulo continentur, conatus sum rationem sumere a primo principio, ut sic 
ostenderem veritatem sacrae Scripturae esse a Deo, et de Deo, et secundum Deum, et propter Deum, ut 
merito ista scientia appareat una esse et ordinata, et Theologia non immerito nuncupata" ?. 

Quae quidem Seraphici Doctoris verba perpendens cl. P. Bernardinus a Portu Romatino, quinque 
abhine annis* Minister Generalis totius Ordinis Minorum a Summo Pontifice Pio IX renuntiatus, cum adhue, 
qua Minister, Provinciam Reformatam Venetam regeret, Breviloquiwm novitiis theologis explanandum tradidit, 
talesque retulit fructus, ut jam et per alias Ordinis Provincias, laudabili aemulatione, studium Seraphici 
Doctoris late divulgatum sit. 

Ad majorem tamen discipulorum profectum, experientià teste, visum nobis fuit quamplurimum con- 
ferre, si obscura quaedam, vel nimium eontracta, in quibus leetor passim offendit, ab ipso Bonaventura illu- 
strarentur, et copiosius exponerentur. Huic scopo ejus doctrinam, per plures dispersam libros, suis locis vel 
transcripsimus, vel saltem fideliter citavimus, ut ad copiosissimum fontem suo quisque lubitu eam haurire valeret. 

Utilissimum praeterea duximus, si iis quoque, qui vel aeri ingenio minime praestant, vel etiam multis 
distracti curis, in libris sancti Doctoris sedulo ae serio evolvendis dare operam nequeunt, mirabilis ac prorsus 
singularis Breviloquii ordo ac nexus primo, ut ita dicam, intuitu pateret. Ád quod assequendum nihil magis 
prodesse arbitrati sumus, quam si in totidem Tabulas, non modo singulae partes, in quas integer liber di- 
spertitur, imo etiam quodlibet caput distribueretur; quod quidem quantum tironibus ipsis contulerit, ut et 
ordinate et facilius doctrinam memoriae mandarent mandatamque tenacius retinerent, nos ipsi experti sumus. 
Ad quas tamen Tabulas perficiendas, quo mentis conatu ac industria opus fuerit, nemini persuasum fore 
putamus, qui ad id operis animum non intenderit. Ad haec, summam  brevissimam singulis capitibus prae- 
misimus, ut theses in ipsis contentae distinctius discernerentur. Et demum, ne quid ad studiosorum utili- 
tatem desideraretur, suis locis tum auctoritates Conciliorum et Romanorum Pontificum ad dogmata contra 
errores confirmanda retulimus, tum etiam quaestiones adiaphoras, ad ipsa dogmata spectantes, indicavimus. 

Si quid igitur, quod quam exiguum sit minime nos latet, commendatione dignum hoc in opere in- 
venietur, quod pro modulo tenuitatis nostrae, auspicatissimam nacti occasionem, qua sextus à pretiosissimo 
S. Doetoris obitu annus centenarius recurrit, ad majorem Dei gloriam, ad nostri in scholastica palaestra 
Ducis doctrinae incrementum, et ad Ordinis nostri alumnorum profectum elucubrandum suscepimus, benigno 
exeipiatur favore, ita ut, si non opus, saltem probetur intentio. 


! Tract. de Examinat. Doctrin. part. I. ? Ibid. in Epist. de libris legendis a Religiosis. 
3 8 1 in fine. * Prima editio an. 1874 prodiit. 


PRAEFATIO PRIMAE EDITIONI PRAEMISSA. XI 


Faxit Deus, ut, quod erat in votis Summo Pontifici Sixto V, Franciscanus Ordo hujus eximii 
Doctoris Theologiam aliquando amplectatur; ,haberemus utique optimum studii theologici ducem, qui et 
mentem simul illustraret, et inflammaret voluntatem" ?. 

Interim nobis liceat ad Ordinis nostri studiosam juventutem verba convertere eamque adhortari, ut 
nocturna diurnaque manu ,vere seraphicam Bonaventurae doctrinam^ evolvat, ,quae dignitatem, splendorem, 
amplitudinem , salutares fructus uberrimasque utilitates Reipublicae Christianae est allatura. Quandoquidem 
per eam discent Artium Lectores ad Theologiam easdem reducere, Poétae sacra pangere, a visibilibus Phi- 
losophi ad invisibilia conscendere, morum Magistri probatiora et tutiora sectari; Theologi quoque solidiora 
tradere, orthodoxa Polemiei dogmata propugnare, veram Mystici viam ad sapientiam tenere, Áscetae divina 
contemplari, Historici ad coaevos recurrere, sacrarum Litterarum Interpretes ad penitiora earum sensa per- 
vadere, sancti Evangelii Praecones animarum lucra quaerere absque vanis verborum phaleris, nec umbras 
falsae gloriae consectari. Edocebuntur Confessarii suo munere sancte perfungi, Minoriticae Regulae Expo- 
Sitores exegesi omnium optimae insistere, Apologistae sua, posito supercilio, ac ea qua decet modestia tueri, 
Superiores rite praeesse, Inferiores prompte obtemperare, Juniores salubriorem disciplinam amplecti, Pro- 
vectiores ad perfectiora contendere, ac quotquot institutionem cupiunt mentis et cordis, indivulse adhaerere 
Doctori Seraphico, qui nedum intellectum illuminet, sed et affectum inflammet* 3. 

Ceterum in hac editione tertiam Tubingensem & cl. Doctore Hefele, modo Rottemburgensi Episcopo, 
an. MDCCCLXI publici juris factam plerumque sumus secuti, cui tamen varias adjecimus lectiones, quas 
nos ipsi ex vetustissima Breviloquii editione an. MCCCCLX XXIV sine loco impressionis in huno usum collegimus. 


Elenchus tum Codicum Monacensium, tum editionum veterum ad tertiam Tubingensem 
editionem curandam oollatarum. 


À — Cod. Monac. 22273 sive Windberg. 78., membr. Saec. XIII. 4. min. fol. 1—40. 

B — Cod. Monac. 16067 sive San-Nicolit. 67., membr. Saec. XIV. 4. min. fol. 1—54. 

€ — Cod. Monac. 9659 sive Oberaltac. 159., membr. Saec. XIV. 4. min. fol. 23—74. 

D — Cod. Monac. 2633 sive Aldersbac. 103., membr. Saec. XIV. 8. fol. 1—49. 

E — Cod. Monac. 2649 sive Aldersbac. 119., membr. Saec. XV. 8. fol. 74—145. 

F — Cod. Monac. 2694 sive Aldersbac. 164., membr. Saec. XIV. 4. fol. 1—94^. 

G — Cod. Monac. 14827 sive Rat. S. Emmeram. 1. ^., nov. sign. 827, membr. Saec. XIV. 8. fol. 221—275. 
H — Cod. Monac. 13102 sive Rat. civ. 102, olim Prüflingensis, membr. Saec. XIV. (an. 1384) 4. fol. 111—166. 
K — Cod. Monac. 18652 sive Tegerns. 052, chart. Saec. XV. 4. fol. 23—149^. 


Signa editionum veterum. 


ed. Árg. — editio Árgentoratensis s. Eggesteyn, s. l. ct a. fol. 
ed. Árg. 1479 — ed. Argent. Martini Flach. 
ed. Àug. — Augustana Antonii Sorg, s. l. et a. fol. 


B ed. Nor. —  Norimbergensis s. Sensenschmid, 1472, fol. 
ed. Ven. — Veneta anni 1477 impensis Joannis de Colonia etc. 4. 
ed. Rom. — Romana anni 1596 ex typographia Vaticana, fol. 


1 ,Ut seraphici Doctoris eruditio ad multorum utilitatem latius diffundatur, et ex ejus libris et operibus eruditi et 
studiosi viri copiosiores suavioresque in dies fructus capiant ... in hac alma Urbe nostra in hac Basilica Ss. XII Apostolorum 
S. Bonaventurae nomine collegium instituimus, in quo ex hujus praecipue eximii devotique Doctoris operibus et commentariis 
sacra Theologia publice explicetur. Sixtus V in Bulla Triwnphantis Ecclesiae, 14 martii 1588. — ,In hujusmodi collegio, tam- 
quam uberrimo divinae legis seminario, sacrae Theologiae seraphici eximii Doctoris S. Bonaventurae tantum studiis insistere, et 
operam suam navare, atque in quatuor sententiarum libris ejusdem S. Bonaventurae, quem inter praecipuos S. Ecclesiae Doctores 
adscribendum et ornandum per specialem nostram Constitutionem declaravimus, continue proficere studeant." Idem Pontifex in 
Constitut. Ineffabilis, 18 decembris 1588. — ,Unus enim ipse Sanctus, ob singularem doctrinam ac sententiarum dignitatem, 
quibus pleni sunt ejus libri, abunde sufficiet, ut ex ejus lectione librorum in summum quisque theologum possit evadere." 
Cardihalis Alexander de Monte-Alto, in Constit. Colleg. S. Bonav. de Urbe, n. 8, ab eodem S. Pontifice die 18 aprilis 1689 approbatis. 

* P. Alexand. de Burgo, Min. Conv. Episc. Catan. Imstit. Theolog. Syntagm. diss. 2. cap. 1. pag. 109—110. 

? P. Bened. a Cavalesio, 4» Epistola Dedicat. Prodromi ad Opera S. Bonav. 


Praefatio Auctoris secundae editioni. 


Septimus vix inchoatur annus, ex quo Breviloquium Seraphici Doctoris S. Bonaventurae, adjectis illu- 
strationibus ex aliis operibus ejusdem S. Doctoris depromptis, tabulis et appendicibus, Venetiis ex typographaeo 
AÀemiliano editum primo fuit. Quo autem favore, statim ac in lucem prodiit, non modo in Italia, verum 
etiam extra ejus fines, fuerit exceptum, tum epistolae gratulatoriae, sive ab Episcopis, sive ab aliis scientiá 
vel dignitate praestantissimis viris ad Auctorem datae, tum etiam elogia in ephemeridibus passim vulgata !, 
tum potissimum rapida editionis absolutio, satis superque testantur. Quum proinde nec ullum prostaret am- 
plius venale exemplar, et altera a multis expeteretur editio, ad eam adornandam manum admovere non de- 
trectavimus; nullique pepercimus curae, ut ipsa et locupletior evaderet, et usui scholae magis magisque ac- 
commodaretur?. Hinc iterum ac tertio opera theologica S. Doctoris perlustravimus, ut novas ex iis illustra- 
tiones in priori editione vel omissas, vel tantum citatas, depromeremus, suis locis inserendas. Praeterea ex 
recentioribus pontificis documentis ea, quae magis ad rem nobis videbantur, retulimus; et nonnullas quoque 
appendices vel elucidavimus, vel etiam ex integro adjecimus. Ad haec, praeter indicem rerum, quem edito 
copiosiorem dabimus, duos alios ad majorem studiosorum utilitatem addidimus, in quorum primo sacrae Scri- 
pturae, in altero operum S. Doctoris loca, ex quibus citationes depromuntur, fideliter indicantur. Quae cum 
ita sint, Theodoreti verba usurpare nobis liceat: ,Laborem suscepimus lectoribus, ut arbitramur, haud inuti- 
lem: quamobrem eos, qui sine labore laborum nostrorum fructum sunt percepturi, rogatos volumus, ut nobis 
pro laboribus nostris orationes ac preces impertiant suas*?. . 

Haec autem altera editio jam imprimi eoeperat, cum 8. P. Leo XIII, quem Deus ad Ecclesiae de- 


! Quum nimium esset ea ex integro referre, eorum citationes, quae nobis innotescunt, recensere sufficiat. Sunt autem: 
Civiltà Cattolica, quae Florentiae editur, ser. IX, vol. II, pag. 594; vol. III, pagg. 324. 592; — Voce della Verità, Romae, mense 
julii an. 1874 passim; -— Memorie per gli Att dell' Accademia del Immacolata, Romae, an. 1874, pagg. 329—330 in nota; — 
Il Papato, Romae, an. I, vol. IV, pag. 199 et alibi passim; — Scuola Cattolica, Mediolani, an. II, vol. IV, pag. 30; — Veneto 
Cattolico, Venetiis, an. VIII, n. 80, 11 aprilis, et n. 150, 9 julii 1874; — Unità Cattolica, Augustae Taurinorum, n. 11, 1 aprilis 
1874; — Opuscoli religiosi, letterarii e morali, Mutinae, ser. III, tom. X, pagg. 140—143 ; — Foglietto di Vicenza, Vicetiae, an. V, 
n. 16, 19 aprilis, et n. 29, 19 julii an. 18714; — Riposo domenicale, Veronae, an. III, n. 12, 11 februarii, et n. 34, 29 aprilis 
1814; — Vessillo Cattolico, Mantuae, an. III, n. 144, 16 julii 18745 — Eco di S. Francesco, Neapoli, an. II, pagg. 345—346; — 
Eco del Litorale, Goritiae, n. 01, 24 junii 1880; Journal de Florence, Florentiae, an. IV , n. 178, " aoüt, et n. 181, 11 aot 
1814; — Salzburger Kirchenblatt, Salisburgi, 6 augusti 1874, et 18 novembris 1880; — Litterarischer Handweiser , Monasterii 
in Vestphalia, an. XIII, n. 163, 20 junii 1874; — Jeiler, Der Al. Bonaventura etc. in seinem Leben und Wirken etc., 1814, 
Paderborn, pag. 28; — P. Gaudentius, Beitrige eur Kirchengeschichte des XVI und XVII Jahrhunderts etc., 1880, Bozen, 
vol. I, pag. 3 in nota. H 

? Ad augendum fovendumque Bonaventurianae doctrinae studium, quod, Deo favente, nunc effervet, et praecipue in 
usum studiosae juventutis nostri Ordinis, confratre ac in theologicis disciplinis nostro olim discipulo opem nobis sedulo ferente, 
Lexicon Bonaventurianum confecimus, quod hoc eodem anno Venetiis ex typis item Aemilianis ita inscriptum prodiit: Lexicon 
Bonaventurianum. philosophico-theologicum , in quo termini theologici, distinctiones et effata praecipua Scholasticorum a Seraphico 
Doctore declarantur, opera et studio PP. Antonii Mariae a Vicetia, Ministri Provinc., et Joannis a. Rubino, Lect. Theol. Minorum 
Reformat. Provinciae Venetae lucubratum. — Venetiis, ex typographia Aemiliana, MDCCCLXXX, 89. magn. pag. 340. 

3 Epist. dedicat. Exposit. Cantic. Canticorum. 


PRAEFATIO AUCTORIS SECUNDAE EDITIONI. ! XIII 


cus et tutamen diu incolumem servet, ad philosophiam scholasticam ubique instaurandam sub .die IV augusti 
anni proxime elapsi MDCCCLXXIX celeberrimam Epistolam Encyolicam eterni Patris ad Episcopos uni- 
versos catholici orbis dedit. Gravissimum hoc documentum, in quo a supremo fidei morumque Magistro 
Doctores scholastici amplissimis praeconiis commendantur, magnum cedere in honorem etiam Seraphici nostri 
Doctoris, atque tot tantisque Summorum Pontificum judiciis in commendationem Bonaventurianae doctrinae 
veluti cumulum aecessisse, omnibus perspicuum esse debet. Siquidem neminem latet Seraphicum nostrum 
Doctorem S. Bonaventuram, una cum S. Thoma Aquinate, cum quo (S. P. Sixto V testante) ,tam multa 
virtutis, sanctitatis, doctrinae, meritorum conjunctio intercessit" !, ex Apostolicae Sedis oraculo, inter Scho- 
lasticos Doctores principatum obtinere. ,Hi enim, ut ait idem Pontifex, sunt duae olivae et duo candelabra 
in domo Dei lucentia, qui et caritatis pinguedine et scientiae luce totam Ecclesiam collustrant; hi singulari 
Dei providentia eodem tempore tamquam duae stellae exorientes, ex duabus clarissimis regularium Ordinum 
familiis prodierunt, quae sanctae Ecclesiae ad catholicam religionem propugnandam maxime utiles, et ad 
omnes labores et pericula pro orthodoxa fide subeunda paratae semper existunt, ex quibus tamquam ex 
fertili et bene culto solo quotidie per Dei gratiam fecundae et fructuosae plantae procreantur, hoc est viri 
doctrinae et sanctitate praestantes, qui Petri navieulae tot fluctibus agitatae, et Romano Pontifici, ejus clavum 
non sine magna sollicitudine tenenti, fortem et fidelem operam navant. Hi duo Saneti, cum essent coaevi 
iisdemque studiis dediti, condiscipuli, simul magistri, pari ratione a Gregorio decimo summo Pontifice, cum 
ambo ad Concilium evocarentur, honorati, et in hujus vitae peregrinatione fraterna caritate, spirituali fami- 
liaritate, sanetorum laborum societate valde conjuncti fuerunt; et denique pari gressu ad caelestem patriam 
commigrantes, pariter felices et gloriosi illa sempiterna beatitudine perfruuntur, ubi eodem caritatis affectu, 
ui pie credimus, pro nobis in hac lacrymarum valle laborantibus orant divinamque opem implorant, ut 
merito Sixtus IV hos duos Sanctos persimiles et quasi geminos in Christo fratres agnoscens, statuerit sanctum 
Bonaventuram consimili venerationis et honoris praerogativa atque S. Thomam decorandum esse" ?, 

Quod quidem praeclarissimum elogium Leo XIII in praecitata Epistola Eneyelica ratum habuit ac 
expresse confirmavit sequentibus verbis: ,Mediae aetatis Doctores, quos Scholasticos vocant, magnae molis 
opus aggressi sunt, nimirum segetes doctrinae fecundas et uberes, amplissimis sanctorum Patrum voluminibus 
diffusas, diligenter congerere, congestasque uno velut loco condere, in posterorum usum et commoditatem. 
Quae autem scholasticae disciplinae sit origo, indoles et excellentia, juvat hic, Venerabiles Fratres, verbis 
sapientissimi viri, Praedecessoris Nostri, Sixti V fusius aperire. — Divino Illius munere, qui solus dat spiri- 
tum scientiae et sapientiae et intellectus, quique Ecclesiam suam per saeculorum aetates, prout opus est, 
novis benefieiis auget, novis praesidiis instruit, inventa est a majoribus nostris sapientissimis viris Theologia 
scholastica, quam duo potissimum gloriosi Doctores, angelicus S. Thomas et seraphicus S. Bonaventura, 
clarissimi hujus facultatis professores, . . . excellenti ingenio, assiduo studio, magnis laboribus et vigiliis 
excoluerunt atque ornarunt eamque optime dispositam multisque modis praeclare explicatam posteris tradi- 
derunt. Et hujus quidem tam salutaris scientiae cognitio et exercitatio, quae ab uberrimis divinarum Lit- 
terarum, summorum Pontificum, sanctorum Patrum et Conciliorum fontibus dimanat, semper certe maximum 
Ecclesiae adjumentum afferre potuit, sive ad Scripturas ipsas vere et sane intelligendas et interpretandas, 
sive ad Patres securius et utilius perlegendos et explicandos, sive ad varios errores et haereses detegendas 
ot refellendas: his vero novissimis diebus, quibus jam advenerunt tempora illa periculosa ab Apostolo de- 
seripta, et homines blasphemi, superbi, seductores proficiunt in pejus, errantes et alios in errorem mittentes, 
sanae catholieae fidei dogmatibus confirmandis et haeresibus confutandis pernecessaria est. — Quae verba 
quamvis Theologiam scholasticam dumtaxat complecti videantur, tamen esse quoque de philosophia ejusque 
laudibus aecipienda perspicitur. Siquidem praeclarae dotes, quae Theologiam sceholasticam hostibus veritatis 
faciunt tantopere formidolosam, nimirum, ut idem Pontifex addit, — apta illa ot inter se nexa rerum et 
causarum cohaerentia, ille ordo et dispositio tamquam militum in pugnando instructio, illae dilueidae de- 


| Litter. Decret. 14 martii 1588. ? Idem ibid. 


XIV PRAEFATIO AUCTORIS SECUNDAE EDITIONI. 


finitiones et distinctiones, illa argumentorum firmitas et acutissimae disputationes, quibus lux a tenebris, 
verum a falso distinguitur, haereticorum mendacia multis praestigiis et fallaciis involuta, tamquam veste 
detracta patefiunt et denudantur, — praeclarae, inquimus, et mirabiles istae dotes unice a recto usu repe- 
tendae sunt ejus philosophiae, quam magistri scholastici, data opera et sapienti consilio, in disputationibus 
etiam theologicis, passim usurpare consueverunt. Praeterea cum illud sit scholasticorum Theologorum pro- 
prium ae singulare, ut scientiam humanam ac divinam arctüissimo inter se vinculo conjunxerint, profecto 
Theologia, in qua illi excelluerunt, non erat tantum honoris et commendationis ab opinione hominum 
adeptura, si mancam atque imperfectam aut levem philosophiam àdhibuissent." 

Ceterum benevolum lectorem verbis Seraphici nostri Doctoris obsecramus, ,ut si quid aliquid in hoe 
opusculo invenerit approbatione dignum, agat gratias Deo largitori bonorum. In aliis vero locis, ut invenerit 
vel falsum, vel dubium, vel obscurum, scribentis insufficientiae benigne indulgeat, qui absque dubio, teste 
conscientia, vera, aperta et communia dicere concupivit" *. 


1 2. dist. 44. a. 3. q. 2 ad 6. 


INDEX I 


CAPITULORU M. 


pag. 
Praefatio primae editioni praemissa . . . . . . . . v | Praefatio auctoris secundae editioni . . 
Prooemium. 
8 1. De ortu, progressu et statu sacrae Scripturae . 1]| 8 5. De profunditate sacrae Scripturae . "e 
S 2. De latitudine sacrae Seripturae . . . . . . . . 6 80. De modo procedendi ipsius sacrae Scripturae . 
8 3. De longitudine sacrae Scripturae 8, 8 7. De modo exponendi sacram Scripturam 
8 4. De sublimitate saerae Scripturae . . . . . . . 11 Prooemium in tabulas distributum . 
Prima pars, 
in qua de Trinitate Dei agitur. 
Cap. I. De illis septem, de quibus est Theologia in summa — 38 | Cap. VI. De unitate divinae naturae in multiplicitate ap- 
Cap. II. Quid tenendum de Trinitate personarum et unitate propriatorum " 
essentiae . . . 00. 5. s. 99 | Cap. VII. De omnipotentia Dei . : : : 
Cap. III. De istius fidei intelligentia: sanü . . . . . . 1A 58 | Cap. VIII. De Dei sapientia, pisdestitatione el prae- 
Cap. IV. De istius fidei expressione catholica . . .. . 60 scientia . 
Cap. V. De unitate divinae naturae in multiformitate ap- Cap. IX. De voluntate Dei üt provident , 
paritionum . . . . . . . . . . . .. A 608 Pars prima in tabulas distributa 
Seeunda pars, 
in qua de creatura mundi agitur. 
Cap. I. De productione mundi totalis . . . . . . . 109 | Cap. VIII. De confirmatione bonorum angelorum 
Cap. II. De natura corporali, quantum ad fieri . . . . 114 | Cap. IX. De productione hominis, quantum ad spiritum 
Cap. III. De natura corporali quantum ad esse . . . 120 | Cap. X. De productione hominis, quantum ad corpus 
Cap. IV. De natura corporali, quantum ad ds et in- Cap. XI. De productione pk quantum ad totum con- 
fluere . . . N- E , 121 junctum " " 
Cap. V. De modo déscribendi virsbdicta in sacra Boriptuta 124 | Cap. XII. De completione et ordinatione totius mundi 
Cap. VI. De productione supernorum spirituum  . . . 1928 consummati . 
Cap. VII. De apostasia daemonum . . . . . . . . 181 Pars secunda in tabulas distributa 
Tertia pars, 
in qua de corruptela peccati igitur. 
Cap. I. De origine mali in communi . . . . . . . . 190 | Cap. VIII. De origine peceatorum actualium . $5 
Cap. IL De primorum parentum tentatione. . . . . 195 | Cap. IX. De origine et distinctione capitalium peccatorum 
Cap. III. De primorum parentum transgressione .. . . 198 | Cap. X. De origine et qualitate poenalium peccatorum 
Cap. IV. De primorum parentum punitione . . . . . 200 | Cap. XI. De origine peccatorum finalium, quae sunt pec- 
Cap. V. De originalis peccati corruptione . . . . . . 208 cata in Spiritum sanctum 
Cap. VI. De originalis peccati transfusione  . . . . . 208 Pars tertia in tabulas distributa 
Cap. VII. De originalis peccati curatione . . . . . . 218 


pag. 


12 
16 


18 
90 
102 


218 . 


225 
220 


233 
238 


XVI 


Cap. 
Cap. 


Cap. 


Cap. 


Cap. 


Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 


Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 


Cap. 
Cap. 


Cap. 


Cap. 


Cap. 


INDEX I. 


Quarta pars, 


in qua de incarnatione Verbi agitur. 


I. De ratione, qua decuit Verbum Dei incarnari 

II. De incarnatione Verbi, quantum ad unionem na- 
turarum 

III. De incarnatione, dustitum ad nioduii . 

IV. De incarnatione, quantum ad plenitudinem tem- 
porum. : . 

V. De plenitudine Gtitiae Christi, — ad clade 
smata in affectu 


pag. 
243 


249 
25 


203 


209 


Cap. 
Cap. 
Cap. 


VI. De plenitudine sapientiae Christi in intellectu 

VII. De plenitudine meriti Christi in effectu . 

VIII. De passione Christi, in quantum ad statum 
patientis . 


Cap. IX. De passione Christi, — ad iedui patiendi 


Cap. 


X. De passione Christi, quantum ad exitum passionis 
Pars quarta in tabulas distributa . 


Quinta pars, 


in qua de gratia Spiritus sancti agitur. 


I. De gratía, in quantum est donum divinitus datum 

II. De gratia, in quantum juvat ad bonum meritorium 

III. De gratia, in quantum est remedium peccati 

IV. De ramificatione gratiae in habitus virtutum 

V. De ramificatione gratiae in habitus donorum . 

VI. De ramificatione gratiae in habitus beatitudinum, 
et per consequens fructuum et sensuum 


309 
315 
329 
330 
950 


372 


Cap. 
Cap. 
Cap. 


Cap. 


VII. De exercitio gratiae respectu credendorum 

VIII. De exercitio gratiae respectu diligendorum 

IX. De exercitio gratiae respectu agendorum, prae- 
ceptorum et consiliorum à "EM 

X. De exercitio gratiae respectu petendorum et 
orandoum . . . . «. ; 

Pars quinta in tabulas distributa . 


Sexta pars, 


in qua de medicina sacramentali agitur. 


I. De sacramentorum origine . 

II. De sacramentorum variatione ja 
III. De sacramentorum numero et distinctione 
IV. De sacramentorum institutione 

V. De sacramentorum dispensatione 

VI. De sacramentorum iteratione 

VII. De integritate baptismi . 


452 
450 
463 
46 
415 
483 
486 


Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 


VIII. De integritate confirmationis 
IX. De integritate eucharistiae . 

X. De integritate poenitentiae 

XI. De integritate unctionis extremae 
XII. De integritate ordinis 

XIII. De integritate matrimonii 

Pars sexta in tabulas distributa 


Septima pars, 


in qua tractatur. de statu finalis judicii. 


I. De judicio in communi . . 

ll. De antecedentibus ad Südiétüm. uium est 
poena purgatoria . 

III. De antecedentibus ad judieiuim, ciusmoti Pu 
suffragia ecclesiastica owe dk s ; 

IV. De concomitantibus judicium, sicut est M 
gratio ignium iege n . EN 

V. De concomitantibus Xodichini. sicut ist esiireciig 
corporum 


614 


620 


625 


629 


6353 


Cap. 


Cap. 


VI. De consequentibus ad ne scilicet de igne 
infernali . , 

VII. De consequentibus ud judicium, scilicet soria 
paradisi : 

Pars septima in abulas distributa cu 

Gradus sealares perfectionis in spiritu rationali ex 
Breviloquio deprompti . 

Tabula generalissima totius Theologiae ex Breviloquio 
deprompta 


pag. 
215 
218 


282 
288 
291 
304 


501 
505 
531 
053 
551 
55 
605 


640 


649 
611 


616 


01 


BAYERISCHE 


STAATS" 
BirfL!OTHE 


MUENGCHET 


SANCTI BONAVENTURAE 


ORD. MIN. EP. CARD. ET ECCL. DOCT. SERAPH. 


. BREVILOQUIUM. 


DREVILOQUIUM, QUOD EX EO APPELLATUR, QUIA SUMMATIM AC BREVITER 'lHEOLOGIAE INSTITUTA AC PRAECEPTA 
EXPONIT, IN PROOEMIUM ET TRACTATUM DIVIDITUR. PRooEMIUM SACRAE SCRIPTURAE ORTUM, PROGRESSUM, 
STATUM, LATITUDINEM, LONGITUDINEM, SUBLIMITATEM, PROFUNDITATEM, PROCEDENDI EAMQUE INTERPRETANDI 
MODUM DEMONSTRAT. "TRACTATUS VERO SEPTEM PARTIBUS CONTINETUR: PRIMA EST DE DEO TRINO ET UNO: 
SECUNDA DE CREATURA MUNDI: TERTIA DE CORRUPTELA PECCATI: QUARTA DE ÍNCARNATIONE VERBI: QUINTA 
DE GRATIA SPIRITUS SANCTI: SEXTA DE SACRAMENTORUM DISCIPLINA: SEPTIMA DENIQUE DE STATU FINALIS 
IUDICH. MATERIA PRIMAE PARTIS TRACTATUR A MaaisTRO IN | LIBRO SENTENTIARUM: SECUNDAE ET TER- 
TIAE IN II: QuaRTAE mx III: QumvrAE PARTIM IN I], xT PARTIM IN lll: sEXTAE VERO ET SEPTIMAE IN ÍV. 

(dudit. Rom.) 


PROOEMIUM. " 


$ l1. De ortu, progressu et statu saerae Seripturae. 


(Sacra Soriptura oritur ex divina revelatione — secundum influentiam Trinitatis. — Ejus notitia non habetur nisi mediante fide 
in Christum: — ejus progressus non est coaretatus ad leges aliarum scientiarum: dati homini viatori notitiam rerum suffioientem &d 
salulem: — procedit secundum exigentiam humanae capacitatis: — ejus fructus est aeterna felioitas; —- et hoo fine est persorutanda, 
— &d Pairem luminum eum mera fide aocedendo.) 


Flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu. Christi, ex quo omnis paternitas 
n caelo et 4n lerra nominatur, ut. det. vobis secundum divitias gloriae suae virtutem, cor- 
roborari per Spiritum eius in interiori homine, habitare Christum per fidem $n cordibus 
vestris, in. caritate radicati et. fundati, wt possitis comprehendere cum. omnibus sanctis, 
quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum "^; scire etiam supereminentem scientiae 
caritatem | Christi, ut iàmpleamini dn. omnem plenitudinem Dei (Ipphes. 3, 14—19). Magnus 
Doctor gentium et praedicator veritatis, divino repletus spiritu, tamquam vas electum et 
sanctificatum, in hoc verbo aperit sacrae Scripturae, quae Jheología dicitur, ortum, pro- 
gressum et statum; insinuans oríum Scripturae attendi secundum influentiam beatissimae 
Trinitatis, progressum autem secundum exigentiam humanae capacitatis, síatwm vero, 
sive fructum, secundum superabundantiam superplenissimae felicitatis. 

Oríus namque non est per humanam investigationem, sed per divinam revelatio- 
nem (I), quae fluit à Patre luminum (Jacob. 1, 17)?, ex quo omnis paternitas 4n caelo 


(T) Idipsum adstruitur a Concilio Vaticano, const. dogm. de fide cath. cap. 2, sequentibus verbis: , Eadem 
sancta Mater Ecclesia tenet et docet, Deum, rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine 
e rebus creatis certo cognosci posse; énvisibilia enim ipsius, a. creatura mundi, per ea quae facta sunt, éntellecta, 
conspiciuntur (Rom. 1, 20): attamen placuisse eius sapientiae et bonitati, alia, eaque supernaturali via, se ipsum 
ac aeterna voluntatis suae decreta humano generi revelare, dicente Apostolo (Hebr. 1, 1—2): Multifariam 
multisque modis olim Deus loquens patribus in. prophetis, novissime diebus istis locutus est, nobis in. Filio. Huic 


8. Bonaventurao Breviloq. l 


2n) Prologus, 
Edit.an.1484. 


b) Profun- 
ditas ibid. 


c)Lucis, ibid. 


2 PROOEMIUM, S 1. 


el n. lerra. nominatur (Ephes. 3, 15), a quo per Filium ejus Jesum Christum manat in 
nos Spiritus sanctus; et per Spiritum sanctum dividentem et distribuentem dona singulis, 
sicut vult (1. Cor. 12, 11), datur fides (Ibid. 9), et per fidem habitat Christus in cor- 
5,7* "^dibus nostris (15d. 3, 17). Haec est notitia Jesu Christi, ex qua? originaliter manat 
93» firmitas et intelligentia totius Scripturae sacrae?. Unde et^ impossibile est, quod ali- 


ru as n 
et infra,fi 


Christi AE ABO quis in ipsam ingrediatur agnoscendam, nisi prius Christi fidem habeat sibi infusam, 


d anm. tamquam ? totius Scripturae lucernam et januam et etiam fundamentum. Est enim 
Transposi- , . . . . . . . . 
tion» sjw-]psa ? fides omnium supernaturalium illuminationum, quamdiu peregrinamur a Domino, 
"me em eb fundamentum stabiliens, et lucerna dirigens, et ianua introducens; secundum cujus 
editionibus 

ts sepi-otjam ? mensuram necesse? est mensurari sapientiam nobis divinitus datam, ne quis 


sime r 
peries. 


) Euam, e, Sapiat plus quam oportet sapere, sed ^ ad. sobrielatem, et. unicuique. sicut. Deus dini men- 
m hen SUT'OIT fidei (Rom. 12, 3). Mediante igitur hac fide, datur nobis notitia sacrae Scri- 


codd. Monac. 


iiw t pturae, secundum influentiam beatissimae Trinitatis" ? (ID, juxta quod expresse insinuat 


tamquam de- 
levi et ante 


jamuam ad- Apostolus in prima parte auctoritatis prius inductae. 


didi etc. 


Ipsius legi- Progressus autem sacrae Scripturae non est coarctatus ad leges ratiocinationum " 


tur in ed. 

an. 1484. . . " 

» Em i definitionum et divisionum, juxta morem alarum scientiarum, et non est coarctatus ad 
ipsa, ed.1484. 


jum partem universitatis; sed M cum secundum lumen supernaturale procedat, ad dan- 
7) Bam, dam homini viatori notitiam rerum sufficientem, secundum quod expedit ei ad salutem, 
pois partim per plana verba, partim per mystica, describit totius universi continentiam quasi 


Monac. omit- 
tunt sapiat . 


P4 in quadam summa, in qua" attenditur latitudo; describit decursum, in quo attenditur 


n manta, VOtgétudo; describit excellentiam finaliter salvandorum, in quo attenditur sublimutas; de- 


[6] . e. e. . . e. e. e. . e. 
Fix eu Scribit miseriam damnandorum?, in quo profunditas consistit, non solum ipsius universi, 
TE 


s. we. Verum etiam divini judici. Et sie describit totum " universum, quantum tamen? expedit 
om. Amcpe de ipso habere homini" notitiam ad salutem, secundum ipsius latitudinem, longitudinem, 
FHKeteditt. |... ! : : , 

No Ar eta]titudinem et profundum". Ipsa etiam habet in suo progressu ? haec quatuor, secun- 


an. 1484. 


Dae» dum quod posterius declarabitur, quia sic exigebat conditio capacitatis humanae, quae 
bing. in quo. . eq. 

») D«mm»Inagna et multa nata est magnifice et multipliciter " capere, tamquam speculum quod- 
orum 


SK eit-dam nobilissimum, in quo nata est describi, non solum naturaliter, verum etiam super- 


Pci . . . r . 
eit. Rom Daturaliter, rerum universitas mundanarum, ut sic progressus sacrae Scripturae atten- 
p) Totum om. 


ELM datur secundum exigentiam capacitatis Vuitimide 

q) Exe 

He Status vero, sive fructus, sacrae" Seripturae non est quicumque, sed plenitudo 
r) Ex ead. 


"» Pew, Seternae felicitatis^. Nam haec est scriptura, in qua verba sunt vitae aeternae", quae 


HE, pru-ideo scripta est, non solum ut credamus, verum etiam ut vitam possideamus aeternam, 


ditat tem 
Hu Rin qua quidem vitábtius amabimus, et universaliter ? omnia desideria nostra bsiabadtos 
& mf m Quibus impletis, vere (uhe sciemus supereminentem scientiae caritatem, et ita impleti 
18. proces- 


». ABCDEerimus in omnem plenitudinem Dei. Ad quam quidem plenitudinem conatur nos divina 


Arg. Nor. 
Cfr. infra 8 4 


dM UE divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non 


esuh sunt, in praesenti quoque generis humani conditione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto 
om. ibid. errore cognosci possint. Non hae tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus 
aa UMMEEuG xe manta bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, 
quae humanae mentis intelligentiam omnino superant; si quidem oculus non vidit, nec auris audivit, nec in 

cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis, qui. diligunt illum (1. Cor. 2, 9). 
(II) Idem Concilium Vaticanum, ibidem, can. 1, definivit: ,Si quis sacrae Seripturae libros . . . 


divinitus inspiratos esse negaverit; anathema sit." 


PRooEMIUM, $ 1. 3 


introducere Scriptura, iuxta praedictae ? sententiae Apostolicae veritatem. lloc igitur fine 
intentione sacra Scriptura perscrutanda est et docenda et etiam audienda *. 
Et ut ad istum fructum et terminum recto perveniamus progressu, per viam recti itineris ^" Ner 


hac etiam 


cr 


Scripturarum, inchoandum est ab exordio, hoc est, ut cum mera '" fide ad Patrem lumi- 
num accedamus, flectendo genua cordis nostri, ut ipse per Filium suum in Spiritu sancto 


det nobis veram notitiam Jesu Christi, et cum notitia amorem ejus "' 


gnoscentes et amantes *?, 


Scripturae noscere ^? latitudinem, longitudinem, altitudinem et profundum 
notitiam pervenire ad litindimam notitiam et excessivum ? 
quo Sanctorum desideria tendunt *? jn quo est status et complementum omnis veri et boni. sti 


ut sic ipsum co- 


et tamquam in fide solidati et in caritate radicati, possimus ipsius e 


ee) 


, et per hanc 


amorem beatissimae Trinitatis, 


A» 8 L. 


! ,Haec profunda mysteria in Scriptura nullus intelligit 
nisi per Christum crucifixum et suscitatum, et gentibus per 
Spiritum sanctum divulgatum; quia de ipso sunt Seriptu- 
rae, et propter ipsum, et ideo ab eo expliceantur.^  Ex- 
pos. in cap. 24 Lucae. ,Unde a Christo incipiendum est, 
ut veniatur ad sapientiam christianam. Cujus probatio 
esti: Quia nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis 
novit nisi Filius (Matth. 11, 27). Sicut ergo species ducit 
in eognitionem objecti, ita Verbum, seu Filius, qui est 
species Patris, ducit in Patris cognitionem. Unde signan- 
tissime dicebat Philippus (Jo. 14, 8): Ostende nobis Patrem, 
et. sufficit nobis. Alia ratio est, quia ab illo incipiendum 
estí, a quo duo maximi inceperunt, Moyses divinae sapien- 
tiae inchoator, Joannes divinae sapientiae terminator. 
Moyses dixit: In principio creavit Deus caelum et terram 
(Gen. 1, 1), id est, in Filio, secundum Augustinum. Joannes 
vero intonuit (1, 1—3): In principio erat Verbum, et Ver- 
bum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. | Hoc erat ín 
principio apud. Deum. Omnia per ipsum facta sunt. Si 
ergo ad notitiam Creatoris perveniri non potest nisi per 
id, quod faetum est, necesse est, ut ante omnia verbum 
verax praecedat te. "Tertia ratio est, quia in Christo sunt 
omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi (Coloss. 
2, 83). Ergo Christus est. medium omnium scientiarum." 
Serm. 1. in. Hexaém. ín princ. ,Debemus ergo abire ad 
Christum per incendium compassionis, per exercitium actio- 
nis, per documentum eruditionis. Cant. 1, 8: Si ignoras 
te, 0 pulcherrima mulierum, egredere, et abi. Egredere de 
mundo, et vade ad Deum.  Egredere de insipida scientia, 
et vade ad sapidam scientiam, id est, ad saeram Soeriptu- 
ram, quae proprie sapientia, quasi sapida scientia, nun- 
eupatur.^ | Comment. in Apoc. cap. 10, n. 705. Supplem. 
vol. II. 

Est autem omnis Scriptura cor Dei, os Dei, lingua 
Dei, calamus Dei, liber scriptus foris et intus; unde 
Psalmus (44, 1): Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego 
opera mea regi. Lingua mea calamus scribae velociter scri- 
bentis. Cor Deus, os Pater, lingua Filius, calamus Spiritus 
sanctus. Pater enim loquitur per verbum seu linguam: 
sed qui complet, et memoriae commendat, est calamus 
Scribae. Scriptura ergo est os Dei. Unde Isaias (31, 1): 
Vae qui descenditis im Aegyptum , scilicet ad saeculares 


sclentias, et os Domini non interrogastis, scilicet. sacram 
Seripturam. Non enim debet ad scientias alias dGscondorot 
ut sciat certitudinem, nisi habeat testimonium in monte, 
scilicet Christi, Haliue: Moysi, hoc est novi testamenti, 
prophetarum et legis. Hon est lingua; unde (Cant. 4, 11. 
Ps. 118, 103): Mel et lac sub lingua ejus. Quam dulcia 
faucibus meis eloquia tua. Haec lingua cibos saporat. 
Unde Seriptura comparatur panibus, qui habent saporem, 
et reficiunt. Item est calamus Dei, et hoc est Spiritus 
sanctus; quia sicut scribens potest praesentialiter scri- 
bere praeterita, praesentia, futura. Unde est liber scriptus 
foris, quia habet pulchras historias, et docet rerum pro- 
prietates. Seriptus est intus, quia habet mysterià et in- 
telligentias diversas." I» Hexaém. serm. 12, circ. fin. 

$ ,Ingredere in medio votarum, quae sunt. subtus Cheru- 
bim, et imple manus tuas prunis igneis, quae sunt inter Che- 
rubim, et effunde super. civitatem (Ezech. 10, 1). Seriptu- 
rarum sanctarum pelagus et abyssus etiam se ingerit in- 
vestigatoribus suis, videlicet primo, sub forma veritatis 
indubitanter irradiantis: secundo, sub forma caritatis in- 
defectibiliter inflammantis et inebriantis: tertio, sub forma 
aequitatis irreprehensibiliter judicantis. Cujus ratio est, 
quoniam in Seriptura traduntur perfecte, primo veritatis 
documenta, secundo caritatis praecepta, tertio aequitatis 
judicia. Propter primum vocantur singulariter Scripturae 
veritatis: Danielis 10, 11: 4nnwunciabo tibi, quod. expressum 
est in scriptura veritatis. Propter secundum dicitur Matthaei 
22, 40, quod i» duobus mandatis caritatis wniversa lex 
pendet et prophetae. Et 1. Timoth. 1, 5 dicitur, quod finis 
praecepti est caritas. Propter tertium Apoc. 20, 12, quod 
judieati sunt mortui ex his, quae scripta erant in libris, 
secundum opera ipsorum. Et ad Romanos 2, 12: Quicum- 
que in lege peccaverunt, per legem judicabuntur. Et in 
Seriptura saera occurrit Christus ut speculum divinae veri- 
tatis. Est enim candor lucis aeternae, et speculum sine 
macula Dei majestatis, prout habetur Sapientiae 7, 20. 
Ut fereulum divinae bonitatis et felicitatis, juxta illud 
Psal. (22, 5): Parasti én conspectu meo mensam, impin- 
guasti in oleo caput meum, et calix meus inebrians quam 
praeclarus est! Ut solium, sive praetorium divinae aequi- 
tatis, sive severitatis. Unde Apoc. 4, 5. dicitur, quod de 
throno procedebant fulgura et voces et tonitrua. | Ut sic 

l* 


y) Praedi- 


f] ctam ibid. 


z) Etiam om, 
ABDEG et 


editt. ^ Arg 


8a) Mera vel 
ver2,ed.1484. 


bb) Ita codd. 
Monac. et ed. 
Nor. ipsius 
ed. ^ d et 


E P ante 
jenes on. 
CDFH. 


dd) Ita ades 

Monac. 

T 

Alii: 
peu 

SACrOüODOSSO. 
Ed. 1484. 
Scripturae 


nosse. 


ee) Ita codd. 

Monac. et ed. 
Nor. Alii: 
jroroneste 


* Pu noti- 
tiam om. et 
excellentis- 
simum ACD 
EFGHK ed. 
1484, et ex- 
cellentis- 
simum. 
gg) Tendunt 
desideria; 
ed. 1484. 


4 PROooEMIUM, $ Il. 


secundum íiriplicem vim animae, scilicet rationalem, con- 
cupiscibilem et irascibilem, et secundum triplex ejus appe- 
tibile, scilicet verum, delieiosum et arduum, in Seriptura 
Sacra proponatur, primo splendor veritatis illuminans ra- 
tionalem, secundo calor bonitatis satians concupiscibilem, 
tertio rigor aequitatis sanctae tumorem humilians et sancto 
zelo erigens vim irascibilem. Et sic triplicis ordinis Hier- 
archiae supremae, primo splendor Cherubieus, secundo 
ardor Seraphicus, tertio Thronorum ;judicialis rigor in 
Seripturis refulget animo deiformiter. Propter quod in 
verbo Ezechielis praemisso a principio vir indutus lineis 
& sedente super Cherubim, sicut apocalypsi mysteriali, est 
iria praefata edoctus. Quoniam sub ingressu medii orbi- 
cularis est edoctus perscrutari scientialem sinum, sive 
sapientiale medium veritatis, in quo consistit christianae 
sapientiae certitudo. Sub amplexu acervi carbuncularis 
edoctus est apprehendere morale caritatis praeceptum, et 
ignieulum, in quo consistit christianae legis et gratiae 
plenitudo. Sub effluxu autem incendii universalis edoctus 
est explicare universale Dei judicium, in quo consistit di- 
vinae justitiae rectitudo. Sicut enim in rotarum medio 
notatur veritatis inventio; sic in carbonum acervo desi- 
gnatur caritatis accensio, et in civitatis incendio aequitatis 
effusio. Et in his tribus comprehenditur totalis materia 
Seripturarum sanctarum, quarum forma specialiter descri- 
bitur sub figura rotarum: finis vero in triplici actu, scilicet 
intrandi, implendi et effundendi: causa vero principalis 
efficiens non solum in praecipiente istos actus, sed in se- 
dente super Cherubim: efficiens vero ministerialis in ipsis 
Cherubim, per quos designantur Angeli et Prophetae, seu 
Apostoli Dei sapientia pleni^ Je Sac. Script. mater. 
S8 1—5. Supplem. vol. I. 


* ,V$di in dextera sedentis supra thronum librum scri- 
ptum intus et. foris, signatum sigillis septem (Apoc. 5, 1). 
Consideranti mihi Scripturarum sanctarum pelagus infini- 
tum, et impermeabilem abyssum, occurrit liber Joanni 
ostensus caelitus, secundum quod in verbo proposito, quod 
Scriptum est Apocalypsis quinto, ipse se inspexisse testa- 
tur... In verbo proposito Seripturarum sanctarum di- 
gnitas et excellentia convenienter, quoad sui causam quo- 
druplicem, commendatur. Exprimitur enim in eo perfecte 
fons Scripturarum sanctarum, sive fontalis ortus et origo; 
materialis status et conditio; formalis processus, sive pro- 
gressus, et ordo; finalis fructus et intentio. Ad contem- 
plandam autem Scripturae sacrae fontalem originem innuitur 
Joanni a dextera Dei esse scriptus; pro eo quod Zn dextera 
ejus est visus. Continet enim singulariter divina manus 
opera propria; quapropter singulariter dicitur esse 7» dextera 
ejus. Ad intuendum vero materiae suae universalem statum 
et conditionem, ostenditur /iber scriptus intus et foris, tam- 
quam omnium interiorum et exteriorum universaliter con- 
tentivus. AÁd sciendum autem formalem ojus processum 
et ordinem, monstratur septem sigillis signatus. — Ad colli- 
gendum vero ejus finalem fructum aoc finalem intentionem, 
proponitur non solum ut visus, sed etiam a dextera sedentis 
super thronum plenarie habitus et possessus et profectus. 
Ex quibus expresse colligitur, quod ojus causa efficiens 
est dextera Dei, quae non est aliud quam divina virtus et 
sapientia. Materialis est universalis status rerum omnium 
interiorum et exteriorum.  Formalis vero non est aliud 


quam mysteriorum divinorum mulüformitas figuralis et 
symbolica. Finalis autem est Dei visio, seu contemplatio 
possessoria et saporosa; et haec non est aliud quam dei- 
formitas consummata. Est igitur altissima origine; unde 
est omnis sapientiae et scientiae fontale principium. La- 
tissima capacitate suae materiae; uude est universale, seu 
integrale totum, veritatis salubris comprehensivum.  For- 
mosissima in suo processu et ordine, propter quod est omnis 
sapientiae exemplar et speculum.  Utilissima in suo fructu 
et fine, et ratione ejus fructuositatis est omnis scientiae 
finale complementum. Ipsa enim est principium omnis 
Scientiae, et comprehensiva omnis scientiae, et forma et 
exemplar omnis scientiae, et finis omnis scientiae. Com- 
mendatur ergo hic Scriptura ex parte principii, a quo exiit; 
quia exiit a Deo, tamquam ab Opifice summae ingeniosita- 
tis, ut artificium mirificum: tamquam a Largitore summae 
liberalitatis, ut donum munificum: tamquam a Pugile summae 
strenuitatis, ut armamentum, seu bellum fortissimum: tam- 
quam ab Imperatore summae auctoritatis, ut edictum im- 
perialissimum: tamquam a Doctore summae sapientiae et 
veritatis, ut dogma certissimum: tamquam a Pontifice sum- 
mae sanctitatis et pietatis, ut remedium saluberrimum: tam- 
quam à Judice summae aequitatis, ut judicium rectissimum. 
Propter tria priora convenienter dicitur esse a Dei dextera ; 
opifices enim, largitores et pugiles manu sua operantur. 
Propter quatuor subsequentia, ab eo qui sedet super thro- 
num; nam sedere in cathedra est imperatorum, doctorum, 
pontifieum et judicum. Propter primum excedit operatione 
et fabricatura omnia humana artificia. Propter secundum 
excedit pretiositate et exuberantia omnia humana dona. 
Propter tertium excedit impugnationum et defensionum 
efficacia omnia humana bella et arma, et omnia bellandi 
ingenia et exercitia. Propter quartum excedit suarum 
legum auctoritate omnes alias leges et mandata. Propter 
quintum excedit sua claritate et certitudine omnes scientias, 
et scibilia dogmata. Propter sextum excedit sua sinceritate 
et utilitate omnia humana remedia et medicamenta. Propter 
septimum excedit sua aequitate omnia humana judicia." 
Tract. de S. Script. dign. et excell. S88 1—6. Supplem. 
Vol. II. 

$ » Vobis datum est nosse mysterium regni Dei (Luc. 8, 10), 
id est, intelligentiam Seripturae, quae regnum Dei dicitur, 
secundum illud (Matth. 21, 43): Auferetur a vobis regnum 
Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus. Dicitur autem 
Seriptura regnum Dei, quia ipsum praedieat et ostendit 
et promittit, et obedientem ipsi ad regnum Dei perducit, 
seeundum illud: Scrwutamni Scripturas, quia vos putatis in 
ipsis vitam aeternam habere: et illae sunt, quae testimonium 
perhibent de me. .Et non vultis venire ad me, ut vitam habeatis 
(Jo. 5, 389—40)". | Expos. in Luc. cap. 8, v. 10. 

$ Quomodo sacra Scriptura intellectum et affectum 
reficiat, et anima in ea quasi in paradiso delectetur, legatur 
sermo 17 in Hexaüm. 


' ,Cum praedicationis officium ex regulari professione 
Ordini (Seraphico) annexum sit, et etiam confessionis, quae 
notitiam requirunt sacrae Scripturae, quae subtili indiget 
in plerisque locis expositione, ne ex imperitia errores pro 
veritate doceamus, necesse est nobis sacrae Seripturae ha- 
bere studium et magistros. Haec enim scientia non solum 
utilis est ad aliorum eruditionem, sed etiam ad propriam 


PROOEMIUM, S8 1. 5 


instructionem, ut servus Dei sciat seipsum bene regere, et sionem erroris per falsas interpretationes assumunt, oportet 
virtutes a vitiis discernere, et notitiam Dei et futurorum per ipsarum diligentem investigationem diligentius obviare, 
praemiorum clarius intelligere, et in omnibus cautius et et fideles contra illorum fraudes et latentes decipulas prae- 
fructuosius conversari. Nam et Apostolus (2. Tóm. 3, munire. Unde Hieronymus: ,Saneta rusticitas solum sibi 
15—17) hortatur Timotheum ad lectionis studium, et San- prodest, et quantum ex vitae merito Ecclesiam Christi 
ctorum nobis diligentia in sanctarum ruminatione Scriptura- aedificat, tantum nocet, si destruentibus non resistat.^ Unde 
rum frequenter commendatur. Veritas enim fidei, et vitae — Apostolus (TOt. 1, 9) dicit: Potens sit exhortari in doctrina 
sanetitas non aliunde, quam ex Scripturarum fonte hauri- saa, et eos, qui contradicunt, arguere etc." Determ. quaest. 
tur, sine quibus impossibile est quemquam salvari. Hae- circa Reg. S. Franc. q. 3. 

reticorum etiam versutiis, qui in Scripturis sanctis occa- 


APPENDIX. 


Licet omnes Catholici Theologi divinam inspirationem venerentur, diversimode tamen quoad ejus 
naturam, modum et extensionem sentiunt. | 

Siquidem nonnulli omnia, non solum res et sententias, imo etiam singula S. Scripturae verba usque 
ad minimos apices a Spiritu sancto dictata fuisse dicunt. ,Subjectum sanctarum Seripturarum, ait S. Doctor 
(Princip. S. Scripturae in. init.), est subjectum increatum, agens inereatum, finis increatus, forma, quae est 
modus agendi, est stylus Spiritus sancti, stylus inspiratus (2. Petr. 1, 21): Calamus scribae velociter. scribentis 
(Ps. 44, 2).^ Verum huie sententiae, quae usque ad saeculum sextumdecimum communis inter Theologos 
fuit, cuique plura Ss. Patrum loca, teste Calmeto (Diss. de Inspirat. ad II. Petr. art. 2), suffragantur, multa 
. opponi possunt; scilicet, primo, consueta divinae providentiae ratio, quae prout in necessaris non deest, ita 
neque in superfluis abundat; superfluum autem videtur ipsa verba ubique suggerere, ad quae seligenda na- 
turalis scriptoris facultas sufficit. Secundo, styli varietas, quae in diversis scriptoribus hagiographis apparet. 
Tertio, diversa ratio, qua eadem res a sacris scriptoribus narratur. Quarto, major minorve difficultas, quam 
in opere suo concinnando expertos se esse ipsi hagiographi scriptores professi sunt, ut ex. gr. auctor IJ. lib. 
Machab. 2, 27. fatetur his verbis: ,Qui hoc opus breviandi enusa suscepimus, non facilem laborem, imo vero 
negotium plenum vigiliarum et sudoris assumpsimus.* 

Alii ad inspirationem sufficere putant, si Spiritus sanctus eam scriptoribus assistentiam praebeat, qua 
in scribendo ab omni errore fiant immunes. Imo nee defuere, qui dicerent satis esse, si Spiritus sanctus 
nihil falsi in aliquo libro contineri testetur, etsi liber ille humana plane industria, sine ullo Spiritus sancti 
afflatu, exaratus fuerit. Academiae Lovaniensis et Duacensis has theses, a Lessio et Hamelio S. J. Theo- 
logis an. 1586 propositas, damnarunt: ,1. Ut aliquid sit Scriptura sacra, non est necessarium singula ejus 
verba inspirata esse a Spiritu sancto: 2. Non est necessarium, ut singulae veritates et sententiae sint im- 
mediate a Spiritu sancto ipsi scriptori inspiratae: 3. Liber aliquis (qualis forte est liber secundus Macha- 
baeorum) humana industria, sine assistentia Spiritus sancti, scriptus, si Spiritus sanctus postea testetur nihil 
ibi esse falsum, efficitur Scriptura sacra.^  Censuram tamen duarum priorum propositionum, quas alii etiam 
celebres Theologi propugnarunt, orbis catholicus non acceptavit. Porro inter has sententias media via in- 
cedendum esse omnino videtur, praesertim post Concilium Vaticanum, in quo sess. 111. cap. 2. haec leguntur: 
Veteris et novi Testamenti libri integri cum omnibus suis partibus, prout in ejusdem Concilii (Tridentini?) 
decreto recensentur, et in veteri Vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis suscipiendi sunt. 
Eos vero Ecclesia pro sacris et canonicis habet, non ideo quod sola humana industria concinnati, sua deinde 
auctoritate sint approbati; nee ideo dumtaxat, quod revelationem sine errore contineant; sed propterea quod 
Spiritu sancto inspirante conscripti Deum habent auctorem, atque ut tales ipsi Ecclesiae traditi sunt." 


S 2. De latitudine saerae Seripturae. 


(Sacra Soriptura dividitur in velus et novum Testamentum, — inter quae est mira oconformitas. — Ratio hujus divisionis. — 
Eorum differentia est timor et amor. — Soriptura est similis fluvio latissimo, qui quo longius perourrit, magis dilatatur.) 


Hujus sacrae Scripturae fine conceupito et intento, et principio credito simul et 


invocato, videndus est progressus, quantum ad ipsius latitudinem, longitudinem, sublimi- 9, o 
1484. 


latem" e& profundum", secundum viam et ordinem Apostoliei documenti. Consistit au- » rrotaar 
atem, : 


tem ipsius /atéudo in multitudine suarum partium; /ongitudo vero m descriptione tem-,Cf- ss 


6 PROOEMIUM, $ 2. 


porum et aetatum; altiiudo in descriphone hierarchiarum gradatim ordinatarum; pro- 
funditas in multitudine mysticorum sensuum et intelligentiarum. 

Si igitur velimus latitudinem sacrae Scripturae speculari, prima fronte occurrit 

S8». nobis sacra? Scriptura secanda in duo testamenta, scilicet in^ vetus et novum. Vetus 

d z., autem occurrit cum ? multitudine librorum; habet enim libros legales, historiales?, sa- 


14 

»1 nie plentiales et prophetales?; ita quod primi sunt quinque, secundi decem, tertii uini, 
f) Sapientia- 

« aep quarti sunt" sex, aec per hoc in universo viginti sex. Novum similiter testamentum 


BP habet libros his correspondentes, secundum quadruplicem formam. Nam legalibus corre- 


om me, Spondent libri evangelici; historialibus actus apostolici; sapientialibus epistolae Aposto- 
1) Prophe- 


iau lorum, et maxime Pauli; prophetalibus correspondet? liber Apocalypsis (I; ut sic 


liber, ibid. 


j) Sic mir» Y]TÀ » sit conformitas inter vetus et novum testamentum, non solum in continentia sen- 
X) Consiga suum, verum etiam in quadriformitate partium. In cujus figuram et consignationem 


ficationem 


ibid. ZU . . . . . 

» 1t, ma. praevidit" Ezechiel rotam quatuor facierum !, et rotam in medio rotae?, quia vetus est 

5*4 jn novo? et e converso (Ezech. 1—15, seqq.). Nam" in libris legalibus et evangelicis 
est facies leonis, propter excellentiam auctoritatis; in historialibus est facies bovis, propter 


») Exele-exempla" virtutis; in sapientialibus est facies hominis, propter prudentiam sagacem; in 


Qu Prophe: ]lbris prophetalibus ? est facies aquilae, propter intelligentiam perspicacem. 
Recte autem sacra Scriptura dividitur in vetus et novum testamentum, et non 


one ia. in theoricam et practicam, sicut philosophia; quia cum sacra? Scriptura fundetur pro- 


mais wisprie super cognitionem fidei, quae virtus est et fundamentum morum et justitiae et 


locis om. 


CDEraiE, totius rectae vitae, non potest in ea sequestrari notitia rerum, sive credendorum, a noti- 
"^ A ta morum. Secus autem est de philosophia, quae non. tantum de veritate morum, 
verum etiam agit de vero nuda speculatione considerato. Quoniam igitur Scriptura sacra 
est notitia movens ad bonum, et revocans a malo, et hoc est per timorem et amorem; 
ideo dividitur in duo testamenta, quorum brevis differentia est timor et amor'. FL 
9,24 quia quadrupliciter potest quis? moveri ad bonum et revocari a malo, scilicet per prae- 
cepta potentissimae majestatis, vel per documenta sapientissimae veritatis, vel per exempla 
psexset beneficia innocentissimae bonitatis, vel ex his" omnibus in unum collectis; ideo tam 


(D ... ,Saerorum vero librorum Indicem huie Decreto adscribendum censuit, ne cui dubitatio sub- 
oriri possit, quinam sint, qui ab ipsa Synodo suscipiuntur. Sunt vero infrascripti. Testamenti veteris, 
quinque Moysis, id est, Genesis, Exodus, Levitieus, Numeri, Deuteronomium, Josue, Judicum, Ruth, quatuor 
Regum, duo Paralipomenon, Esdrae primus et secundus, qui dicitur Nehemias, Tobias, Judith, Esther, Job, 
Psalterium Davidiceum centum quinquaginta psalmorum, Parabolae, Ecclesiastes, Canticum Canticorum, Sa- 
pientia, Ecclesiasticus, Isaias, Jeremias cum Baruch, Ezechiel, Daniel, duodecim Prophetae minores, id est, 
Osea, Ioél, Ámos, Abdias, Ionas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Ággaeus, Zacharias, Malachias, duo 
Machabaeorum, primus et secundus. Testamenti novi, quatuor Evangelia, secundum Matthaeum, Marcum, 
Lucam et Joannem: Áctus Apostolorum a Luca Evangelista conseripti: quatuordecim Epistolae Pauli Apo- 
stoli, scilicet ad Romanos, duae ad Corinthios, ad Galatas, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Colossenses, duae 
ad Thessalonicenses, duae ad Timotheum, ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraeos: Petri Apostoli duae, 
Joannis Apostoli tres, Jacobi Apostoli una, Judae Apostoli una, et Apocalypsis Joannis Apostoli. Si quis 
autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia Catholica legi consueverunt, et in 
veteri vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit; et traditiones praedictas sciens 
et prudens contempserit; anathema sit. Concil. Trident. sess. IV. — ,Si quis sacrae Scripturae libros in- 
tegros cum omnibus suis partibus, prout illos sancta Tridentina Synodus recensuit, pro sacris et canonicis 
non susceperit, aut eos divinitus inspiratos esse negaverit; anathema sit.^ Conc. Vatic. Const. dogm. de fide 
cath. II. can. 4. 


PROOEMIUM, $ 2. 1 


Pd 


in novo quam in veteri testamento sunt quadriformiter traditi libri continentes sacram 
Scripturam, secundum correspondentiam ad quatuor praemissa'. Nam libri legales mo- 
vent per praecepta majestatis omnipotentissimae *, historiales per exempla bonitatis inno- 
ex omnium praedictorum aggregatione, sicut in eis manifestissime apparet"; unde ipsimee su s- 
sunt quasi rememorativi totius legalis sapientiae et doctrinae. Est igitur Scriptura sacram |... 
similis fluvio latissimo ', qui ex concursu aquarum multarum aggregatur magis ac magis, v, cuc 
Rom. et 1484; 
n " : , ire , ! n Monach. ma- 
postea" supervenit aqua sapientiae historialium librorum, tertio vero superadvenit do-2fesem em 
ctrina sapientissimi Salomonis, post hoc etiam doctrina sanctorum Prophetarum, et tan-9pzronx. 
scripta, per sanctos Apostolos divulgata; additis etiam documentis, quae Spiritus sanctus 
super eos veniens docuit nos per eos" (ID, ut sic, omnem veritatem per Spiritum san- 
Ecclesiae Christi darent (IIT), et sacram Scripturam consummando " veritatis notitiam s coser- 
váando ed. 


centissimae, sapientiales per documenta veritatis providentissimae ", prophetales ? movent 91» sprr 
plentissi- 
les ed. 1484. 

secundum quod longius decurrit Nam cum primo in Scriptura essent libri legales, snae: ccaa. 
apparet. 

dem doctrina Evangelica revelata, per os carnis Christi prolata, per Evangelistas con- 

ctum juxta divinum promissum edocti (Jo. 16, 13), omnis veritatis salutaris doctrinam 

dilatarent. ! dis 


(II) Haec documenta, sacris Scripturis addita, quae Spiritus sanctus, super eos veniens, docuit nos per 
Apostolos, sunt divinae Traditiones, vivae vocis oraculo ad nos usque productae, quae alteram remotam fidei 
regulam constituunt, ac una cum sacra Scriptura, quae est alia regula remota fidei, dant omnis veritatis salu- 
laris doctrinam Ecclesiae Christi, scilicet totam revelationem complent et consummant. Has Traditiones Pro- 
testantes primi, et post eos Rationalistae rejecerunt. Eos autem contra primos vindicavit Concilium Triden- 
tinum in sessione superius citata; contra secundos Concilium Vaticanum, sess. III. cap. 2, his verbis: ,Haec 
supernaturalis revelatio, secundum universalis Ecclesiae fidem a sancta Tridentina Synodo declaratam, 
continetur in libris scriptis et sine scripto traditionibus, quae ipsius Christi ore ab Apostolis acceptae, aut 
ab ipsis Apostolis, Spiritu sancto dictante, quasi per manus traditae, ad nos usque pervenerunt." 

(III) Quae hie loci S. D. paucis perstringit verbis, mirifice declarantur a Conc. Vaticano, in Constit. 
dogm. de fide cath. cap. 3, ubi haec leguntur: ,Fide divina et catholica ea omnia credenda sunt, quae in 
verbo Dei scripto vel tradito continentur, et ab Ecclesia, sive solemni judicio, sive ordinario et universali 
magisterio, tamquam divinitus revelata credenda proponuntur. Quoniam vero sine fide impossibile est. placere 
Deo (Hebr. 11, 6), et ad filiorum ejus consortium pervenire; ideo nemini unquam sine illa contigit justifi- 
catio, nec ullus, nisi in ea perseveraverit usque in finem, vitam aeternam assequetur. Ut autem officio veram 
fidem amplectendi, in eaque constanter perseverandi satisfacere possemus, Deus per Filium suum unigenitum 
Ecclesiam instituit, suaeque institutionis manifestis notis instruxit, ut ea tamquam custos et magistra verbi 
revelati ab omnibus posset agnosci. Ad solam enim catholicam Ecclesiam ea pertinent omnia, quae ad 
evidentem fidei christianae credibilitatem tam multa et tam mira divinitus sunt disposita. Quin etiam Ecclesia 
per se ipsam, ob suam nempe admirabilem propagationem, eximiam sanctitatem et inexhaustam in omnibus 
bonis foecunditatem, ob catholicam unitatem invictamque stabilitatem, magnum quoddam et perpetuum est 
motivum eredibilitatis, et divinae suae legationis testimonium irrefragabile. Quo fit, ut ipsa veluti signum 
levatum in nationes (Js. 11, 12), et ad se invitet, qui nondum crediderunt, ot filios suos certiores faciat, fir- 
missimo niti fundamento fidem, quam profitentur. Cui quidem testimonio efficax subsidium accedit ex superna 
virtute. Etenim benignissimus Dominus et errantes gratia sua excitat atque adjuvat, ut ad agnitionem 
veritatis venire possint (1. Tm. 2, 4); et eos, quos de tenebris transtulit in admirabile lumen suum (1. Petr. 
2, 9), in hoc eodem lumine ut perseverent, gratia sua confirmat, non deserens, nisi deseratur. Quocirca 
minime par est conditio eorum, qui per caeleste fidei donum catholicae veritati adhaeserunt, atque eorum, 
qui, ducti opinionibus humanis, falsam religionem sectantur; illi enim, qui fidem sub Ecclesiae magisterio 
susceperunt, nullam unquam habere possunt justam causam mutandi, aut in dubium fidem eamdem revocandi. 
Quae cum ita sint, gratias agentes Deo' Patri, qui dignos nos fecit in. partem sortis Sanctorum in lumine (Col. 
1, 12), tantam ne negligamus salutem, sed aspicientes ín auctorem fidei et. consummatorem Jesum ( Hebr. 12, 2), 
teneamus spei nostrae confessionem «ndeclinabilem (Hebr. 10, 23)." 


8 PROOEMIUM, $ 2. 


ÀDp 


! De quatuor faciebus Scripturarum fuse agit S. D. in 
sermon. 13, in Hexaém. 

,Sieut enim centrum est medium ad certam notitiam 
sumendam de sphaera, vel circulo, et quanto aliqua sunt 
propinquiora centro, tanto citius et evidentius possunt cer- 
tficari per centrum; sic Christus est tamquam centrum in 
medio Seripturarum: et circa ipsum immediate existit rota 
angelicae Hierarchiae, et postea rota contemplativae et 
finalis Ecclesiae; et rota Ecclesiae, quae est de gentibus, 
et post hoc Synagogae.^ Tract. de S. Script. Myster. 8 11, 


Supplem. vol. I. Est quippe ,Christus in medio praela- ' 


torum, in medio contemplativorum, in medio evangelistarum, 
in medio justorum, in medio beatorum. Nam omnes isti 
recipiunt influentiam & Christo, sicut extrema a medio. 
Omnis enim virtus consistit in medio, quia omnis virtus 
est ab ipso." In Apoc. cap. 4, v. 6 n. 286, Suppl. vol. II. 
,Novum testamentum continetur in veteri sicut rota in rota. 
Nihil enim est aliud novum testamentum quam vetus spiri- 
tualiter expositum." In Princip. Script. De his ampliora 
habentur in Tract. de S. Script. Myster. a 8 22, usque ad 
finem opusculi. 

* ,Lex nova est in vetere sicut rota in rota... secundum 
implicationem quamdam: quia quod in lege nova est expli- 
cite, in veteri lege erat implicite." 3. Dist. 25, a. 2. q. 1. 
ad " 

* ,Assignatur differentia inter legem mosaicam et evan- 
gelicam in hune modum: quia lex Moysi dicitur lex figurae, 
lex poenae, lex litteralis, lex occidens, lex timoris, lex 
servitutis, lex oneris. Lex autem evangelica dicitur lex 
veritatis, lex gratiae, lex spiritualis, lex vivificans, lex 
amoris, lex libertatis, lex facilitatis. In lege quippe evan- 
gelica quatuor conditiones nobilissimae sunt adjectae, 
Scilicet documenta instruentia, promissa incitantia, sacra- 
menta adjuvantia et consilia perficientia.^ ^ Centil. p. 3, 
sect. 32. 

5 ,Novum Testamentum, et maxime quatuor Evangelia, 
quatuor qualitatibus secundum Hieronymum contexuntur: 
quae sunt praecepta, mandata, testimonia et exempla. 
Praecepta sunt ad declinandum a malis: mandata ad 
faciendum bona: testimonia ad credendum vera: exempla 


8 2. 


ad imitandum et explendum honesta. Timor incutitur 
praeceptis, fides roboratur testimoniis, spes erigitur exem- 
plis, caritas consummatur mandatis."  Centil. loc. cit. 

$ ,Sunt specialiter in Seriptura quatuor genera prae- 
ceptorum ; scilicet, quaedam caeremonialia, ut: Non arabis 
in bove et asino (Deut. 22, 10). Quaedam sacramentalia, 
ut de vitula rufa, et alis sacrificiis, et circumcisione. 
Quaedam judicialia, ut oculum pro oculo, dentem pro dente. 
Quaedam moralia, ut decem praecepta Decalogi." Cent. 
loc. cit. 

' ,Bacra Seriptura comparatur flumini, quoniam sicut 
flumen est clarum aspectu; sie sacra Seriptura est claris- 
sima propter evidentiam historiae: profundum situ; sic 
sacra Scriptura est profundissima propter eminentiam intel- 


ligentiae: foecundum fructu; sie sacra Scriptura est foe- 
eundissima propter excellentiam sapientiae." | Comm. in 
Apoc. cap. 8, v. 10, n, 511, Supplem. vol. 11. — ,Flumen 


Sacrae Seripturae est, cujus ortus Sapientia inereata; 
Ecclesiastici 24, 40: Ego sapienlia effudi flumina; cujus 
cursus Sapientia inspirata; Ecclesiastici 47, 16: JImpletus 
es quasi flumen sapientia; cujus fructus Sapientia incarnata, 
in proposito: Ostendit sihi fluvium aquae vivae." Ibid. 
cap. 22, v. 1. n. 1665. — Est autem iste fluvius voluptuo- 
sissimus propter dulcores suavissimarum delectationum: 
luminosissimus propter fulgores limpidissimarum speculatio- 
num: ignitissimus propter fervores ardentissimarum inflam- 
mationum: impetuosissimus propter vigores sublimissima- 
rum elevationum. Et hine est, quod in Seriptura dicitur: 
Fluvius voluptatis, fluvius veritatis, fluvius caritatis, seu 
igneus, et fluvius rapidus. E contra, fluvius mundanae 
Scientiae est fluvius torridus, exsiccans flumina gratiarum: 
fluvius turbidus, obfuscans splendores intellectuum: fluvius 
tepidus, tepefaciens amores affectuum: fluvius turgidus, 
tumefaciens expressiones affatuum." Princ. Sac. Script., 
ubi de his comparationibus S. D. fuse pertractat. 

3 Multa Apostoli tradiderunt, quae tamen non sunt 
seripta. Unde Apostolus (2. Tess. 2, 14) laudabat eos, 
qui tenebant suas traditiones, et Ecclesia servavit fideliter 
quae ab Apostolis accepit.^ 3. Dist. 9. a. 1. q. 2. ad 6. 


$ 3. De longitudine saerae Scripturae. 


(Sacra Soriptura describit mundum & principio usque ad finem, — per tria decurrentem lempora, 


Scilicet naturae, legis et 


graliae, — in quibus septem distinguuntur aetates, — correspondentes vitae minoris mundi, seu hominis.) 


Habet etiam haec sacra Scriptura longitudinem, quae consistit in descriptione tam 


temporum, quam aetatum, a principio scilicet mundi usque ad diem judiei.  Describit 
SAwempoenim " per tria tempora mundum decurrere, scilicet per tempus legis naturae, legis scri- 
Ey] ptae et legis gratiae. Et in his tribus temporibus septem distinguit aetates'; quarum 
nd prima est ab Adam usque ad Nóe, secunda a Nóe usque ad Abraham, tertia ab Abra- 
o» wemsham usque ad David, quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis", quinta 
eeuear 8 transmigratione Babylonis usque ad Christum, sexta a Christo usque ad finem addi / 


Aug. Nor. 
septima decurrit cum sexta, quae incipit a quiete Christi in sepulehro usque ad iid 


PROOEMIUM, S 3. 9 


rectionem universalem, quando incipiet resurrectionis octava'. Et sic Scriptura est 
longissima, quia in tractando ? incipit a mundi et temporis exordio in principio Gene- 9 m e 


ando om. 


sis, et pervenit usque ad finem mundi et temporis, scilicet in fine Apocalypsis. Recte ^'^^ 


autem ? universum tempus, quod decurrit secundum triplicem legem, scilicet ? inditam o rum ivi. 


. . . . " e) Scilicet 
interius?, datam exterius, et desuper infusam, decurrit per septem aetates, et consum- ?w.!ia. 


f) Interius 


matur in fine sextae, ut sic mundi decursus respondeat mundi exordio 9, et" majoris be om. A 


super om. À 


: a ^ : ; j a3 P CDEFGHK 
mundi decursus correspondeat decursui vitae minoris mundi, scilicet hominis, propter ui 


quem etiam factus est. Nam prima aetas mundi, in qua facta est ipsius mundi formatio, ' ^... 


. . "m . dd. Mo- 
casus daemonum et confirmatio Angelorum, recte respondet primae diei, in qua facta meh. ox 


nach. om. 
mundi ante 


est lux, et distincta? a tenebris. Secunda, in qua per arcam et diluvium salvati sunt 55s. 


etiam ante 


. . . e| [| "P . factus est. 
boni et deleti mali, respondet secundae diei, in qua per firmamentum facta est distinctio » wai ae- 


aquarum ab aquis. "Tertia, in qua vocatus est Abraham, et inchoata synagoga, quae sPondent 
fructificare et generare debebat prolem ad Dei cultum, correspondet diei tertiae, in quass ws" 
apparuit terra, et protulit herbam virentem. Quarta, in qua viguit regnum et sacer- sod Monash. 
dotium, quia David rex ampliavit cultum divinum, correspondet quartae diei, in qua isi, "divisa 
facta est formatio luminarium et stellarum. Quinta, in qua transmigrantes inter populos 
multos versati sunt et tribulati, correspondet diei quintae, in qua facta est formatio pi- 

scium ex aquis. Sexta aetas, in qua natus est Christus in effigie hominis, qui vere est 

imago Dei, correspondet sextae diei, in qua formatus est homo primus. Septima, in «' 
qua? est quies animarum non habens finem, correspondet septimae diei, in qua requie-Jc; scp 
vit Deus ab omni opere, quod patrarat. Et sie distinguuntur hae septem aetates pro- 
pter? insignia facta, quae fuerunt in earum exordiis, ratione quorum correspondent diebus 2? ** 
formationis mundi*. "Vocatur autem prima aetas infantia, quia sicut infantia tota ob- 
livione deletur; sic illa prima aetas per diluvium est consumpta. Secunda pueritia, 

sicut enim in pueritia loqui incipimus; sic in secunda aetate facta est distinctio lingua- 

rum. Tertia dicitur adolescentia, quia sicut vis generativa tunc incipit in actum suum 

exire; sic tunc vocatus est Abraham, et data est ei circumcisio, et facta est ei promissio 

de semine". Quarta dicitur juventus, quia sicut in juventute floret hominis aetas; sic ?F ame 


e ' " . "M . . . ABEG 
in" quarta aetate sub regibus floruit Synagoga. Quinta dicitur" senecfus, quia sicut 

. " . e 3: . n . . " m) In om. AB 
in senectute vires minuuntur, et decidit pulehritudo; sic et? in tronsmigratione factum corramk 


et editt. Arg. 

est de Judaeorum sacerdotio. Sexta aetas dicitur seniwm, quia sicut illa est, quae co-^ ^ pii 
. . . . . ABDEF 

pulatur cum morte, habens tamen magnam lucem sapientiae; sic sexta aetas mundi ter-omx aic. 


. . . * . . é ^ : icd J ur o i Arg. Nor. 
minatur cum die judici, et in ea viget sapientia per doctrinam Christi. Sic igitur totus9Etem e. 


ille" mundus ordinatissimo decursu a Seriptura describitur procedere a principio usquePjin 
e. e e . . e e e. . editt. Arg. 

ad finem", ad modum cujusdam pulcherrimi carminis ordinati', ubi potest quis specu-4«e 

lari, secundum decursum temporis, varietatem et multiplicem aequitatem ?, ordinem, recti- Tier ais 


1484. In aliis 
multiplicita- 


tudinem et pulchritudinem " multorum divinorum judiciorum, procedentium a sapientia ten etseavi- 
Dei gubernante mundum. Unde sicut nullus potest videre pulchritudinem carminis, nisl Lis" 


tudinem vel] 


. . . . . "t g multitudi- 
aspectus ejus feratur super totum versum; sic nullus videt pulchritudinem ordinis" etsemeuies 


8) Ita ed. 


regiminis universi, nisi eam totam speculetur. Et quia nullus homo tam longaevus est, 15 Tati 


? ordinationis. 


quod totam possit videre oculis carnis suae, nec futura potest per se praevidere, pro- 


vidit nobis Spiritus sanctus librum Seripturae sacrae, cujus longitudo commetitur se 
decursui regiminis universi. 


8. Bonaventurae Breviloq. 2 


10 


PROOEMIUM, $ 3. 


Àp S 3. 


! ,Septenarius magnum mysterium habet. Omnis autem 
proportio et proportionalitas est secundum rationem ter- 
narii et quaternarii, quia necesse est, ubi est proportiona- 
litas, ut sit in quatuor terminis, vel secundum rem, vel 
secundum rationem. Unde Augustinus (Ub. 1. de musica, 
c. 12) ostendit, proportionem ascendere usque ad quatuor, 
quae ex partibus quaternarii generatur. Iste autem septe- 
narius, sive in mundo sensibili, sive in mundo minori, ortum 
habet a mundo archetypo, ubi sunt rationes causales secun- 
dum rationem septenari. Deus enim habet rationem tri- 
formis causae, originantis, exemplantis, finientis, nec potest 
esse pluribus modis. Unde Apostolus: Ex ipso, et per 
ipsum, et in ipso sunt omnia (Rom. 11, 36). Ratio autem 
eausandi est secundum quatuor, sublimitatem potentiae, 
profunditatem sapientiae, latitudinem benevolentiae, longi- 
tudinem aeternitatis. Ut possitis, inquit Apostolus, com- 
prehendere cum omnibus sanctis etc. (Ephes. 3, 18). Potentia 
ereat, sapientia gubernat, benevolentia perficit, aeternitas 
conservat. Iste numerus universitatis in mundo, in homine, 
in Deo, est mysterialiss Seeundum hunc numerum facit 
Deus eurrere mundum istum; et Scriptura, quae explicat 
decursum mundi, secundum hune numerum tradi debuit 
explieative. Distinguit ergo Scriptura tempora originalia, 
figuralia, gratiosa, seu salutifera. Tempora originalia con- 
sistunt in primis septem diebus. Figuralia, ab initio mundi 
usque ad Christum. Ubi novum tempus incipit, licet Salo- 
mon dicat: Néhil novum sub sole (Eccles. 1, 10), verum est 
secundum naturam, sed hoc est super naturam, et post, 
sunt tempora gratiosa. A temporibus originalibus incepit 
Moyses; et ita debuit facere, quia Scriptura debuit facere 
seminaria, tamquam terra germinans; et post arbores figu- 
rarum; et postea fructum: ponuntur ergo septem dies, ut 
tempore originali. Primus dies lucis formatae: secundus 
dies aquae divisae: tertius dies terrae foecundatae: quartus 
lueis sidereae: quintus motivae vitae: sextus humanae for- 
mae: septimus quietis primae. Septem autem sunt tempora 
figuralia: tempus naturae conditae, purgandae culpae, 
gentis electae, legis statutae, regalis gloriae, vocis prophe- 
ticae, quietis mediae. In novo Testamento similiter sunt 
septem tempora gratiosa: tempus collatae gratiae, baptismi 
in sanguine, normae fidei catholicae, normae legis justitiae, 


sublimis cathedrae, clarae doctrinae, pacis postremae." 


Serm. 16, in Hexaém. in princip. 

? Quomodo singulae aetates sibi invicem correspondeant, 
et quare Deus ordinaverit mundum per sex aetates, et 
sextam aetatem per septem ecclesiastica tempora, S. Doctor 
lucide demonstrat in cit. serm. 16 in Hexa?m. 

* ,Septima aetas currit cum sexta, scilicet requies ani- 
marum post Christi passionem." | Serm. 16 in Hexaem. in 
princ. 

* ,Ad has sequitur octava aetas, seilicet resurrectio 
mortuorum, de qua Psalmista ait: Mane astabo tibi, et 
videbo (Ps. 5, 5). Kt est reditus ad primum, quia post 
septimam diem regressus est ad primum." Ibid. loc. cit. 

5 ,Dieuntur aetates, non quia fuerint aequalis spatii, 
sed quia in qualibet aliquid novum et aliqua renovatio 


facta est." 4. Dist. 40, dub. 3. "Vide serm. 15, in Hexaém. 
circa med.; et inferius part. IV cap. IV, n. 5. 

$ , Ordo Seripturae consimilis est ordini naturae in ger- 
minatione terrae. Ibi enim est primo fixio radicum. Se- 
eundo productio viridantium foliorum. Tertio pullulatio 
vernantium florum. Quarto plenitudo reficientium fructuum. 
Sie in Seriptura primo est fixio radicalium virtutum, ut in 
Patriarchis, qui sunt quasi radices omnium, quae dicuntur 
in Seriptura. Unde in electione eorum est plantatio prima; 
sed postea in institutione praeceptorum et sacrificiorum 
est productio viridantium foliorum: Vitis frondosa Israel 
(Ose. 10, 1). Postea in manifestatione visionum propheta- 
]ium est pullulatio florum. Postmodum in diffusione charis- 
matum spiritualium est plenitudo reficientium fructuum. 
Unde primo fuit unus Patriarcha sicut radix, scilicet Abra- 
ham, postea alter, ut Isaac, postea Iacob; et iste duodecim 
Patriarchas generavit, et ab illis duodecim tribus. Post 
hane plantationem secuta est lex, ut productio viridantium 
foliorum, quae umbram habebat (Hebr. 10, 1). Et quia 
non semper debet durare folium, sed venire flos; ideo sub- 
secuta est prophetia cum odore et pulehritudine. Et quia 
oportuit, quod caeli rorarent (1sa. 45, 8), ideo quarto sub- 
secutus est fructus in Christo: quia Christus fructus est 
legis, e£ consummatio. De primo dicit Pater ad Sapien- 
tiam incarnatam: In electis meis mitte radices; et radicavi 
in populo honorificato (Eccles. 24, 13, 16). Haec est pro- 
ductio ligni, quod est ad vescendum suave (Gen. 2, 9). 
De secunda productione foliorum dicitur: Quam pulchra 
tabernacula tua, Jacob, et valles nemorosae (Num. 24, 5—0), 
quae sunt scilicet mysteria sacrae Scripturae. Quis potest 
cogitare amoenitatem mysteriorum sacrae Scripturae, de 
quibus dicitur: Sedebat unusquisque sub ficu sua, et sub 
vite sua (83. Reg. 4, 25)? Unde pulchra est arbor, sed 
Sterilis; pulchra serpentis erectio, et umbra; sed arbor 
crucis est fructuosa. Tertia est productio Prophetarum, 
pullulatione florum, de quibus dicitur: P7ores apparuerunt 
in terra mostra, et vox turturis audita est (Cant. 2, 12). 
Flores apparuerunt, quando ille dixit: Egredietur virga 
de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. 11, 1). 
Sed vox turturis audita est, quando dictum est: Quomodo 
sedet sola civitas etc. (Thren. 1, 1). Turtur gemitum habet 
pro eantu. Quarto, plenitudo reficientium fructuum; unde 
legitur: Erit germen Domini in magnificentia. et. gloria, et 
fructus terrae sublimis (Isa. 4, 2). Et hoc fuit, quando 
illa dixit: Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus 
ventris tui (Luc. 1, 42). Terra fructificat primo herbam, 
secundo spicam, tertio granum. Hoc est tempus ante 
legem, sub lege, post legem. Hune ordinem sequitur 
Scriptura." Serm. 14 in Hexaem. in princip. 

' ,Omnia sunt bona in se, sed valde bona in ordine. 


. Et quia ubi est ordo, ibi magis et minus bonum; ideo quae- 


dam corruptibilia, quaedam incorruptibilia: primum est in 
rebus non tantum secundum plus et minus, sed secundum 
oppositionem et similitudinem; ideo comparatur mundus 
puleherrimo carmini. Expos. in Eccles. cap. 3, v. 15. 


PROOEMIUM, $ 4. 11 


$ 4. De sublimitate sacrae Scripturae. 


(Sacra Soriptura est alia ex descriptione hierarohiae ecolesiastioge; — allior ex desoripbione angelioge; — altissima ex de- 
soriplione divinae: — philosophioam oognitionem sibi substernit, ei in suo cacumine tangit caelum; — et hoo totum per unum hierar- 
cham Jesum Christum; aco propterea estí eliam venustissima.) 


Habet nihilominus Seriptura sacra in suo processu? sublimitatem, quae consistit » cts, 
in descriptione hierarchiarum pum ordinatarum, quae sunt hierarchia ecclesiastica, 


angelica et divina, seu subcaelestis ?, caelestis et supercaelestis; ità quod primam descri- "loni E 
1484. 


bit patenter, semen aliquantulum magis occulte, et? ternis adhue magis occulte. "n Et om. 
Ex descriptione ecclesiasticae hierarchiae est alta, ex descriptione angelicae altior, ex 
descriptione divinae altissima; ita ut possimus iiw illud ? prophetae: Merabilis pen d) 14 ibid. 
est. scientia tua, ex me; conforlata est, el non potero ad eam (Psalm. 139, 6). Et hoc 


quidem satis recte. Nam cum res habeant esse in materia vel natura ?, habeant etiam 9Yemtwa 
GHK, et ed. 


esse in anima per notitiam ? acquisitam, habeant etiam esse in ea per sud habeant ne 


Scientiam 


etiam esse in ea per gloriam, et habeant etiam esse in arte aeterna; philosophia quidem * ed. 1464. 
agit de rebus, ut sunt in natura, seu in anima, secundum nolint naturaliter insitam, 
vel etiam acquisitam; sed Theologia, tanquam scientia super? fidem fundata et per, 5" 


Opiritum sanctum revelata, agit et de eis, quae spectant ad gratiam et gloriam, et etiam 
ad sapientiam aeternam '. Unde ipsa substernens" sibi philosophicam cognitionem *, etiops ^" 


assumens de naturis rerum, quantum sibi opus est ad fabricandum speculum, per quod 
fiat repraesentatio divinorum, quasi scalam erigit, quae in sui infimo tangit terram, 
et? in suo cacumine tangit onem. et hoc totum per illum unum hierarcham? Jesum i; 
Christum *, qui non tantum ratione : naturae humanae assumptae est hierarcha in eoclo- BP" 
siastica bisssdiit, verum etiam in angelica, et est^ media persona in illa supercaelesti 9 zettowe 
hierarchia beatissimae " Trinitatis; ita quod per ipsum" a summo capite Deo descen-,3 * »» 


dit unctionis gratia, non solum in barbam, verum etiam in oram vestimenti, quia non soDiiti 
. . e . . *1* I 
tantum in Hierusalem supernam, verum etiam usque in Ecclesiam militantem. Est enimuu.""" 


pulchritudo magna in machina mundana, sed longe major in Ecclesia " pulchritudine 2, P qs 
p) Summa et 


sanctorum charismatum adornata, maxima autem in Hierusalem superna, supermaxima "batissima 


Trinitate, 


autem in illa Trinitate summa et beatissima". Ideo ipsa Scriptura sacra" non tantum 4 


q) Sacra om 
habet altissimam materiam, per quam delectat et? per quam in altum levat intelligen- 555 passi. 


r) Et om. 


tiam mentis, verum etiam ipsa est venustissima, et miro quodam modo intellectum no- uis. 

. . . " . [f| 8) 
strum " delectat; et sic magis ac magis delectando adsuefacit ad divinorum spectaculo- wv. 
rum contuitus et anagogias. 


D (Eod ed. 


Meum, 


Àp S8 4. 


! ,Ostendit mihi Dominus fluviun aquae. vivae splendi- — diversum: actus, et potentia: unum, ct multa. Ens enim 
dum tamquam crystallum, procedente: de sede Dei et Agni — primum in prima philosophia subjectum esse non potest, 
(Apoc. 22, 1) ... Si quae sunt nobilitates degeneres, ut quia a Philosopho primo ens primum inquiritur. De sub- 
antiphrastice loquar, in mundanis scientiis, non collectim, — jecto autem in scientia praecognoscendum est, et quid est, 
Sed sparsim reperiuntur in singulis. Nam metaphysicam quod dieitur per nomen, et quia est; et nullo modo debet 
inquiunt mundi sapientes esse scientiarum suarum nobilissi- inquiri, ut Philosophus dicit. Scientiam  mathematicam 
mam propter universalitatem subjecti; nam est de ente, dicunt esse nobilissimam propter certitudinem modi: scien- 
secundum quod ens, id est, de ente secundum omnem entis tiam de anima propter nobilitatem subjecti: et moralem 


differentiam , quae est substantia, et accidens: idem, et propter utilitatem finis, qui est beatitudo creata, id est, 
9* 


&) Scilicet 
om. ed. 1484. 


b) Id ibid. 


c) Illud om. 
ibid. 


d) Omnes 

Codd. Mo- 

nac.; ipsi. 
e) Et ed. 1484. 


unitate literae triformitatem intelligentiae *. 


12 


misera, quam dicit ille esse actum perfectum secundum 
virtutem. Sed omnium nobilitates causarum aggregantur 
in divina scientia. Nam in quantum est progressio quae- 
dam, et scaturigo fontis aeterni, habet ex efficiente nobi- 
lissimo auctoritatem inviolabilem: et hoc notatur cum 
dieitur procedere de sede Dei et Agmi. In quantum vero 
est fluvius aquae vivae, habet ex subjecto nobilissimo pro- 
funditatem imperserutabilem. In quantum vero ostensus, 
revelatus et inspiratus, habet ex nobilissimo modo .proces- 
sum inconfutabilem. In quantum splendidus, habet certi- 
tudinem infallibilem. In quantum ecrystallinus, pulchritu- 
dinem incontaminabilem. In quantum lignum vitae, afferens 
fructus duodecim, habet ex fine nobilissimo fructum desi- 
derabilem. In quantum in medio plateae Hierusalem, habet 
amplitudinem incoaretabilem." | Prénce. S. Scrip. in princ. 
Cfr. etiam infra part. II. cap. V. n. 4. 

? Vide Opusculum de Reductione artium ad. Theologiam; 
et inferius part. I. cap. I. n. 4. 

3 ,Est enim sacra Scriptura per Verbum increatum 
edita et instituta: per Verbum inspiratum recitata: per Ver- 
bum incarnatum consummata: per Verbum authenticatum 
promulgata. Dicitur enim Verbum Dei, Verbum Verbi in- 
carnati: Verbum veritatis et sapientiae: Verbum virtutis 
el potentiae: Verbum vitae et Verbum gratiae". Princ. 
S. Scr. in princ.  ,Igitur si vis intueri veritatem chri- 
stianae Sapientiae, ingredere in medio rotarum, quod qui- 
dem medium est Christus Jesus, qui Jo. 8, 12 de se ipso 
dicit: Ego sum lux mundi. Et cap. 14, 6: Ego sum via, 
veritas et vita. Unde non sine causa Apostolus 1. Cor. 
2, 29: Non judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Jesum 
Christum, et hunc. Crucifixum. | In ipso enim sunt omnes 
thesauri sapientiae, prout idem dicit ad Coloss. 2, 3. Est 
enim fons sapientiae Verbum Dei in excelsis, prout habe- 


PROOEMIUM, $ 5. 


tur 1, 5 Eoeclesiastici.^ De S. Script. mater. $ 6. Supplem. 
vol. I. Cfr. Tract. de S. Script. myster. Supplem. vol. I. 
* ,Christus fuit medium septiforme. Medium essentiae, 
quod est de consideratione Metaphysici: medium naturae, 
quod est de consideratione Physici: medium distantiae, 
quod est de consideratione Mathematici: medium doctrinae, 
quod est de consideratione Dialectici: medium modestiae, 
quod est de consideratione Ethici: medium justitiae, quod 
est de consideratione Politici: medium concordiae, quod 
est de consideratione "Theologi. Medium essentiae est 
Christus origine primarium: medium naturae, virtuali con- 
nexione pervalidum: medium distantiae, centrali infinitate 
profundum: medium doctrinae, rationabili manifestatione 
clarissimum: medium modestiae , discreta electione prae- 
cipuum: medium justitiae, judiciali severitate praecelsum: 
medium concordiae, perfecta conciliatione pacatum.  Pri- 
mum medium essentiae est Christus aeterna generatione: 
medium naturae in Incarnatione: medium distantiae in 
Passione: medium doctrinae in HResurrectione: medium 
modestiae in Ascensione: medium justitiae in judicii exa- 
mine: medium concordiae in sempiterna beatitudine. De 
isto ligno benedicto, Domino Jesu Christo, est tota Seri- 
ptura sub ratione medii septiformis. Nam de Deo, seu 
Verbo incarnando, est vetus testamentum, de Deo inecar- 
nato totum novum testamentum; ita quod in veteri testa- 
mento Verbum Dei erat medium naturarum uniendarum, 
scilicet divinae et humanae, in novo est medium naturarum 
jaàm unitarum. Sed quoniam in unoquoque prius quod 
carnale est, deinde quod spirituale (1. Cor. 15, 46); ideo 
vetus testamentum praemittitur." ^ Préncip. Sac. Script. 
quasi in fine. Vide serm. 1. in Hexaém. ubi copiose S. D. 
declarat, qua ratione Christus sit medium septiforme. 


$ 5. De profunditate saerae Scripturae. 


(Sacra Scriptura, praeter intelligentiam literalem, habet triplicem sensum, allegoricum nempe, iropologioum et anagogicum; — 
quae multiplicilas sensuum competit ipsius subjecto, — auditori, — origini — et fini) 


Habet postremo ipsa sacra Seriptura profunditatem, quae consistit in multiplicitate 
mysticarum intelhgentiarum. Nam, praeter literalem senswm, habet in diversis locis ex- 
poni tripliciter, scilicet " allegorice, moraliter et anagogice'. Est autem allegoria, quando 


per unum factum indicatur aliud factum, secundum quod credendum est. 


T'ropologia, 


sive moralitas, est, quando per id, quod factum est, datur intelligi aliud ?, quod facien- 


dum est *. 


Anagogia, quasi sursum ductio, est, quando datur intelligi illud ?, quod de- 


siderandum est, scilicet aeterna felicitas beatorum *. 
Recte autem hic triplex sensus debet esse in sacra Scriptura, praeter intelligen- 


tiam literalem *, 


quia sic competit ipsius Scripturae subjecto, ipsius ^ auditori, seu di- 


scipulo ?, ipsius origini, ipsius etiam fini. Subjecto, inquam, competit; quia ipsa est do- 
cirina, quae est de Deo, de Christo, de operibus reparationis, et de credibili Subjectum 
enim illius, quo ad substantiam Deus, quo ad veritatem Christus, quo ad operationem 
reparationis opus^, quo ad omnia haec est ipsum credibile. Deus autem est trinus et 
unus: in essentia unus, in personis trinus. Ideo Scriptura, quae est de ipso, habet in 
Christus etiam, cum sii unum Verbum, 


PROOEMIUM, $ 5. 13 


omnia per ipsum facta dicuntur (Jo. Í, 5), et in ipso relucent; ita quod ejus sapientia 
est multiformis et una. Opera reparationis cum sint multa, omnia ad Christ oblatio- 


nem principaliter? habent aspectum *. Credibile autem ?, ut credibile, diversimode relu- 5, Prin: 
. . . . GHKE et editt. 
cet secundum diversum statum credentium. ldeo propter conformitatem ad omnia prae-er Aw e 


missa sacra Scriptura in una litera multiformem parit intelligentiam. | Competit etiam 24stmon. 


» " " " e . "e "EP . t ed. à 
hoc auditori; quia nullus est conveniens" ejus auditor, nisi humilis", mundus ", fidelis ",5, 57. 
niens est, ed. 


et studiosus ". deo sub cortice literae apertae occultatur mystica et profunda intelli- :«« 
gentia " ad comprimendum superbiam, ut ipsius profunditate, in humilitate literae latente, 
et superbi comprimantur, et immundi repellantur, et fraudulenti declinentur, et negligen- 
tes excitentur ad intelligentiam mysteriorum. Et quia auditor doctrinae istius non est 
unius generis, sed cujuslibet, omnes enim salvandos oportet aliqua de doctrina hac 
scire (D); ideo ipsa multiformem habet intelligentiam, ut sic omnem intellectum capiat, 
et omni intellectui condescendat, omnem intellectum superexcedat, et omnem intellectum 
sibi diligenter intendentem multitudine radiositatis suae illuminet pariter et accendat ". 
Competit etiam principio, a quo est; quia est a Deo per Christum et Spiritum sanctum ", 


loquentem per ora Prophetarum " et aliorum, qui hane doctrinam scripserunt?.  Quo- Se. 


niam autem Deus non tantum loquitur per verba, verum etiam per facta, quia IpSIUS facere dicere 
" s. . " ; . " " om. 
dicere facere est, et ipsius facere dicere", et omnia creata tanquam Dei effectus innuunt Feux. 


suam causam; ideo in Scriptura divinitus tradita non tantum debent significare verba, 
verum etiam facta. Christus etiam doctor, licet esset humilis in carne, altus tamen 
erat in? deitate; ideo decebat ipsum et ejus doctrinam habere humilitatem in sermone» ow.uic 


et supra in 
carne, cd. 


cuim profunditate sententiae, ut, sicut Christus fuit panniculis involutus (Luc. 2, 7), ita is 
sapientia Dei in Scriptura figuris, quibusdam humilibus involveretur?. Spiritus etiam 5 ove 


tur, ibid. 


sanctus diversimode illustrabat, et revelationes faciebat in cordibus Prophetarum, et "r^". 
ipsum etiam nullus latere potest intellectus, qui missus erat omnem docere veritatem; 
ideo competebat ejus doctrinae, ut in uno sermone multiplices laterent intelligentiae. 


Competit nihilominus ipsi fimi; quia"? Scriptura data est, ut per ipsam ? dirigatur homo ni. 
. . . . . Codd. Mo- 
in cognoscendis et agendis, ut tandem perveniat ad optata. Et quia omnes creaturae em. 


ad hoc factae sunt, ut serviant homini tendenti ad supernam patriam; ideo Scriptura 


(I) Recte aliqua tantum oportere, ut salvandi sciant de sacra Scriptura, docet S. Doctor, quod est 
contra figmenta Protestantium et Jansenistarum, qui omnibus indiscriminatim fidelibus lectionem sacrae Seri- 
pturae extendunt. Haec figmenta Clemens XI et Pius VI damnarunt, primus in Const. Unigenitus an. 1713, 
alter in Bulla Auctorem fide? an. 1794, censuris confodiendo propositiones 79—8S5 Quesnelli, et 67 Synodi Pi- 
storiensis. Quae sunt: ,19. Utile et necessarium est omni tempore, omni loco, et omni personarum generi 
studere, et cognoscere spiritum, pietatem et mysteria sacrae Scripturae — S80. Lectio sacrae Scripturae est 
pro omnibus — 81. Obscuritas sancti verbi Dei non est laicis ratio dispensandi seipsos ab ejus lectione — 
82. Dies dominicus a Christianis debet sanctificari lectionibus pietatis, et super omnia sanctarum Scripturarum. 
Damnosum est velle Christianum ab hac lectione retrahere — $83. Est illusio sibi persuadere, quod notitia 
mysteriorum religionis non debeat communicari feminis lectione sacrorum Librorum. Non ex feminarum 
simplicitate, sed ex superba virorum scientia ortus est Scripturarum abusus, et natae sunt haereses — 
84. Abripere e Christianorum manibus novum Testamentum, seu eis illud clausum tenere, auferendo eis 
modum illud intelligendi, est illis Christi os obturare — $85. Interdicere Christianos lectionem sacrae Scri- 
pturae, praesertim Evangelii, est interdicere usum luminis filiis lucis, et facere ut patiantur speciem quamdam 
excommunieationis.^ — 67. ,Doctrina perhibens a lectione sacrarum Scripturarum nonnisi veram impotentiam 
excusare, subjungens ultro se prodere obscurationem, quae ex hujusce praecepti neglectu orta est super pri- 
marias veritates religionis, falsa, temeraria, quietis animarum  perturbativa, alias in Quesnello damnata." 


14 PROOEMIUM, $ D. 


P041 M« assumit ipsarum creaturarum Species diversas", ut sic per ipsas" doceat nos sapientiam 
No »* dirigentem nos? ad aeterna. Et quia homo non dirigitur ad aeterna, nisi cognitiva 
3 » e.agnoscat" verum credendum, et operativa faciat bonum operandum, et affectiva suspiret 
Doee5ad Deum videndum et amandum et perfruendum; hinc est, quod Scriptura sacra per 
Spiritum sanctum data assumit librum creaturae, referendo in finem secundum triplicem 
)vrite modum intelligentiae, ut sic per tropologiam habeamus notitiam agendorum moraliter ?, 
) «wr per allegoriam ? eredendorum veraciter, per anagogiam desiderandorum delectabiliter ", 
ut sic purgati per virtuosam operationem, illuminati per radiosam fidem et perfecti per 
ardentissimam caritatem, perveniamus tandem ad bravium felicitatis aeternae (IT). 


per allego- 
riam, ibid. 


(ID) Silentio praeterire hie loci non possumus societates biblicas, quae, ut ait S. P. Gregorius XVI. 
in sua Encyelica 18 Maji an. 1844, ,inter praecipuas machinationes, quibus nostra hac aetate acatholici di- 
versorum nominum insidiari cultoribus catholicae veritatis connituntur, haud ultimum tenent locum*. Hae 
in Anglia primum institutae tempore Pii VI, ac longe hine lateque diffusae, facto velut agmine, in id con- 
spirant, ,ut divinarum Seripturarum libros vulgaribus qnibusque linguis interpretatos permagno edant exem- 
plarium numero eosque inter christianos juxta atque infideles nullo delectu disseminent, et horum quemlibet 
ad illos nullo duce legendos alliciant. Ita igitur, prosequitur idem Pontifex, quod suo jam tempore lamen- 
tabatur Hieronymus (ep. ad. Paulin. $ 7) et garrulae anui, et deliro seni, et sophistae verboso, et universis, 
si modo legere norint, cujusque conditionis hominibus communem faciunt artem Seripturarum sine magistro 
intelligendarum: imo quod longe absurdissimum peneque inauditum est, ne ipsas quidem infidelium plebes 
ab ejusmodi intelligentiae communione excludunt. ,Porro* ipsarum societatum parum aut nihil omnino interest, 
si homines biblia illa vulgaribus sermonibus interpretata lecturi in alios potius quam alios errores dilabantur; 
dummodo assuescant paulatim ad liberum de Scripturarum sensu judicium sibimetipsis vindicandum, atque 
ad contemnendas traditiones divinas ex Patrum doctrina in Ecclesia catholica custoditas ipsumque Ecclesiae 
magisterium repudiandum.* 


Àp 8 5. 


versi etc. (Cant. 3, 6)? Quae est ista, quae ascendit de 
deserto deliciis affluens, et innixa super dilectum suum (Cant. 
8, 5)? Insuper de Christo capite dieit Paulus: Nolo vos 
ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube 


! ,Baera Scriptura est ille fluvius, qui egrediebatur de 
loco voluptatis ad irrigandum paradisum, et fidelis animae, 
et militantis Ecclesiae ; qui inde dividitur in quatuor capita, 
scilicet rivos historiarum, anagogiarum, allegoriarum et 


tropologiarum.  Rivi historiarum retrahunt animam a terre- 
stribus: rivi anagogiarum refovent animam in caelestibus: 
rivi allegoriarum dirigunt animam in eredendis, seu credibi- 
libus: rivi tropologiarum ordinant animam in agendis, seu 
agibilibus, ita ut verissime dictum sit per Ecclesiasticum 
(39, 2): Benedictio illius, scilicet sacrae Scripturae, quasi 
fluvius inundabit." | Princ. Sac. Scriptur. vers. med. 

? ,lriplex refulget intelligentia in Seripturis. Prima 
docet quid credendum, quantum ad fidem: secunda docet 
quid expectandum, quantum ad spem: tertia docet quid 
operandum, quantum ad caritatem, quae operatur magna, 
si est, ut dicit Gregorius (AÀom. 30 in Joan.) Unde et 
Joannes: Si quis diligit me, sermonem meum servabit (14, 23). 
Refulgentia quantum ad fidem est allegoria, quae bifur- 
cata est, secundum juneturam capitis et corporis. Alle- 
goria spectans ad caput Christum, fertur ad ipsum natum, 
passum et mortuum.  Allegoria spectans ad corpus, fertur 
ad Ecclesiam, secundum statum primitivum, mediativum 
et finitivum. Nam et his modis tribus commendat sponsus 
sponsam in Canticis: Quae est ista, inquit, quae ascendit 
quasi aurora consurgens, pulchra wt luna, electa. wt. sol 
(Cant. 6, 9)? Quae est ista, quae ascendit per desertum 
sicut. virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris, et uni- 


ferunt, et. omnes mare transierunt, et omnes in Moyse bapti- 
zatt sunt in nube, et in mari, et omnes eandem escam spiri- 
tualem manducaverunt, et omnes eundem potum spiritualem 
biberunt. Bibebant autem de spirituali, consequente eos petra, 
petra autem. erat. Christus (1. Cor. 10, 1—4). De allegoria 
pertinente ad corpus Christi mysticum dicit idem: Scriptum 
est, quoniam Abraham duos filios habuit, «num de ancilla, 
el unum de libera. Sed qui de ancilla, secundum carnem 
nalus est: qui autem de libera, per repromissionem, quae 
sunt per allegoriam dicta. | Haec enim sunt. duo testamenta 
(Galat. 4, 22—24). Non oportuit, ut amplius explanaret, 
quia per illam intelliguntur duo populi. Serm. 2. in 
Hexaém. post med. 

3 ,Juxta intelligentiam, quae declarat quid agendum 
per caritatem, sumitur T'opologia. Est autem Tropologia 
duplex: una, quae spectat ad activam, scilicet, quae docet 
quid agendum: alia spectat ad contemplativam, quae docet 
quomodo contemplandum, quomodo anima feratur in Deum; 
nec tamen est anagogia, quia anagogia est sursum actio 
animae in Deum. Sed Tropologia contemplativa facit, quod 
feratur, et docet modum ferendi. aec sapientia est velata 
superbis, qui nequeunt Scripturas intelligere, quarum my- 
steria intelligi non possunt, nisi sciantur volumina decursu- 


PROOEMIUM, $ 5. 15 


um universi, et dispositio ejus per antitheta. "Vide pul- 
cherrimam sapientiam in mysteriis, et plus quam primo 
modo. Si enim laudo sponsam, quod verax est et pulchra, 
non afficitur animus: sed dum dicit Seriptura: Pulchrae 
sunt genae tuae sicut turturis, collum. tuumn sicut. monilia 
(Cant. 1, 9), commendat castam et honestam , et dat cau- 
sam castitatis, quia propter amorem sponsi ... Igitur 
pulcherrimae sunt genae tuae, quae sunt prominentes, in 
quibus primitus apparet pulchritudo. Collum, per quod 
vox emittitur, veritas est. Monilia, quae ornant pectus, 
ei stringunt, discretio est; quia si quis dicat veritatem, 


non quando debet, vel ut non debet, vel ubi non debet, 


non sunt servatae circumstantiae verum loquendi. EHaee 
sapientia surgit ex multis mysteriis, sicut ex multis spe- 
culis fiunt multiplicationes radiorum et ignium. Haec sunt 
specula mulierum, ex quibus fit labrum aeneum (xod. 
30, 18): haec est Scriptura, ut revelata facie gloriam  Do- 
mini speculantes, in eandem imaginem transformemur, a 
claritate in claritatem (2. Cor. 3, 89), tamquam a Domini 
spiritu, a claritate allegoriae in claritatem anagogiae et 
tropologiae. Ilaec sapientia tribuitur secundum mensuram 
fidei (Rom. 12, 3), quia secundum gradus ecaptivationum 
intellectualium est gradus effusionum spiritualium et sa- 
pientialium. Hujus sapientiae Paulus se profitetur pro- 
fessorem, quando dicit: In Evangelio positus sum prae- 
dicator et magister gentium (1. T?m. 2, 7). Moyses autem 
posuit figuras nubilosas, et ideo habuit faciem cornu- 
tam (Exod. 24), sed Apostolus revelatam." Serm. 2, in 
Hexaém. l. c. 

* ,Juxta intelligentiam, quae declarat quid est ex- 
pectandum per spem, sumitur 4»agogia. Est autem duplex 
Anagogia, scilicet caelestis et supercaelestis. | Anagogia 
caelestis, u£ quando dictum est Abrahae: Swspice caelum, 
el mumeva stellas, si potes (Gen. 15, 5), id est caelestes intel- 
ligentias. Nemquid. nosti ordinem caeli, aut rationem ejus 
pones in terra (Job 58, 33)? Anagogia supereaelestis est, 
quando Abraham tres vidit, e£ unum adoravit (Gen. 18, 2). 
Est etiam in duobus Angelis missis ad subversionem Sodo- 
morum. Hi Angeli sunt Filius et Spiritus sanctus, qui 
mittuntur. Pater autem non mittitur; et hine est, quod 
solum duo Angeli nominantur, eo quod Pater nusquam 
missus legitur. Quia vero apparuit, ut docet IIugo, hinc 
esí, quod in visione Abrahae dieitur: T'es vidit etc." Ser- 
mon. 2, in Hexaem. l. c. 

5 ,Una Seriptura multis modis potest exponi; unus 
tamen est litteralis principalis intellectus." ^ 4. dist. 21, 
p. 1, dub. 1. 

* ftüiner. ment. in. Deum, cap. 4, n. 4—7, infra part. 1I. 
cap. V. mn. 5. 

T ,Ecce descripsi eam tibi tripliciter, ait Sapiens ( Prov. 
22, 20). Cum omnis scientia debeat gerere Trinitatis in- 
signe, praecipue illa scientia, quae in sacra Seriptura do- 
cetur, debet in se praesentare vestigium Trinitatis. Propter 
hoc sapiens eam tibi tripliciter descripsisse dicit, propter 
triplicem ipsius intellectum spiritualem, moralem scilicet, 
allegoricum et anagogicum. Hic autem triplex intellectus 
respondet triplici aetui hierarchico, scilicet purgationi, 
iluminationi et perfectioni. Purgatio autem ad pacem 
ducit, illuminatio ad veritatem, perfectio ad caritatem. 
Quibus perfecte adeptis, anima beatificatur, ct secundum 


hoe quod circa haec versatur, suscipit meriti incrementum. 
In horum igitur trium cognitione dependet scientia totius 
Theologiae, et meritum vitae aeternae.^  Incend. amor. 
cap. 1, n. 1. 

3 ,Verbum Dei in veteri testamento humanandum 
praefigurabatur, praemonstrabatur, promittebatur, prae- 
docebatur, et prophetabatur. Praesagiebatur figuris, prae- 
monsitrabatur exemplis, promittebatur patribus, praedoce- 
batur sapientialibus documentis, prophetabatur oraculis. 
Idcirco vetus testamentum quadripartitum est in libros 
legales, historiales, vel exemplares, prophetales, sapientiales. 
Praefigurabatur autem Verbum Dei incarnandum, seu 
humanandum, in legalibus figuris remotis, remotioribus, 
remotissimis. In Genesi quidem figuris remotissimis prae- 
sagiebatur ortus, occasus, triumphus, cultus. Ortus in 
ligno vitae plantato in medio paradisi, id est, verbo Dei 
divinae et humanae naturis inserto, in medio militantis 
Ecclesiae, secundum Glossam.  Oecasus passionis in Abel: 
triumphus resurrectionis in Noé: cultus pietatis in Abra- 
ham... In Exodo vero figuris remotioribus praefigura- 
batur Verbum humanandum nasciturum, in Moyse natum 
oceultandum propter Pharaonem (sie Christus propter Hero- 
dem), revelandum ad populi captivati liberationem, populi 
eaptivantis interemptionem, liberati instructionem per le- 
gem, ut exercitatus in lege veteri assuefieret ad legem 
Evangelii. "Varietas sacrifieiorum libri Levitici, secundum 
Origenem (?» cap. 3, Levit. hom. 3), unum verum sacri- 
fieium offerendum in fine temporum praemonstrabat, scilicet 
Christum, qui est sacerdos et hostia. Liber vero Numero- 
rum ordinem et connexionem membrorum corporis Christi 
mystici subtilitate mirabili praefigurabat, et ordinem eccle- 
siasticae Hierarchiae proficiscentis in via, et pervenientis ad 
patriam. In Deuteronomio, quod est denua legis repetitio, ad 
memoriam reducuntur beneficia Dei omnipotentis, ut altius 
infipatur memoriae incarnatio Verbi, quae est beneficium 
beneficiorum, ubi de semine Judae prophetam suscitandum 
commemorat, sicut Jacob in suis benedictionibus comme- 
morat. Josue Christum et re praesignat et nomine, prae- 
cipue quantum ad distributionem terrae, quam funiculo 
distributionis distributurus est Christus, qui constitutus est 
à Deo judex vivorum et mortuorum. Multitudo judicum 
sibi invicem succedentium unum verum judicem praesa- 
giebat Christum, potissime quantum ad triumphum resur- 
rectionis. Nam Samson, maximus judieum, primo clausus 
et obsessus a Philistaeis, qui nocte media, victis hostibus, 
portas confregit, figurat Christum, qui nocte media, cum 
descendisset in infernum, liberatis patribus, portas inferni 
confregit; cujus etiam incontaminata mater eti virgo signi- 
fieabatur in vellere Gedeonis.  Copula maritalis Booz 
Israélitae et Ruth alienigenae signat conjunctionem Christi 
et Ecclesiae de gentibus, quam discalceatus ille contem- 
pserat. Liber Regum illum significat, in cujus femore 
seriptum erat: Rex regum, et. dominus dominantium ( Apoc. 
19, 16). Qui cum sit rex et sacerdos, in primo libro prae- 
signatur ut evacuaturus sacerdotium legale in depositione, 
seu extinetione Heli, et substituturus sacerdotium novum 
in substitutione Samuelis, qui non fuit de stirpe Aaron, 
translaturus etiam regnum ab Israél in reprobatione Saulis, 
et confirmatione David. In libro secundo promittitur 
Christus de semine Davidico nasciturus. In tertio libro, 


16 PROOEMIUM, $ 5. 


in figura pacifici Salomonis, praefiguratur Christus, qui 
est paz nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. 2, 14); cu- 
jus etiam corporis mystici typus fuit materiale templum 
Salomonis. In quarto libro Regum praefiguratur Christus 
ut evacuaturus omnem gentilitatis ritum in interemptione 
pseudoprophetarum per Eliam, et ut suscitaturus mortuos 
in Elisaeo, ut confecturus Eucharistiae sacramentum in 
pane subeinericio, ut ascensurus in caelum in translatione 
Eliae in eurru igneo. In libro Paralipomenon, in confir- 
mationem repetitur in primo translatio sacerdotii, in se- 
cundo translatio regni. Liber Esdrae et Nehemiae Christum 
praefigurant quantum ad fervorem zeli, quo Christus in- 
ardescebat ad reaedificationem templi veri, quod sumus 
nos. In libro Job praemonstrabatur Christus ut exemplar 
summae patientiae: in Thobia, ut exemplar summae mo- 
destiae: in Judith, ut exemplar summae pudicitiae: in 
Esther, ut exemplar summae clementiae: in Machabaeis, 
summae constantiae. Libri sapientiales Christum redolent 
ut doctorem universalem, sicut liber Ecclesiasticus: ut 
doetorem specialem ad virtutis initiationem, in Proverbiis: 
ad contemptum vanitatis, in Ecclesiaste: ad gustum sua- 
vitatis, e£ exemplum earitatis, in Canticis: ad speculamina 
veritatis, in Sapientia. In Prophetis Christus praenuncia- 
batur et postulabatur. Postulabatur quidem per orationis 
instantiam in prophetia psalmi David. Praenunciabat Isaias 
incarnationis mysterium: Hieremias, appropriate loquendo, 
passionis remedium: Ezechiel resurrectionis trophaeum: 
Daniel retributionis judicium. Duodecim Prophetae, in 
angustia unius voluminis coarctati, Christum praesagierunt, 
sicut ipsum duodecim Apostoli praedicaverunt, ut numerus 
testium esset. non tantum sufficiens, sed abundans.* 
Princip. Sac. Script. in fime. "Vide etiam inferius part. 
IV. cap. IV. n. 3. 

? ,Ad gemitum orationis per Christum crucifixum, per 
eujus sanguinem purgamur a sordibus vitiorum, primum 
quidem lectorem invito, ne forte credat, quod sibi sufficiat 
lectio sine unctione, speculatio sine devotione, investigatio 
sine admiratione, circumspectio sine exultatione, industria 
sine pietate, scientia sine caritate, intelligentia sine hu- 
militate, studium absque divina gratia, speculum absque 
sapientia divinitus inspirata." Itiner. ment. in Deum, in 
Prolog. ,Scito autem, quod in concordia arcana Seriptura- 
rum divinarum nemo potest intrare, nisi per crucis stultitiam. 
Nam in summa crucis stultitia resurgit et assurgit in summa 
sapientia." De Sac. Script. mater. S 21. Supplem. vol. 1. 

1 ,Effieitur spiritus noster hierarchicus ad conscenden- 
dum sursum, secundum conformitatem ad illam Jerusalem 
supernam, in quam nemo intrat, nisi prius per gratiam 
ipsa in cor descendat, sicut vidit Joannes in Apocalypsi 
sua (21, 27). Tune autem in cor descendit, quando per 
reformationem imaginis, per virtutes theologicas, et per 
oblectationes spiritualium sensuum, et suspensiones exces- 
suum, efficitur spiritus noster hierarchicus, scilicet purgatus, 
illuminatus et perfectus."  lner. ment. in. Deum, c. 4. n. 5. 

141 ,Sentite de Domino ?n bonitate: Sentite, scilicet recte 
aestimando; de Domino in bonitate, id est, bene, non male, 
ut haeretici. Monet autem ad bene sentiendum, et sensu 
exteriori pie divinas Seripturas legendo, et sensu interiori 
pie intelligendo. Unde Glossa: Scripturam pie legite, et 
intelligite: pie scilicet, devote approbando, et exequendo 


quod intelligitis; et non redarguendo, vel contemnendo, 
quod non intelligitis.^ —.Evpos. in cap. 1. v. 1. Sap. post 
init. ,Debet esse fidelis in assensu per captivationem in- 
telleetus. ... Zn captivitatem redigentes omnem intellectum 
in obsequium Christi (2. Cor. 10, 5). Et hoc quidem fit 
per veram fidem, sine qua impossibile est documenta Scri- 
pturae evangelicae intelligere." Prooem. in Ev. S. Luc. 

:?? Non enim dispositus est aliquo modo ad contem- 
plationes divinas, quae ad mentales ducunt excessus, nisi 
cum Daniele sit vir desideriorum (Dan. 9, 23). Desideria 
autem in nobis inflammantur dupliciter, scilicet per cla- 
morem orationis, quae rugire facit a gemitu cordis, et per 
fulgorem speculationis, qua mens ad radios lucis directis- 
sime et intentissime se convertit.^ Itin. ment. in Prolog. 
Vide inferius ad S 7, not. 5. 

13 Ofr. serm. 14, in. Hexaém. relatum inferius part. IV. 
cap. IV. nn. 3. 4., et Tract. de S. Script. myst. $8 56—67. 
Vol. 1, Suppl. 

1* [Impossibile namque est, ut dieit Dionysius, ali- 
ter nobis lucere divinum radium, nisi varietate sacro- 
rum velaminum anagogice circumvelatum; ideo theolo- 
gia poétieis sacris informationibus usa est, ut ex rerum 
visibilium similitudinibus allegoricae locutiones et mystici 
intellectus transumptiones formentur, et sic sensibilibus et 
visibilibus spiritualia et invisibilia coaptentur." De Eccl. 
Hier. p. 1. cap. 1. Vide etiam De Donis Spir. Sancti; de 
scientia, cap. 4; et inferius part. V. cap. V. n. 40. 

15 Habet Scriptura multos intellectus, quia talis debet 
esse vox Dei, ut sit sublimis. Ceterae scientiae sunt con- 
tentae sub uno sensu, sed in hac est multiformis. Et in 
hae signant voces et res: in aliis autem solae voces, quia 
unaquaeque doctrina determinatur per signa sibi con- 
venientia. Unde literae et voces sunt signa intellectuum. 
Et quia intellectus proportionati et determinati sunt; ideo, 
nomine semel posito, non est utendum aequivoce. Deus 
autem causa est et animarum, et vocum formatarum ab 
anima, et rerum, quarum sunt voces. Ideo primus sensus 
literalis; deinde, quia res significant, sunt tres sensus. 
Deus enim manifestat se in qualibet creatura tripliciter, 
secundum substantiam et operationem et virtutem. — Et 
omnis creatura repraesentat eum, qui est Trinitas, et qua- 
liter pervenitur ad Deum. Et quia per fidem, spem et 
caritatem pervenitur ad Deum ; ideo omnis creatura insinuat 
quid eredendum, quid expectandum, quid operandum. Et 
secundum hoc est triplex intelligentia spiritualis: allegoriea, 
quid credendum: anagogica, quid expectandum: tropolo- 
giea, quid operandum: caritas facit operari. Intelligentia 
literalis est quasi facies naturalis, scilicet hominis. Aliae 
sunt facies mysticae. Per leonem, qui habet magnificentiam, 
Allegoria, sive quid credendum. Per faciem bovis, qui trahit 
aratrum, et sulcat terram ad fructificandum, Tropologia, 
sive moralis. Per aquilam, quae in altum volat, Anagogia. 
Prima facies, scilicet literalis, aperta est. Secunda, Alle- 
goria magnificentiae in altum elevatae. Tertia, Tropo- 
logia est fructuosa. Quarta, irreverberatis oculis solem 
intuetur. Hae quatuor sunt quasi visio maris propter 
spiritualium intelligentiarum primitivam originationem, pro- 
fundissimam altitudinem et  profluentissimam  multifor- 
mitatem. Unde sicut tres personae in una essentia, sic 


tres intelligentiae in una superficie litterae. . . . In 


PROOEMIUM, S D. 17 


sensu autem anagogico quatuor sunt facies, scilicet aeterna 
Dei Trinitas, exemplaris sapientia, angelica sublimitas, 
Ecclesia triumphans. Quando ergo Seriptura loquitur de 
illis, hoc pertinet ad anagogiam. In allegorico sensu sunt 
quatuor, scilicet humanitas assumpta, quantum ad nativi- 
tatem et passionem, quae sunt principales allegoriae. Se- 
cunda est Mater Dei Maria, quia mira dicuntur de ipsa 
in Seripturis, quia in omnibus Scripturis refertur relatione 
ad Filium. Et quod dicunt aliqui, quare ita pauca dicun- 
tur de beata Virgine? nihil est: quia multa dieuntur de 
ea, quia ubique de ipsa, et plus dicitur de ipsa, quam si 
unus tractatus fieret. Tertia est Ecclesia militans, vel 
mater Ecclesia, quae miras laudes habet in Seriptura. 
Quarta est sacra Scriptura, quae de se multa dicit, ut 
patet de rotis, patet de micis, patet de mensa, patet de 
candelabro, patet de Cherubim. In sensu tropologico si- 
militer quatuor facies sunt. Prima est spiritualis gratia 
et virtus et omnis intellectus influentia. Secunda, spiri- 
tualis vita, ut activa et contemplativa, et omnis modus 
vivendi. Tertia, spiritualis cathedra, ut magistralis, prae- 
lationis, pontificalis. Quarta, spiritualis pugna, quomodo 
— Sit pugnandum contra daemones, mundunfet carnem. Istae 
sunt quatuor facies, quadruplieatae in quolibet sensu. 
Ponamus exemplum in uno vestigio de omnibus his, in 
sole scilicet, per quem aliquando Trinitas, aliquando sa- 
pientia exemplaris, aliquando angelica dispositio, aliquando 
Ecclesia triumphans signatur. De Trinitate dicitur (cci. 
42, 16): Sol illuminans per omnia respicit, et gloria Domini 
plenum est opus ejus. Sol habet substantiam, splendorem 
et calorem. Sic Deus habet principium originans, Patrem; 
splendorem, Filium; calorem, Spiritum sanctum. Idem sol 
in eaelo quantum ad substantiam, idem in oculo quantum 
ad lumen, idem in corpore quantum ad calorem. ... De 
secunda anagogia, id est, de exemplari sapientia, dicitur 
(Sap. 7, 29): Est enim speciosior sole, et super omnem stel- 
larum. dispositionem etc. Est enim speciosa sapientia, quia 
lux; sed speciosior sole, quia sol intra se radium suum 
generare non potest. Sol autem aeternus intra se radium 
generat pulcherrimum. . Tertia anagogia, quia per 
solem intelligitur angelica sublimitas: "ripliciter sol ex- 
urens montes, radios igneos exsufflans (Eccl. 43, 4), quia 
radius divinus, unus idemque íriformiter susceptus, tres 
hierarchias facit. Quarta anagogia est de Ecclesia trium- 
phante, quae etiam intelligitur per solem. Unde (Abac. 
3, 11): Sol et luna. steterunt in habitaculo suo, quando anima 
et corpus glorificantur; et tune vadunt Zn lucem sagittarum 
multarum, propter subitas operationes suas in virtute Dei 
fulgida et subita. In allegoria similiter per solem intelli- 
gitur Christus: Oritur sol, et occidit (Eccl. 1, 5—6). 
Oritur in nativitate, occidit in morte. Gyrans per meri- 
diem in ascensione; flectitur ad aquilonem in judicio. De 
primo: Orietur enim vobis timentibus momen meum sol ju- 
stitiae (Malach. 4, 2). De secundo dicitur: Occidit ei sol 
in meridie (Amos 8, 9). In meridie sol occidit Judaeis. 
Quando enim Christus fuit in majori sua virtute, scilicet 
post resurrectionem et ascensionem, Judaei fuerunt excae- 
cali. De judicio dicit Jacobus (1, 11): Exortus est sol cum 
ardore, et cecidit flos, et foenum aruit. Secunda allegoria 
de beata Maria dicitur in Psalmis (Ps. 18, 6): In sole 
posuit tabernaculum suum. Unde est pulchra ut luna, electa 


S. Bonaventurae Breviloq. 


ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. 6, 9). 
Unde est vas luminis susceptivum, sicut sol, vas admirabile, 
opus excelsi Dei de caelo. Tertia allegoria de Ecclesia 
dicitur in Ecclesiastico (26, 21): Sicut sol oriens in mundo 
in altissimis Dei, sic mulieris bonae species in ornamentum 
domus suae. Haec mulier, vel domus, est Ecclesia; mulier, 
quia activa; domus Dei, quia contemplativa. Mulier enim 
ista est Martha, quae Christum recipit (Luc. 10, £1), et 
multipliciter occupatur. Quarta allegoria est de sacra 
Seriptura, de qua dicitur (Gen. 1, 16): Fecit Deus duo lu- 
minaria magna, luninare minus, ut praeesset nocti, scilicet 
vetus testamentum, et luminare majus, w£ praeesset diei, 
scilicet novum testamentum. Sicut luna lumen habet a 
sole, sic vetus a novo. Quando ergo sol stat in oriente, 
et luna opposita sibi in occidente, cum dicat Josue (10, 
12): Sol ne movearis contra Gabaon, et luna contra vallem 
Ailon; tune vetus testamentum illuminatur, aliter intelligi 
non potest nisi per novum. In tropologia similiter intelli- 
guntur quatuor facies. Primo, Spiritus sancti gratia, ut 
habetur (Jth. 11, 11): Sol ortus est, et humiles exaltati 
sunt, scilicet quando Deus per gratiam habitat in nobis. 
Unde, sicut sol continue illuminat, sic anima continue debet 
recipere illuminationes a gratia Spiritus sancti. Secundo, 
per solem intelligitur spiritualis vita. Unde dicitur (Eccl. 
27, 12): Homo sanctus in sapientia manet ut sol, nam stul- 
tus ut luna mutatur. ... Tertio intelligitur spiritualis ca- 
thedra, sive doctrinae, sive praelationis, sive judiciaria. 
Unde dicitur (Ps. 88, 38): Justita ejus sicut. sol in con- 
spectu meo semper, et sicut luna perfecta. Praelatus est 
sicuí sol quantum ad documenta veritatis, luna quantum 
ad exemplar virtutis: vel sol sapientiae, luna scientiae: vel 
80l in quantum judicat, luna in quantum miseretur. Quarto, 
per solem intelligitur spiritualis pugna. De quo: Soi ob- 
scurabitur, et luna non. dabit lumen suum (Matth. 24, 29). 
Quando pugna erit inter Christum et antichristum, inter 
doctrinam veritatis et falsitatis, tunc sol erit sicut saccus 
cilicinus (Apoc. 6, 12), et ars doctorum veritatis, vel prae- 
latus seeundum veritatem obscurabitur per errorem. Alii 
autem stabunt fortissimi, etsi videantur obscuri quantum 
ad reputationem. Hae sunt quatuor facies animalium, et 
duodecim lumina, ad quae reducuntur omnia, quae in Seri- 
ptura continentur." Serm. 13. in Hexaem. 

1$ ,Prophetia non habet pro principali objecto et mo- 
tivo ea, quae propheta praenuntiat, sed solum habet pro 
objecto materiali, cirea quod ipsa prophetia versatur. Unde 
propheta non assentit ei, quod praenuntiat, propter se, 
sed propter veritatem ipsum illuminantem et erudientem.... 
Non est simile de fide et prophetia, quia fides in suo ob- 
jecto eui assentit, requirit aliquid, quod habeat rationem 
motivi; sed prophetia nihil tale requirit in prophetato, sed 
totam rationem suae cognitionis sumit ab inspirante, ideo 
non sequitur, quod si prophetia est de aliquo, de illo de- 
beat esse fides, sicut de objecto." 3. dist. 24. a. 1. q. 2. ad 5. 

5 Subserviunt ei omnia artificia, et ad sui manifesta- 
tionem assumit omnia artificiorum genera, tam in laneis, 
lineis, pellibus, quam in lignis, metallis, lapidibus; tam in 
vasis aureis, argenteis, et etiam nauticis, quam in aliis in- 
Sstrumentis; tam in domibus, quam in templis, et aliis aedi- 
ficiis; tam in imaginibus, quam in aliis picturis, et caela- 
turis. Haec est enim arca Noé, et Moysi tabernaculum 

3 


F 


18 PROOEMIUM, & 6. 


Domini, turris et civitas David, thronus Salomonis, et cae- 
naculum grande stratum. Haec est vestis Áaron, in qua 
descriptus erat orbis terrarum, et parentum magnalia in 
quatuor lapidum ordinibus erant sculpta. Haec tunica 
Christi inconsutilis desuper contexta per totum. Haec 
magni Eliae pallium, in cujus receptione Elisaeus duplici 
Eliae repletus est spiritu. Haec psalterium regis David 
cum omnibus tubis et citharis. Unde non potuit nisi a 
dextera summi opificis exire. Ad haec potest adjici illud 


Isaiae 48, 13: Manus mea fundavit terram, et dextera mea 
mensa est caelos. Per terram enim et caelum, quae sunt 
extrema mundi, universum orbem significare intendit. Unde 
potest diei de ea illud Proverb. 8, 27: Quando praeparabat 
caelos, aderam.* | De sac. Script. dign. et excell. $ 7. Sup- 
plem. vol. II. Ofr. Serm. 17 in Hexaem. 

15 Plura exempla videri possunt in serm. 13, zn . Hexazm. 
in fine. 


S 6. De modo procedendi ipsius saerae Scripturae. 


(Modus procedendi sacrae Scripturae communis est unus, nempe authentious, — sub quo multi reponuntur; — et quare: — nihil 
in sacra Soriplura est falsum, superfluum vel diminutum.) 


In tanta igitur multiformitate sapientiae, quae in ipsius sacrae Scripturae contine- 

tur latitudine, Vos ari altitudine et profundo, unus est communis modus procedendi, 

a) Ita recte videlicet authenticus , intra quem continetur modus narrativus, praeceptorius, prohibiti- 
monere. Vus, exhortativus, praedictivus, comminatorius, promissivus, deprecatorius et laudativus " 
*uoa" Et omnes hi modi sub uno modo authentico reponuntur; et hoc quidem? satis recte. 
Hs ^. pro. Quia enim haec? doctrina est, ut boni fiamus et salvemur, et hoc non fit per nudam 
stla»ito- considerationem, sed potius per inclinationem voluntatis; ideo Scriptura divina eo modo 
5 Quas, debuit tradi, quo ? magis possemus inclinar. Et quia magis movetur affectus ad exem- 
21 mess» pla, quam ad argumenta, magis ad promissiones, quam ad ratiocinationes, magis per 
» 1n .wi devotiones, quam per definitiones; ideo Scriptura ista non debuit habere modum defini- 
"petto tivum ^, übidven et sollesivain, ad probandum passiones aliquas de subjecto, ad mo- 
»5*7^dum aliarum scientiarum, sed oportuit, quod haberet modos proprios secundum varias 
o vi ii]nclinationes animorum, diversimode animos inclinantes, ut? si quis non movetur per 
nin ux et prohibita, saltem moveatur per exempla narrata; si quis non per haec mo- 

3) Moverur vetur?, moveatur per beneficia sibi ostensa; si quis nec per haec movetur, moveatur 
per micnitionés Ssagaces, per promissiones veraces, per comminationes terribiles, ut sic 
jPewe saltem excitetur ad devotionem et Dei laudem, in qua percipiat? gratiam, per quam 
dirigatur circa opera virtuosa. Quoniam igitur hi modi narrativi non possunt fieri per 
jjMme »-vlam certitudinis rationum, quia particularia gesta probari non possunt; ideo ne Sceri- 
gerumanis ptura ista tanquam dubia vécillen, ac per hoec minus moveret, loco certitudinis ratio- 
DePs per- nis? providit Deus huic Scripturae certitudinem auctoritatis, quae adeo magna est, quod 
«i Ro» etomnem  perspicacitatem ? humani ingenii superexcellit. Et quia non est certa auctori- 
"a We tas ejus, qui potest fallere vel? falli, nullus autem sit", qui falli non possit et fallere 
Re "nesciat, nisi Deus et Spiritus sanctus; Sins est, quod ad "n quod Scriptura sacra modo 
 APODEG. sibi debito esset perfectae intacta: vel ? ATE , non per humanam investiga- 
Tot oin tionem est tradita, sed per prrdutindtí divinam". Ideo nihil in ipsa contemnendum 
news | tanquam inutile* nihil respuendum tanquam falsum *, nihil repudiandum tanquam P ini- 
HA*- quum", pro eo quod Spiritus sanctus ejus auctor perfectissimus nihil potuit dicere fal- 
dum am sum, nihil superfluum, nihil diminutum ', et propterea caelum et terra transibunt, verba 
vel iniquum, Beirinnió sacrae non praeteribunt, quin "iraplemtiur donec enim caelum el terra. transeat, 
3,£"m €. Jofgq ? wnwmn aui unus aper mon praeteribit a lege, donec omnia fiant (Matth. 24, 55), 


PROOEMIUM, $ 6. 19 


Salvatore testante.  Qwi ergo solverit ea, quae Seriptura docet, ef docuerit sic homines, 

hic? minimus vocabitur in regno caelorum; qui autem fecerit et docuerit, hic magnus xis om 
. . . t ed. 1484. 

vocabitur $n regno caelorum (Ibid. 5, 18—19) (I). ] 


(I) Ad rem Concilium Tridentinum: ,Àd coércenda petulantia ingenia, decernit, ut nemo suae pru- 
dentiae innixus, in rebus fidei et morum ad aedificationem doctrinae Christianae pertinentium, sacram Scri- 
pturam ad suos sensus contorquens, contra eum sensum, quem tenuit et tenet sancta mater Ecclesia, cujus 
est judicare de vero sensu et interpretatione Scripturarum sanctarum, aut etiam contra unanimem consensum 
Patrum, ipsam Scripturam sacram interpretari audeat; etiamsi hujusmodi interpretationes nullo unquam tem- 
pore in lucem edendae forent.^ Sess. IV. Decr. de edit. et usu sac. lib. Hoc autem decretum Concilium 
Vaticanum renovavit et declaravit his verbis: ,Quoniam vero, quae saneta Tridentina Synodus de interpreta- 
tione divinae Scripturae ad eoércenda petulantia ingenia salubriter decrevit, a quibusdam hominibus prave 
exponuntur, Nos idem decretum renovantes, hanc illius mentem esse declaramus, ut in rebus fidei et morum, 
ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium, is pro vero sensu sacrae Soeripturae habendus sit, quem 
tenuit ac tenet sancta mater Ecclesia, cujus est judicare de vero sensu et interpretatione Scripturarum san- 
ctarum; atque ideo nemini licere contra hune sensum, aut etiam contra unanimem consensum Patrum, ipsam 
Scripturam sacram interpretari." Constit. dogm. de fide cath., cap. 2. 


Àp S 6. 


! ,Modum tractandi, quo sacra Seriptura contexitur, 
reprehendunt indocti, secundum Rabanum.  Procedit enim 
narrando, praecipiendo, prohibendo, comminando, promit- 
tendo; qui modus potius ad legem pertinet, quam ad artem, 
quae procedit per modum quaestionis, responsionis, oppo- 
sitionis, solutionis, nunc diffiniens, nunc dividens, nune 
arguens, nune concludens.  Erroris primi (Vide mot. 4. 
hujus $) et tertii destructio est, quia Scriptura sacra est 
de Deo, tamquam de subjecto nobilissimo et arduissimo, 
unde Theologia dicitur. Destruitur etiam per hoc, quod 
omne genus veritatis et sapientiae in Scriptura sacra re- 
perire contingit, secundum Augustinum (/ib. 2, de Doct. 
chr. c. 4l, in fin.). Ait enim sie: Quidquid homo extra 
sacram Seripturam didicerit, si noxium est, ibi damnatur; 
si utile est, ibi invenitur. Et cum ibi quis invenerit omnia, 
quae utiliter alibi didicerit, multo abundantius ibi inveniet 
ea, quae nusquam omnino alibi, sed illarum tantummodo 
Scripturarum mirabili altitudine, et mirabili humilitate di- 
seuntur. Idem etiam ait, quod in ipsa omnis philosophia 
reperitur, logica, physica, ethica (Aug. 2. epist. 3. non procul 
a fine) Isidorus etiam (Etym. lib. 2. c. 24) de libris exem- 
plificat, in quibus specialiter praedicta tractantur, dicens: 
In his tribus generibus philosophiae, logicae, physicae, 
ethicae, etiam eloquia divina consistunt. Nam aut de na- 
tura disputari solet, ut in Genesi et Ecclesiaste; aut quan- 
tum ad rerum naturalium generationem et corruptionem 
et alterationem; aut de moribus, ut in Proverbiis, et in 
omnibus sapientialibus libris; aut de logica, pro qua nostri 
Theologiam sibi vindicant, ut in Canticis et Evangeliis. 
Cassiodorus super Psalmos (95 et 144 in fin.) ad veritates 
in speciali descendit, ostendens ex quibus locis Seriptura- 
rum sacrarum philosophi veritates libris suis insertas ac- 
ceperunt, nune de Topicis Aristotelis, nune de Geometria 
Euclidis, nune de aliis philosophis faciens mentionem. Unde 
in libro de saerae Scripturae institutione (im prol. post 
med.) sic dicit: Constat quidem in origine spiritalis sa- 


pientiae, scilicet Scripturae sacrae, aut disciplinarum, aut 
artium liberalium initia, seu indicia fuisse seminata; quae 
postea doctores saecularium literarum ad suas literas pru- 
dentissime transtulerunt. Quod apto loco in expositione 
psalterii fortasse probabimus. Recte ergo dicitur in Eccle- 
siastico (19, 18): In omni sapientia dispositio legis. Et non 
immerito, quia in dispositione Angelorum data est. De 
libro Job sie dicit Hieronymus (Ep. 103, ad Paulin.), quod 
hic liber omnes leges dialecticae, propositione, assumptione, 
confirmatione, conclusione determinat. Cujus verbi Cas- 
siodorus, ubi prius, faciens mentionem, sic ait: Si ita est, 
imo, quia aliter esse non potest, quod tanti viri probat 
auctoritas, ubi sunt, qui dicunt artem dialecticam a Sceri- 
pturis sanctissimis non coepisse? Contra istos loquitur Ba- 
silius (?» hexaém. hom. 3 post med.); Nullus argumentatio- 
nem illorum, qui de caelo disputant, disputationi spiritua- 
lium velit conferre sermonum. Quantum enim caste vi- 
ventium mulierum pulehritudo meretriciae formositati prae- 
ponitur, tantum noster sermo dignoscitur praelatus esse 
illorum doctrinae. Unde in libro Sapientiae (7, 26) dicitur: 
Candor est lucis aeternae etc." — Princ. sacr. Script. circ. 
med. 

? Igitur ,nihil recipiendum est, quod ab ecclesiasticorum 
magistrorum et approbatorum theologorum traditione dis- 
sonat, nec revocandum in dubium, quod ab eis universaliter 
cum testimoniis sanctorum Patrum fuerit rationabiliter de- 
finitum; quia, veritate reperta, qui curiose per supervacuam 
subtilitatem altius perscrutando fodere nititur profunda 
Seripturarum, quasi novi aliquid reperturus, quod ab aliis 
non fuerit inventum, vanitatem diligens, mendacium quae- 
rit.^ De profect. Relig. l. 2. c. 78. 

? ,Ad illud quod objicitur, quod habitus cognoscendi 
debet conformari ipsi cognoscibili, dicendum quod istud 
habet veritatem, quando habitus cognoscendi pendet ab 
ipso eognoscibili secundum exigentiam in proprio genere, 
sicut est scientia acquisita secundum causas et rationes 

3* 


20 PROOEMIUM, $ 6. 


inferiores. Sed de eo genere cognitionis, quod non pendet 
ab ipsa re cognita, non est necesse quod conformetur ipsi 
cognoscibili secundum exigentiam sui in se, sed secundum 
exigentiam suijin causa. Et talis est cognitio fidei et pro- 
phetiae et cujuslibet revelationis divinae, quae non pendet 
ab eo quod creditur, vel quod revelatur, sed ab illo lumine, 
per quod ad hoe cognoscendum illuminatur. Et quia illud 
lumen certum est etiam de re contingente; hine est, quod 
eum habitus fidei conformetur ei, a quo dependet, non 
potest falsifieari, nee vacillare propter contingentiam cre- 
diti.^ 3. dist. 24. a. 1. q. 1. ad 2. Verum de revelatione 
uberius agetur cap. 1. part. 1. 

* Sunt, qui insipientiam in sacram Scripturam impin- 
gunt, secundum quod insinuat Apostolus: Judaeis signa 
petunt, et Graeci sapientiam quaerunt (1. Cor. 1, 22). Im- 
pingunt autem insipientiam rei, verbi et modi. Rei, quo- 
niam de rebus humilibus videtur agere, utpote de jugu- 
latione pecorum, de lepra domorum vel vestium, de con- 
textione genealogiarum, et quibusdam aliis, quae parum, 
aut nihil ad sapientiam animi, vel bonitatem conferre vi- 
dentur, cum tam ars, quam virtus, consistant cirea arduum 
et difficile. Talem se fuisse confitetur Augustinus ante 
suam plenam conversionem ad Christum, dicens: Itaque 
institui animum intendere in Scripturas sacras, ut viderem 
quales essent. Et ecce video rem non compertam superbis, 
neque nudatam pueris, sed incessu humilem, successu ex- 
celsam, et velatam mysteriis. Et non eram ego talis, ut 
intrare possem in eam, aut cervicem inclinare ad ejus 
gressus. Non enim, sicut modo loquor, ita sensi, cum at- 
tendi ad illam Scripturam. Sed visa est mihi indigna, 
quam dignitati Tullianae compararem, tumor enim meus 
refugiebat modum illius, et acies mea non penetrabat in- 
teriora ejus. Verumtamen illa erat, quae cresceret cum 
parvulis, sed ego dedignabar esse parvulus (Ub. 3. Confess. 
c. 5). Simplicitatis et insipientiae verbi lex divina fre- 
quenter arguitur, sed ab illis, qui post quarundam litera- 
rum saecularium verbosam, potius quam fructuosam elo- 
quentiam ad sacram Seripturam recenter accedunt, secun- 
dum quod de seipso beatus Hieronymus scribit ad Eu- 
stochium, dicens: Itaque miser ego lecturus Tullium, je- 
junabam, et post noctium crebras vigilias, post lacrymas, 
quas mihi praeteritorum recordatio peccatorum ex imis 
visceribus eruebat, Plautus sumebatur in manus. Si quando 
in memetipsum conversus, Prophetas legere coepissem, 
sermo horrebat incultus: et quia lumen caecis oculis non 
videbam, non oculorum putabam culpam esse, sed solis. ...^ 

. . . Contra secundos Scripturarum arguentes de sim- 
plicitate dicendi et defectu eloquentiae, loquitur Augustinus 
(lib. 4. de doct. chr. c. 6); Ubi literarum sacrarum auctores 
intelligo, non solum nihil eis sapientius, verum etiam nihil 
eloquentius mihi videri potest. Et audeo dicere, omnes, 
qui recte intelligunt, quod illi loquuntur, simul intelligere 
non aliter eos loqui debuisse. Sicut enim est quaedam 
eloquentia, quae magis aetatem juvenilem decet, est quae 
senilem, nec jam dicenda est eloquentia, si personae non 
congruat eloquentis; ita est quaedam, quae viros summa 
auctoritate dignissimos planeque divinos decet. Hac illi 
locuti sunt, nee ipsos decet alia, nec alios ipsa. Et paulo 
infra: Possem quidem, si vacaret, omnes virtutes et orna- 
menta eloquentiae, de quibus inflantur isti, qui linguam 


suam auctorum nostrorum linguae non magnitudine, sed 
rumore praeponunt, in literis divinis ostendere." 

. . . Quartus defectus, quem errantes in Seripturam 
solent impingere, est superfluitas. Dicunt enim, quod ge- 
nealogias superfluas texit, et historias productas ponit, et 
multa inutiliter repetit. Hunc errorem tangit et reprobat 
Rabanus (ém Gen. c. 171, 181), dicens: Verba quaedam de 
arcanis legis sunt, in quibus erraverunt multi. Haec autem 
sunt historiae et narrationes, quae repetuntur in lege, et 
rememoratio generationum filiorum Noé. Et subjungit 
in fine capitis: Sed scito, quod eujuscumque rei ratio- 
nem non advertis in lege, res illa causam habet fortem, 
secundum quod dixerunt sapientes, non est aliquid frustra 
in nobis, id est, in sapientia tradita nobis; quod si frustra 
est, ex nobis est, id est, ex defectu scientiae nostrae. Nam 
injustis sacra Seriptura videtur injusta, insipientibus stulta, 
obscoenis immunda, vanis superflua. Sie e contra, sapien- 
tibus videtur omnis sapientiae contentiva. Propter quod 
Gregorius (/b. 6. Mor. c. 9) comparat eam mannae. Quod 
vero aliena sit a Scriptura superfluitas omnis, manifestum 
est testimonio Salvatoris, eum dicit: Amen quippe dico 
vobis, jota unum, aut unus apex non praeteribit a lege, donec 
omnia fiant etc. (Matth. 5, 189). Non solum ergo minima 
litera jota superfluit, sed nec litera minor apex, qui litera- 
rum ambiguitatem distinguit: quanto magis nulla Scripturae 
sacrae syllaba, vel dictio, vel sententia superfluere potest. 
Propter quod de libris illis, qui maxime videntur narrare 
superflua, dieit Hieronymus (ep. ad Paulin. 103): In Le- 
vitico singula sacrificia, imo singulae syllabae, et vestes 
Aaron, et totus ordo Leviticus spirant caelestia sacramenta. 
Numeri vero nonne totius arithmeticae mysteria continent? 
Liber Paralipomenon tantus est, quod sine eo scientiam 
Seripturarum si quis voluerit sibi arrogare, seipsum irrideat. 
Per singula quoque nomina juncturasque verborum, et 
praetermissae in libris Regum narrantur historiae, et in- 
numerabiles explicantur Evangelii quaestiones. Unde Cas- 
siodorus (de dv. lect. c. 16): In Scripturis sanctis nimietas 
non arguitur, sed magis importunitas crebra laudatur. Et 
merito, quia quanto notitia rerum salutarium plus discitur, 
tanto amplius eredentibus atque operantibus aeterna vita 
praestatur. Praeterita sine falsitate describuntur.  Prae- 
sentia, plus quam videantur, ostenduntur. Futura quasi 
perfecta narrantur. Ubique in eis veritas regnat, ubique 
divina virtus irradiat, ubique panduntur humano generi 
profutura."  Príncip. sac. Script. post med. 

* ,Haereticus judicaretur, qui pertinaciter negaret, 
quae in sacra Scriptura scribuntur... . Quia enim saora 
Scriptura est edita ab ipsa veritate increata, et a Spiritu 
sancto, qui contradiceret sacrae Seripturae, contradiceret 
ei, cul fides assentit propter se, videlicet ipsi summae 
veritati.^ 3. dist. 24. a. 1. q. 2. ad 4. 

$ Solent in Seripturam sacram quatuor genera de- 
fectuum homines infelices impingere, scilicet injustitiae, in- 
siplentiae, inhonestatis et superfluitatis. De primo errore 
fuerunt quidam professores veteris testamenti, secundum 
quod in Ezechiele scriptum est: Patres comederunt uvam 
acerbam, et dentes filiorum obstupescunt: et mon est aequa 
via Domini (18, 2). Hujus erroris ex lege divina sume- 
batur occasio, Deo dicente in Exodo: Ego sum Dominus 
Deus tuus, fortis et zelotes, visitans iniquitatem patrum in 


PROOEMIUM, $ 6. | 21 


filios usque in tertiam et quartam | generationem (20, 5). 
Propter haec et similia quidam legem Mosaicam opinantur 
injustam, et a Deo bono et justo minime datam fuisse 
mentiuntur, ut Marcionistae et Cerdoniani, secundum quod 
recitat Damascenus (Ub. de haer.) . . . Legis autem ju- 
stitia, tam in novo, quam in veteri testamento commenda- 
tur. In Ecclesiastico quippe scriptum est: Legem man- 
davit Moyses n praeceptis justitiarum (24, 33). Et m libro 
Sapientiae (6, 5) nominatur lex justitiae. De ipsa 
etiam dicit Apostolus: lfaque lex quidem sancta, et man- 
datum sanctum, et justum, et bonum (Hom. 7, 12). Legis 
etiam divinae justitia velut a populi ore probatur per hu- 
manarum rerum justitiam, quae a divina lege derivatur, 
secundum quod aperte docet Origenes (/]. Num. c. 27). 

. . . Tertium genus maculae, quod in sacram Scriptu- 
ram impingunt, est inhonestas, secundum quod patet per 
Augustinum (/. 22. c. 2. contr. Faustum). Dicebat enim 
Faustus, quod Hebraeorum seriptores, tamquam lepram, 
aut scabiem, abominanda et turpissima praecepta, scilicet 
verbis Dei, commiscebant in lege. Et est erroris hujus 
occasio, quod tam de corporalibus immunditiis, quam spiri- 
tualibus, mentio fit in lege divina. Hunc errorem tangit 
Radulphus, nobilis expositor super Leviticum (/. 13. c. 4. 
prope fin. ubi de praedictis immunditiis diffuse tractatur, 
8ic inquiens: Multi, cum in Scripturis talia reperiunt, ab- 
ominantur, avertunt auditum, et pene, si audiunt, legem 
divinam, quod in ea talia scripta sint, reprehendere ni- 
tuntur. Contra quos idem alibi (n Lev. ]. 14. c. 6. prope 
med.) invehitur: Nos temeraria praesumptione arguimus 
lucem, quae nos ipsos nobis ostendit: arguimus verbum 
Dei, quod sine suo vitio vitia nostra reprehendit. Quid 
agis humana superbia? Tantae sunt sordes tuae, in has 
faeces devoluta es, ut sermo Dei, qui curam tui suscepit, 
non aliter tibi subvenire posset, nisi in stercora tua quo- 
dammodo manus mitteret, et ut tibi sordes detrahat, si 
dici fas est, ipse contraheret. Sicut tamen radius solis in- 
contaminatus cloacas penetrat; sic stylus Spiritus sancti 
attingit ubique propter sui munditiam, et nihil inquinatum 
ineurrit in ilum. Et subdit: Scriptura sacra quasi tibi 
potio temperata est. Si ejus amaritudo palatum tuum 
contrisíat, quid aceusas medicum? Et paulo post: Deus 
enim, magnus medicus, magnum suscepit aegrotum, uni- 
versum genus humanum.  Huie languido, quia diversi sunt 
mores, variae aegritudines, varias etiam in verbo suo tem- 
peravit confectiones. Quod non prodest tibi, prodest alteri. 
Neque enim tuum tantummodo in Scriptura sacra agitur 
negotium. Omnium est ibi salus reposita. Si igitur sentis 
te talem non esse, qualem Scriptura describit, gratias age 
Deo, qui a talibus te servavit. Aliis tamen adhuc languen- 


volumine legis invenis, comede, secundum quod in Ezechiele 
(3, 1) scriptum est. Nil ducas spernendum, nil aestimes 
abjiciendum, ex hoc enim quod sacra Scriptura detestando 
narrat enormia, non solum non vituperari, verum etiam 
exitoli meretur secundum Augustinum, qui de speculo et 
luce idem ponit ad exemplum (/. 2. c. 60, 61. cont. Faust.), 
sic dicens: Peccatum Lot, cui perhibitum est, antequam 
peccaret, justitiae testimonium, non modo non decolorat 
divinitatem Dei, vel Seripturae illius veritatem; verum 
etiam laudandum diligendumque commendat, quod tamquam 
speculi fidelis nitor admotarum sibi personarum, non solum 
quae pulchra, atque integra, sed etiam quae deformia sint, 
atque vitiosa indicat. Et mox: Numquid cujusquam membra 
distorta depravant lucem, quae cuncta demonstrat? Sic 
nec eujuspiam malefacta malam Seripturam faciunt, qua 
prodente, legentibus innotescunt. Verumtamen non semper, 
cum turpium facit mentionem, verbis utitur manifeste tur- 
pibus; sed juxta periphrasim loqui consuevit, quae figura 
cireuitu et circumloeutione verborum foeditatem evitat, 
secundum Isidorum (Etym. 1]. 1. c. 20 de Tropis). Unde 
et Rabanus sie ait: Loquela Hebraea vocata fuit loquela 
sanctitatis; illud autem non putes, quod fuerit propter 
electionem nostram, sed recte vocatum fuit hoc linguagium. 
In ipso namque non invenies nomen unum proprium for- 
nicationis, nec invenies nomen impositum alicui membro, 
quod turpe est nominare; sed loquitur de eis per verba 
transumpta et accommodata. Merito ergo vocatur lex disci- 
plinae in Ecclesiastico (45, 6), ac sanctissima, et gravissima 
in Machabaeis (2. 6, 28)". Príncip. sac. Script. circa. med. 

' ,Dupliciter contingit loqui de objecto fidei. Nam uno 
modo potest dici objectum fidei, circa quod ipsa fides ver- 
satur, tamquam cirea illud, quod credit esse verum, sive 
illi assentiat propter se, sive propter aliud. Et hoc modo 
non tantummodo est circa verum increatum, verum etiam 
circa verum creatum, quia fides non tantum credit ipsi di- 
vinae veritati in se, sed etiam his, quae sibi ab ea dictantur, 
quae sunt multa vera creata. Si autem loquamur de objecto 
fidei seeundum propriam acceptionem, prout dicitur objec- 
tum, quod habet rationem motivi, sic objectum fidei est verum 
inereatum. Et sicut contingit intelligere in visu, quod lucidum 
dupliciter movet visum, vel prout est abstractum, vel prout 
est terrenae materiae incorporatum; sic ipsa divina veritas 
dupliciter movet ipsum intellectum per fidem illuminatum, 
vel per se, sicut in articulis spectantibus ad ipsum Deum 
secundum divinitatem; vel ut est unita creaturae, sicut in 
illis articulis respicientibus ipsum Deum in sua humanitate 
assumpta; vel in operatione ab ipso creata, sicut in crea- 
tione, reparatione et glorificatione. Concedendum ergo est, 
quod objectum fidei proprium, secundum quod habet ra- 


tibus ne velis subtrahi medicinam. Omnia ergo, quae in tionem motivi, est verum inereatum.* 3. dist. 24. a. 1. q. 2. 


8 74. De modo exponendi saeram Seripturam. 


(Abscondita sunt manifestanda per Scripturam magis patentem; — ad quod valde confert Bibliae literam memoriae oommendare. — 
Non ubique est requirenda allegoria, — neo omnia mystice sunt exponenda. — Attendatur ad triplicem S. Augustini regulam. — Veritas 
theologica, seu ipsius sacrae Scripturae, per verba explicita praenoscatur; — ad quam addiscendam Seraphicus Doctor BREVILOQUIUM oon- 
Soripsit. — Ratio hujus operis.) 


8) Autem om. 
in ed. 1484. 


Quemadmodum autem" Scriptura haec specialem " habet modum procedendi, sic» spiri 
juxta suum procedendi modum speciali suo modo debet intelligi et exponi. 


ibid. ; sic 
et inferius 


Cum enim spirituali. 


22 PROooEMIUM, $ 'f. 


ipsa sub una litera multiplicem tegat intelligentiam, expositor debet abscondita producere 
in lucem, et illam eductam manifestare per aliam Beripturam magis patentem. Sicut si 
95x» exponerem ?. illud Psalmi: Apprehende arma et scutum, et exsurge 9n adjutorium mihi 
2 8 ai. Psal, 34, 2), et? velim explicare, quae sint? arma divina, dicam, quod ejus veritas 
»*« "tet bona voluntas; et quod ita sit, probatur per Scripturam apertam, nam et scribitur ^ 
P wa "alibi: Sewto bonae voluntatis tuae coronasti nos (Psalm. 5, 13); et iterum: Scuto cir- 
cumdabit te veritas ejus (Psalm. 90, 5). Ad quod non potest quis de facili pertingere, 
nisi per assuefactionem lectionis textum et literam Bibliae commendet memoriae ', alio- 
quin in expositione Seripturarum nunquam poterit esse potens'. Unde sicut qui dedi- 


p» Ced. onatur prima addiscere? elementa, ex quibus dictio integratur, nunquam potest no- 


Monac. et ed. 
1484; edi- 


se» «t scere" nec dictionum significatum, nec rectam legem constructionum; sic qui literam 
Rom 

h) )Noore n Sacrae Scripturae spernit, ad spirituales ejus intelligentias nunquam assurget'. Attendat 

«pee autem expositor, quod non ubique ior ipn est allegoria, nec omnia sunt mystice ex- 


nosse ed. 


s. ...,ponenda. Propter quod notandum est^, quod Scriptura sacra quatuor habet partes. 

O»6H& Una est?, in qua secundum literam agit de mundanis naturis, et per illas significat re- 

"s parationem nostram, sicut apparet in descriptione formationis mundi. Alia est, in qua 
agit de actibus et processibus illius populi Israélitici, et. per illos significat reparationem 
generis humani. Tertia est, in qua nudis verbis significat et exprimit ea, quae pertinent 
ad nostram salutem, quantum ad fidem vel mores. Quarta est, in qua praenuntiat 
nostrae salutis mysterium, partim verbis nudis, partim aenigmaticis et obscuris; et pro- 
pterea Seriptura in his locis variis non est uniformiter exponenda. 

Debet autem expositor dirigi in expositione sacrae Scripturae secundum triplicem 
regulam, quae trahi potest de verbis beati Augustini (de doctr. christ. l. 3. c. 10 seqq.). 
Prima est haec: ubicumque in hac Scriptura prima verborum significatio significat res 

^) S^PIcreatjonis, sive singulares actus" humanae conversationis, ibidem res significatae per 
verba primo significantur, deinde nostrae reparationis mysteria. Ubi vero prima signif- 
catio verborum exprimit fidem sive caritatem, ibi nulla est allegoria quaerenda. 
) Illa ibid. Secunda regula est ista": ubi verba hujus Scripturae significant res creationis 
m cmwr- aut conversationis" populi Israélitici, ibi quaerat ex alio Scripturae loco, quid" quae- 
» Qw4wii]ibet res significet, et deinde significationem suam eliciat per verba nude significantia 
oEnonfidei veritatem, vel morum etiam ? honestatem; utpote? si dicatur: Oves pariunt gemellos 
" vea Jetus. (Canti. 4, 2), ostendat ? quod oves sirnilioant ibi homines, et geminus fetus ge- 
e minam caritatem. 
Tertia regula est ista: quando aliqua Scriptura habet aliquem intellectum literalem 
»Pxwere et spiritualem, debet discutere" expositor, utrum illa attributio conveniat historico an" 
» Aw P spirituali significato, si forte utrique non poterit" convenire'. Si autem" utrique com- 
9» Es petit tunc literaliter et spiritualiter debet affirmari". $1 vero altero modo tantum, tunc 
spiritualiter solum debet intelligi: sicut sabbatum legis esse perpetuum, sacerdotium 
aeternum, possessionem terrae aeternam, et pactum circumcislonis esse aeternum, quae 
omnia ad spirituale significatum referenda sunt. 

Ad hoc autem, quod per sacrarum Scripturarum silvam quis secure incidendo et 

exponendo incedat, opus est, ut prius noverit ipsius sacrae Scripturae veritatem per 


verba explicita, videlicet, ut attendat, quomodo Scriptura describat initium, progressum 


PROOEMIUM, $ f. | 23 


et consummationem duplicis corporis, quasi ex opposito se respicientium; bonorum scili 

cet; qui hic se humiliant, ut exaltentur sempiternaliter in futuro, et malorum, qui hic 

se exaltant, ut aeternaliter deprimantur". Unde ipsa agit de toto universo, quantum» s. «- 
ad summum et imum, primum et ultimum, et quantum ad decursum intermedium, sub "^ 
forma cujusdam crucis intelligibilis, in qua describi habet et quodammodo videri lumine 
mentis tota machina universi, ad quam quidem intelligendam oportet nosse rerum prin- 


cipium, scilicet Deum ", ipsarum rerum creationem, lapsum, redemptionem per sanguinem » sciietet 


infra Jesu 
Christi om. 


Jesu Christi, reformationem per gratiam, curationem per sacramenta, et tandem retri- iscosro 
butionem per poenam et gloriam sempiternam. | 

Et quia haec doctrina tam in scriptis Sanctorum, quam etiam " Doctorum, sic 57 
diffuse tradita est, ut ab accedentibus ad Scripturam sacram audiendam non possit per 
longa tempora videri nec audiri, propter quod etiam? novi theologi frequenter ipsam P» 
Scripturam sacram exhorrent tanquam "" incertam et inordinatam "" 
opacam; rogatus a sociis, ut de paupertaticula ? scientiolae ^? nostrae aliquid breve in FOI, et in 
summa dicerem de veritate Theologiae eorumque precibus devictus, assensi breviloquium incertam e 

nordinatam 


quoddam facere, in quo summatim non omnia, sed aliqua magis opportuna ad? tenen- sm me. 


S : : T rin ] 
dum breviter tangerentur ", addens simul cum hoc rationem aliquam ad intelligendum (I), 215p 


" e. Alii: : 

secundum quod occurrebat pro tempore*. Quia vero Theologia*? sermo est de Deo et s» 
, . à e : , " : . 3 : : i uncuia. . 

de primo principio, utpote quia ipsa, tanquam scientia et doctrina altissima, omnia re- 5 re 


solvit in Deum, tanquam in principium primum et summum; ideo in assignatione ratio-23 ir" 


. . . . d . 

num in omnibus, quae in hoc toto opusculo '" vel tractatulo continentur, conatus sumi. ^" 
. . . es . . . ff) Tangen- 
rationem sumere a primo principio, ut sic ostenderem veritatem sacrae Scripturae esse wd 


8) a0) Quandam 


et tanquam silvam e sivam 


ec) 


a Deo, et de Deo, et seeundum Deum, et propter Deum ?, ut merito ista scientia ap- io ii 
pareat una esse et ordinata, et Theologia non immerito nuncupata. $i quid igitur im- opusculo 
perfectum, vel obscurum, vel superfluum, vel minus rectum ibi fuerit, venia occupationi 1 Bt pro- 
et brevitati temporis et pauperculae scientiae concedatur; si quid? vero rectum "^, soli e» wu 
Deo honor et gloria referatur. pb 


Ut autem sequentia clarius elucescant, titulos particulares ? capitulorum  prae-ip42P ^ 


mittere curavi*) ad faciliorem memoriam et lucidiorem contuitum diceendorum, quae 
septem partitionibus' et septuaginta duobus capitulis distinguuntur. | 


*) Titulos hos singulis capitulis superposuimus. 


(I) Quum S. D. de usu rationis ad veritates fidei illustrandas, contra quem usum nostra praesertim 
aetate tot errores irrepserunt, aliquid hic loci innuat, juverit per integrum referre, quae de fide et ratione 
Concilium Vaticanum, sess. I1I. cap. 4, definivit. ,Perpetuus Ecclesiae Catholicae consensus tenuit et tenet, 
duplicem esse ordinem cognitionis, non solum principio, sed objecto etiam distinctum: principio quidem, quia 
in altero naturali ratione, in altero fide divina cognoscimus; objecto autem, quia praeter ea, ad quae naturalis 
ratio pertingere potest, credenda nobis proponuntur mysteria in Deo abscondita, quae, nisi revelata divinitus, 
innotescere non possunt. Quocirea Apostolus (Jom. 1, 20), quia gentibus Deum, per ea, quae facta sunt 
(Jo. 1, 17), cognitum esse testatur, disserens tamen de gratia et veritate, quae per Jesum Christum facta 
est, pronuntiat (1. Cor. 2, 7—8, 10): Loquimur Dei sapientiam in. mysterio, quae abscondita est, quam prae- 
destinavit Deus ante saecula in. gloriam nostram, quam nemo principum hujus saeculi cognovit . ... nobis autem 
revelavit Deus per Spiritum suum: spiritus enim. omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Et ipse Unigenitus 
confitetur Patri (Matth. 11, 25), quia &bscondit haec a sapientibus et prudentibus, et revelavit ea parvulis. 

,Àc ratio quidem, fide illustrata, cum sedulo, pie et sobrie quaerit, aliquam, Deo dante, , mysteriorum 
intelligentiam eamque fructuosissimam assequitur, tum ex eorum, quae naturaliter cognoscit, analogia, tum 


24 PROOEMIUM, S f. 


e mysteriorum ipsorum nexu inter se et cum fine hominis ultimo; nunquam tamen idonea redditur ad ea 
perspicienda instar veritatum, quae proprium ipsius objectum constituunt. Divina enim mysteria suapte 
natura intellectum creatum sic excedunt, ut etiam revelatione tradita et fide suscepta, ipsius tamen fidei 
velamine contecta, et quadam quasi caligine obvoluta maneant, quamdiu in hae mortali vita peregrinamur a 
Domino: per fidem enim ambulamus, et non per speciem (2. Cor. 5, 6—7). 

Verum etsi fides sit supra rationem, nulla tamen unquam inter fidem et rationem vera dissensio 
esse potest: cum idem Deus, qui mysteria revelat et fidem infundit, animo humano rationis lumen indiderit; 
Deus autem negare seipsum non possit, nec verum vero unquam contradicere. Inanis autem hujus contra- 
dictionis species inde potissimum oritur, quod vel fidei dogmata ad mentem Eeclesiae intellecta et exposita 
non fuerint, vel opinionum commenta pro rationis effatis habeantur. Omnem igitur assertionem veritati illu- 
minatae fidei contrariam omnino falsam esse definimus (Concil. Lat. V. Bulla Apostolici Regiminis) Porro 
Eeclesiae, quae una cum apostolico munere docendi, mandatum accepit fidei depositum custodiendi, jus etiam 
et officium divinitus habet falsi nominis scientiam proseribendi, ne quis decipiatur per philosophiam et inanem 
fallaciam (Coloss. 2, 8). Quapropter omnes christiani fideles hujusmodi opiniones, quae fidei doctrinae con- 
trariae esse cognoscuntur, maxime si ab Ecclesia reprobatae fuerint, non solum prohibentur tamquam legitimas 
scientiae conclusiones defendere, sed pro erroribus potius, qui fallacem veritatis speciem prae se ferant, habere 
tenentur omnino. 

Neque solum fides et ratio inter se dissidere nunquam possunt, sed opem quoque sibi mutuam ferunt, 
cum recta ratio fidei fundamenta demonstret ejusque lumine illustrata rerum divinarum scientiam excolat; 
fides vero rationem ab erroribus liberet ac tueatur eamque multiplici cognitione instruat. Quapropter tantum 
abest, ut Ecclesia humanarum artium et disciplinarum culturae obsistat, ut hanc multis modis juvet atque 
promoveat. Non enim commoda ab iis ad hominum vitam dimanantia aut ignorat, aut despicit; fatetur imo 
eas, quemadmodum a Deo scientiarum domino (1. Reg. 2, 3) profectae sunt, ita, si rite pertractentur, ad 
Deum, juvante ejus gratia, perducere. Nec sane ipsa vetat, ne hujusmodi disciplinae in suo quaeque ambitu 
propriis utantur principiis et propria methodo; sed justam hane libertatem agnoscens, id sedulo cavet, ne 
divinae doctrinae repugnando errores in se suscipiant, aut fines proprios transgressae, ea, quae sunt fidei, oc- 
eupent et perturbent. 

Neque enim fidei doctrina, quam Deus revelavit, velut philosophicum inventum proposita est hu- 
manis ingeniis perficienda, sed tamquam divinum depositum Christi sponsae tradita, fideliter custodienda et 
infallibiliter declaranda. Hinc sacrorum quoque dogmatum is sensus perpetuo est retinendus, quem semel 
declaravit saneta mater Ecclesia, nec unquam ab eo sensu altioris intelligentiae specie et nomine recedendum. 
Crescat igitur et multum vehementerque proficiat, tam singulorum, quam omnium, tam unius hominis, quam 
totius Ecclesiae, aetatum ac saeculorum gradibus, intelligentia, scientia, sapientia; sed in suo dumtaxat genere, 
in eodem scilicet dogmate, eodem sensu eademque sententia." ( Vincent. Lirin. Common. n. 28.) 


Àp S 't. 


fuit lucrata, quod mentita fuit, et simulavit infirmitatem, 
et abscondit ea subter stramenta cameli, et sedit desuper: 
sic quando quaterni philosophorum absconduntur. Aquae 


! ,Oportet operari in sacra Seriptura, et exercitari in- 
tellectum. Sed multos inveni exercitantes corpus, paucos 
ingenium. Haec exercitatio est spiritus ad pietatem. Unde 


in Proverbiis dicitur: Per agrum hominis pigri transivi et 
per vineam, et ecce totum repleverant urticae et spinae (14, 32). 
Hoc fit, quando homo habet bonam dispositionem, et non 
exercet eam, sed crescunt ibi urticae malignitatis, spinae 
cupiditatis. Maceria lapidum virtutum destruitur propter 
dissipationem cogitationum. Et hinc dieitur in Proverbiis: 
Praepara foris opus tuum, et. diligenter. exerce agrum. tuum 
(24, 27).^ Serm. 19. in Hexaém. prope init. 

? ,Modus studendi debet habere quatuor conditiones, 
scilicet. ordinem, assiduitatem, complacentiam , commen- 
surationem .... Est ergo ordo, ut prius studeat homo 
in Seriptura saera quantum ad literalem sensum, post in 
originalibus, et ista subjiciat sacrae Scripturae: similiter 
in scriptis magistrorum, et in scripturis philosophorum, 
sed transeundo et furando, quasi ibi non permanendum. 
Quid lucrata fuit Rachel, quod furata fuit idola? Tantum 


enim nostrae non debent descendere ad mare mortuum, 
sed in suam primam originem. Secundo oportet habere 
assiduitatem. Impedimentum enim maximum lectio vaga- 
bunda, quasi placens modo hoc, modo illud legere, modo 
aliud facere. Vagatio exterior signum est vagationis ani- 
mae; et ideo talis non potest proficere, quia non figitur 
in memoria, sicut ponit exemplum Gregorius: Quando 
homo vidit faciem hominis semel, non ita perfecte postea 
cognoscet. Sic de sacra Scriptura, quia primo faciem ob- 
securam habet, postea, quando frequenter videtur, efficitur 
familiaris. Tertio oportet habere complacentiam. Sicut 
enim Deus proportionavit gustum et cibum, quia cibus dat 
saporem gustui, qui habet vim discretivam, et ex his duo- 
bus cibus incorporatur; sic primo oportet sumere Scriptu- 
ram, postea masticare, deinde incorporare. Ad quid homo 
bibet aquam turbidam? Quid tibi in via Aegypti, ut bibas 


PRooEMIUM, $ 7. 


aquam turbidam (Jerem. 2, 18)? sed bibe aquam salutarem 
sapientiae ... Quartum est commensuratio, vel non plus 
sapere, quam oportet (Rom. 12, 3). Unde ait Sapiens: 
Mel invenisti? comede quod tibi sufficit, ne forte satiatus 
evomas illud (Prov. 25, 16). Ne plus te extendas, quam 
ingenium tuum potest ascendere, nec infra maneas. Vide- 
tur in designationibus hujus, ut dicit Dionysius (de eccl. 
hier. c. 6), quod Seraphim mediis volabant alis, ut nec 
sistat homo infra quam potest, nec ascendat supra illud, 
quod potest... Qui autem vult in hoc studio proficere, 
oportet, quod habeat sanctitatem, ut possit studere ad 
habendam vitam timoratam, impollutam, religiosam, aedi- 
fieatoriamr Primo, haec est vita Sanctorum timorata, ut 
in his, quae agit, semper timeat ... quia in omnibus potest 
esse peccatum:  Verebar omnia opera mea, sciens quod. non 
parceres delinquenti (Job 9, 28). Optimum signum est 
timor, et pessimum est audacia, quia talis nunquam corri- 
gitur. Secundo, vita impolluta, quod totum faciat propter 
amorem Dei, non propter amorem alicujus rei; quia omnis 
amor suspectus est, nisi verbi Dei... Tertio, quod sit 
vita religiosa, clausa sicut maceria vineae: sic oportet, quod 
homo faciat sibi restrietivum linguae et sensuum cetero- 
rum. Sane s? quis putat se religiosum esse, non vefraenans 
linguam suam etc. (Jac. 1, 26). Sepi aures tuas spinis (Eccl. 
28, 28). "Vita nostra non debet esse data loquelis, sed 
lacrymis. Quarto, quod sit vita aedificatoria proximi, ut 
sit paratus omnes aedificare, et doleat, si quis ex ipso 
scandalizatur; et debet cavere damna alterius.^ Serm. 19. 
in Hexaém. prope finem. Verum de his modis studendi 
fusius S. D. agit in Tract. de Studio divinarum Literarum 
& $ 21. ad 48: Supp. vol. I. 

3 Studere debet Christi discipulus in sacra Seriptura, 
sicut pueri primo addiscunt a, b, c, etc. et postea sylla- 
bicare, et postea legere, et postea quid significet pars. 
Similiter in sacra Scriptura saepe primo quis debet stu- 
dere in textu, et ipsum habere in promptu, et intelligere 
quod dicitur per nomen, non solum sicut Judaeus, qui 
semper tendit ad literalem sensum. Tota Scriptura est 
quasi una cithara. Et sicuti chorda per se non facit har- 
moniam, sed cum aliis, similiter unus locus Seripturae de- 
pendet ab alio, imo unum locum respiciunt mille loca, 
Notandum, quod quando Christus fecit miraculum de con- 
versione aquae in vinum (Jo. 2, 1—11), non statim dixit: 
fiat vinum, vel fecit de nihilo; sed voluit, ut ministri im- 
. plerent hydrias aqua, ut dicit Gregorius ad literam (Aom. 
6. in Ezech.) Quare sic fecit, ratio non potest reddi. Sed 
secundum spiritualem intelligentiam reddi potest ratio, quia 
Spiritus sanctus non dat spiritualem intelligentiam, nisi 
homo impleat hydrias, secundum capacitatem suam, aqua, 
scilicet notitia literalis sensus; et inde esse potest, quod 
Deus convertit aquam sensus literalis in vinum spiritualis 
intelligentiae. Propter hoc Paulus fuit altus, quia ipse 
didicerat legem ad pedes Gamalielis (.4c/. 22, 3). Unde 
qui Seripturam habet, potens est cum eloquiis, et etiam 
in venusto sermone. Unde beatus Bernardus parum sciebat, 


B. Bonaventurae Breviloq. 


2b 


sed quia in Seriptura multum studuit, ideo locutus est 
elegantissime." Serm. 19. in Hexaém. circa med. 

* ,8i quidem in superficiali cireumferentia Scripturarum 
steteris, occurrent tibi multa divisibilium composita et 
multiformia, variabilia et transitoria, sensibilia et exterius 
apparentia et effusa; particularia, propria aut privata bona, 
seu commoda, et ex aliis quam & Creatore deducta; in- 
connexa et separata, irregularia et incommensurata. Si 
vero Christum ingressus, te fixeris, oceurret tibi in omnibus 
unum bonum, simplicissimum, invariabile et aeternum, ar- 
canum et intimum et intellectualissimum, universalissimum, 
communissimum, omnium finis et principium, omnium con- 
nexivum, regulativum et commensurativum." De S. Script. 
Mater. $ 8. Supplem. vol. I. 

5 ,Cirea divinam Seripturam meditari, exponere et in- 
telligere multifarie, prout expedire credimus, possumus, 
dummodo non sit contra fidem et contra bonos mores." 
Medit. Vitae Christi, in. Proém. 

$ Vade igitur, ne pigreris tu Clerice, tu Religiose, tu 
curam animarum habens, qui debes alios instruere, ef accipe 
librum apertum de manu Angeli, id est, sacram Scripturam 
addisce, quae est aperta, et mundo manifesta, virtute 
Christi. Ante enim adventum Domini Scriptura sacra clausa 
erat et mundo velata; sed per Christum certe fuit aperta, 
et mundo revelata. Ipse enim revelat profunda et abscon- 
dita, et novit in tenebris constituta, et lux cum eo est 
(Dan. 2, 22). Sed quid est? Certe multi sunt adhuc, quibus 
signatus est liber iste. Nam multi sunt hodie indisereti et 
ignorantes, qui errores seminant, indiscrete solvunt et 
ligant; et sic caeci caecis ducatum praestant, et propter haec 
in foveam cadunt praecipitantes subditos et seipsos. Unde 
de his dicitur: Viam sapientiae nescierunt; et quoniam mon 
habuerunt sapientiam , perierunt propter suam  insipientiam 
(Baruch 3, 23 ac 28). Vade ergo, et accipe librum apertum 
de manu Angeli, ne merito de negligentia valeas reprehendi." 
Comment. in Apoc. cap. 10. v. 8. n. 702—703. Supplem. vol. II. 

' ,Admirabile materiale subjectum, et principale ob- 
jectum hujus Scripturae, seu per Scripturam menti nostrae 
repraesentatum, Deus est, secundum quod est a nobis ap- 
prehensibilis, seu discernibilis, seu visibilis. Unde rationes, 
secundum quas est a nobis apprehensibilis, visiones Dei 
diei possunt, seu Dei illuminationes; et illae possunt ap- 
prehendi sub septem. Est enim a nobis apprehensibilis 
secundum rationem: primo, summi principii et creatoris: 
secundo, gubernatoris: tertio, pontificis et. redemptoris: 
quarto, magistri et illuminatoris: quinto, inhabitantis 
seu justificantis domini seu sponsi: sexto, summi judicis 
et retributoris: septimo, summi boni beatificantis. Cum 
enim Deus non sit a nobis apprehensibilis nisi per suos 
effectus, septem autem sunt principales effectus, scilicet 
opus creationis, gubernationis, redemptionis et illuminationis, 
sanctificationis, judici et beatificationis; ideo sub istis 
septem rationibus debet a nobis potissime apprehendi, ot 
in Scripturis principalissime repraesentari.^ Je Sac. Script. 
Myster. $ 51. Supplem. vol. I. 


26 


Prooemium 1nij 


$1. DE ORTU, PROGRESSU 


Ortus — attenditur seeundum Znfluentiam Trinitatis, scil. est per revelationem 


Saerae Seripturae 4 Progressus — attenditur secundum exigentiam  hwmanae capacitatis, scil per 


Status, seu Fructus — attenditur secundum superabundantiam felicitatis, scil. ejus 


82. DE LATITUDINE 


historiales 
sapientiales 
prophetales. 


legales 


vetus, in quo sunt libri .. | 


materialiter — dividitur in Testamentum 

legalibus . . . 
historialibus . 
sapientialibus 
prophetalibus 


novum, in quo respondent 


Sac. Scriptura 


in veteri 


specialiter E 
in novo 


formaliter — revocat a malo et movet ad bonum ...... 


communiter, in utrisque 


itabulas distributum. 


(ET STATU $8. SCRIPTURAE. 


& Patre luminum 
per Filium ejus Jesum Christum 
Spiritum sanctum. 


: fluentem in nobis 


universi continentiam 
decursum temporum 
excellentiam salvandorum 
miseriam damnandorum. 


plana 
| verba ! describit 
mystica 


ut credamus 

ic dufssost ut vitam aeternam possideamus 
ut sciamus supereminentem scientiae caritatem Christi 
ut impleamur in omnem plenitudinem Dei. 


. SACRAE SCRIPTURAE. 


. Evangelia — in quibus est facies leonis, propter excellentiam auctoritatis 


. Actus apostolici — — in.quibus est facies bovis, propter exempla virtutis 
. . Epistolae Apostolorum — in quibus est facies hominis, propter prudentiam sagacem 
. Apocalypsis — — in qua est facies aquilae, propter 2nftelligentiam perspicacem. 


. per &morem 
. per amorem. 


legalibus — per praecepta majestatis omnipotentissimae 
historialibus — per exempla bonitatis innocentissimae 
sapientialibus — per documenta veritatis providentissimae 
prophetalibus — per omnia praedicta aggregata. 


. in libris 


21 


28 


Sacra -Seriptura 


describit mundi decursum (A David usque ad. transmigra- 


per tempus 


Saera Scriptura est 


$3. DE LONGITUDINE 


primam aetatem, respondentem |. 

: : (4b Adam usque ad. No£) 
legis 4aturae — quod continet 

secundam aetatem, respondentem |. 

(AA No? usque ad. Abraham) 


tertiam aetatem , respondentem|. 
CAb Abraham usque ad. David) 


legis scriptae — quod continet quartam aetatem, respondentem 


quintam aetatem, respondentem |. 
(.A transmigratione ad. Christum) 


sextam aetatem , respondentem 
(.A Christo usque ad finem mundi) 


legis gratiae — quod continet dJacuskotibeimn 


(A morte 


septimam aetatem respondentem 


praecedentem 


8 4. DE SUBLIMITATE 


substernit sibi philosophicam cogni- 


gralia in descriptione . .. 


agit de ! gloria , - " 


sublimis, ratione materiae, quia Wm 
sapientia aeterna , 


in sui infimo — terram 


tangit j. : 
in suo cacumine — caelum. 


venustissima, ratione medii, quia omnia describit per unum Jesum 


SACRAE SCRIPTURA E. 


. ralione ejus 


finis eum diluvio. .......... 
ratione ) 3r68e OE -dIDUSIE «3.5 4d ode TR RS 
' distinetionis lIanguarum . .... .... .. 
Mc inchoationis Synagogae —— 
promissionis de semine ..... E 
. ratione regni e£ sacerdotii ............. 
tionem Babylonicam) 
: tribulatlohls 4-45 eo eee 
. ralione à .: 
squalloris sacerdotii ............ 
Christi in ea nàti. ............. 
. ratione : td P 
eonjunctionis cum die judicii... ... 
sapientiae per doctrinam Christi. ... 


. cum sexta 
Christi usque ad. resurrectionem universalem) 


.ratione ejus prinbipi ............. 


.ratione ejus fini ............... ees 


SACRAE SCRIPTURAE. 


tionem. 


hierarchiae ecclesiasticae, patenter, ex qua est alta 
hierarchiae angelicae, occulte, » » 5» Altior 
hierarchiae dévinae, magis occulte ,  ,  , altissima. 


humanitatis — Jhierarcha 
qui est ratione | | 


Christum 


& quo descendit unctionis gratia 


principii ab hominis formatione . . primae diei creationis 


primae aetati infantzae. 


secundae diel creationis 
secundae aetati pueritiae. 


tertiae diei creationis 
tertiae aetati adolescentiae. 


quartae diei creationis 
quartae aetati juventutis. 


quintae diei creationis 
quintae aetati senectutis. 


Sextae diel creationis 


Sexliae aetatl sen. 


septimae diei creationis 
septimae aetati quietis animarum post mortem. 


octavam aetatem resurrectionis. 


in ecclesiastica 
in angelica 


divinitatis — medía persona in divina. 


in Jerusalem supernam 
in Ecclesiam militantem. 


29 


90 
$ 5. DE PROFUNDITATE;: 
quoad substantiam| 
quoad veritatem . . 
subjecto, quod est... 


quoad operationem 


quoad omnia haee|. 


humilis 
mundus 
auditori, qui debet esse . . fidelis 
In sacra Seriptura ( a/legoricus Sdiosus 
est, in unitate iropologicus ? qui competit ejus | 
literae, sensus anagogíicus a Deo — loquente | 
| 


principio, a quo est, sc. 4 per Christum .. 


per Spiritum s. . 


fini, seu gloriae, ad quam ut perveniamus 


8 6. DE MODO PROCEDENDI 


quoad nf£ellectum, ut eum certissimum 


Sacra Seriptura, quia ad nostram salutem ordinata, 


quoad voluntatem, ut eam inclinet. ad 


8 7v. DE MODO EXPONENDI 


literam Bibliae memoriae mandare 
attendere ad quatuor sacrae Scripturae partes 
dirigi secundum triplicem S. Augustini regulam. 


Expositor sacrae Scripturae debet 


praenossoe ipsius sacrae Scripturae veritatem, scil. | 


SACRAE SCRIPTURAE. 


unus in essentia 


. Deus : : : 
trinus in personis. 


; 1 . 4, V una 
. Christus, cujus sapientia rali iospiie: 


multa sunt 


. reparationis opus, In. quO | ori ad Christum principaliter referuntur. 


in se — idem 


. ipsum. credibile relate ad credentes — diversimode relucens. 


per verba 
per facta. 


humilem in carne 
altum in deitate. 


per ora prophetarum 


foquenvem | per ora aliorum. 


purgati per virtuosam operationem . . . per tropologiam datur notétia agendorum moraliter 
illuminati per radiosam fidem ...... per allegoriam datur notitia credendorum veraciter 
perfecti per ardentissimam caritatem . . per anagogiam datur nofóita desiderandorum delectabiliter. 


IPSIUS SACRAE SCRIPTURAE. 


reddat — procedit per auctoritatem divinam, . .. . ... scil. modo authentico. 
per exempla ....... , modo narrativo 
per praecepta ...... ., modo praeceptivo 


per prohibitiones .... , modo prohibitivo 
per monitiones sagaces. , modo exhortatio 


bonum aeternum —- procedit 4 per praedietiones .... , modo praedictivo 
per comminationes ... , modo commiínatorio 
per promissiones .... , modo promissivo 
per orationes ...... , modo deprecatorio 


per laudationes Dei .. , modo /audativo. 


SACRAM SCRIPTURAM. 


principium, quod est Deus 


initum, sc. .. : 
creationem. 


lapsum 

redemptionem per Christum 
reformationem per gratiam 
curationem per sacramenta. 


hominum 4 progressum, sc. 


poenam 


consummationem, seu retributionem per sempiternam : 
| gloriam. 


91 


32 


Tug 
ordrourid 
I10jIpn* 
ojoofqns 


"UIoUOIj'eurumsuoo 
unssolgo1d | umuruoq 399s0uo?d 
unt 


runsnany :g ure[ngei wureotrdir umpunoos i1nju3uIp 
$o31ed snío 10njenb p'* jepuejje 
Umnjxoj ovr1ouioui jepueuiuioo 


"Urnuiojo€ umuoq pv uro3vjun[oA opueul[our 
umnuisst1oo umjoo[[ojut opueppei 


snorgoZvuv 


enfe 3meduroo inb 4 sunorigo[odouj ; snsuos xo[dnnur 


gnot10oj[o 99 UI 180 — 0373rpunjoad 
ow1ojI svjiun 
"UUnjstigf) urmnso( urmnun iod j1qriosep vruuio 
"wu1ojo€ vrjuerdves 
"HO[2 ? Op 319 ) ejujruniqns 
enis 


*Wueuonrudoo ureonpdoso[nud iqis 3ru1ejsqns 


OUI] 18 


ouwInjeu 


eujdruios 5 stge[ sndurej 1ed wnsinoop rpunur j1qui0s0p — eurpnjiguo[ 
"Unuoq pe? jeAoui 10j]UULI0] 
O[&Ul V jU00AO1 ^ 
eurpnjt?e[ 
"UnAou 


pen umjuoulrejso[ UI IDjIpIAID — ejr[er1ojeur 


'8SH'vjtoI[9] e"wuioje€ ureurpnjnue|d pe jrpuoj — i[eug 
sStyejtowdvo evwueum ureruefrxo uimpunoos jrpeooid — ieunoj 
Snejriry ureuoengur umnpunooes 'euonmv[oAel vUulAIp xe injHi0 — oejuoropje 
"UQLI9V VüüldPlH08S VHOVvS 4d VDO NI 
IIWdO0Ud 


SIIVHHNHO V'IQ8VIL 


urojn[es ure1js0U p 1njeurpio — rpuoepeoodd opour ons ut 


vns ur 19s *snquejerido1d sms ur 


€Usn'90 UhS UI 


****** * * * I031s0dxe 3n 3e310do — euorjeje1dagojur ens ur 


*$j739ods 
"emnjduog *euoeg 


jeomrros *os ut 


L PARS, 


IN QUA DE TRINITATE DEI AGITUR. 


CAPUT I. 
De illis septem, de quibus est Theologia in summa. 
(Theologia quid sit. — Agit de Deo principio primo, ut effeotivo, refeotivo el perfeotivo: — Est scientia perfecta, — sapientia 
perfecta, — eminenter speculativa et praotioa, — una.) 


In principio inteligendum est, quod sacra doctrina, scilicet" "Theologia, quae» vae 
principaliter agit de primo principio, scilicet de? Deo trino et uno, de septem agit in9)besm4 
universo; scilicet de Trinitate Dei, de creatura mundi, de corruptela peccati, de Incar- 
natione Verbi, de gratia Spiritus sancti, de medicina sacramentali, et? de statu finaliso Ero». «c 
judici '. 

Ratio autem ad intelligentiam ? hujus veritatis? haec est^: quia cum sacra Sori-34imten- 


gentiam om. 

e e. e. e. . e. e,9 . . . . ADCEFG. 
ptura, sive Theologia, sit scientia, dans sufficientem notitiam de primo principio, secun- 9) Hujee ve- 
ri 18 ne 


dum statum viae, seeundum quod necessarium ? est? ad salutem ^, et Deus non tantum etigentiam 


sit rerum primum " principium et exemplar? effectivum in creatione, sed etiam refecti- cimi i 
vum in redemptione, et perfectivum in retributione; ideo non tantum agit de Deo crea- rpedit ad. 
tore, sed etiam" de creatore et creatura. Et quia creatura rationalis, quae est quodam-""* 
modo finis omnium, non stetit, sed suo casu indiguit reparari; ideo agit de corruptela iz" ^^ 
peccati, medico, sanitate et medicina", et tandem de curatione perfecta, quae erit" in He e 


gloria, impiis projectis in poenam. Et" ideo ipsa sola est scientia perfecta (I), quo-ii. 


j) Etiam om. 


niam" incipit à primo, quod est primum principium (II), et pervenit ad ultimum, quod? ^... 


est praemium aeternum: incipi a summo, quod est Deus altissimus creator omnium, eti" 


. . . "a . . . ]) Est ibid. 
pervenit ad infimum, quod est infernale supplicium. Ipsa etiam sola est sapientia per-;, si «a 
1484. 


fecta, quae incipit à causa summa, ut est principium causatorum ?, ubi terminatur co-s»oueibia. 
) ) ) 


o) Creatura- 


gnitio philosophica (III), et transit per eam, ut est remedium peccatorum; et reducit wu. 


(I) Contra hane doctrinam est error proscriptus a Pio IX in Syllabo, n. 5: ,Divina revelatio est 
imperfecta et iccirco subjecta continuo et indefinito progressui, qui humanae rationis progressioni respondeat." 

(II) His verbis error profligatur Georgii Hermesii ,qui audacter a regio, quem universa traditio et 
Ss. Patres in exponendis ac vindicandis fidei veritatibus tramite stravere, deflectens, quin et superbe con- 
temnens et damnans, tenebrosam ad errorem omnigenum viam molitur in dubio positivo tamquam basi omnis 
theologicae inquisitionis, et in principio quod statuit, rationem principem normam ac unicum medium esse, 
quo homo assequi possit supernaturalium veritatum cognitionem" (Gregorius XVI, Brev. 26. sept. 1835). 

(IIT) Haec verba ad rem faciunt contra rationalismum moderatum, seu contra ,recentem illam ae 
praeposteram philosophandi rationem, ut ait S. P. Pius IX in Literis sub die 21. decembris an. 1863 datis 
ad Archiep. Monacensem et l'risingensem, quae etiamsi divinam revelationem veluti historicum factum admittat, 
tamen ineffabiles veritates ab ipsa divina revelatione propositas humanae rationis investigationibus supponit, 


perinde ac si illae veritates rationi subjectae essent, vel ratio suis viribus et principiis posset consequi in- 
8. Bonaventurae Breviloq. b 


94 PAnS I, 1. 


in eam, ut est praemium meritorum et finis desideriorum * (IV). Et in hae cognitione 
est sapor perfectus, vita et salus animarum '; et ideo ad eam addiscendam inflammari 
debet desiderium omnium Christianorum * Ex his patet, quod licet Theologia sit de 
tot et tam variis, est tamen scientia una, cujus subjectum *, ut à quo omnia, est Deus; 
PMPAsoput per quod omnia, Christus; ut ad quod omnia, opus reparationis?; ut circa quod 
edit. Hbi. omnia, unicum caritatis vinculum, quo caelestia et terrestria connectuntur "; ut de quo 
omnia in libris canonicis comprehensa, credibile, ut credibile; ut de quo omnia in libris 
expositorum, credibile, ut? intelligibile" *. Secundum Augustinum ?: Quod credimus, 


"debemus aucforitati; quod intelligimus, rationi (Lib. de util. cred. c. 11)". 


q) Et edit. 
1484. 


r) Quia a 
ibid. 


*) Quum homo a Deo tamquam Creatore et Domino suo totus dependeat, et ratio creata increatae Veritati penitus 
subjecta sit, plenum revelanti Deo intellectus et voluntatis obsequium fide praestare tenemur. Hanc vero fidem, quae humanae 
salutis initium est, Ecclesia Catholica profitetur, virtutem esse supernaturalem, qua, Dei aspirante et adjuvante gratia, ab eo 
revelata vera esse credimus, non propter intrinsecam rerum veritatem naturali rationis lumine perspectam, sed propter auctori- 
tatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest. Est enim fides, testante Apostolo (Hebr. 11, 1), sperandarum sub- 
stantia rerum, argumentum non apparentium. Ut nihilominus fidei nostrae obsequium rationi consentaneum esset, voluit Deus 
cum internis Spiritus sancti auxiliis externa jungi revelationis suae argumenta, facta scilicet divina, atque imprimis miracula et 
prophetias, quae cum Dei omnipotentiam et infinitam scientiam luculenter commonstrent, divinae revelationis signa sunt certissima, 
et omnium intelligentiae accommodata" (Conc. Vatic. de fide, cap. 3). Merito igitur idem Concilium ibid. can. 3 definivit: 48i 
quis dixerit, revelationem divinam externis signis credibilem fieri non posse, ideoque sola interna cujusque experientia aut in- 
spiratione privata homines ad fidem moveri debere; anathema sit". Et can. 6: ,Si quis dixerit, parem esse conditionem fide- 
lium atque eorum, qui ad fidem unice veram nondum pervenerunt, ita ut catholici justam causam habere possint, fidem, quam 
sub Ecclesiae magisterio jam susceperunt, assensu suspenso, in dubium vocandi, donec demonstrationem scientificam credibilitatis 
et veritatis fidei suae absolverint; anathema sit". 


telligentiam et scientiam omnium supernarum sanctissimae fidel nostrae veritatum et mysteriorum, quae ita 
supra humanam rationem sunt, ut haec nunquam effici possit idonea ad illa suis viribus et ex naturalibus 
suis principiis intelligenda aut demonstranda^. Cujus quidem pseudophilosophiae inanitas et fallacia ex eo 
etiam evincitur, quod ,scientiarum progressus et felix exitus in devitandis aec refutandis miserrimae nostrae 
aetatis erroribus omnino pendet ab intima erga veritates revelatas adhaesione, quas catholica docet Ecclesia, 
. .. Quam veritatem viri catholici, scientiis excolendis et evolvendis dediti, semper tenuerunt ac tradiderunt. 
Atque hae veritate innixi, potuerunt ipsi sapientes ac vere catholici viri scientias easdem tuto excolere, ex- 
planare easque utiles certasque reddere. Quod quidem obtineri non potest, si humanae rationis lumen finibus 
cireumseriptum, eas quoque veritates investigando, quas propriis viribus et facultatibus assequi potest, non 
veneretur maxime, ut par est, infallibille et increatum divini intellectus lumen, quod in christiana revelatione 
undique mirifice elucet. Quamvis enim naturales illae disciplinae, suis propriis ratione cognitis principiis 
nitantur, catholici tamen earum cultores divinam revelationem veluti rectricem stellam prae oculis habeant 
oportet, qua praelucente sibi a syrtibus et erroribus caveant, ubi in suis investigationibus et commentationi- 
bus animadvertunt posse se illis adduci, ut saepissime accidit, ad ea proferenda, quae plus minusve adver- 
sentur infallibili rerum veritati, quae a Deo revelata fuere^ (Ibid.) Huc etiam referuntur errores in cit. 
. Syllabo, nn. 8. 9 damnati: ,Quum ratio humana ipsi religioni aequiparetur, iccirco theologicae disciplinae per- 
inde ae philosophicae tractandae sunt.^ — ,Ommnia indiscriminatim dogmata religionis christianae sunt ob- 
jectum naturalis scientiae, seu philosophiae; et humana ratio historice tantum exculta potest ex suis natura- 
libus viribus et principiis ad veram de omnibus etiam reconditioribus dogmatibus scientiam pervenire, modo 
haec dogmata ipsi rationi tamquam objectum proposita fuerint.^ Et Conc. Vaticanum, i» Const. de fide 
catholica, cap. 4. can. 1 definivit: ,Si quis dixerit, in revelatione divina nulla vera et proprie dicta mysteria 
contineri, sed universa fidei dogmata posse per rationem rite excultam e naturalibus principiis intelligi et 
demonstrari; anathema sit.^ Et can. 2: ,Si quis dixerit, disciplinas humanas ea cum libertate tractandas 
esse, ut earum assertiones, etsi doctrinae revelatae adversentur, tamquam verae retineri, neque ab Ecclesia pro- 
scribi possint; anathema sit." 
(IV) Huie doctrinae adversantur errores in eodem Syllabo nn. 6, 40 proseripti, qui sunt: ,Christi 
fides humanae refragatur rationi; divinaque revelatio non solum nihil prodest, verum etiam nocet hominis 
perfectioni. — ,Catholieae Ecclesiae doctrina humanae societatis bono et commodis adversatur.* 


PARS I, 1. 


39 


Ap Capur 1. 


! QProfunda fluviorum scrutatus est, et abscondita pro- 
duxit in lucem (Job 28, 11). Verbum istud sumptum ex 
Job, diligenter consideratum, aperit nobis viam ad cogno- 
scendum quadruplex genus causae in Libro Sententiarum 
(seu wniversae Theologiae), scilicet materialis, formalis, 
efficientis et finalis. Causa namque materialis invenitur 
in nomine fluviorum. Causa formalis in perscrutatione 
profundorum. Causa finalis in revelatione absconditorum. 
Causa vero efficiens intelligitur in supposito duorum 
verborum, scilicet scrutatus est, et produxit in lucem. . . . 
Propter quod notandum, quod juxta quadruplicem proprie- 
tatem fluvii materialis, quadruplex est fluvius spiritualis.... 
Considero namque fluvium materialem quoad durationem, 
et invenio perennitatem ; nam, sicut dicit Isidorus (1b. 13 
Etym. c. 20), fluvius est perennis fluxus. Considero quan- 
tum ad extensionem, et invenio spatiositatem; in hoc enim 
distinguitur fluvius a rivulo. Considero quantum ad motum, 
et invenio cireulationem; sicut enim dicit Ecclesiastes 
(1, 7): Ad locum, unde exeunt, flumina revertuntur ctc. 
Considero effectum, et invenio emundationem; nam fluvius 
propter aquarum abundahtiam mundat terras, per quas 
currit, ita quod non inquinantur. Et quoniam omnes trans- 
ferentes, secundum aliquam similitudinem transferunt, ex 
hae quadruplicei conditione metaphora quadruplex in spiri- 
tualibus fluviis invenitur, sicut colligere possumus ex Scri- 
pturis. Primo, propter perennitatem dicitur fluvius per- 
sonarum emanatio, quoniam illa emanatio sola est sine 
principio, sine fine. De hoc fluvio Daniel (7, 9—10): 
Antiquus dierum sedit, et fluvius igneus rapidusque egredie- 
batur a. facie ejus. Antiquus iste dierum est Pater aeternus, 
cujus antiquitas est aeternitas. Iste antiquus sedit, quia 
non solum est in eo aeternitas, sed etiam immutabilitas. 
A facie illius antiqui egrediebatur fluvius igneus rapidusque, 
id est, de sublimitate divinitatis ejus procedebat plenitudo 
amoris et plenitudo virtutis. Plenitudo virtutis in Filium; 
ideo fluvius erat rapidus: plenitudo amoris in Spiritum 
sanctum; ideo fluvius erat igneus. Secundo, propter spa- 
tiositatem dicitur fluvius rerum mundanarum productio, ob 
quam causam non íantum fluvius, sed mare a Propheta 
dicitur iste mundus: Hoc mare magnum et spatiosum etc. 
(Ps. 103, 25). . . . Tertio, propter cireulationem dicitur 
fluvius Fili Dei inearnatio. Quoniam sicut in circulo ul- 
timum conjungitur principio, sic in incarnatione supremum 
conjungitur imo et primum postremo, ut Filius Dei aeternus 
homini condito die sexta. De hoc fluvio in Ecclesiastico 
(24, 41): Ego quasi fluvii dioryz, et sicut aquaeductus. exivi 
de paradiso. Dioryx interpretatur generationis medicamen- 
tum, et est ibi figurativus sermo, ut conversim intelligatur, 
id est, generatio medicamenti. Incarnatio enim Filii Dei nihil 
aliud fuit quam generatio medicamenti: Vere enim languores 
nostros ipse tulit, et infirmitates nostras ipse portavit (Is. 58, 4). 
Recte igitur Filii incarnatio fluvii dioryx dicitur: et ipse 
vere de se dicit: Ego quasi fluvii dioryx, id est, medicinalis 
fluvius, e£ sicut aquaeductus exivi de paradiso. Natura 
aquae hujus est, quod tantum ascendit, quantum descendit: 
talis fuit exitus incarnationis, secundum quod dicitur in 
Psalmo (218, 7): A summo caelo egressio ejus, et occursus 


ejus usque ad summum ejus. Et Joannes (16, 28): Exivi 
a Paire, et. veni in mundum; ilerum relinquo mundum, et 
vado ad Patrem: et ita fecit cireulum. De hoc etiam fluvio, 
quantum ad egressum ejus ex maire, potest exponi illud, 
quod dicit Esther in somnio Mardochaei (Esth. 10, 6): 
Parvus rivulus crevit in fluvium, et in lucem solemque con- 
versus est. Quis, obsecro, est parvus vivulus iste, nisi hu- 
milima Virgo? Haec crevit in fluvium, cum generavit 
Christum, qui non solum fluvius per abundantiam gratiae, 
sed etiam lux sapientiae et sol justitiae dicitur, secundum 
quod Joannes de ipso dicit (1, 9): Erat lux vera etc. 
Quarto, propter emundationem dicitur fluvius sacramento- 
rum dispensatio, quae sine sui pollutione mundat nos a 
eoinquinationibus peccatorum. De hoc fluvio in Apocalypsi 
(22, 1): Ostendit mihi fluvium aquae vivae splendidum tam- 
quam crystallum, procedentem de sede Dei et Agni. Sacra- 
mentorum dispensatio dieitur fluvius splendidus tamquam 
erystallus, propter claritatem et nitorem, quem relinquit 
in animabus, quae in hoc flumine depurantur. Dicitur 
etiam fluvius aquae vivae, propter efficaciam gratiae, quae 
vivificat animam. Hine etiam procedit de sede Dei et Agni, 
nam sacramentalis gratia procedit a Deo tamquam ab auctore 
et efficiente, a Christo tamquam a mediatore et & pro- 
merente. Propter quod dicuntur omnia sacramenta effi- 
caciam habere a passione Christi, ut testatur Augustinus 
(tr. 15. in Jo.): De latere Christi dormientis fluxerunt sa- 
cramenta, dum inde fluxit sanguis et aqua .... Cum igitur 
quatuor sint fluvii, quatuor sunt fluviorum profunda prae- 
dictis fluviis correspondentia. Profundum aeternae emana- 
tionis est sublimitas esse divini, de quo potest intelligi 
illud: Alta profunditas, quis inveniet eam? (Eccle. 7, 25.) 
Vere profunditas alta et altitudo profunda, ita ut exclamet 
Apostolus et dicat: O altitudo divitiarum sapientiae et scien- 
tiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus? (Hom. 
11, 33.) Vere judicia incomprehensibilia, quia profunda, 
judicia enim Dei abyssus multa (Ps. 35, 7), et: Profundum 
abyssi quis déimensus est? (cci. 1, 2.) Haec profunditas 
innuitur in Job (11, 7—8): Forsitan vestigia Dei com- 
prehendes, et usque ad perfectum | Omnipotentem | reperies? 
Excelsior caelo est, et quid facies? profundior inferno, et 
unde cognosces? Quasi dicat: Ex te non potes. Ideo con- 
sulit Apostolus (Ephes. 3, 17—18): In caritate radicati et 
fundati, wt possitis. comprehendere etc. Sublimitas 
divini esse consistit in duobus, scilicet in nobilissimis ema- 
nationibus, quae sunt generatio et processio; in nobilissimis 
conditionibus, quae sunt summa sapientia, omnipotentia 
et perfecta voluntas. ...  Profundum creationis est vanitas 
esse creati. OCreatura enim quanto magis evanescit, tanto 
magis in profundum tendit, sive evanescat per culpam, 
sive per poenam. Propter hoe dicitur per Prophetam in 
Psalmo (68, 2) in persona hominis, qui evanuit per cul- 
pam: nfixus sum 1n limo profundi, et non est substantia. 
Et rursus orans Propheta, ne evanescat per poenam, dicit 
(4b. 16): Non me demergat tempestas aquae, neque absorbeat 
me profundum etc. . . .  Vanitas esse creati in duobus 
consistit, videlicet in mutatione de non esse in esse, et 
rursum in reversione in non esse. Et quamvis nulla crea- 
5* 


96 PAnS I, 1. 


tura omnino cedat in non ens per naturam, verumtamen, 
sieut. dicit Augustinus (Conf. c. 16), peccator tendit ad 
non esse per culpam. ... Profundum incarnationis est 
meritum humilitatis Christi, quod tantum fuit, ut vere 
possit dici profundum, quasi non habens terminum, nee 
fundum. De quo potest intelligi illud Jonae (2, 4): Pro- 
jecisti me in profundum, in corde maris, e£ flumen circum- 
dedit me. Hoc potest dici de Christo, qui tantum humiliatus 
est, ut vere possit dici projectus et abjectus: Et vidimus 
eum, et non erat ei aspectus, et desideravimus eum despectum 
el. novissimum virorum etc. (Is. 58, 2. 3). Vere igitur dicit 
se projectum, sed ubi? in profundum maris et fluminis. Nam 
passio Christi comparatur mari propter poenalitatis amari- 
tudinem, flumini propter caritatis dulcedinem. Dulcissimum 
enim Cor Jesu Christi tanta circa nos afficiebatur teneri- 
tudine amoris, ut non videretur ei grave pro nobis su- 
stinere extremum et acerbissimum genus mortis. . . 

Meritum Christi in duobus consistit, scilicet in passione, 
per quam nos redemit, et in actione, per quam nos in- 
formavit, quae consistit in operibus virtutum, donorum et 
praeceptorum ... Profundum sacramentalis dispensationis est 
efficacia perfecti medicamenti. "Tanta enim est efficacia 
medicinae sacramentalis, quod humanam mentem excedit, 
ut vere profundum possit dici de hoc: Posuisti profundum 
maris viam tuam, ut transirent liberati (Is. 51, 10). Pro- 
fundum istud, in quo Aegyptii demerguntur, et filii liberati 
transeunt et salvantur, est efficacia sacramentorum, in 
quibus destruuntur opera tenebrarum, et conferuntur arma 
lucis et dona gratiarum, per quae homo transfertur de 
potestate tenebrarum in regnum filii caritatis Dei. Haec 
efficacia sacramentorum est profundum maris, in quantum 
primo liberat a culpa, et introducit in amaritudinem poeni- 
tentiae: fluminis, in quantum liberat a miseria, et intro- 
ducit in duleedinem gratiae. Quod optime praefiguratum 
fuit in filiis Israél, quibus exeuntibus ex Aegypto divisa 
est aqua, et iransierunt per medium sicci maris, sicut 
dicitur (Josue 4, 22—23): Et introeuntibus in terram 
promissionis, per arentem alveum transivit Isradl Jordanem 
istum, siccante Domino Deo nostro aquas ejus etc. .. . Effi- 
cacia perfecti medicamenti in duobus consistit, scilicet in 
sanatione a varietate infirmitatum deprimentium, et in 
liberatione ab universitate miseriarum aggravantium .. . 
Ex perscerutatione autem quatuor profundorum elicitur 
finis, scilicet revelatio quatuor absconditorum. Primum est 
magnitudo divinae substantiae. De qua: Vere tu es Deus 
absconditus, Deus Israel Salvator (Is. 45, 15). Vere magni- 
tudo divinae substantiae abscondita, secundum illud Job 
(26, 14): Cum vix parvam stillam sermonis ejus audierimus, 
magnitudenem tonitrui ejus quis poterit intueri? Certe nullus 
potest intueri, nisi ille, cum quo sapientia Dei inhabitat. 
Pro hoe petebat ille Sapientiae amator (Sap. 9, 10): Mitte 
illam de caelis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuac. Hoc 
absconditum Magister repletus sapientia de supernis per 
primi Libri perscrutationem produxit in lucem. Nam visis 
et intellectis nobilissimis emanationibus et nobilissimis pro- 
prietatibus, innotescit nobis viatoribus, secundum quod 
possibile est, divinae substantiae magnitudo. Secundum 
absconditum est ordo divinae sapientiae. De quo Job 
(28, 12—21): Ubi invenitur. sapientia, et quis est locus $n- 
telligentiae? | Abscondita est. ab. oculis omnium viventium, 


volucres quoque caeli latet. Vere abscondita, quia, sicut 
dicitur ibidem (28, 18): Sapientia trahitur de occultis; ita 
quod si cognosci optatur, indiget perscrutatione profundi- 
tatis, non in se, sed in operibus, in quibus ipsa relucet. 
Unde dieitur in Ecclesiastico (7, $—10), quod wnus est 
altissimus Creator, qui effudit illam super omnia opera sua, 
Hoc ergo absconditum manifestat Magister in perscrutatione 
secundi. Nam, viso ordine bonorum et malorum, patet 
nobis, quomodo ab aeterno sapientia Dei ordinata est, et 
ex antiquis, antequam terra. fieret (Prov. 8, 23). Tertium 
absconditum est fortitudo divinae potentiae, de qua Habacuc 
(3, 4): Cornua in manibus ejus: ibi abscondita est fortitudo 
€jus. Legitur de Christo pendente in cruce, ubi latuit 
fortitudo virtutis sub pallio infirmitatis. Et hoc est sacra- 
mentum absconditum a saeculis, de quo ad Ephesios (3, 
8—9): Mihi omnium Sanctorum minimo data est gratia 
haec in gentibus evangelizare investigabiles divitias Christi, 
el. illuminare omnes, quae sit dispensatio sacramenti abscon- 
diti a saeculis in Deo. Hoc est sacramentum absconditum, 
sacrum secretum, quo Deus fortis, ut hostem vinceret, 
indutus est armis nostrae infirmitatis, quod est inauditum 


.& saeculis. In perserutatione tamen tertii Libri, ubi osten- 


ditur quod Christus in sua infirmitate vicit contrariam 
potestatem, manifestatur fortitudo divinae potentiae. Si 
enim vicit per infirmitatem, quid fecisset, si pugnasset per 
virtutem? Et si infirmum Dei fortius est hominibus, bra- 
chium Dei quis poterit infirmare? "Vere igitur patet ine- 
narrabilis ejus fortitudo, cujus est tam fortis infirmitas. 
Quartum absconditum est dulcedo divinae misericordiae. 
De quo Psalmus (30, 20): Quam magna multitudo dulce- 
dinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te. "Vere 
abscondita et reservata timentibus dulcedo misericordiae. 
Quia, sicut dicitur in Psalmo (102, 17; 146, 11): Miseri- 
cordia Domini ab aeterno, et usque in aeternum super timen- 
(es eum, ei in eis qui sperant super misericordia ejus. Haec 
dulcedo manifestatur in perscrutatione quarti Libri. Nam, 
viso, qualiter Deus dimittit peccata in praesenti, et qualia 
nostris vulneribus adhibet medicamina, et qualia in futuro 
dat praemia, nobis dulcedo divinae misericordiae aperitur. 
— Horum igitur absconditorum propalatio est finis Libri 
generalis, ad quem perduci et perducere volens Magister 
Sententiarum, perscrutatus est profunda fluviorum, prae- 
via gratia Spiritus sancti. Ille enim est praecipuus per- 
scrutator secretorum et profundorum, secundum quod di- 
citur ab Apostolo (1. Cor. 2, 10): Spiritus omnia perscru- 
tatur, etiam profunda Dei^. | Prooem. in lib. 1. Sent. 

? ,Parati omni poscenti reddere rationem de ca, quae 
in vobis est, fide et spe (1. Petr. 3, 15). Cum ergo multi 
sint, qui fidem nostram impugnant, utique rationem de ea 
poscunt, utile et congruum videtur per rationes eam astruere, 
et modo inquisitorio, et ratiocinando procedere... Modus 
procedendi perserutatorius atque inquisitivus, convenit 
huie doctrinae, quippe qui initiantes ad fidem promovet, 
infirmos fovet, perfectosque consolidat ... Cum enim finis 
imponat necessitatem his, quae sunt ad finem, quia, sicut 
dieit Philosophus (Aristot. 1. de par. an. c. 5. Alex): Serra 
est dentata, quia est ad secandum; sic iste liber, quia est 
ad promotionem fidei, habet modum inquisitivum. Modus 
enim ratiocinativus, sive inquisitivus, valet ad fidei pro- 
motionem, et hoc tripliciter secundum tria genera homi- 


PARS I, 1. S 


num. Quidam enim sunt fidei adversarii; quidam sunt in 
fide infirmi; quidam vero perfecti. Modus inquisitivus 
valet primo ad confundendos adversarios. Unde Augusti- 
nus (1. de Trin. c. 2): Adversus garrulos ratiocinatores, 
elatiores magis quam capaciores, rationibus catholicis, et 
similitudinibus congruis ad defensionem et assertionem 
fidei est utendum. Secundo valet ad fovendum infirmos. 
Sicut enim Deus caritatem infirmorum fovet per beneficia 
temporalia, sic fidem infirmorum fovet per argumenta pro- 
babilia. Si enim infirmi viderent rationes ad fidei pro- 
babilitatem deficere, et ad oppositum abundare, nullus 
persisteret. "Tertio valet ad delectandum perfectos. Miro 
enim modo anima delectatur in intelligendo quod perfecta 
fide credit. Unde Bernardus (7. 5. de Consid. post init.): 
Nihil libentius intelligimus, quam quod jam fide eredimus.^ 
1. Sent. q. 2. in Prooem. 

3 ,Etsi homo merito primi peccati exceaecatus sit, et 
factus ignorans tam in cognitione universitatis propter 
ipsum creatae, quam in cognitione viae salutis suae; plus 
tamen excaecatus est in secundo, quam in primo. Nam 
ad cognitionem naturalium rerum multum potest proficere 
proprio studio atque ingenio, sed in cognitione modi per- 
veniendi ad vitam per se ipsum plus deficit quam pro- 
ficit, nisi divinae revelationis instructione dirigatur; et 
propterea magis data est nobis Scriptura divinitus et per 
Spiritum sanctum revelata in cognitione fidei et morum, 
quam in cognitione rerum naturalium." 2. dist. 28. dub. 3. — 
,lheologus... considerat, quod mundus creatus a Deo, 
sicut à principio, reducitur in Deum sicuti in finem. Licet 
enim agat Theologus de operibus conditionis, principaliter 
agit tamen de operibus reconciliationis. Agit ergo Theo- 
logus de salute animae, quomodo inchoatur in fide, pro- 
movetur in virtutibus, consummatur in dotibus.^ Serm. 1. 
in Hexaém. in fin. Vide part. II. cap. V. n. 6. 

* ,Quia Deus summe suavis et bonus est et omnia, 
quae ab ipso fluunt, sapida sunt et bona; ideo cum intel- 
lectus coeperit in agnitione veri dilatari, statim etiam 
gustus animae, hoc est interior affectus, incipit quodam 
spirituali sapore in cognitis delectari. Et sic quod in solo 
intellectu fuerat scientia, accedente sapore affectus, dici- 
tur sapientia, id est, sapida scientia; scientia est ex cogni- 
tione veri, sapientia ex adjuncto amore boni.^ De pro- 
fectu Relig. 1. 11. c. 72. in princip. — Sapientia quadru- 
pliciter consuevit accipi tam a philosophis, quam a Sanetis, 
videlicet communiter, et minus communiter, ot propric, et 
magis proprie. Communiter accipiendo sapientiam, sic 
sapientia dicit cognitionem rerum generalem, secundum 
quod definit eam Augustinus (/. 14. de Tyin. c. 1.), et 
Philosophus (1. Met. à prooem.), quod sapientia est co- 
gnitio rerum divinarum et humanarum. Et Philosophus 
in prima philosophia dicit, quod sapiens est, qui omnia 
novit, secundum quod convenit. Alio modo dicitur sapien- 
tia minus communiter, et sic sapientia dicit cognitionem 
non quamcumque, sed cognitionem sublimem, videlicet co- 
gnitionem rerum aeternarum: et sic accipit eam Aposto- 
lus (1. Cor. 12, 8): Alii datur per spiritum sermo sapien- 
tiae, alii sermo scientiae, secundum quod exponit Augusti- 
nus, dicens, quod sapientia est cognitio aeternorum, scien- 
tia vero est cognitio ereatorum. Et sic etiam dicit Phi- 
losophus, quod sapientia est cognitio causarum altissima- 


rum. Tertio modo accipitur sapientia proprie, et sic no- 
minat cognitionem Dei secundum pietatem; et haec qui- 
dem cognitio est, quae attenditur in cultu latriae, quem 
exhibemus Deo per fidem, spem et caritatem, secundum 
quem modum accipit Augustinus (de Civitate Dei l. 14. 
c. l. in princ.), exponens illud Job (28, 28.): Ecce pietas 
ipsa est sapientia, dicens ibidem, quod pietas et sapientia 
idem est quod theosebia, et theosebia idem est quod cul- 
tus divinus, qui consistit in tribus virtutibus, secundum 
quod ipse dicit in principio Enchirid. ad Laurentium. 
Quarto modo dicitur sapientia magis proprie, et sic nomi- 
nat cognitionem Dei experimentalem. Et hoc modo est 
unum de septem donis Spiritus sancti, cujus actus con- 
sistit in degustando divinam suavitatem." 3. dist. 35. a. 
1. q. 1. 

* ,Ratio in inquirendo dupliciter potest procedere, aut 
prout est adjuta radio fidei; et sic procedit aspiciendo ad 
causas superiores: aut prout judicio proprio relicta est; 
et sic procedit respiciendo ad naturas et causas inferiores, 
acquirit enim scientiam per viam sensus ei experientiae. 
Primo modo ratiocinantur doctores catholici et fideles 
cirea ea, quae sunt fidei... Secundo modo ratiocinandi 
processerunt philosophi." 2. dist. 30. a. 1. q. 1. — ,Fre- 
quenter ratio ad sensibilia conversa judicat esse vera, quae 
sunt falsa, et esse bona, quae sunt mala, et e converso. 
Unde nonnulla videntur sibi irrationabilia, quae sunt valde 
rationabilia, sicut patet, quia nonnulla videntur irrationa- 
bilia philosophis, quae tamen videntur valde rationabilia 
Christianis, ut omnino continere, et omnino mendicare, et 
similia. Et quantum fpraecellit judicium viri judicium 
pueri, tantum praecellit judicium viri christiani judicium 
unius philosophi, et judicium rationis sursum conversae, 
judieium rationis ad inferiora depressae.^ 3. dist. 23. a. 1. 
q. l. ad á. — Attamen ,cum verba philosophorum ali- 
quando plus valent ad intelligentiam veritatis et errorum 
confutationes, non deviat à puritate in his aliquando stu- 
dens; maxime cum multae sint conclusiones fidei, quae 
sine his terminari non possunt." Epist. ad Magist. innomin. 
circa finem. 

* ,Unus Deus est creator, sanctificator, praemiator, 
quia omne, quod ab ipso emanat, aut est natura, aut 
gratia, aut gloria. Et sic Pater et Filius et Spiritus san- 
etus unus creator per naturam, unus sanetificator per 
gratiam, unus praemiator per gloriam. Primum autem 
est ex tempore, secundum in tempore, tertium post omne 
tempus. Primum est in initio temporis, secundum in de- 
cursu, ultimum in consummatione. Est etiam creatio animae 
in decursu temporis, quia Pater meus usque modo operatur, 
et ego operor (Io. 5, 17), ait Salvator. Praemiatio etiam 
fit in medio temporis, vel sanctificatio animarum; sed post 
fiet perfecta.^ In Hexaüm. serm. S8 post med. 

' ,lheologia est scientia affectiva; et hujus cognitio 
est gratia speculationis, sed principaliter ut ipsa boni 
fiamus." — ,Ad intelligentiam praedictorum notandum est, 
quod perfectibilis est intellectus noster a scientia. Hune 
autem contingit considerare tripliciter, scilicet in se, vel 
prout extenditur ad affectum, vel prout extenditur ad 
opus, Extenditur autem intellectus per modum dictantis 
et regulantis; et quia secundum hune triplicem statum 
errare potest, habet triplicem habitum directivum. Nam 


98 


8i consideremus intellectum in se, sic est proprie specu- 
lativus, et perficitur ab habitu, qui est contemplationis 
gratia, quae dicitur speculativa scientia. $1 autem con- 
sideremus ipsum, ut natum extendi ad opus, sie perficitur 
ab habitu, qui est ut boni fiamus; et haec est scientia 
practica, sive moralis. Si autem medio modo consideretur 
ut natus extendi ad affectum, sie perficitur ab habitu 
medio inter pure speculativum et practicum, qui comple- 
etitur utrumque, et hic habitus dicitur sapientia, quia si- 
mul dicit cognitionem et affectum: Sapientia entm. doctri- 
nae est secundum nomen ejus (Eccli. 6, 23). Unde hic est 
contemplationis gratia, et ut boni fiamus, principaliter ta- 
men ut boni fiamus. Talis est cognitio tradita in hoc 
Libro. Nam cognitio haec juvat fidem, et fides sic est in 
intellectu, ut, quantum est de sui ratione, nata sit movere 
affectum. | Et hoc patet, nam haec cognitio: Christus pro 
nobis mortuus est, et consimiles, nisi sit homo peccator 
et durus, movet ad amorem et devotionem. Non sic ista: 
Cireulus vincit diametrum.^ 1. Sent. q. 3. in Prooem. 

? ,Finis igitur doctrinae evangelicae est superintel- 
lectualis, et superaffectualis expressio, et proclamatio di- 
vinarum laudum; ad quam requiritur superineffabilis cari- 
tatis et amicitiae gustus, et superhumanitatis reverentialis 
cultus, et superuniversalis divinae veritatis et sapientiae 
respectus. Oportet enim divinam bonitatem et sanctita- 
tem, et beatissimam Trinitatem gustare, e£ omnem divinam 
majestatem adorare, quantum ad auctoritatem suae summae 
praesidentiae, secundum quam vere dicitur Dominus; et 
quantum ad regnum suae summae providentiae, secundum 
quam vere dicitur Deus; et quantum ad efficaciam et vir- 
tutem suae summae potentiae, secundum quam vere dici- 
tur Omnipotens. Et etiam oportet universalitatem divinae 
veritatis cireumspicere in omnibus praeteritis, praesentibus, 
et futuris; ut sic vere possit cognosci qui erat, et qui est, 
et qui venturus est (Apoc. 1, 8). Sine isto triplici trinario 
non potest dicilaudari perfecte, nec anima perfecte beati- 
fieari.^ De Doctrin. Evang. n. 14. vol. II. Supplem. 

? ,Subjectum in aliqua scientia, vel doctrina, tripliciter 
potest accipi. Uno modo dieitur subjectum in scientia, 
ad quod omnia reducuntur sicut ad principium radicale. 
Secundo modo, ad quod omnia reducuntur sicut ad totum 
integrale. Tertio modo, ad quod omnia reducuntur sicut 
ad totum universale. Exemplum hujus manifeste patet in 
grammatica. Nam subjectum primo modo, ad quod omnia 
reducuntur sicut ad primum elementale, vel radicale, est 
litera . ... Subjectum, ad quod omnia reducuntur sicut 
ad totum integrale, est oratio congrua et perfecta. Sub- 
jectum vero, ad quod omnia reducuntur sieut ad totum 
universale, est vox literata, articulata, ordinabilis ad signi- 
ficandum aliquid in se, vel in alio.^ In Prooem. 1. Sent. q. 1. 

19 Apostolus (fom. 13, 10) expresse dicit, quod cari- 
tas est consummatio praecepti et plenitudo legis. Augu- 
stinus etiam dicit in Enchiridio (c. 221), quod omnia prae- 
cepta divina referuntur ad caritatem. Et in libro de do- 
ctrina christiana (1. c. 35. 37) ostendit, quod ad caritatis man- 
datum commendandum ordinatur tota Scriptura: et ita cari- 
tas non tantummodo est finis bonae voluntatis, sed etiam 
totius sacrae Scripturae et cognitionis secundum pietatem. 
Licet autem Deus, vel beatitudo, sive Christus, possit dici 
finis bonae voluntatis, maluit tamen Magister dicere, quod 


. modo scientiae. 


PAnS I, 1. 


caritas sit finis, pro eo quod completa ratio finiendi com- 
petit ipsi caritati. Cum enim dupliciter dicatur finis, vide- 
licet finis, in quo quiescitur, et finis, quo quiescitur; et 
finis, quo quiescitur, dicitur dupliciter, vel simpliciter, vel 
ut nune; quolibet istorum modorum caritas est finis bonae 
voluntatis, Nam caritas increata, quae Deus est, de qua 
dicitur per Joannem (1. 4, 8): Deus caritas est, est finis, 
in quo quiescitur. Caritas vero creata et consummata, 
utpote caritas patriae, est finis, quo quiescitur simpliciter 
in Deo. Caritas vero inchoata, utpote caritas viae, est 
finis, quo quiescitur in Deo ut nunc. Sicut enim locatum 
non quiescit in loco nisi mediante pondere, sic anima in 
Deo non habet quietari, qui est ejus locus et finis ultimus, 
nisi mediante dilectione, quae habet considerare bonum 
sub ratione boni. Bonum autem sub ratione boni simul 
tenet rationem finis et amabilis; et propterea intentio finis 
potissime attribuitur caritati.^ —  ,Caritas continuat vo- 
luntatem nostram ipsi Deo ut principio moventi, et con- 
format ut regulae dirigenti, et jungit ut fini quietanti; et 
ideo, sicut ipse Deus habet rationem efficientis, in quantum 
movet, et formalis, in quantum dirigit, et finalis, in quan- 
tum quietat; sic et ipsa caritas respectu operis rationem 
habet istius triplicis causae... Et sic patet, quod etsi 
caritas sit principium boni operis, nihilominus potest esse 
finis secundum diversas comparationes. Et per hoc patet..., 
quare caritas dicitur radix et forma virtutum et finis, hoc 
enim dicitur secundum diversas comparationes nostrae vo- 
luntatis ad divinam voluntatem; dicitur etiam super hoc 
vinculum. perfectionis (Coloss. 3, 14) in comparatione ad 
proximos, qui nobis vinculo caritatis junguntur.^ 2. dist. 
38. a. 1. q. 2. concl. et ad 6. 

!! ,Alio modo est eredibile objectum veritatis, alio 
Credibile enim, secundum quod habet in 
se rationem primae veritatis, cui fides assentit propter se, 
et super omnia, pertinet ad habitum fidei. Secundum 
vero quod super rationem veritatis addit rationem aucto- 
ritatis, pertinet ad doctrinam sacrae Scripturae. De qua 
dicit Augustinus, quod major est ejus auctoritas, quam 
humani ingenii perspicacitas (Ub. 2. sup. gen. ad lit. cap. 
o. in fin.). Sed secundum quod supra rationem veritatis 
et auctoritatis addit rationem probabilitatis, pertinet ad 
considerationem praesentis libri, in quo ponuntur rationes 
probantes fidem nostram; et sic patet quo modo differen- 
ter est fides de credibili, et libri de canone sacrae Seri- 
pturae, et praesens Seriptura." Zn Prooem. in lib. 1. Sent. 
q. 1. ad 5 et 6. — ,Non tantum testimonium Apostolorum, 
sed varia testimonia Spiritus sancti in multis, in quibus 
sunt duodecim rationes firmitatis fidei, quae sunt duodecim 
fundamenta, per concursum diversorum testimoniorum 
Spiritus sancti, fidem formavit inconcussam . ... Consur- 
git autem haec firmitas ex quatuor... ex testificantium 
notitia certa, ex testificantium fama praeclara, ex testi- 
ficantium concordia plena, et ex testificantium sententia 
firma... Prima certitudo invenitur in mentibus angelicis; 
secunda in mentibus propheticis; tertia in mentibus apo- 
stolicis... Hae tres visiones, seu certitudines, coneurren- 
tes, angelicae, prophetiecae, apostolicae, dant certitudinem 
fidei et Scripturae... Secunda firmitas est ex testifican- 
tium fama praeclara. Haec in tribus consistit, in prae- 
claritate meritorum, miraculorum et martyriorum . .. Ter- 


PARS I, 2. 


tia firmitas fidei est ex testificantium concordia plena, quae 
est in tribus, in eloquiis Seripturarum, in decretis Con- 
ciliorum, in documentis Sanctorum . . . Quarta ratio firmi- 
tatis fidei est ex testificantium sententia firma, quae fir- 
mitas habetur ex hoc, quod consentit rationi, quia ratio 
non potest contradicere fidei. Iudicium enim rationis il- 
lustratae est, quod de Deo summe est sentiendum et altis- 
sime." Serm. 9. in Hexaem. Haec in synopsim redacta, 
vide per extensum inferius, part. V. cap. VII. n. 21. — 
Quod objicitur, quod credibile est super rationem, verum 
est super rationem, quantum ad scientiam acquisitam per 
rationem evidentem, sed non supra rationem elevatam per 
fidem, et per donum scientiae et intellectus. Fides enim 
elevat ad assentiendum, scientia et intellectus elevant ad 
ea, quae credita sunt, intelligendum. Quod objicitur, quod 
non convenit fini, quia evacuatur meritum, dicendum quod 
quando assentitur propter se rationi, tunc aufertur locus 
fidei, quia in anima hominis dominatur violentia rationis. 
Sed quando fides non assentit propter rationem, sed pro- 
pter amorem ejus, eui assentit, desiderat habere rationes; 
tune non evacuat ratio humana meritum, sed auget sola- 
tium.^ In Prooem. in l. 1. Sent. q. 2. ad 5 et 6. — Etsi 
ea, quae sunt fidei, sunt supra nostrum intellectum per se 
nudum, non tamen sunt supra intellectum gratia fidei il- 
lustratum. Unde quaerere illa et credere et indagare 
usque ad illud, ad quod se extendit lumen fidei, non est 


39 


se extendere ad majora; et sic omnis disputatio sobria 
ipsorum arteulorum. Si autem excedat, nisi sit a Deo, 
sic est reprehensibilis.^ Expos. in Eccles. c. 7. v. 1. Ofr. 
superius Prooem. 9$ 6. n. 7. 

1? ,Intelligere dicitur dupliciter ... Uno modo intelli- 
gere dicitur large nosse quid est, quod dicitur per nomen: 
et illud intelligere semper praecedit assensum fidei, nec 
aliquid creditur, quin isto modo prius intelligatur. Alio 
modo intelligere, hoc est.ratione praevia cogitare. Juxta 
quod dieit Augustinus (de util. cred. c. 11): Quod intelligi- 
mus, debemus rationi; quod credimus, debemus auctoritati. 
Et de isto intelligit Augustinus (in Ps. 118. serm. 18), cüm 
dicit, quod quaedam sunt, quae prius creduntur, et postea 
intelliguntur, sicut sunt articuli fidei, qui sunt supra ra- 
tionem; quaedam sunt, quae non prius creduntur, quam 
intelligantur, sicut sunt antecedentia ad fidem, et ea, quae 
sunt de dictamine juris naturalis, sicut Deum esse, Deum 
esse bonum; quaedam sunt, quae creduntur et nunquam 
intelliguntur, quia non possunt ratione probari, sicut est 
historia humana gesta percurrens. Nemo enim potest pro- 
bare per rationem, quod Abraham genuit Isaac, sed solum 
per auctoritatem. Et sic patet, quod intelligere aliquando 
praecedit fidem, aliquando sequitur, secundum istum mo- 
dum accipiendi, quamvis secundum primum semper prae- 
cedat." 3. dist. 24. dub. 3. Cfr. inferius part. V. cap. 7. 
n. 16. 


CAPUT II. 


Quid tenendum de Trinitate personarum et unitate essentiae. 


(In unitate naturae sunt ires personae. — Trinitas personarum non excludit pluralitatem divinarum perfeotionum, — imo eas includit.) 


Primo igitur de Trinitate Dei sunt tria. consideranda, scilicet qualiter unitas' sub- 
stantiae et naturae simul stet cum pluralitate personarum *: secundo, qualiter cum plura- 
htate apparitionum: tertio, qualiter cum pluralitate appropriatorum. 

De pluralitate ergo" personarum in unitate naturae" hoc dictat recta fides esse 


tenendum ", quod in unitate naturae (I) sunt tres * personae (IL) scilicet Pater et Filius 
(III) et Spiritus sanctus * (IV). Quarum prima a nulla est, secunda ^ est a sola prima ', 


(I) Contra unitatem divinae naturae peccarunt per defectum Athei: per excessum Idololatrae, seu 
rectius Polytheistae; Tritheistae etiam saec. VlI., duce Joanne Philopono; et Manichaei, qui duo summa 
principia, bonum et malum, esse autumarunt. — Contra omnes istos in Symbolo Nicaeno-Constantinopolitano 
definitum fuit: , Credo in unum Deum.* 

(II) Trinitatem personarum omnium primi impugnarunt Praxeas, Noétus et Sabellius saec. III. 
quorum asseclae et Patropassiani appellati sunt. Eos confutarunt S. Dionysius Alexandrinus et Tertullianus: 
damnarunt Conc. Alexandrinum an. 320, Mediolanense an. 347, et Sirmiense an. 351, ubi anathemate per- 
eussus fuit Photinus ejusdem haeresis instaurator. His adhaeserunt saec. XVI. Sociniani, qui, duce Michaéle 
Serveto, ac post ejus supplicium Laelio et Fausto Socinis, unicam in Deo personam agnoscentes, individuam 
denegarunt Trinitatem, dicti propterea Unitarii, vel etiam 'Trinitarii et Antitrinitarii — Contra hos in om- 
nibus fidei catholicae professionibus Ss. Trinitas credenda proponitur. 

(III) Arius Ecclesiae Alexandrinae presbyter saec. IV. negavit Filium esse Patri ópooócwv, id est, 
consubstantialem; unde Filium ex non exstantibus factum esse, et tempus fuisse quando non erat, et proinde 
non proprie, sed participatione tantum Deum esse effutiebat. Processu autem temporis in tres sectas error 
Arianorum divisus est. Prior Anomoeorum, ducibus Aétio, e£ Eunomio, qui Filium dissimilem (unomoeon) Patri 
esse blasphemabant; secunda Semiarianorum cum Basilio Áncyrano, qui Filium similem quidem substantiae 


a) Ergo om. 
ed. 1484. 

b) Scilicet 
om. ABCFG 
HK et ed. 
1484. 


40 pAnS I, 2. 


per generationem ", tertia" vero est a prima" et secunda" (V), per spirationem " sive 

processionem "; ita quod Trinitas personarum non excludit ab essentia divina " summam 

9, Smman unitatem "' (VI) *, simplicitatem " (VII), immensitatem " ?, aeternitatem ", incommutabih- 

,Q,P ^4. tatem ", necessitatem" et etiam primitatem"; quin potius includit summam  foecundi- 

tatem ^*, caritatem", liberalitatem", aequalitatem", germanitatem", conformitatem " et 
inseparabilitatem ", quae omnia sana fides intelligit esse in beata Trinitate". 

Ratio autem hujus veritatis haec est: quia fides, cum sit principium cultus Dei 

(VIID), et fundamentum ejus, quae secundum pietatem. est (Tt. 1, 1), doctrinae, dictat 


Patris, seu ópotoóotov, non vero consubstantialem, id est, óuooóctov, admittebant; tertia Ácaciorum, qui Filium 
Patri similem in omnibus, praeterquam in substantia, autumabant. Omnium primus contra eos calamum 
strinxit S. Athanasius, quem secuti sunt SS. Basilius Caesar., Hilarius Pictav., Eusebius Vercell, aliique 
quamplures. Porro Árius damnatus primo fuit in Conc. Alexandrino an. 320, solemnius vero in Conc. Oecum. 
Nieaeno I an. 325. Alia quoque Concilia, praeter memorata, indicta fuere contra Arii fautores, ut Sardi- 
cense an. 347, duo Romana an. 368 et 370, et Aquilejense an. 381. — Contra hos in Symbolo Nicaeno 
credere profitemur: ,In Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia saecula, consubstantialem Patri." 

(IV) Spiritus saneti divinitatem impugnare ausus est Macedonius Patriarcha Constantinopolitanus 
saec. IV, quem Ss. Athanasius et Basilius strenue refutarunt, et Conc. Oecum. Cpolitanum I. an. 381 ana- 
themate percussit. — Sed contra in Symbolo Nicaeno-Cpolitano: ,Credo in Spiritum sanctum Dominum, vivi- 
ficantem, qui ex Patre Filioque procedit, qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur, qui lo- 
cutus est per prophetas." 

(V) Photiani Spiritum sanctum a solo Patre procedere contendunt. Haec haeresis exagitata primo 
fuit à Ss. Basilio Patriarcha Cptano et Nicolao I Magno, Rom. Pont., ac deinde a N. Seraphico Doctore; 
proseripta vero in Conoeilüs Oecum. Cptano IV an. 869, Lugdunensi II an. 1274, et Florentino an. 1439. 
Schisma autem a Photio initiatum, et a Michaéle Cerulario an. 1043 instauratum, adhue miserrime perdurat. 
— Bed contra in Symbolo Nicaeno-Cptano: ,Credo in Spiritum sanctum ... qui ex Patre Filioque procedit." 
— In Conc. Lugdun. II. definitum fuit: ,Credimus et Spiritum sanctum ex Patre Filioque procedentem.* 
Et in Florentino: ,Definimus... quod Spiritus sanctus ex Patre et Filio aeternaliter tanquam ab'uno prin- 
cipio et unica spiratione procedit.^ Vide w. 13. huj. capitis. 

(VI) Synodo Pistoriensi, ,si non pravo animo, imprudentius certe,^ ut ait Pius VI in Const. Aucto- 
rem fidei, nonnulla de augustissimo sanctissimae Trinitatis mysterio exciderunt, ,quae facile rudes praesertim. 
et incautos in fraudem impellere valeant. Si quidem, ,dum posteaquam rite praemisit Deum in suo esse 
unum et simplicissimum permanere, continuo subjungens ipsum Deum in tribus personis distingui, perperam 
discedit à communi et probata in christianae doctrinae institutionibus formula, qua Deus unus quidem in 
tribus personis distinets dicitur, non in tribus personis distinctws: cujus formulae commutatione hoc vi ver- 
borum subrepit erroris periculum, ut essentia divina distincta in personis putetur, quam fides catholica sic 
unam in personis distinctis confitetur, ut eam simul profiteatur in se prorsus indistinctam." 

(VII) Divina simplicitas negabatur ab Anthropomorphitis, qui Deum corporeum esse censebant. Im- 
pugnatur etiam a Pantheistis, qui Deum aut idem esse cum universo, aut saltem ex eo etiam coalescere con- 
tendunt. — Sed in Cone. Oecum. Lateran. IV, cap. Pírmiter, definitum fuit, quod in Deo sit ,Una essentia; 
substantia, seu natura, simplex omnino.^ Quibus verbis errores etiam refutantur Gilberti Porretani, et Abbatis 
Joachimi, quorum prior realem distinctionem inter divinam essentiam et attributa, et inter attributa & 
se invicem; alter, ut videtur, inter divinam naturam divinasque personas invexerant. De primo cfr. S. D. 
l. dist. 27. p. 1. a. 1. q. 4. Contra secundum habetur professio fidei Concilii Rhemensis an. 1148 a B. 
Eugenio III celebrati, in qua ita legitur: , Cum de tribus personis loquimur, Patre et Filio et Spiritu sancto, 
ipsas unum Deum, unam divinam substantiam esse fatemur. Et e converso, cum de uno Deo, una divina 
substantia loquimur, ipsum unum Deum, unam divinam substantiam esse tres. personas confitemur ... Cre- 
dimus et confitemur solum Deum, Patrem, Filium et Spiritum sanctum, aeternum esse; nec aliquas omnino 
res, sive relationes, sive proprietates, sive singularitates vel unitates dicantur, vel aliud hujusmodi, adesse Deo, 
quae sint ab aeterno, et non sint Deus." 

(VIII) Ad rem contra Rationalistas, quos Concilium Vaticanum de revelat. can. 2. damnavit his ver- 
bis: ,Si quis dixerit, fieri non posse, aut non expedire, ut per revelationem divinam homo de Deo cultuque 
ei exhibendo edoceatur; anathema sit." 


Pans I, 2. 41 


de Deo esse sentiendum altissime" et pissime". Non autem sentiret altissime, si non 
crederet, quod Deus posset se summe communicare: non sentiret piissime, si crederet, 
quod posset et nollet^: et ideo, ut altissime et piissime sentiat, dicit, Deum se summe 
communicare, aeternaliter habendo dilectum " et condilectum ", ac per hoc Deum unum 
et trinum". Huic autem fidei, in quantum dictat de Deo piissime sentiendum esse, 
attestatur tota sacra Scriptura, quae dicitur doctrina secundum pietatem; quia Deum 
fatetur habere prolem?, quam summe diligit, Verbum sibi coaequale?, quod ab aeterno 
genuit^, in quo cuncta disposuit, per quod cuncta produxit et gubernat*, per quod 
etiam carnem factum pro summa benignitate hominem redemit pretiosissimo ? ejus san-?,,P'*tos 
guine, redemptumque cibavit; per quod etiam in fine mundi summam misericordiam 
impertiendo?, ab omni miseria liberabit; ut per Christum omnes electi sint filii summi f,2etevt 
Patris, in quo erit omnis pietatis consummatio, et Dei ad nos, et e converso. In quan-Bfur cte. 


ris editt. et 


tum autem fides" dictat de Deo sentiendum altissime, non tantum attestatur ei sacra Wm 
ides om. 


Scriptura, verum etiam omnis creatura" (IX), juxta quod dicit Augustinus (Lib. 15. de". 
Trinit. c. 4): ,Neque enim divinorum librorum tantummodo auctoritas praedicat esse 
Deum; sed omnis, quae nos circumstat, ad quam nos etiam pertinemus, universa ipsa 
rerum natura proclamat, habere se praestantissimum conditorem, qui nobis mentem 
rationemque naturalem dedit, qua viventia non viventibus, sensu praedita non sentien- 
tibus, intelligentia non intelligentibus, immortalia mortalibus, potentia impotentibus, justa 
injustis, speciosa deformibus, bona malis, incorruptibilia corruptibilibus, immutabilia mu- 
tabilibus, invisibilia visibilibus, incorporalia corporalibus, beata miseris praeferenda vi- 
deamus. c per hoc, quoniam rebus creatis creatorem sine dubitatione praeponimus, 
oportet, u£ eum et summe vivere, et cuncta sentire atque intelligere, et mori, corrumpi, 
mutarique non posse, nec corpus esse, sed spiritum omnipotentissimum, justissimum, 
Speciosissimum, optimum, beatissimumque fateamur." Ecce in his duodecim includuntur 


alüssimae nobiltates essentiae? divinae". Sed post, ut ipse ostendit, haec duodecim 32" 


. ZE . . . . . . tim: 
reducuntur ad tria, scilicet ad aeternitatem, sapientiam et beatitudinem; et haec tria ad men pos- 


sunt ad tria 


unum, scilicet ad sapientiam, in qua includuntur mens generans, verbum nascens, etzru 45 
— Esse divi- 


amor utrumque nectens, in quibus fides dietat beatissimam consistere Trinitatem ". — Etsi aue ta- 


men redu- 
quoniam summa sapientia ponit Trinitatem, ponit etiam ^ nihilominus omnes prius ha- irn ee "et 
bitas nobilissimas conditiones, videlicet unitatem, simplicitatem et ceteras sequentes; ne- » Proles ed 
cesse est omnes praedictas nobilitates divini esse simul stare cum beatissima ? "Trinitate. 9 uen o». 
rte 
(IX) His verbis Traditionalistae refutantur, qui Dei existentiam, aliasque veritates ordinis naturalis 
absque lumine revelationis, propriis nempe naturae viribus, hominem cognoscere posse negant. Animadver- 
tendum tamen est Traditionalismum in rigidum et in mitigatum distingui. Qui cum De Bonald rigido ad- 
haerent, contendunt sermonem necessarium esse ad intelligendum, sermonem autem ab humana institutione 
obtineri minime posse. Ex quibus praemissis pronum est ipsis denegare homini destituto exteriori magisterio 
quamlibet intellectualem cognitionem. E contra Traditionalistae mitigati, ducibus Ventura et Donnetty, do- 
cent humanam rationem, absque lumine revelationis, nullam assequi posse notitiam rerum spiritualium et 
moralium tantum. Porro ob oculos hic habendus est cam. Í. de revel. Conc. Vatic.: ,Si quis dixerit: Deum 
unum et verum Creatorem et Dominum nostrum, per ea, quae facta sunt, naturali rationis humanae lumine 
cognosci non posse; anathema sit". 


8. Bonaventurae Breviloq. HH 


42 


PARS, I, 2. 


Ap Carvr II. 


! ,Cum unum multo completius sit in Deo, quam in 
creaturis, multo formalius ibi dicitur positive. Et rursus, 
cum omnis unitas ad primam unitatem reducatur, et non 
est reductio habitus ad privationem, necesse est quod unum 
in Deo aliquid ponat. Et propterea dicendum, quod est 
loqui de hoc nomine Unus in creaturis, vel quantum ad 
rem intellectam, vel quantum ad rationem intelligendi. Si 
enim loquamur quantum ad rationem intelligendi, sic dico, 
quod dicitur privative; unde et ratio ejns assignatur per 
privationem divisionis, sive multitudinis; et hoc est, quia 
unum est primum, et prima non habent intelligi à nobis, 
et notificari nisi per posteriora; et inde est, quod priva- 
tive dicitur unum: unitas autem in substantia, quantitate 
et qualitate, quia habet aliquid prius, per quod possit in- 
telligi, dicitur positive, ut identitas, aequalitas, similitudo, 
et eorum opposita privative. Si autem loquamur quantum 
ad rem intellectam, sic unum habet respectum ad mate- 
riam, et habet respectum ad formam. Ratione respectus 
ad materiam, est in se indivisum, tamen potentia divisibile; 
et quia potentia materialis se habet per modum privationis, 
similiter e& unum. Ratione respectus ad formam, quae dat 
esse distinctum et limitatum, sic dicit positionem. .Quo- 
niam igitur in Deo est unum omnino secundum formam, 
in ereaturis attenditur et secundum formam et secundum 
materiam; hinc est, quod solum in Deo positive, in crea- 
turis vero aliquando accipitur positive, aliquando privative, 
secundum rem." 1. dist. 24. a. 1. q. 1. 

? ,Cum dicimus plures esse personas, singularitatem 
atque solitudinem excludimus.^ — ,Notandum, quod in 
divinis recipimus unitatem, non singularitatem, nec soli- 
tudinem, quia singularitas excludit communicabilitatem, et 
solitudo excludit pluralitatem; et nos ponimus unam essen- 
tiam in pluribus: ideo hoc non recipimus. Similiter no- 
tandum ex parte pluralitatis, quod recipimus ista quatuor, 
alietatem, pluralitatem, discretionem atque distinctionem; 
sed haee quatuor e contrario non recipimus, scilicet di- 
versitatem , multiplieitatem , divisionem et separationem. 
Ratio autem hujus est, quia separatio supponit divisionem, 
divisio multiplicitatem, multiplicitas diversitatem, diversitas 
autem ponit formae vel naturae distinctionem. Et quia in 
divinis est naturae omnimoda unitas; ideo cum non reci- 
piatur diversitas, nec aliquod istorum quatuor. E contra, 
discretio supponit distinctionem, distinctio pluralitatem, plu- 
ralitas alietatem. —.Alietas autem non tantum attenditur 
quantum ad formam, sed etiam quantum ad suppositum; 
et quia sunt plures hypostases, ideo praedicta quatuor in 
divinis recipiuntur. Distinctio autem nominum praedicto- 
rum haec est; nam de primis quatuor, alietas et pluralitas 
important distinctionem a parte rei, sed distinctio et dis- 
eretio per comparationem ad nostram cognitionem; sed 
alietas per modum substantiae, pluralitas per modum quan- 
litatis, quamvis non sit ibi vere quantitas. Distinctio autem 
et discretio differunt, quia discretio dicitur in comparatione 
ad visum, sed distinctio in comparatione ad tactum. Alia 
autem quatuor differunt sic, quia diversitas attenditur se- 
cundum substantiam, multiplicitas quantum ad veram quan- 
litatem, divisio quantum ad positionem, sive ad discontinua- 


tionem, sed separatio quantum ad ubi. Vel aliter, diver- 
sitas quantum ad principium intrinsecum, multiplicitas 
quantum ad numerum, divisio quantum ad terminum, se- 
paratio vero attenditur quantum ad medium interjectum." 
Ibid. ín expos. text. | 

? ,Impossibile est plures Deos esse, et si recte accipia- 
tur significatum hujus nominis, Deus, non solum est im- 
possibile, sed etiam non intelligibile. Deus enim dicit 
simpliciter summum, et in re, et in opinione cogitantis. 
Quia in re; ideo omnia ab ipso, et in ipso, et ad ipsum; 
et in ipso omnino est status: ideo impossibile est intelligere, 
salvo hoc intellectu, quod aliquid sibi parificetur aliud ab 
ipso. Item nihil majus Deo cogitari potest, nec etiam 
aequale, quia summum in opinione; ideo impossibile et 
non intelligibile est ponere plures Deos.^ 1. dist. 2. 
a. 1. q. 1. 

* ,In divinis aliquo modo est numerus, aliquo modo 
non. Nam secundum quod dicit distinctionem personalem 
secundum originem, sic dicendum est numerum esse in 
divinis; secundum autem quod aggregationem et divisionem 
substantialem dicit, non est ponendus numerus in divinis.^ 
1. dist. 24. a. 2. q. 1. 

$ ,Utrum sit ponere in Deo personarum pluralitatem. 
Et quod sic, ostenditur supponendo de Deo quatuor. Pri- 
mum est, quod in ipso sit summa beatitudo. Secundum 
estí, summa perfectio. Tertium est, summa simplicitas. 
Quartum est, summa primitas. Ex prima suppositione 
arguitur sic: Ibi est summa beatitudo; sed ubicumque 
est summa beatitudo, est summa bonitas, summa caritas, 
el summa jucunditas. Sed si est summa bonitas, cum 
bonitatis summae sit se communicare, et hoc est maxime 
in producendo ex se aequalem, et dando esse suum; ergo 
etc. Si summa caritas, cum caritas non sit amor privatus, 
sed ad alterum; ergo requirit pluralitatem. Item, si summa 
jueunditas, cum nullius boni sine socio sit jucunda pos- 
8essio; ergo ad summam jucunditatem requiritur societas, 
et ita pluralitas. Ex secunda suppositione arguitur sic: 
Ibi est summa perfectio; sed perfectionis est producere 
talem, qualis ipse est in natura; ergo necesse est ibi esse 
multiplicationem; sed hoec non potest esse secundum aliam 
essentiam ; ergo oportet, quod sit secundum aliam per- 
Sonam, sive suppositum. Ex tertia suppositione arguitur 
sic: Ibi est summa simplicitas; sed simplicitatis est, quod 
aliqua natura sit in pluribus, ut patet in universali; sed 
ex defectu simplicitatis est, quod numeretur in illis; ergo 
si in Deo est simplicitas in nihilo deficiens, est in pluribus 
non numerata essentia; ergo ete. Ex quarta suppositione 
arguitur sic: Ibi est summa primitas; sed quanto aliquid 
est prius, tanto foecundius est, et aliorum principium; 
ergo sicut essentia divina, quia prima, est principium 
aliarum essentiarum; sic persona Patris, cum sit prima, 
quia a nullo est principio, habet foecunditatem respectu 
personarum; sed foecunditas in Deo respectu Dei non 
potest esse nisi actui conjuncta; ergo necesse est plures 
esse personas." 1. dist. 2. a. 1. q. 2. fundam. 

$ ,Omnipotens Deus Pater, Filius, Spiritus sanctus 
unus est Deus, nam in unitate naturae numerali est realis 


PARS 


pluralitas personarum, quarum prima, scilicet Pater, a nullo 
est produeta, nec producibilis; nec genita, nec generabilis; 
nec spirata, nec spirabilis; nec creata, nec creabilis. $Se- 
cunda persona, scilicet Filius, est genita a Patre naturali 
productione, naturali foecunditate intellectus per memoriam. 
Tertia persona, scilicet Spiritus sanctus, est spirata a Patre 
et Filio, non genita, nec creata, sicut nec secunda persona 
est creata, nec spirata.^  Declar. Termin. Theol. — Alibi 
S. D. hoe mysterium in sole mirifice adumbrat his verbis: 
Bol aeternus, Pater et Filius et Spiritus sanctus. Pater 
scilicet. summe vigens, Filius summe fulgens, Spiritus 
sanctus summe calens. Pater, lux ingentissima: Filius, 
splendor pulcherrimus et fulgentissimus, Spiritus sanctus 
amor ardentissimus. Sicut iste sol cuncta vivificat, cuncta 
illustrat, cuncta calefacit; et sicut ista tria, vigor, splendor, 
calor, sunt unus sol, et tamen habent distinctionem, nec 
sunt tres soles; sic Pater, Filius, Spiritus sanctus, sunt 
unus Deus. Et sicut vigor est splendens et calens in isto 
sole visibili, splendor est vigens et calens, calor vigens et 
splendens; sic Pater est in seipso et in Filio et in Spiritu 
sancto; et Filius est in Patre et in'se et in Spiritu 
sancto; et Spiritus sanctus est in Patre et in Filio et 
in seipso secundum rationem circumincessionis, quae notat 
identitatem cum distinctione." Serm. 24. in Hexaém. m 
princip. 

' ,Cum inter personas divinas sit ratio producentis et 
producti, inter eas ordo originis est ponendus.^ — ,Triplex 
est ordo, scilicet secundum positionem, secundum ante- 
cessionem et secundum originem. Ordo secundum posi- 
tionem dicitur aliquorum, quorum unum est superius, aliud 
inferius. Et hoec potest esse dupliciter, vel in loco, vel in 
dignitate: et hic ordo non cadit in divinis. . . . Ordo 
vero secundum antecessionem dicitur esse eorum, quorum 
unum prius est, alterum vero posterius; et hoc dicitur du- 
plieiter, aut quia antecedit duratione, sive tempore, aut 
prius naturali intelligentia, sive cognitione: et hic ordo 
non est in divinis, sicut probat ratio tertia, quia hie ordo 
tolit aequalitatem et simultatem, quorum utrumque per- 
fecte est in divinis. Ordo autem secundum originem, sive 
secundum emanationem, est producentis ad productum: 
et iste ordo est in divinis, quia ibi est ordo principii et 
principiati, sive producentis et producti. . . . Ad illud 
quod objicitur: Ubi est ordo, ibi dependentia; dicendum 
quod ordo importat habitudinem; et quia habitudo in crea- 
turis, ratione imperfectionis, dicit dependentiam; ideo in 
ereaturis importat dependentiam, in divinis autem solum 
ponit comparationem et connexionem, et nullam dependen- 
tiam et inclinationem.^ 7. dist. 20. a. 2. q. 1. 

$ ,Divinae personae habent ordinem naturae, non quod 
altera sit posterior altera, sed quod altera ex altera; vel 
ordinem naturae, id est naturalis originis." 1. dist. 20. 
a. 2. q. 2. 

? ,Ab Omnipotente detrahere maximum posse est im- 
possibile; sed Deus Pater est omnipotens, cujus maximum 
posse est generare Filium; ergo detrahere ei posse generare 
Filium est impossibile. Sed in aeternis potentia est con- 
juncta actui; ergo pari ratione impossibile est auferre 
actum generationis; ergo impossibile est non generare. 
Sed impossibile non esse, et necesse esse convertuntur; 
ergo necesse est generare.^ 1. dist. 6. a. 1. q. 1. fund. 3. 


I, 2. 43 

19 ,Generatio est productio substantifioca per modum 
naturae." Decl. Term. Theol. — ,Generare de sui propria 
ratione est similem sibi in substantia et natura producere. 
Sibi vero similem in natura producere tripliciter est, Aut 
per impressionem suae similitudinis in alio; et sic generatur 
character a sigillo, lumen a luminoso, species ab objecto. 
Alio modo per eduetionem speciei consimilis ab alio; et 
sie generatur elementum ab elemento. Tertio modo per 
productionem similis de simili, sive de seipso; et sic gene- 
ratur .animatum ab animato: et iste tertius modus est 
perfectior. Unde non reperitur nisi in substantiis haben- 
tibus formam nobilem, quae est vita. Et iste modus ge- 
nerationis est secundum nascentiam, et est in Deo et crea- 
turis, sed differenter, quia producere alium ex seipso potest 
esse dupliciter, vel ex se toto, vel ex parte sui. Ex se 
toto non potest producere nisi ille, cujus essentia potest 
esse in pluribus una et tota. Nam si non potest esse in 
pluribus una et tota, si generans dat totam suam sub- 
stantiam generato, tunc substantia tota transit in genera- 
tum, et generans perdit substantiam totam generando, 
quod esse non potest. Ideo adhuc necesse est, quod talem 
habeat substantiam, quae una et tota sit in pluribus; talis 
autem substantia non est nisi substantia habens summam 
simplicitatem; haec autem est sola divina essentia, in qua 
propter summam simplicitatem suppositum non addit ad 
essentiam , unde nec ipsam coarctat, nec limitat, nec 
formam multiplicat. Et ideo in eo potest esse generatio 
communicans eandem substantiam totam: et talis generatio 
est omnimodae perfectionis, et in solo Deo reperitur, ratione 
jam dicta. Alio modo contingit aliquem ex se producere 
quantum ad partem sui. Sic pater naturalis generat filium, 
partem substantiae transmittendo et descindendo. Et haec 
generatio necessario est cum íransmutatione, quia enim 
pars decisa non habet actum totius, necesse est quod per 
mutationem acquirat; sed quod acquirit quod non habet, 
variatur; ideo haec generatio est mutatio, et habet varia- 
tionem conjunetam. Est etiam cum corruptione adnexa; 
quia enim aliqua pars generantis deperditur, generans est, 
a quo potest fieri ablatio, et ita corruptio. Est etiam cum 
conversione adjuncta; quia enim fit deperditio, necesse est, 
quod per nutrimentum fiat restauratio. Et ideo generatio 
in creatura et perfectionis et imperfectionis est, per- 
fectionis a parte virtutis producentis, imperfectionis a parte 
subjecti divisibilis; et ideo est in solis animatis, quae 
habent formam perfectionis, id est animam et ipsum, scilicet 
corpus, defectibile et restaurabile. Generatio vero in di- 
vinis est omnimodae perfectionis, quod enim non est ex 
parte, ideo est, quia habet actu speciem. Et ideo nec ibi 
est in natura imperfectio, nec variatio, quia nihil novum 
acquiritur; nec corruptio, quia nihil adimitur; nec nutritio, 
quia nihil restituitur." 1. dist. 9. a. 1. q. 1. Ofr. quoque 
1. dist. 7. a. 1. qq. 1. 3. 4. 

5! Secundum rationem intelligendi,prior est emanatio 
Verbi, tum quia Verbum est Spiritus sancti principium, 
tum etiam quia Verbum procedit per modum naturae, sed 
Spiritus sanctus per modum liberalis voluntatis; tum etiam 
quia intelligimus emanationes in personis per emanationes 
repertas in imagine. In imagine autem constat, quod 
cognitio et intelligentia praecedit amorem et voluntatem; 
non tamen volo dicere, quod in divinis sit emanatio naturá 

6* 


44 PARS, 


posterior emanatione, sicut reperimus in imagine creata." 
1. dist. 12. a. 1. q. 4. 

1? ,Spiritus sanctus procedit prius a Patre quam a 
Filio, auctoritate, non tempore, vel causalitate, vel origine." 
— jPrius dicitur multipliciter. Dicitur enim prius dura- 
tione, prius causalitate, prius origine, prius auctoritate. 
Et primis duobus modis prius nullo modo cadit in Deo, 
quia prius duratione contrarium est aeternitati, prius cau- 
salitate contrarium est essentiae unitati. Sed prius origine, 
quo alter ex altero, et prius auctoritate, quo alter accipit 
ab altero, cadit ibi. Sed prius origine cadit respectu pro- 
ducentis et producti, cum alter oritur ex altero; eum vero 
unum oritur a duobus, non cadit ibi prius origine, quia 
tune ambo sunt unum originale principium; tamen cadit 
ibi prius auctoritate, quia quamvis Pater et Filius sint 
unum in producendo, tamen hoe accipit Filius a Patre. 
Si ergo quaeritur, utrum per prius procedat Spiritus san- 
ctus a Patre, quam a Filio; si intelligatur duratione, falsum 
est; similiter si prius causalitate. Si autem prius aucto- 
ritate, ut prius idem sit quod principalius, veritatem ha- 
bet.^ 1. dist. 12. a. 1. q. 1. Spiritus sanctus non 
plenius procedit a Patre quam a Filio, neque immediatius." 
— gQBpiritus sanctus dicitur procedere a Patre principa- 
liter et per se. Principaliter, quia auctoritas est in Patre, 
per se, quia non tantum mediante Filio, sed etiam 
immediate. Non tamen plenius procedit a Patre, nec per- 
fectius, quia plenius ponit gradum perfectionis, ponit etiam 
compositionem substantiae in producto, quorum neutrum 
est in divinis. Unde si ponatur haec, quod illud, quod 
procedit ab aliquo principalius, etiam plenius procedit, 
aut si non plenius, neque principalius, simpliciter est ne- 
ganda." — ,Produetio Spiritus sancti est mediata simul 
et immediata. Mediata, in quantum est a Filio, et Filius 
a Patre; sed immediata, in quantum ipse Spiritus sanctus 
ab ipso Patre spiratur... Et hunc modum oportuit esse 
in Deo propter summam germanitatem. Si enim tantum 
mediata esset processio Spiritus sancti, ut tantum esset 
a Filio, non esset summa germanitas Spiritus sancti cum 
Patre. Similiter, si omnino immediata, ut esset a Patre 
tantum, non esset summa germanitas cum Filio." 1. dist. 12. 
a. 1. qq. 2—3. 

13 ,Fidei veritas est, quod Spiritus sanctus procedit a 
Patre et Filio. Ad intelligentiam autem controversiae 
Latinorum et Graecorum, et originem ejus, notandum est 
quod circa processionem Spiritus sancti de Filio est duo 
considerare, scilicet articuli cognitionem, et ejusdem cogniti 
professionem. In primo orta est differentia, in secundo 
controversia. Cognitio autem hujus articuli fundamentum 
habet a Seriptura, profectum vel incrementum a ratione, 
sed conservationem a revelatione. In Seripturae auctori- 
tate Graeci et Latini conveniunt, quae dicit Spiritum san- 
ctum esse Filii, et mitti a Filio; sed in ratione et revela- 
tione differunt. In,ratione quidem intelligendi, nam cum 
Seriptura dicat Spiritum sanctum procedere, Graeci ad in- 
telligendum usi sunt alio modo et alia similitudine pro- 
cessionis, alio modo Latini. Nam cum processio dicatur 
in creaturis motus localis ab uno in alium, et dicatur mo- 
tus causalis unius ex alio, Graeci intellexerunt processio- 
nem primo modo, ab uno in alium, Latini vero secundo 
modo. Et in hoc melius intellexerunt Latini quam Graeci, 


L2. 


quia comparaverunt processionem aeternam  processioni 
magis spirituali, et ideo magis simili comparaverunt, et 
sic melius. Similiter Seriptura dicit*) Spiritum sanctum 
per spirationem procedere. Sed cum duplex sit spiratio, 
scilicet flatus exterioris, et amoris interioris, Graeci com- 
parant Spiritum spirationi flatus exterioris, sed Latini spira- 
tioni interioris amoris; et ideo Latini melius, quia spiri- 
tualiori et similiori similitudini aptaverunt. Similiter cum 
Seriptura dicat **) Spiritum sanctum procedere ut nexum 
et communionem, et duplex possit esse nexus, vel sicut 
medium jungens alteri, vel sicut extremum, in quo con- 
junguntur; Graeci comparaverunt primo modo, Latini se- 
eundo modo, et ideo spiritualiori et similiori, quia ille 
nexus magis habet similitudinem personae. Quia ergo dif- 
ferentiam habuerunt in ratione, et Latini spiritualius et 
convenientius ecomparaverunt; ideo ex ratione sua sunt 
elevati, et per hoc ad intelligentiam Scripturae dispositi; 
et ideo manifesta revelatione edocti sunt de Spiritus saneti 
processione. Graeci vero, quia similitudines differentes ot 
minus proprias aptabant, ideo sunt sua ratione depressi, 
et non valentes intelligere Spiritum a Verbo procedere, 
nec in alium ab aeterno procedere, arctaverunt Scripturam 
ad intelligendum de processione temporali; et ideo sibi 
viam revelationis clauserunt. Haec est ergo ratio diver- 
sitatis in hujus articuli cognitione. — Controversia vero 
venit ex hujus articuli professione. Professio vero articuli 
venit ab Ecclesia Latinorum ex triplici causa, videlicet ex 
fidei veritate, ex periculi necessitate, ex Ecclesiae auctori- 
tate. Fides dictabat hoc, et periculi necessitas imminebat, 
ne forte aliqui hoc negarent, in quod periculum inciderunt 
Graeci, et Ecclesiae auctoritas aderat; et ideo sine mora 
exprimi debebat.  Negatio vero hujus articuli venit ex 
tripliei causa, scilicet ex ignorantia, ex superbia et per- 
tinacia. Ex ignorantia, quia nec Scripturam intellexerunt, 
nec habuerunt congruam rationem, nec apertam revelatio- 
nem. Ex superbia, quia cum reputarent se sciolos, et vo- 
cati non fuerunt, noluerunt profiteri quod non erat per 
eos inventum. Ex pertinacia, ne convincerentur, et irra- 
tionabiliter moveri viderentur, invenerunt pro se rationes 
contra veritatem. Et ideo suam sententiam defendere ausi 
sunt, et auctoritati Ecclesiae Romanae obviare; et ideo 
facti sunt haeretici, quia negant fidei veritatem, et schis- 
matici, quia recesserunt ab Ecclesiae unitate. Sed quia 
mos est haereticorum et schismaticorum, cum se non pos- 
sunt rationibus communire, adversam partem accusare; 
ideo nos accusant et redarguunt, tamquam curiosos, et 
tamquam excommunicatos et schismaticos. Curiosos, quia 
sine hujus articuli professione salus erat. Quare ergo in- 
tromiserunt se Latini hoc perquirere, quod non fuit neces- 
sarium? Sed ad hoc patet responsio. Opportunum fuit pro- 
pter periculum, in quod ipsi inciderunt. Similiter dicunt 
nos excommunicatos, quia Symbola corrupimus, in quibus 
per sanctos Patres sub excommunieationis poena hoe erat 
prohibitum. Et ad hoc patet responsio per praedicta, quia 
non corrupimus, sed perfieimus; nec sententia lata est 
contra perficientes, sed contra corrumpentes. Vel potest 
dici, sicut dicit Anselmus (7Uib. de proc. Sp. s.), quod novum 


*) Forte implicite, sed explicite nusquam. Not. Ed. Rom. 
**) Neque hoc expresse. Jt. 


PARS 


edidimus, quod quidem facere potuimus, quia Romana Ec- 
elesia plenitudinem potestatis a Petro Apostolorum prin- 
cipe acceperat, in quam nulla Patrum sententia nec inter- 
dictum ponere, nec aretare potuit, nec ei praejudicare, 
nec ligare eam ad aliquid *). Similiter dicunt nos schis- 
matieos, quia & nobis incipit divisio. Cum enim hoc velle- 
mus asserere, noluimus eos vocare. Et ad hoc responderi 
potest pro Latinis, quod eos vocare non fuit opportunum, 
quia Ecclesia sine eis hoc poterat, et quia erat laboriosum 
propter distantiam, erat infructuosum propter insipientiam, 
quia jam non erat in Graecis sapientia tanta, sicut fuerat, 
immo ad Latinos transierat. Erat nihilominus periculosum, 
quia quod pro certo habendum erat, periculum erat du- 
cere in dubium. Et sic patet, quod frivolae sunt earum 
accusationes . .. Ad illud quod objicitur, quod non reperi- 
tur in Scriptura, dicendum quod si verba non reperiantur, 
reperitur tamen sensus... Tamen argumentum non valet. 
Non reperitur in Scriptura; ergo non est verum. Quia 
Scripturae mos est quaedam tacere propter insinuandam 
humilitatem. Unde Dominus volens nos erudire ad humi- 
litatem, omne quod suum est, Patri attribuit, sicut in Jo- 
anne (7, 16): Mea doctrina non est mea. Similiter dicitur 
(Jo. 15, 26): Qui a Patre procedit, loquens de Spiritu san- 
cto; et tamen ipse subjungit (Jo. 16, 15): Omnia, quae 
Pater habet, mea sunt. Et ideo argumentum non valet." 
1. dist. 11. a. 1. q. 1. concl. et ad 5. 

!* Spiratio est productio substantifioa per modum vo- 
luntatis.^ Decl. Term. Theol. — Spiritus sanctus procedit 
a Patre et Filio, in quantum sunt unum in foecunditate 
voluntatis. "Una autem est in Patre et Filio voluntas, 
quia Pater et Filius sunt una substantia. Si ergo est in 
eis voluntatis foecunditas, una est foecunditas in eis. Vo- 
luntatis autem foecunditas est in Patre et Filio, quia uter- 
que Deus improcessibilis. Sicut enim superius dictum fuit 
(dist. 2) de numero personarum, et infra (dist. 28) melius 
patebit, cum agetur de innascibilitate (vide inferius cap. 
$eqd.), quae idem est in Patre, primitas et primum et 
principium sunt idem, et ratio primitatis est ratio princi- 
piandi, sive foecunditatis. Quoniam ergo Pater prior est 
in omni emanatione, scilicet processione et generatione, 
quia nec generatur, nec procedit; hine est, quod utroque 
modo est principium. Quia vero Filius prior est emana- 
tione processionis, non generationis, quia generatur, tamen 
est inspirabilis; hinc est, quod est principium spirandi, non 
generandi Quia vero Spiritus sanctus neutro modo .se 
habet, neutro modo est principium. Inde est ergo, quod, 
quamvis Spiritus sanctus a duobus procedat, quia tamen 
procedit, non ut sunt differentes, sed ut est in eis una 


*) ,Etsi autem Graeci teneantur credere, etiam a Filio 
Spiritum sanctum procedere, non tamen tenentur in symbolo 
pronuntiare." Ita Benedictus XIV in Bulla Etsi pastoralis dat. 
die 26 maji 1742, qui ibidem haec subdit notatu digna: ,Con- 
traria tamen consuetudo ab Albanensibus graeci ritus laudabiliter 
recepta est, quam ab iisdem Albanensibus aliisque quibuscum- 
que in Ecclesiis, ubi ea viget, servari volumus; quin etiam a 
graecis presbyteris aliarum quarumcumque regionum eommoran- 
tibus in Italia ejusque insulis adjacentibus, si ab Ordinariis 
locorum, vel ob suspicionem haeresis, vel ob scandalum, vel 
ob aliam justam causam requisiti fuerint, particulam illam filioque 
in symbolo pronuntiari praecipimus ac mandamus*. 


L, 2. 45 
foecunditas voluntatis, patet quod Spiritus sanctus procedit 
ab eis, in quantum sunt unum." 1. dist. 11. a. 1. q. 2. 

15 ,Processio est spiratio passiva. Spiratio est spiratio 
activa.^ Decl. Term. Theol. — ,In divinis verissime est origo, 
ergo et productio; sed omni productioni activae respondet 
productio passiva; sed productio passiva est processio; 
ergo & primo ad ultimum in divinis vere et proprie est 
processio... Ád completam rationem processionis ista duo 
requiruntur, quod sit ab alio, et in alium tendat; sed amor, 
qui est Spiritus sanctus, non procedit a Patre, in quantum 
amat se, nec a Filio, in quantum amat se, sed in quan- 
tum unus amat alterum, quia nexus est; ergo Spiritus 
sanctus esí amor, quo amans tendit in alium, et ista duo 
complectuntur rationem processionis perfectae; ergo pro- 
cessio est in divinis... Processio in creaturis dicit respe- 
cium ad principium a quo, ut radius dicitur procedere a 
sole, sicut flos ab arbore: et quod dicit motum, hoc accidit 
ei. Et similiter ratione nominis dicit respectum ad termi- 
num ad quem: et quod dicit elongationem, hoc accidit ei. 
Quoniam ergo in divinis uterque respectus reperitur, nam 
persona procedens respectum habet ad principium a quo, 
ut amor procedens ab amante respectum habet ad ama- 
tum, amor scilicet ille, qui est nexus et caritas; ideo vere 
et proprie et perfecte ratio processionis invenitur in di- 
vinis." 1. dést. 13. a. 1. q. 1. — ,Quemadmodum $Spiritus 
sanctus non est Filius, sic Spiritus sancti processio non 
est generatio." — ,Sicut Pater dicitur ingenitus, quia ab 
eo removetur omnis generatio, quia nec generatur, nec est 
a generato; similiter e converso processio proprie de eo 
dicitur, in quo est omnino ratio procedendi: et talis est 
Spiritus sanctus, quia procedit, et est a procedente; non 
sic autem Filius; ideo Spiritui sancto attribuitur. Aliter 
potest dici, quod completa ratio processionis consistit in 
comparatione ad principium a quo, et ad terminum ad 
quem; et quia Spiritus in sua emanatione, quia nexus est, 
utrumque respicit, Filius alterum; ideo completissima ratio 
hujus nominis reperitur in Spiritu sancto, quamvis aliquo 
modo reperiatur in Filio; et ideo Spiritui sancto appro- 
priatur.^ 1. dist. 13. a. 1. q. 2. ad 4. ,Recipitur a Patri- 
bus orthodoxis haec sententia: Pater et Filius sunt unum 
principium Spiritus sancti, quod quidem principium dicit 
unitatem communis notionis in comparatione ad essentiae 
et vis spirativae unitatem." — ,Tametsi concedatur, quod 
Pater atque Filius sint unum principium Spiritus sancti, 
non tamen illud est concedendum, quod Pater et Filius 
sint unus spirator." 1. dist. 29. a. 2. qq. 1. 2. 

1$ ,Quamvis divina essentia sit unum quid simplicissi- 
mum, tamen est pelagus substantiae infinitum ... ideo 
multis modis intelligimus Deum, et diversis nominibus ex- 
primimus, et secundum quod per illos modos intelligimus, 
plura enuntiamus, ita quod Deo aliquid attribuimus secun- 
dum unum modum, quod non secundum alium; et vere 
quidem, quia omnia in Deo habent veram existentiam." 
1. dist. 45. a. 2. q. 1. 

!! Essentia divina est summe una, id est, nullo modo 
divisibilis in plures essentias." Decl. Term. Theol. 

1 ,Essentia divina ... est summe simplex, id est, non 
composita ex multis rebus distinctis a se invicem re, nec 
componibilis cum rebus a se re distinctis; sed quidquid 
est in ea, propter sui infinitatem, est una res cum ea." 


46 PARS 


Decl. Term. Theol. — , Ad hoc quod principia aliquid con- 
stituant, oportet quod principia sint differentia, sint de- 
pendentia, sint imperfecta, sint etiam difformia. Si enim 
essent omnino conformia et perfecta, non possent aliquid 
constituere, quia ex duobus entibus actu nihil fit. Quia 
ergo differentia, ideo sunt composita, quasi cum aliis po- 
sita. Quia dependentia, ideo infirma. Quia imperfecta, 
ideo obscura. Quia dissimilia, ideo disparia. Deus autem 
non potest esse ex differentibus et diversis, quia est vita 
per essentiam. Non potest esse ex infirmis, quia virtus 
per essentiam. Non potest esse ex imperfectis et obscuris, 
quia lux est. Similiter non potest esse ex disparibus et 
dissimilibus, quia spiritus per essentiam. Summa ergo 
actualitas, summa potestas, summa claritas, summa spiri- 
tualitas non permittunt in Deo esse aliquam compositionem. 
Unde ex his quatuor conditionibus quatuor rationes eliciun- 
tur probantes Deum simplicissimum." 1. dist. 8. p. 2. dub. 6. 

1 ,Hssentia divina... est immensa, id est, ipsa per 
seipsam est praesens omni rei, et persona per ipsam ope- 
ratur in omni re, et manu tenet et intelligit omnia. Decl. 
Term. Theol. — ,Deus, cum ab alio non conservetur, ne- 
que mensurabilis sit, loco non ambitur: est tamen in omni 
loco, quia per praesentiam suam supplet loci indigentiam." 
— jyTriplex est conditio, secundum quam comparatur lo- 
eatum ad locum. Una, secundum quam locatum excellitur; 
et haec est proprietas salvationis, si enim locatum indiget 
loco, et locus complet ejus indigentiam, et conservat na- 
turam: et secundum hane proprietatem sola corporalia 
sunt in loco, non autem spiritualia, quia non recipiunt in- 
fluentiam a loco corporeo. Alia est proprietas, secundum 
quam locatum aequatur et proportionatur loco; et haec 
est proprietas commensurationis: et secundum hane con- 
ditionem proprie corporalia sunt in loco, quia illa sunt 
commensurabilia, unde circumscribuntur; spiritualia autem 
minus proprie, nam non sunt commensurabilia respectu 
partium, sunt tamen diffinibilia respectu totius. Tertia 
est conditio, secundum quam locatum excedit locum, vide- 
licet quod per sui praesentiam replet et supplet indigen- 
tiam loci, locus enim sine locato privatus est et indigens, 
sicut coneavitas oculi sine organo. Quoniam ergo Deus 
ad nullam creaturam comparatur, nec secundum rationem 
inferioritatis, nec aequalitatis, sed superioritatis et excel- 
lentiae, Deus non est in loco quantum ad primam et se- 
cundam proprietatem, sed solum quantum ad tertiam, sci- 
licet quod per praesentiam supplet loci indigentiam. Nam 
locatum per praesentiam replet distantiae vacuitatem, Deus 
autem per praesentiam replet vacuitatem essentiae, et illa 
quidem sine hac esse non potest." 1. dist. 37. p. 1l. a. 1. 
q. 2. — ,Soli Deo proprie et singulariter convenit esse 
ubique, et nihil aliud a Deo ubique esse potest." — , Esse 
ubique, sicut dicunt Sancti, convenit soli Deo proprie et 
singulariter, ita quod nulli convenit alii, nec intelligi po- 
test convenire, si recte intelligatur. Nam Deus dicitur esse 
ubique,'ita quod ex parte Dei intelligitur identitas et 
totalitas, ex parte loci pluralitas et universalitas. Per 
conditionem identitatis excluditur universale, quod quam- 
vis sit in omnibus singularibus, tamen secundum aliud et 
aliud suppositum, et ita numeratum. Per conditionem 
totalitatis excluditur numerus, nam quamvis numerus sit 
ubique, tamen secundum aliam et aliam partem. Per con- 


L, 2. 


ditionem pluralitatis à parte loci excluditur spiritus crea- 
tus, qui quamvis sit in pluribus partibus corporis, non 
tamen in omnibus nisi ut unitis. Per conditionem univer- 
salitatis excluditur corpus Christi sub sacramento, quod 
quamvis sit in pluribus, non tamen est in omnibus, nec 
esse potest, quia hoc solum convenit ei sub sacramento." 
Ibid. a. 2. q. 1. — ,Esse ubique convenit Deo aeternaliter, 
prout dicit praesentialitatem divinae immensitatis, per quam 
est praesens omni ei, quod est, sive sibi, sive alii: tempora- 
liter vero, prout connotat locum creatum, sive rem." — 
Esse ubique dupliciter potest accipi de Deo, sicut et esse 
semper. Uno enim modo semper importat divinam immensi- 
tatem secundum durationem; et sic idem est quod aeterni- 
tas, et convenit Deo aeternaliter. Alio modo connotat si- 
multatem temporis; et sic convenit ei & principio temporis. 
Sie esse ubique uno modo importat praesentialitatem divinae 
immensitatis, per quam est praesens omni ei, quod est, sive 
sibi, sive alii: et sic idem est esse ubique, quod Deum esse 
immensum ; et sic convenit Deo aeternaliter . .. Alio modo, 
prout connotat locum creatum, sive rem: et sic convenit 
ei ab initio rerum et locorum propter connotatum, et con- 
venit semper, et adhue est proprium, quia convenit soli et 
semper, uno modo, licet non aeternaliter, sicut etiam est 
in demonstrativis." Ibid. q. 2. 

? ,Essentia divina .. . est aeterna, id est, non incoepit, 
nec desinit, simul et semel omnes perfectiones indivisibili- 
ter continet.^ Ibid. — ,Aeternum est, quod principio caret. 
Et licet de suo nomine non dicat nisi privationem initii 
durationis, per appropriationem tamen dicit privationem 
omnis principii^ 1. dist. 31. p. 2. a. 1. q. 8. Cfr. etiam 
Centiloq. p. 3. s. 7. 

^! , Essentia divina... est incommutabilis, id est, nec 
substantialiter, nec accidentaliter mutabilis, nec generabilis, 
nec corruptibilis, nec aliquo modo perfectibilis, vel defecti- 
bilis.^ Decl. Term. Theol. —  ,lmmutabilitas dicitur per 
privationem mutabilitatis. Mutatio autem dicitur tripliciter. 
Uno modo ab ente in ens; et haec est mutatio secundum 
accidens, et dicitur variatio. Alio modo ab ente simpli- 
citer in ens potentiá, sive secundum quid; et haec est 
mutatio secundum formam, et dicitur corruptio. Alio modo 
est mutatio ab ente in simpliciter non ens; et haee est 
secundum totam rei substantiam, et dicitur versio. Secun- 
dum hoe intelligendum est, quod immutabilitas dicitur tri- 
pliciter. Uno modo invariabilitas, alio modo incorrupti- 
bilitas, et tertio modo invertibilitas. Si ergo immutabilitas 
dieatur invariabilitas, sic dico quod in nulla omnino est 
creatura, neque per naturam, neque per gratiam; nam 
omne creatum aut est accidens, aut habet accidens, et ita 
variabile. Sie accepta immutabilitas proprie proprium 
ipsius Dei est. Si autem dicatur immutabilitas incorrupti- 
bilitas, sic dico quod in aliquibus est creaturis, in quibus- 
dam per naturam, ut puta in simplicibus, in quibusdam 
per gratiam, ut puta in glorificatis corporibus. Nee sic 
est proprie proprium divinae essentiae. Si vero tertio modo 
dicatur immutabilitas, sic omnibus creaturis inest per gra- 
tiam, nulli autem per naturam, nisi soli Deo.  Invertibile 
enim per naturam est, quod ex seipso habet, ut (possit 
stare; hoc autem est, in quo nulla est vanitas, vel varietas, 
et in quo omnino nulla est essentiae mutatio, nec ad esse, 
nee ad non esse; et hoc est solum aeternum; ideo haec 


PARS 


invertibilitas est in solo Deo, et est proprie proprium ejus. 
Invertibilitas autem per gratiam inest omnibus vel pluri- 
bus creaturis, quia Deus sua gratuita bonitate cetera con- 
tinet, ne in nihil cedant: et loquor de creaturis, quae di- 
eunt quid completum, et per se existens. Concedendum 
ergo quod immutabilitas, prout privat variationem secun- 
dum aecidens, quantum ad naturam et potentiam, solius 
Dei est. Similiter ut privat mutationem in non esse se- 
eundum actum et potentiam, quantum est de natura, solius 
Dei est, licet per gratiam conveniat multis creaturis." 
1. dist. 8. p. 1. a. 2. q. 2. — Sicut dicit Boétius (de cons. 
ghilos. met. 9. 1. 3), Deus, stabilis manens, dat cuncta 
moveri; unde divina essentia est immutabilis. Non enim 
mutatur loco, quia ubique est; non tempore, quia aeter- 
nitas simul est; non forma, quia purus actus est. Unde 
mutationem secundum formam tollit simplicitas, secundum 
tempus tollit aeternitas, secundum locum tollit immensitas. 
Et ideo in Deo est summa stabilitas; et inde omnis motus 
causalitas, quia sicut probat Augustinus (i. 8. de gen. ad 
litt. c. 21), et vult Philosophus (Arist. 7. phys. cont. c. 1): 
Omnis motus procedit ab immobili, ut cum movetur 
manus, stat cubitus, et movetur cubitus stante humero: 
quia ergo Dei sapientia est stabilis, ideo omnia movet.^ 
Ibid. q. 1. 

?* ,Essentia divina est necessaria, id est, ipsa non potest 
non esse, nec aliquid ab eo deficere, et omnis sua actio 
est ipsa essentia, et necessaria, licet terminus actionis di- 
vinae ad extra non sit necessarius.^ Decl. Term. Theol. — 
Hane porro necessitatem minime tollere in Deo, imo ,et 
in Christo et in Angelis et in hominibus beatis liberta- 
tem arbitrii, sic S. D. evincit. ', Cum duplex sit necessitas, 
videlicet coactionis et immutabilitatis, necessitas coactionis 
repugnat libertati arbitrii, necessitas vero immutabilitatis 
non, pro eo quod arbitrium dicitur liberum, non quia sic 
velit hoc, ut possit velle ejus oppositum, sed quia omne, quod 
vult, appetit ad sui ipsius imperium, quia sic vult aliquid, 
ut velit se velleillud ; et ideo in actu volendi seipsum movet, 
et sibi dominatur: et pro tanto dicitur liberum, quamvis 
immutabiliter ordinetur ad illud.^ 2. dist. 25. p. 2. a. 1. q. 2. 

?* ,REissentia divina . . . est prima, id est, radix et funda- 
mentum emanationum et personalium proprietatum, et 
omnino prima entitas inter omnia entia, et in divinis, et 
in ereaturis.^ Ibid. Vide superius ad n. 12. 

^ ,Id est memoria perfecta ad producendum personam 
utramque. Nam memoria, quam dicunt intellectivam, na- 
turam Dei dicit cum intellectu, quae foecunda est respectu 
Verbi. Sed memoria, quam dicunt spirativam, naturam 
Dei dicit cum voluntate, quae est foecunda respectu Spiri- 
tus saneti." Ibid. Vide superius n. 14. 

?5 ,Id est una numero voluntas in tribus personis, et 
per eonsequens eadem volitio et volitum idem.^ lbid. — 
Caritas, secundum quod est finis, in quo quiescimus, con- 
venit toti Trinitati." 2. dist. 38. a. 1. q. 2. ad 1. 

?$ Id est communicabilitas suae essentiae, et omnis in- 
finitae perfectionis in deitate ipsis personis, et suae boni- 
tatis et influentiae in creaturis omnibus, et rebus pro- 
ductis: Decl. Term. Theol. — ,Per modum liberalitatis 
emanare est dupliciter, aut sicut volitum, aut sicut ratio 
volendi: sive aut sicut datum, aut sicut ratio donandi. 
Primo modo emanant creaturae, quae sunt extra; secundo 


L, 2. 


4'l 


modo emanaít tertia in Trinitate persona, quia ratio volendi 
et donandi est intrinseca perfectissimae voluntati. 1. dist. 
10. a. 1. q. 1. ad t1. 

?! ,ld est perfectio Patris non est major, nec minor 
perfectione Fili, similiter et Spiritus sancti; nec Filius est 
perfectionis majoris, vel minoris, quam Pater et Spiritus 
sanctus. Idem dicendum de Spiritu sancto respectu Patris 
et Filii; nec est deitas alia in Filio et Spiritu sancto, quam 
in Patre, nec e converso; nec est potestas alia in Patre, 
quam in Filio et Spiritu sancto, nec major, nec minor. 
Nee est duratio, sive aeternitas, major vel minor in Patre, 
quam in Filio et Spiritu sancto." Decl. Term. "Theol. — 
,Aequale et inaequale est propria passio consequens quan- 
titatem. Quantitas autem dicitur dupliciter, proprie, scili- 
cet quantitas molis, et translative quantitas virtutis. Et 
quia illa est propria passio quantitatis, aequalitas conse- 
quitur utramque quantitatem. Ergo ubi est ponere quan- 
titatem virtutis, ibi est ponere aequalitatem vel inaequa- 
litatem. Haec autem quantitas virtutis ponitur in spiritua- 
libus, et summe reperitur in divinis, quia haec quantitas 
non repugnat simplicitati, sed consonat; similiter nec ae- 
qualitas consequens istam quantitatem. Et quia altera pars 
contradictionis completior attribuenda est Deo, et aequa- 
litas praeit inaequalitatem; ideo ponenda est aequalitas 
in divinis.^ 1. dést. 19. p. 1. a. 1. q. 1. Vide etiam ibid. 
qq. 2—4 et dist. 20. a. 1. qq. 1. 2. 

? ld est naturae et essentiae summa unitas, scilicet 
numeralis, in tribus personis; similiter et talis unitas est 
in omni perfectione essentiali in tribus personis, non autem 
in omni proprietate notionali." Decl. Term. Theol. 

? ,Id est essentialium proprietatum summa unitas et 
identitas et nulla diversitas: voluntatis concordia, nulla 
discordia, si saltem debet dici concordia: operationum ad 
creaturas indivisibilitas, et omnium effectuum similis pro- 
ducibilitas.^ Ibid. 

3? ,Id est personarum simultas in existendo, et utique 
praesentiam exhibendo, et omnia operando." lbid. — ,In 
divinis est summa et perfecta circumincessio,... qua dici- 
tur quod unus est in alio, et e converso; et hoc proprie 
et perfecte in solo Deo est, quia circumincessio in essendo 
ponit distinctionem simul et unitatem. Et quoniam in solo 
Deo est unitas cum distinctione, ita quod distinctio est 
ineonfusa, et "initas indistincta; hinc est, quod in solo 
Deo est circumincessio perfecta. Et patet ratio hujus, 
quia ratio circumincessionis est perfecta unitas essentiae 
cum distinctione personarum; et quoniam hoc proprium 
est solius Dei, ideo et circumincessio talis.^ 1. dist. 19. 
p. 1. a. 1. q. 4. 

*! Qua ratione ex divina essentia perfectiones divinae 
deducantur, profundissime ac limpidissime S. D. demon- 
strat his verbis: ,Volens igitur contemplari Dei invisibilia, 
quoad essentiae unitatem, primo designat aspectum in ipsum 
esse, ut videat ipsum esse adeo in se certissimum, quod 
non potest cogitari non esse; quia ipsum est purissimum, 
non occurrit nisi in plena fuga non esse, sicut et nihil in 
plena fuga esse. Sicut igitur ommino nihil, nihil habet de 
esse, nec de ejus conditionibus; sic e contra ipsum esse 
nihil habet de non esse, nec actu, nec potentia, nec se- 
cundum veritatem rei, nec secundum aestimationem no- 
stram. Cum autem non esse privatio sit essendi, non 


48 


cadit in intellectum nisi per esse: esse autem non cadit 
per aliud, quia omne quod intelligitur, aut intelligitur ut 
non ens, aut ut ens in potentia, aut ut ens in actu. Si 
igitur non ens non potest intelligi nisi per ens, et ens in 
potentia non nisi per ens in actu, et esse nominat ipsum 
purum actum entis; esse igitur est quod primo cadit in in- 
tellectu, et illud esse est quod est purus actus. Sed hoc 
non est esse particulare, quod est esse arctatum, quia 
permixtum est cum potentia; nec esse analogum, quia 
minime habet de actu, eo quod minime est»; restat igitur, 
quod illud esse est esse divinum. Mira igitur est caecitas 
intellectus, qui non considerat illud quod prius videt, et 
sine quo nihil potest cognoscere . . . Vide igitur ipsum 
purissimum esse, si potes, et occurret tibi, quod ipsum 
non potest cogitari, ut ab alio acceptum, ac per hoc ne- 
cessario cogitatur ut omnimode primum, quod nec de 
nihilo, nec ab alio potest esse. Quid enim est per se, si 
ipsum esse non est per se, nec a se? Occurret etiam tibi, 
ut carens omnino non esse; ac per hoc ut nunquam in- 
cipiens, nunquam desinens, sed aeternum. Occurret etiam 
tibi, ut nullo modo in se habens, nisi quod est ipsum esse; 
ac per hoc ut cum nullo compositum, sed simplicissimum. 
Occurret etiam, ut nihil habens possibilitatis, quia omne 
possibile aliquo modo habet aliquid de non esse; ac per 
hoc ut summe actualissimum.  Occurret, ut nihil habens 
defectibilitatis; ac per hoc ut perfectissimum. Occurret 
postremo, ut nihil habens diversificationis; ac per hoc ut 
summe unum. Esse igitur, quod est esse purum et esse 
absolutum, est esse primarium, aeternum, simplicissimum, 
actualissimum, perfectissimum et summe unum. Et sunt 
haec ita certa, quod non potest ab intelligente ipsum esse 
cogitari horum oppositum, et unum horum necessario in- 
fert aliud. Nam quia simpliciter est esse, ideo simpliciter 
primum; quia simpliciter primum, ideo non est ab alio 
factum, nec a séipso potuit: ergo aeternum. Item, quia 
primum et aeternum, ideo non ex aliis; ergo simplicissi- 
mum. ltem, quia primum, aeternum et simplicissimum, 
ideo nihil est in eo possibilitatis cum actu permixtum; 
et ideo actualissimum. Quia primum, aeternum, simpli- 
eissimum, actualissimum; ideo perfectissimum. Tali om- 
nino nihil deficit, nec aliqua potest fieri additio. Quia 
primum, aeternum, simplicissimum, actualissimum, perfe- 
etissimum; ideo summe unum. Quod enim per omnimo- 
dam superabundantiam dicitur, dicitur respectu omnium. 
Quod etiam simpliciter per superabundantiam dicitur, im- 
possibile est ut conveniat nisi uni soli. Unde si Deus 
nominat esse primarium, aeternum, simplicissimum, actua- 
lissimum, perfectissimum; impossibile est ipsum cogitari 
non esse, nec esse niei unum solum.  A4wdi igitur, Isra?l: 
Deus tuus, Deus unus est (Deut. G6, 4). Si haec vides in 
pura mentis simplicitate, aliqualiter perfunderis aeternae 
lucis illustratione. Sed habes unde subleveris in admira- 
tionem. Nam ipsum esse est purum et novissimum, est 
aeternum et praesentissimum, est simplicissimum et maxi- 
mum, est actualissimum et immutabilissimum, est perfe- 
etissimum et immensum, est summe unum, et tamen omni- 
modum. Si haec pura mente miraris, majore luce perfun- 
deris, dum ulterius vides, quia ideo est novissimum, quia 
primum. Quia est primum, omnia operatur propter seipsum 
(Prov. 16, 4); et ideo necesse est, quod sit finis ultimus, 


PARS I, 2. 


initium et consummatio, « et « (Apoc. 22, 13). Ideo est 
praesentissimum, quia aeternum. Quia enim aeternum, 
non finitur ab alio, nec deficit & seipso, nec decurrit ab 
uno in aliud; ergo nec habet praeteritum, nec futurum, 
sed esse praesens tantum. Ideo maximum, quia simplicis- 
simum. Quia est simplicissimum in essentia, ideo maximum 
in virtute, quia virtus quanto plus est unita, tanto plus 
est infinita. Ideo immutabilissimum, quia actualissimum. 
Quia enim actualissimum est, ideo est actus purus. Et 
quod tale est, nihil novi acquirit, nihil habitum perdit, ae 
per hoc non potest mutari. Ideo immensum, quia per- 
fectissimum. Quia enim perfectissimum, ideo nihil potest 
cogitari ulira ipsum melius, nobilius, nec dignius, ac per 
hoc nihil majus, et omne tale est immensum. Ideo omni- 
modum, quia summe unum; ideo est omnis multitudinis 
universale principium. Ac per hoc ipsum est universalis 
omnium causa efficiens, exemplans et terminans, sicut causa 
essendi, ratio intelligendi et ordo vivendi. Est igitur omni- 
modum, non sicut omnium essentia, sed sicut cunctarum 
essentiarum  superexcellentissima et universalissima et 
sufficientissima causa, cujus virtus, quia summe unita in 
essentia, ideo summe infinitissima et multiplicissima in 
efficacia. Rursus revertentes dicamus, quia igitur esse 
purissimum et absolutum, quod est simpliciter esse, est 
primarium et novissimum ; ideo est omnium origo et finis 
consummans. Quia aeternum et praesentissimum, ideo 
ommes durationes ambit et intrat, quasi simul existens 
earum centrum et circumferentia. Quia simplicissimum et 
maximum, ideo totum intra omnia et totum extra omnia, ac 
per hoc est sphaera intelligibilis, cujus centrum est ubique 
et circumferentia nusquam. Quia actualissimum et immu- 
tabilissimum; ideo, stabile manens, moveri dat universa. 
Quia perfectissimum et immensum; ideo est intra omnia, 
non inclusum; extra omnia, non exclusum; supra omnia, 
non elatum; infra omnia, non prostratum. Quia vero est 
summe unum et omnimodum; ideo est omnia in omnibus, 
quamvis omnia sint multa, et ipsum non sit nisi unum: 
et hoc quia per simplicissimam unitatem, serenissimam 
veritatem et sincerissimam bonitatem est in eo omnis vir- 
tuositas, omnis exemplaritas et omnis communicabilitas ; 
ac per hoe ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omma 
(Rom. 11, 36). Et hoc quia omnipotens, omnisciens et 
omnimode bonum, quod perfecte videre est beatum, sicut 
dictum est Moysi (Zxod. 33, 19): Ego ostendam tibi omne 
bonum." Itiner. ment. c. 5. nn. 3—7. 

3? ,Altitudo fidei in duobus est, in altitudine sublimi- 
tatis et in altitudine profunditatis. De prima altitudine 
Ecclesiasticus dicit (7, 2): Altitudinem caeli, et latitudinem 
lerrae, et. profunditatem abyssi. quis dimensus est? Quasi 
dicere, super omnem humanam rationem est nosse su- 
blimitatem fidei, dilatationem caritatis, venerationem divini 
timoris. De secunda in Ecclesiaste (7, 25) dicitur: Est 
alta profundstas, quis inveniet eam? scilicet per rationem, 
transcendit enim investigationem nostram ... De his duo- 
bus Ecclesiasticus (24, 7) dicit: Ego in altissimis habito, 
et thronus meus in columna nubis. Altitudo fidei consistit 
in cognitione aeterni Dei; profundum autem in cognitione 
Dei humanati. De primo scriptum est (Job 11, 8): Ex- 
celsior caelo est, et quid facies? Profunditas scilicet Dei 
humanati, quae tanta est, quod ratio deficit. Altitudo in- 


PARS I, 2. 


vestigabilis est, unde psalmographus (Ps. 138, 6): Mira- 
bilis facta est scientia tua. ex mie, confortata est, et non po- 
lero ad eam. ltem in altissimis dicit, in quantum fides 
docet Deum aeternum: Et thronus ejus in columna nubis 
dieit, in quantum docet Dei humanitatem. De his duobus 
Apostolus (Kom. 11, 33) dicit: O altitudo dévitiarum sapien- 
tae et scientiae Dei; sapientia quantum ad notitiam Dei 
aeterni, scientia quantum ad notitiam Dei humanati." 
Serm. 8. in. Hexaém. ant. med. 

33 ,Primum omnium necesse habes, anima mea, altis- 
sime, piissime, sanctissime de optimo Deo sentire, videlicet 
cería fide credendo, attenta mente considerando, et per- 
Sspicaci rationis intuitu cum admiratione perspiciendo. Al- 
tissime quidem de optimo Deo sentis, si cuncta de nihilo 
ereantis et supportantis immensam potentiam, si cuncta 
gubernantis et ordinantis infinitam sapientiam, si denique 
euncta judicantis et retribuentis indeterminatam justitiam, 
fideli, pio et perspicaci contuitu et credis, et admiraris, et 
perspicis, et extra te exiens, et intra te ingrediens, et 
supra te transcendens, ut illud veraciter decantes: Exul- 
taverunt filiae Judae propter judicia tua, Domine, quoniam 
tu Dominus altissimus super omnem terram, nimis exaltatus 
es super omnes Deos etc. (Ps. 96, 9). Piissime de optimo 
Deo sentis, si ejusdem misericordiam admiraris, amplexa- 
ris et benedicis, ut summe benignam in nostrae humani- 
tatis et mortalitatis assumptione, ut summe viscerosam in 
crucis et mortis perpessione, et ut summe liberalem in 
Spiritus sancti donatione et Sacramentorum institutione, 
eum seipsum communicet liberalissime in Sacramento al- 
taris, quatenus illud Psalmi ex animo cantes: Suavis Do- 
minus universis, et miserationes ejus super omnia opera ejus 
etc. (Ps. 144, 9). Sanctissime de optimo Deo sentis, si 
ejusdem inexplicabilem sanctitatem advertens, miraris et 
laudas, atque illi cum Seraphim: Sanctus, sanctus, sanctus 
(isa. 6, 3) proclamas. Sanetus primo, hoc est in seipso 
sanctitatem summe ac purissime habens, ut impossibile sit 
ipsum aliquid, nisi sanctum, velle vel approbare. Sanctus 
secundo, hoc est sanctitatem ita perfecte in aliis diligens, 
ut impossibile sit ipsum vere sanctitatem servantibus aut 
gratiae dona subtrahere, aut gloriae praemia denegare. 
Sanetus et tertio, hoc est ita severe oppositum sanctitatis 
abhorrens, ut impossibile sit ipsum peccata nisi abhorrere 
aut reprobare, aut impunita relinquere. Quod si sic sen- 
seris, cum legislatore cantabis: Deus fidelis, et absque ulla 
iniquitate, justus et rectus (Deuter. 32, 4)."^ De regim. ani- 
mae, in princip. Cfr. etiam serm. 8 et 9 in Hexaem. 

3* ,Attende et vide, quoniam Deus est lux inaccessi- 
bilis, mens invariabilis et pax incomprehensibilis, quae 
non tantum essentiae unitatem, sed etiam includunt per- 
fectissimam Trinitatem. Lux quidem tanquam parens ge- 
nerat splendorem, lux autem et splendor producunt calo- 
rem; ita quod calor procedit ab utroque, licet non per 
modum prolis. Si ergo Deus vere lux est inaccessibilis, 
ubi splendor et calor est substantia, ibi hypostasis, vere 
in Deo est Pater et Filius et Spiritus sanctus, quae sunt 
propria divinarum personarum. Mens etiam tanquam prin- 
cipium concipit et producit a se verbum, a quibus emanat 
amoris donum. Et hoc in omni mente perfecta est re- 
perire. Si ergo Deus est mens invariabilis, planum est 


in Deo esse principium primum, verbum aeternum et do- 
S. Bonaventurae Breviloq. 


49 


num perfectum, quae sunt propria divinarum personarum. 
Pax etiam includit nexum plurimorum. Perfecte autem 
neeti non possunt, nisi similes. Similes autem esse non 
possunt, nisi ambo a tertio, vel unus ab altero. Sed in 
divinis non possunt ambo esse a tertio eodem modo. Ne- 
cesse est ergo, quod, si in divinis sit vera pax, ibi sit 
prima origo, ejus imago et utriusque connexio. ZIncend. 
amor. c. 3. 

35 , Generatio Fili est secundum voluntatem compla- 
centiae, et non secundum voluntatem, quae sit principium 
cum communicante naturam.^ — ,Voluntas potest dupli- 
citer considerari respectu voliti, scilicet ut in ratione ap- 
probantis et diligentis; et sic est respectu omnis boni, 
sive sib necessarium, sive sit contingens, sive creatum, 
sive increatum, sive ab alio, sive non ab alio, ut patet. 
Haec enim vera est: Pater vult esse Deus. Alio modo 
consideratur ut in ratione producentis. Et hoc dupliciter, 
aut prout est principium distinctum contra naturam, se- 
eundum quod dicitur, quod alia sunt natura, alia volun- 
tate; aut prout est conjunctum. Si prout est prineipium 
distinctum, sie distinguitur voluntas dupliciter, seilicet ac- 
cedens et antecedens: voluntas accedens est, qua aliquis 
de non volente fit volens: haec non est in Deo, nec re- 
spectu Dei, Deus enim non habet aliam novam voluntatem, 
nec respectu sui, nec respectu alterius. Voluntas ante- 
cedens praecedit effectum causalitate et duratione; haee 
quidem est in Deo, sed non respectu Dei, sed respectu 
ereaturae solum, ommes enim divinae personae sunt simul. 
Alio modo, prout voluntas consideratur ut principium con- 
junctum naturae, potest esse dupliciter, quia tune natura 
et voluntas sunt principium. Aut igitur natura est pro- 
ducens principaliter voluntate ecommunicante, aut e con- 
verso, utrumque enim principaliter esse non potest. Si 
voluntas est principium cum communicante natura, sic est 
processio Spiritus sancti, qui procedit per modum amoris, 
tamen similis in natura. Si vero natura est principium 
eum communicante voluntate, sic est generatio Filii, qui 
producitur ut omnino similis, et per modum naturae, nihilo- 
minus ut dilectus; et ideo dicitur, quod sibi in eo com- 
placet Pater, et dicitur filius dilectionis." 1. dst. 6. a. 1. q. 2. 

36 | Ad illud quod objicitur, si est ponere tertiam per- 
sonam ob communicationem, pari ratione et quartam, di- 
cendum quod omnis ratio et natura concordat, quod non 
fiat per plures, quod potest sufficientissime fieri per unum, 
alioquin esset ibi superfluum. Si ergo mutua dilectio non 
potest esse minus quam ad unum, et communicatio illius 
mutuae non minus quam ad unum, et in uno est mutua 
dilectio, et in altero mutuae dilectionis communicatio per- 
fectissime, cum utrumque accipiat totum infinite; patet, 
quod non est ultra procedere, sed ibi est stare. Unde 
ipsa eadem ratio, quae ponit personarum pluralitatem, au- 
fert infinitatem, et ponit Trinitatem." 1. dist. 10. a. 1. q. 1. 
ad 4. — Sicut fides catholica dicit, ponere est tantum 
ires personas, non plures, nec pauciores; et ad hoc sumi- 
tur ratio necessitatis et congruitatis. Ratio necessitatis, 
quare non possunt esse pauciores quam íres, est summa 
beatitudo et summa perfectio. Nam summa beatitudo 
exigit dilectionem et condilectionem ; summa perfectio du- 
plicem emanationem, scilicet naturae et liberalitatis; et ad 
hoc, ad minus, exiguntur tres personae. Item ratio neces- 

T 


50 PARS I, 2. 


sitatis, quare non possunt esse plures, est summa simpli- 
citas, quae non patitur personas distingui, nisi secundum 
modos emanandi. Est iterum principalis foecunditas, quae 
non permittit. personam producere aliquo genere emana- 
tionis, nisi secundum rationem intelligendi sit prior illo. 
Unde prima persona, quae est innascibilis et inspirabilis, 
generat et spirat. Secunda vero persona, quia inspirabilis, 
sed genita, non generat, sed spirat. "Tertia persona, quia 
Spiratur, et procedit a generante, nec generat, nec spirat: 
et ideo impossibile est esse plures personas quam tres. 
Ratio congruitatis sumitur ex sufficientia combinationum... 
quia cum amor sit in omnibus personis... et non sit nisi 
triplex amor, videlicet gratuitus, debitus et ex utroque 
permixtus, tantum erunt tres personae; una, quae tantum 
dat, in qua est amor gratuitus; alia, quae tantum accipit, 
in qua est amor debitus; et media, quae dat et accipit, 
in qua est amor permixtus ex utroque. Item alio modo 
possunt combinari secundum rationem originis; et hujus- 
modi combinationis sufficientia in tribus consistit. Nam 
contingit intelligere personam, quae est principium per- 
sonae, et non est principiatum: et rursum personam, quae 
est principiatum, et non principium personae: et tertio 
modo personam, quae est principiatum et principium. 
Quartus autem modus, quod nec sit principium, nec prin- 
cipiatum, est omnino impossibilis, nec intelligibilis." 1. dist. 
2. a. 1. q. 4. 

?! ,Distinetio personarum non potest significari per ad- 
ditionem termini numeralis ad hoc nomen Deus, nisi hujus 
nominis írénus, quod specialiter ad hoc inventum est, ut 
significet pluralitatem in suppositis cum unitate formae. 
Quia ergo hoc nomen riplex dicit distinctionem simpli- 
citer in termino cui additur, vel quantum ad formam, vel 
quantum ad partium multiplicationem; et quia in Deo non 
cadit multiplicatio nec quantum ad formam, nec quantum 
ad partes; ideo nullo modo potest dici triplex." 1. dist. 19. 
p. 2. dub. 3. 

38 , Generatio de sua communi ratione ad substantiam 
terminatur. Sed attendendum, quod substantia dicitur du- 
pliciter; prima, quae est individuum, et hypostasis, sive 
persona; et secunda, quae est commune. Dico ergo, quod 
est loqui de termino generationis dupliciter, aut quantum 
ad productionem, aut quantum ad intentionem. Quantum 
ad productionem, cum sit circa singulare, terminatur ad 
substantiam primam: quantum vero ad intentionem, ad 
naturam communem, quia haec natura producens hune 
hominem, intendit formam communem dare ei. Sed quo- 
niam in ereaturis forma communis numeratur in suppo- 
sitis, ideo in illis forma communis producitur et corrum- 
pitur; et ideo in creaturis generatio non tantum secundum 
intentionem, sed etiam secundum productionem, ad sub- 
stantiam communem terminatur: et ideo universale in sin- 
gulari generatur, quia numeratur. Sed quoniam in divinis 
substantia non numeratur, nec advenit ei novum esse; 
ideo generatio secundum productionem terminatur solum 
ad substantiam primam, quae est persona, quia persona 
secundum Boétium est rationalis naturae individua sub- 
stantia. Sed quia illud solum dicitur generari proprie, ad 
quod terminatur generatio secundum rationem producendi ; 
ideo persona generatur, non substantia, vel essentia... 
Et sic patet, quare in divinis non sequitur, quod generata 


persona, substantia generetur, sicut in creaturis." 1. dist. 5. 
a. 2. q. 1. 

33 ,Etsi Verbum coaequale sit Patri, potentiam tamen 
generandi non habet, ,quia Pater non communicat Filio 
potentiam generandi propter duo. Unum est, quia non 
potest: aliud, quia non debet. Ratio autem quare non 
potest, haec est, quia foecunditas ad generandum est in 
Patre, quia principium; et ideo principium, quia primum. 
Impossibile autem est, quod principium communicet alii 
primitatem, nam hic est oppositio in adjecto, quod persona 
producta sit prima. Quia ergo foecunditas ad generandum 
ex primitate Patri inerat; ideo non potest eam communi- 
care Filio; et hanc credo propriam esse rationem hujus... 
Similiter non debet communicare, quia in emanatione di- 
vinarum personarum debet attendi originalis distinctio, et 
plenissima communicatio.  Originalis distinctio, quia ne- 
cesse est ea, quae communicant in natura, distingui vel 
per materiam, vel per originem. Per materiam distingui 
personas est impossibile, quia ubi est talis modus distin- 
guendi, est compositio et variatio et formae multiplicatio, 
quae omnia Deo repugnant, qui est simplex et invariabilis 
et vere unum ; et ideo necesse est distingui per originem, 
sive habitudinem: ergo per generare et generari: ergo si 
Filius potest generare, potest etiam non distingui. Si tu 
dieas, quod adhue est distinctio, quia unus tantum pater, 
alius tantum filius, alius pater et filius, tune ego oppono 
tibi, quod secundus filius posset generare eadem ratione 


qua primus, et tune duo essent, quorum uterque esset 


pater et filius. Similiter propter plenissimam communi- 
cationem non debet communicare, quia multiplicatio sup- 
positorum secundum similem modum egrediendi non est 
nisi aut propter defectum durationis, sicut est in genera- 
bilibus et corruptibilibus, ut per successivam generationem 
perpetuetur esse, aut propter defectum perfectae actionis, 
ut fiat per plures quod non potest per unum, sicut sunt 
perfectae plures stellae, quia non sufficeret una ad hoe, 
quod faciunt omnes. Sic etiam plures Angeli et plures 
animae ad implendam illam civitatem et manifestandam 
Dei bonitatem, quam nec una anima, nec unus Angelus 
poterat sufficienter manifestare. Cum ergo in Filio Dei 
sit plenissima communicatio, quia totam infinitatem suam 
dat sibi Pater, non fuit conveniens quod communicaret 
Filio illam potentiam; et ideo fuit impossibile, quia incon- 
veniens quodlibet in divinis est impossibile.^ 1. dist. 7. 
a. 1. q. 2. 

*9 , Omnis creatura clamat generationem aeternam, et 
hane exprimunt et repraesentant duodecim generationes, 
quas reperimus in creaturis. Est enim triplex generatio, 
scilicet per diffusionem, per expressionem, per propaga- 
tionem. Per diffusionem, ut splendor a luce, ut calor ab 
igne, ut fluvius & fonte, ut imber a nube plena, sive rorida. 
In prima diffusione, scilicet splendoris, deficit aequalitas, 
quia splendor non aequatur luci. In secunda deficit inti- 
mitas, quia calor non est intimus igni, sive ut informanti, 
sive ut originanti, est enim accidens. In tertia deficit si- 
multas, quia fons diffundit se successive per partes, non 
totus simul. In quarta autem deficit integritas, quia non 
tota pluvia excutitur & nube, imo per guttas. Jungas ergo 
has quatuor conditiones ad summam diffusionem sine im- 
perfectione, ut sit ibi conditio splendoris habentis aequali- 


PARS I, 2. 


tatem, caloris habentis intimitatem, fluvii habentis simul- 
tatem , imbris habentis integritatem. Et sic habebis per- 
fecte vestigium generationis aeternae. Unde Filius Dei 
aliquando comparatur splendori, dicente Paulo (Hebr. 1, 3): 
Qui cum sit splendor gloriae. Aliquando calori vel flam- 
mae, ut in rubo Moysi (Exod. 3, 2—3), ubi expressa fuit 
similitudo Filii incarnandi. Aliquando comparatur fluvio, 
ut in Genesi (2, 6. 10): Fons ascendebat de terra, et. fluvius 
egrediebatur de loco voluptatis. Aliquando pluviae vol imbri, 
ut in Isaia (55, 10 —11): Quomodo descendit imber de caelo, 
eL illic ultra non revertitur, sed. inebriat terram. Et sequi- 
tur: Sic erit verbum, quod. egreditur de ore meo, scilicet de 
ore Patris. — Secundus modus generationis est per modum 
expressionis, et hoc quadrupliciter, scilicet ut speciei ab 
objecto, ut imaginis a sigillo, ut sermonis a loquente, ut 
cogitatus a mente. Et in his est defectus. In prima enim 
deficit rei veritas, quia species in oculo, vel in anima, non 
est veritas rei. In secunda deficit simplicitas, quia imago 
sive figura non est in puncto, vel in simplici, sed habet 
partes distantiae. In tertia deficit stabilitas, quia sermo 
transit et non manet. In quarta deficit substantialitas, 
quia conceptus mentis non est substantia vel hypostasis, 
sed est aliud ab essentia mentis. Aufer igitur hos defe- 
ctus, et pone expressionem, quae sit ut speciei ab objecto 
habentis veritatem, ut imaginis a sigillo habentis simplici- 
tatem, ut sermonis a loquente habentis stabilitatem, ut 
conceptus a mente habentis consubstantialitatem: et tunc 
habebis alteram partem speculi completam. De primo 
dicit Psalmista (Ps. 44, 1): Eructavit cor meum verbum 
bonum. Sequitur (9b. 3): Speciosus forma prae filüs ho- 
minum. De secundo dicit Sapiens (Sap. 7, 26): Candor 
est. lucis aeternae, et speculum sine macula, et imago boni- 
tatis éllius. Et Apostolus (Coloss. 1, 15): Qui est imago 
invisibilis Dei. De tertio Job (33, 14): Semel loquitur. Deus, 
et. idipsum non vepetit. Et Isaias (40, 85) : Verbum, inquit, 
Dei manet in aeternum. Et Psalmista (Ps. 118, 89): In 
aeternum, Domine, permanet verbum. tuum $n caelo. De 
quarto in proverbiis (8, 24): Nondum erant abyssi, et ego 
jam concepía eram, conceptus enim mentis aeternae est 
hypostasis, conceptus nobilissimus, mentalis, perfectissimus. 
Sic ergo habemus partes hujus speculi. — Tertius modus 
generationis est per modum propagationis, et hoc quadru- 
pliciter, scilicet ut germinis à semine, ut arboris a radice, 
ut prolis conceptae à ventre vel utero materno, ut filii a 
patre principiante. In prima generatione deficit formosi- 
tas, quia in semine est forma germinis confusa et occulta; 
non sie autem Filius Dei. In secunda deficit conformitas; 
licet enim sit una radix, tamen differt in forma a ramis, 
quamquam unam arborem faciat. In tertia deficit actua- 
litas, quia mater vel uterus maternus principium passivum 
est principaliter, etsi sit aliquo modo activum. In quarta 
deficit coaevitas, oportet enim patrem praeexistere ante- 
quam generet, non quocumque modo, sed in aliqua per- 
fectione aetatis. Aufer ergo hos defectus, et pone pro- 
pagationem, quae sit ut germinis a semine cum formosi- 
tate, ut arboris à radice cum conformitate, ut prolis a 
ventre cum actualitate, ut filii à patre cum coaevitate: et 
sic habebis perfectam generationem in divinis. De primo 
Isaias (4, 2): Erit germen Domini in magnificentia et in 
gloria, et fructus terrae sublimis. De secundo Genesi (2, 9): 


51 


Posuit Deus lignum vitae in medio paradisi. ln medio 
conformitas. Et Proverbiorum (3, 18) dicitur de sapientia, 
quae est Filius: Lignum vitae est iis, qui apprehenderint 
eam. De tertio Psalmista (Ps. 109, 3): Tecum principium 
in die virtutis tuae, in splendoribus Sanctorum, ex utero 
genui te. Ex utero dicit, ubi notatur ratio fovendi in sinu 
Patris, a quo non recessit; et jam promisit actualitatem, 
cum voeavit eum principium rerum et virtutem Dei. De 
quarto Psalmista (Ps. 2, 7): Dominus déxit ad me, id est, 
Pater ad Filium, Jus meus es tu, ego hodie genwi te. 
Hodie, inquit, id est, in aeternitate, quae semper manet, 
sive in meo hodie aeterno. — Has igitur duodecim con- 
ditiones simul aggrega, et habebis unum perfectum spe- 
eulum ad contuendum exemplar divinum, sive Verbum, 
quod omnia repraesentat; ut scilicet. sit splendor procedens 
& luce cum perfectione aequalitatis, et sic de aliis supra- 
dictis. Per has enim duodecim conditiones solvuntur om- 
nia argumenta Arii, per quae arguit, insufficienter adaptans 
divinae generationi, a generationibus imperfectis. De his 
duodecim generationibus dicitur in Genesi (37, 9): Vidi 
per somnium quasi solem et lunam et stellas undecim adorare 
me. Iste enim est ille Joseph pulcherrimus, quem adorant 
omnia, et clamant temporalia per lunam, spiritualia per 
solem. Et undecim stellae generationes creaturarum sunt 
secundum undecim conditiones, deficiente duodecima, quae 
est in generatione Filii Dei: ideo ponuntur hic undecim 
stellae in numero deficiente a duodenario, qui est numerus 
excrescens. Nam omnia respectu illius generationis habent 
defectum, et clamant se deficere a generatione Verbi. Om- 
nia enim indieant generationem Verbi. Unde quando vi- 
detur splendor, a luce transferenda est mens ad conside- 
randam generationem aeternam; et sic de aliis praedictis. 
Et ibi indubitanter est magna delectatio mentis, de qua 
Psalmista (Ps. 91, 5): Delectasti me, Domine, in factura 
tua etc. Et ideo bene dicit (2 Cor. 3, 18): Nos autem 
revelata facie gloriam Domini speculantes. Alio modo po- 
test dici, et magis proprie, sic. Est generatio per diffusio- 
nem, ut splendoris vel luminis a luce; et ibi est coaevitas ; 
deficit tamen aequalitas, quia splendor non aequatur luci. 
Item est diffusio ut ignis ab igne; et ibi est aequalitas, 
ut patet, quando una candela accenditur ab alia, quod 
tantum est lumen in una sicut in alia, et& quotquot accen- 
dantur; deficit tamen consubstantialitas. Item est diffusio 
rivi a fonte; et ibi est consubstantialitas et intimitas, quia 
eadem aqua, quae est in fonte, est in rivo; sed deficit 
nobilitas ortus, quia in rivo per quosdam meatus et cola- 
tionem de aqua salsa fit dulcis. Item est diffusio imbris 
& nube; et ibi est nobilitas ortus, quia habet virtutes caeli, 
per quas infundit imbrem nubes; deficit tamen formae 
decor, quia videtur nubes caelum obscurare et deturpare. 
Igitur junge quod nobilitatis est, ut coaevitatem, aequali- 
tatem, consubstantialitatem et formae decorem, et habebis 
unam partem speculi. Item est generatio per expressionem, 
ut speciei ab objecto; et hic est formae decor, qui deficie- 
bat in generatione imbris a nube. Et hoc est mirabile, 
quomodo scilicet talis species generetur, quia non de ma- 
teria aéris. Quia cum non dicat essentiam, sed modum 
essendi, sufficit ut habeat principium originativum, medium 
inter principium materiale et principium effectivum. Unde 
Deus dedit hanc virtutem cuilibet rei, ut gigneret simili- 
(* 


52 


tudinem suam ex naturali foecunditate. Unde secundum 
quod objectum gignit similitudinem suam, sic repraesentat 
generationem aeternam; secundum quod intentio animae 
unit eam oculo, sic repraesentat Incarnationem Verbi. 
Haee generatio speciei deficit, quia non est ibi formae 
fixio, sed vario modo habet generari, secundum quod patet 
in speculis vario modo ordinatis; et ideo vario modo ha- 
bent repraesentare objectum, ut prope positum, sive longe. 
Item est generatio per expressionem, ut figurae a sigillo; 
et haec est formae fixio, quae deficiebat in praecedenti; 
deficit tamen ibi vitae vigor. Item est generatio sermonis 
a dicente, ubi est vitae vigor, quia sermo quamdam vim 
vitae secum habet, ut patet, quando duobus dicentibus 
eandem veritatem, unus melius alio exprimit et imprimit. 
Unde Hieronymus: Habet nescio quid latentis energiae 
sonus vivae vocis et actus etc. Unde verba Christi non 
dubium quia prolata ab eo, et audita de ore ejus, majoris 
virtutis et potestatis erant, quam scripta. Hic tamen de- 
ficit vitae mansio, quia sermo a dicente transit. ltem est 
generatio conceptus à mente; et ibi est vitae mansio, quia 
omnes cogitatus in memoria manent. Sed ibi deficit con- 
substantialis foecunditatis virtus, quia cogitatus non est 
consubstantialis virtus. Haec igitur quatuor si jungantur 
simul, scilicet formae decor, formae fixio, vitae vigor, vitae 
mansio, habebis secundam partem speculi. — Est etiam 
generatio per propagationem ut germinis a semine; et híc 
est virtus substantialis, quod deficiebat in ultimo prae- 
cedenti: sed quia est in principio debile, ideo híc deficit 
robur vitae. ltem est generatio ut surculi a radice; et 
hic est vitae robur, sed deficit vivax sensus, non enim 
sentit, vel producens productum, vel productum suam ori- 
ginem. ltem est generatio ut foetus a ventre vel utero; 
et hic est vivax sensus, sed licet sentiat originem suam, 
tamen deficit virtus activa, quia neutrum est activum, sed 
receptaculum potius quam activum. Item est generatio 
ui filii a patre; et ibi sunt omnes dictae conditiones prao- 
ter unam, scilicet lucis, quae conditio est coaevitas; et 
ideo ista est ponenda in generatione Filii Dei. Unde ab 
ista ultima conditione, scilicet filii a patre, illa ineffabilis 
generatio denominatur generatio aeterna. Quod et Christus 
ratifieavit, cum dixit (Matth. 28, 19): Ite, docete omnes 
gentes, baptizantes eos in. nomine Patris et. Filii et Spiritus 
sancti; non dixit in nomine lucis et splendoris. Hae, in- 
quam, sunt undecim stellae adorantes Joseph filium pulcher- 
rimum, scilicet undecim conditiones nobiles jam praedictae. 
Sed duodecima, scilicet coaevitas, est in Christo Filio Dei. Et 
sic sunt duodecim inter ommnes.^ Serm. 11 in Hexaem. collat. 
cum Specim. Codic. relatis a P. Fideli a Fanna in suo op. 
Ratio novae Collectionis Op. s. Bonav. etc. pag. 162—170. 

*1 Ofr. Comment. in Evang. Joan. cap. 1. v. 1 et 2. 
vol. 1. Supplem. 

*? ,Deum esse est adeo verum, quod non potest cogi- 
tari non esse." — ,Aliquid cogitare non esse est dupliciter. 
Aut in ratione falsi, sieut cogito de hae: Homo est asinus; 
et hoc cogitare nihil aliud est, quam quid est, quod dici- 
tur, intelligere: hoe modo potest cogitari non esse veritas 
divini esse. Alio modo est cogitare cum assensu, sicut 
cogito aliquid non esse, et eredo non esse: et hoc modo 
aliquid cogitare non esse quod est, potest venire aut ex 
defectu intelligentis, aut ex defectu intelligibilis. Defectus 


PARS. 


L 2. 


autem intelligentis est caecitas vel ignorantia, ob quam, 
quia ignorat rem, ideo cogitat ipsam non esse. Convenit 
autem dupliciter esse cogitationem de aliquo ente, vide- 
licet si est, et quid est. Intellectus autem deficit in cogi- 
tatione divinae veritatis quantum ad cognitionem quid est, 
tamen non deficit quantum ad cognitionem si est. Unde 
Hugo (7. 1 de Sacram. p. 3. c. 1): Deus ab initio sie co- 
gnitionem suam in homine temperavit, ut sicut nunquam 
quid esset, poterat ab homine comprehendi, ita nunquam 
quia esset, poterat ignorari. Quia ergo intellectus noster 
nunquam deficit in cognitione Dei, si est; ideo nec potest 
ignorare ipsum esse, similiter non cogitare non esse. Quia 
vero deficit in cognitione, quid est; ideo frequenter cogitat 
Deum esse, quod non est, sicut idolum, vel non esse quod 
est, sicut Deum non justum. Et quia qui cogitat Deum non 
esse quod est, ut non justum, per consequens cogitat ipsum 
non esse; ideo ratione defectus intellectus Deus potest co- 
gitari non esse, sive summa veritas, non tamen simpliciter, 
sive generaliter, sed ex consequenti, sieut qui negat beati- 
tudinem esse in Deo, negat eam esse... Alio modo po- 
test cogitari aliquid non esse propter defectum a parte 
intelligibilis, et hujusmodi defectus potest esse dupliciter, 
aut defectus praesentiae, aut defectus evidentiae. Defectus 
praesentiae, utpote quia non semper, quia non ubique, 
aut quia, quamvis semper et ubique, non ubique totaliter. 
Quia non semper est, aliquando est, aliquando non; et 
ideo aliquando vere potest cogitari non esse. Similiter de 
eo, quod non est ubique, quia eadem ratione, qua potest 
cogitari non esse híc, potest cogitari non esse alibi. Si- 
militer de eo, quod secundum partem adest, secundum 
partem abest. Deus autem est semper et ubique, et totus 
semper eft ubique; ideo non potest cogitari non esse. Hanc 
rationem assignat Anselmus (Jb. contra insip. in princ.): 
Non solum propter defectum praesentiae potest cogitari 
aliquid non esse, sed etiam propter defectum evidentiae, 
quia non est evidens in se, nec est evidens in probando. 
Sed divini esse veritas est evidens et in se et in probando. 
In se, quia sicut principia cognoscimus in quantum ter- 
minos *), et quia causa praedicati clauditur in subjecto; 
ideo seipsis sunt evidentia: sic et in proposito. Nam Deus, 
sive summa veritas, est ipsum esse, quo nihil melius co- 
gitari potest; ergo non potest non esse, nec cogitari non 
esse, praedicatum enim clauditur in subjecto. Nec tantum 
habet evidentiam in se, sed etiam ex probatione, quoniam 
divinam veritatem esse probat et concludit omnis veritas 
et natura creata; quia si est ens per participationem et 
ab alio, est ens per essentiam et non ab alio. Probat 
etiam ipsam, et concludit omnis intelligentia recta, quia 
omni animae ejus cognitio est impressa, et omnis cognitio 
est per ipsam. Probat iterum ipsam, et concludit omnis 
propositio affirmativa. Omnis enim talis aliquid ponit; et 
aliquo posito, ponitur verum; et vero posito, ponitur veri- 
tas, quae est causa omnis veri. Propositio autem nega- 
tiva non infert ipsam nisi sophistice, ut dicunt. Unde ex 
hoc, quod est nihil esse, vel nullam veritatem esse, non 
contingit concludere, nec inferre veritatem esse. Haec 
enim propositio: nihil est, destruit omnem veritatem; et 


*) Hoc verum est concipientis terminos sub rationibus propriis, 
ut Deus; non autem si termini concipiantur a nobis sicut nunc. 


PARS I, 3. | 53 


ideo ad ipsam non sequitur aliqua affirmativa; et haec 
est vera: si nihil est, nulla propositio est, nec aliquid .. . 
Concedendum est ergo, quod tanta est veritas divini esse, 
quod cum assensu non potest cogitari non esse, nisi pro- 
pter ignorantiam cogitantis, qui ignorat, quid est, quod 
per nomen Dei dicitur." 1. dist. 8. p. 1. a. 1. q. 2. 

3 ,Quidam habitus dicunt ineompletionem, sicut pa- 
tientia, spes et hujusmodi, quae non cadunt in Deo per 
essentiam, sed per causam, quia hujusmodi sunt a Deo. 
Quidam autem sunt habitus dicentes complementum, et 
hujusmodi sunt in Deo essentialiter, sieut caritas et sa- 
pientia et hujusmodi." 1. dist. 17. p. 1. dub. 5. 

^ jDuodecim ponit (Augustinus) conditiones, aeternus, 
immortalis, incorruptibilis, immutabilis; ecce quatuor: item 
vivus, sapiens, potens, speciosus; et ecce quatuor: item 
justus, bonus, beatus, sanctus spiritus; ecce quatuor. De 
primo quaternario aecipiatur unum nomen, scilicet aeter- 
nus, quod alia tria comprehendit: quia si est aeternus, eo 
ipso est immortalis; et si immortalis, eo ipso incorrupti- 
bilis; et si incorruptibilis, eo ipso immutabilis. De secundo 
quaternario accipiatur sapiens, ergo vivus; si vivus, ergo 


puleherrima. Unde Sapiens (8, 2) dicit: Amator factus 
sum formae illius. De tertio quaternario accipiatur illud 
nomen beatus, quod comprehendit alia tria; quia si beatus, 
ergo bonus, ergo justus, ergo sanctus spiritus. In his 
ergo íribus, scilicet aeternitate, sapientia et beatitudine, 
una relucet Trinitas, aeternitas Patri, sapientia Filio, bea- 
titudo Spiritui sancto. Adhuc etiam redigit ad unum haec 
tria, et accipit sapientiam, et ostendit Trinitatem; quia 
necesse est, si est sapientia, ut sit mens, quae cognoscat 
se, et diligat se et alia. Nec tamen intelligendum, quod 
ita sit Pater mens, quod Filius non sit, imo est insania; 
imo quia Pater mens, Filius est mens, Spiritus sanctus est 
mens. Item Filius notitia, Pater notitia, Spiritus sanctus no- 
titia: et sic de aliis. Hoc autem in anima non est, quia mens 
non est notitia. Sapientia ergo in cognitione est: ubi ergo 
est cognitio, necesse est, ut sit emanatio, sive generatio 
Verbi, ex qua generatione sequitur productio amoris ne- 
ctentis. Et sic producens est Pater, Verbum est Filius, 
nexus Spiritus sanctus, in quibus est Trinitas vere distincta, 
non in sapientia et in mente, sicut est in anima. Hoe 
est ex veritate sapientiae." Serm. 11. in Hexaem. in princip. 


potens; si potens, ergo speciosus, quia sapientia est forma 


CAPUT III. 


De istius fidei intelligentia sana. 


(In divinis sunt duae emanationes, — ires hypostases, — quatuor relationes, — quinque notiones, — res proprietates personales.) 


Ad istius autem fidei intelligentiam sanam docet doctrina sacra, quod in divinis 
sunt duae emanationes, tres hypostases, quatuor relationes, quinque notiones ', et ex his 
tantum tres proprietates personales *. 
Ratio autem ad praedictorum intelligentiam haec est: quia cum primum et sum- 
mum principium, hoc ipso quod primum, sit simplieissimum; hoc ipso quod summum, 
sit perfectissimum: ideo perfectissime se communicat, quia perfectissimum "; et indivlSlO- o rerteeue- 


m om. ed. 


nem omnimodam servat hoc ipso quod simplicissimum. Et ideo, salva unitate naturae, meme 
sunt ibi modi emanandi perfecte". Modi autem emanandi perfecte? sunt duo tantum, » Petete 
scilicet per modum naturae* et per modum? voluntatis*. Primus est generatio, secun- «teu ^os 
dus spiratio sive processio'; et ideo hi sunt ibi* Et quia duabus emanationibus sub- sew 45 
stantificis" necesse est emanare duas PADS necesse est etiam ponere hypostasim Qr on. ca. 
primo producentem ab alio? non emanare", ne sit in infinitum abire; et? ideo sunt ibi a aquo 
tres hypostases. Et quia cuilibet emanationi respondet duplex habitudo relativa?; ideo9Eton. 4 
sunt ibi quatuor relationes", scilicet paternitas", filiatio, spiratio et processio. Et quia Reis 
per has habitudines innotescunt nobis divinae hypostases, et praeter hoc etiam hypostasis 

illa, in qua est prima ratio principiandi, innotescit nobis?, quia non producitur, nam ? PADODERG 
hoc est nobihtatis in ipsa; ideo sunt quinque notiones, ieiiud quatuor relationes ad " Quis. d. 
dictae cum innascibiltate. Et quia quaelibet personarum unam habet proprietatem ", per 

quam principaliter innotescit; ideo tantum tres'' sunt proprietates personales ", quae his 
nominibus exprimuntur proprie et principaliter, scilicet Pater et Filius et Spiritus San- 

ctus. Cum enim proprium sit Patris esse innascibilem sive ingenitum ", esse princi- 

pium non de principio", et? esse Patrem: 


] MERE . : i) Et om. A 
innascibilitas notificat ipsum per modum E59 


Attenda- 
tv ed. 144. Duantur 7. 


54 PARS I, 3. 


negationis, licet ex consequenti per modum positionis, quia innascibilitas in Patre ponit 
fontalem plenitudinem ": principium non de principio, per modum positionis cum nega- 


minate ". 


J| 5e tjone?: esse Patrem, per modum positionis et habitudinis proprie", complete et deter- 
Similiter cum Fihus sit imago ", 


Verbum "? et Filius: imago nominat illam 


personam, ut similitudinem expressam": Verbum?^, ut similitudinem expressivam": Fi- 
lius, ut similitudinem hypostaticam. Rursus imago, ut similitudinem conformem": Ver- 
bum, ut similitudinem intellectualem": Filius, ut similitudinem connaturalem ". Per 
hune modum, cum proprium sit Spiritus saneti esse donum ", esse nexum seu caritatem 
amborum ", esse etiam Spiritum sanctum" ; donum nominat ipsum, ut datum voluntarium ", 
caritas sive nexus, ut datum voluntarium" et praecipuum", Spiritus sanctus, ut datum 
voluntarium, praecipuum et hypostaticum". Hinc est, quod per haec tria nomina", quae 
sunt Pater et Filius et Spiritus Sanctus, trium personarum proprietates personales insi- 


Haec igitur tenenda sunt" ad fidei Trinitatis intelligentiam sanam. 


Ap Carvr III. 


! ,Notio est, qua persona innotescit, ut distinguatur 
ab alia.^ Decl. Term. Theol. 

* Proprietas personalis est, qua persona proprie et 
principaliter innotescit." Ibid. 

? ,Vide igitur et attende, quoniam optimum, quod sim- 
plieiter est, quo nihil melius cogitari potest; et hoc tale 
sic est, quod non potest cogitari non esse, quia omnino 
melius est esse, quam non esse; sic est, quod non potest 
recte cogitari, quin cogitetur trinum et unum. Nam bonum 
dicitur diffusivum sui. Summum igitur bonum summe 
diffusivum est sui. Summa autem diffusio non potest esse, 
nisi sit actualis et intrinseca, substantialis et hypostatica, 
naturalis et voluntaria, liberalis et necessaria, indeficiens 
et perfecta. Nisi igitur in summo bono aeternaliter esset 
productio actualis et consubstantialis, et hypostaticalis 
aeque nobilis, sicut est producens per modum generationis 
et spirationis, ita quod sit aeternalis principii aeternaliter 
comprinecipiantis, ita quod esset dilectus et condilectus, 
genitus scilicet et spiratus, hoc est Pater et Filius et Spiri- 
tus sanctus; nequaquam esset summum bonum, quia non 
summe se diffunderet. Nam diffusio ex tempore in crea- 
tura non est nisi centralis vel punctalis respectu immen- 
sitatis bonitatis aeternae. Unde et non potest aliqua dif- 
fusio cogitari major illa, ea videlicet, in qua diffundens 
communicat alteri totam substantiam et naturam. Non 
igitur summum bonum esset, si re vel intellectu illa carere 
posset. Si igitur potes mentis oculo contueri puritatem 
bonitatis, quae est actus purus principii caritative dili- 
gentis amore gratuito et debito et ex utraque permixto; 
quae est diffusio plenissima per modum naturae et volun- 
tatis, quae est diffusio per modum verbi, in quo omnia 
dicuntur, e£ per modum doni, in quo cetera dona donan- 
tur; potes videre per summam boni communicabilitatem, 
necesse esse Trinitatem Patris et Filii et Spiritus sancti. 
In quibus necesse est propter summam bonitatem esse 
summam communicabilitatem, et ex summa communicabi- 
litate summam consubstantialitatem, et ex summa consub- 


stantialitate summam configuralitatem, et ex his summam 
coaequalitatem, ac per hoc summam coaeternitatem, atque 
ex omnibus praedictis summam  cointimitatem, qua unus 
est in altero necessario per summam circumincessionem, 
et unus operatur cum alio per omnimodam indivisionem 
substantiae et virtutis et operationis ipsius beatissimae 
Trinitatis." Itin. ment. c. 6. n. 1. 

* ,Generatio ponenda est in divinis. Hujus ratio 
potissima est, ut eredo, quia ommis natura est communi- 
cabilis; et quia in Deo propter sui nobilitatem est apti- 
tudo actui conjuncta, imo ipse actus, oportet quod natura 
sit pluribus communicata: sed non possunt esse plures ab 
una natura, quin unus sit ab alio, vel ambo a tertio; ergo 
cum ante divinas personas nihil sit, oportet quod una sit 
ab alia; et quoniam sunt conformes in natura, et genera- 
tio est emanatio secundum conformitatem naturae, ideo 
credo, quod necesse est in divinis ponere generationem." 
1. dist. 9. a. 1. q. 1. 

* ,Necesse est aliquam personam in divinis procedere 
per modum liberalitatis, et illam dicimus Spiritum sanctum. 
Hane autem necesse est procedere per modum amoris, 
quia si ponatur in divinis emanatio per modum volun- 
tatis, necesse est, quod inter omnes sit prima et nobi- 
lissima; emanatio autem per modum amoris est hujusmodi, 
quod patet, si respiciamus in anima. Affectio enim amoris 
est prima inter omnes affectiones, et radix omnium alia- 
rum, sicut dicit Augustinus in pluribus locis." 1. dist. 10. 
a. 1. g. 2. 

$ ,Generatio Filii est aeterna tum ratione generantis, 
tum ratione geniti. Ratione generantis, propter summam 
et perfectam foecunditatem. Ratione geniti, propter sum- 
mam et perfectam aequalitatem, quarum utraque conditio 
tollit, ne Filius sit posterius Patre... Alia ratio est pro- 
pter summam in utroque actualitatem, in qua non distat 
actus a potentia, nec posse antecedit esse." 1. dist. 9. 
a. 1. q. 3. 

' Sicut Spiritus sanctus non est Filius, ita nec pro- 


PAnS I, 3. 55 


cessio Spiritus sancti est generatio. Ad illud ergo, quod 
objicitur in contrarium, quod generatio est productio sub- 
stantiae, dicendum quod est producere substantiam secun- 
dum voluntatem, et est producere substantiam similem 
praeter naturam, et est producere substantiam similem per 
modum naturae. Isti tres modi distinguuntur, et diversi 
et separabiles sunt, quantum est de se. Quod patet, quia 
in productione Ádam fuit substantiae productio, et tamen 
non fuit generatio, Deus enim non generavit Ádam, sed 
ereavit. In productione Evae de Adam fuit similis sub- 
stantiae productio, non tamen generatio, quia Adam non 
genuit Evam. Sed in productione Abel fuit substantiae 
productio secundum vim naturae; et ideo fuit ibi gene- 
ratio secundum rem. Ergo isti tres modi distinguuntur 
in Deo; tamen in actione creaturae non distinguuntur, 
quia creatura non potest substantiam producere nisi simi- 
lem, et hoc per virtutem naturalem. Et ratio hujus est 
imperfectio potentiae, et limitatio in creatura; sed in Deo 
est summa potentia, et ideo in ejus operatione isti tres 
modi habent distinctionem. Ideo quamvis in istis inferio- 
ribus gratià materiae sit completa ratio generationis, pro- 
ductio substantiae similis, vel productio substantiae, non 
tamen in divinis; imo oportet addi per modum foecundi- 
tatis naturae. Et quia ista conditio deficit in productione 
Spiritus sancti, patet quod non sequitur." 1. dist. 13. a. 1. 
q. 2. 

8 ,Generatio et spiratio, sive processio, differunt non 
tantum secundum rationem dicendi, sed etiam secundum 
differentiam originis et habitudinis, quia diversus est mo- 
dus se habendi et differens modus originis: talis autem 
differentia unitati essentiae non repugnat. Si autem quae- 
ratur ratio differentiae harum emanationum, dicendum 
quod prima ratio differendi non potest assignari a parte 
terminorum. Termini enim sunt personae, quae non im- 
portant rationem differendi active, sed passive. Si ergo 
personae differunt, quare, et in quibus differant, 81 osten- 
dere voluerimus, necesse est redire ad emanationes et re- 
lationes, quae sunt generatio et processio; et ita in hae 
assignatione erit circulus. Similiter ex parte principiorum. 
Si enim dicatur, quod differant hae duae emanationes se- 
eundum foeeunditatem duplicem, naturae et voluntatis, 
quaero, quo modo differat foecunditas a foecunditate. Si 
dicas, quod foecunditas naturae est in solo Patre; volun- 
tatis, in Patre et Filio: hoc ulteriorem habet quaestionem, 
unde veniat haec differentia; et oportet ad hoc venire, 
quod foecunditas naturae est in uno, quia imago pro- 
cedens per illam nata est esse solum ab uno; foecunditas 
voluntatis in duobus, quia nexus, sive processio per mo- 
dum nexus, est in duobus; et ita redit differentia in pri- 
mum, et est ibi ratio circularis. Ergo patet secundum 
hoc, quod harum emanationum differentia prima nec est 
sumenda a parte termini, nec a parte principii. Et ideo 
notandum est, quod est loqui de hujusmodi emanationibus 
quantum ad esse, et quantum ad distingui. Si quantum 
ad esse, sic habent rationem essendi a suis perfectis prin- 
cipis, et foecundis. Quia enim in Deo est perfectissima 
natura, et natura vera; ideo perfecta et vera foecunditas 
in hypostasi, quae habet rationem principii. Et quia vera 
et perfecta et propria est foecunditas naturae; ideo veram 
et propriam habet emanationem: et haec est generatio. 


Similiter intelligendum est de spiratione quantum ad vo- 
luntatem. Unde ratio, quare hujusmodi vere sint in Deo, 
est vera foecunditas naturae et voluntatis. Si autem lo- 
quamur quantum ad differre, dicendum quod seipsis diffe- 
runt, sicut ostensum est, quia omnis distinctio in divinis 
venit a modis originis et relationis. Unde sicut duae dif- 
ferentiae seipsis differunt, ut rationale et irrationale, si- 
militer in divinis hae duae emanationes. Et sicut diffe- 
rentiae differentiarum innotescunt nobis per alias differen- 
tias, quae ab illis oriuntur, sic et in divinis. Quia enim 
seipsis distinguuntur generatio et spiratio, ad eas conse- 
quitur secundum rationem intelligendi differentia duplex. 
Una, quia generatio est ab uno, sed spiratio a duobus. 
Quia enim generatio est emanatio per modum perfectae 
assimilationis, ideo ad unum principium respicit. Quia 
vero spiratio est emanatio per modum connexionis, ideo 
est a duobus. Alia differentia est in comparatione ad nos. 
Quia enim Spiritus sanctus spiratur ut nectens, et ita in 
alterum tendens; ideo Spiritus sanctus procedit ut dona- 
bilis. Filius vero generatur, et generatio non respicit 
tertium. Per has differentias necessario elicitur harum 
emanationum concomitantia, quia spiratio dat praeintelli- 
gere generationem, non enim nectuntur nisi distincti e£ 
similes, et ita illi, quorum unus est ab alio per genera- 
tionem. Similiter generatio dat consequenter intelligere 
Spirationem, necesse est enim distinctos, et omnino similes 
per deliejiosum amorem conjungi. Concedendae ergo sunt 
rationes probantes, quod differunt, sicut est manifestatum 
in rationibus, sed illae rationes non sunt sumptae a priori. 
Aliqui tamen voluerunt assignare alias differentias, et qui- 
dam per vim spirativam et generativam dicunt differre; 
sed haec differentia declarat ignotum per ignotius. Alii 
eliam dixerunt, quod Filius procedit per modum esse, 
Spiritus sanctus per modum bene esse; sed haec verba 
non sunt sana, nec tali materiae convenientia." 1. dist. 15. 
a. 1l. q. 3. 

? ,Differt emanatio in his inferioribus, et in Deo, quia 
in his inferioribus terminatur ad essentiam, vel substan- 
tiam, quae multiplicatur; sed in divinis terminatur ad hypo- 
stases. Quoniam ergo hypostasis, ad quam terminatur 
processio, est amor; hypostasis, ad quam terminatur gene- 
ratio, est imago; et amoris et nexus est spirari, non gene- 
rari; e converso, imaginis est generari, non spirari, cum 
non sit consimilis ratio propria hypostasum secundum se, 
nec erit consimilis emanatio, ipse vero procedit, ac si ad 
substantiam proprie terminaretur." Ibid. q. 2 ad 3. 

10 , Generatio in divinis facit realem distinctionem inter 
generantem et generatum, non rationalem vel intellectua- 
lem solum, sicut dixit Sabellius, sed realem quantum ad 
personam, non quantum ad essentiam, sicut dixit Arius. 
Quod sic patet. Generatio in creaturis dicit emanationem 
per modum actionis, sive mutationis, in Deo emanationem 
per modum relationis. In quantum enim emanatio dicit 
distinctionem ratione emanationis, est distinctio, quia, sicut 
dicit Anselmus (De process. Sp. s. post princ.): Nec intel- 
lectus capit, nec natura permittit, illum, qui est ab alio, 
esse illum a quo est, secundum quod positive dicitur ali- 
quis esse ab alio. Nam Pater privative dicitur esse a se, 
id est, non ab alio; in quantum autem talis emanatio ponit 
distinctionem in persona. Generatio enim est productio 


hs 


56 ! PARS I, 3. 


convenientis in natura; ratione igitur naturae non potest 
esse distinetio. Ergo vel erit ratione suppositi, vel pro- 
prietatis. Si proprietatis, aut absolute, aut respective. 
Non absolute, quia tune esset distinctio in natura. Nec 
respective, ut puta relationis, quia in relatione secundum 
se non est motus in creaturis, nec origo in divinis. Unde 
filiatio non generatur nisi in alio; ergo necesse est, quod 
sit distinctio in supposito. Similiter ratione relationis est 
distinctio, quia nihil ad se refertur, nec ordinatur. Ratione 
vero talis relationis est distinctio personalis, quia gene- 
rare et generari, cum dicant relationem per modum aetio- 
nis et passionis, dicunt eam in supposito, et respectu sup- 
positi. Et ideo, quia relatio inter extrema notat distin- 
ctionem, patet quod distinctio est ibi suppositorum.^ 1. dist. 
9. a. 1. q. 2. 

1! ,Sicut in essentiis una est essentia prima, a qua 
sunt aliae, et ad quam; sie in personis est una persona, 
a qua sunt aliae, et ad quam: et in illa est status originis, 
quia illa à nullo: et haec est persona Patris.^ 1. dist. 2. 
a. 1. q. 2 ad 4. — ,Innascibilis dicitur Pater, quia non 
est ab alio, et non esse ab alio est esse primum, et pri- 
mitas est nobilis positio. Primum enim, ratione primi, 
adeo dicit nobilem positionem et conditionem, quod ad 
positionem primi sequitur positio secundi. Unde quia 
primum, ideo principium; quia principium, ideo vel actu, 
vel habitu est principiatum. Quoniam igitur ratio primi- 
tatis in aliquo genere est ratio principiati in illo; ideo, 
quia Pater est primum respectu emanationis, generationis 
et processionis, generat et spirat. Et quoniam est esse 
primum in genere generationis, quia innascibilis; est esse 
primum in genere spirationis, quia Deus improcessibilis ; 
ideo generat, quia Deus innascibilis, et ultra non est po- 
nere, quare est innascibilis. Cum enim innascibilitas dicat 
primitatem, et status sit in primo; ideo ... Pater est 
principium totius divinitatis, quia a nullo." 1. dist. 27. q. 1. 
a. 1. q. 2 ad 83. 

1? ,In divinis nulla proprietas acquiritur, quia quae- 
libet est essentia; tamen secundum rationem intelligendi 
origo, sive emanatio originis, est ratio relationis, sicut in 
his inferioribus est ratio secundum esse. Unde sicut actus 
generationis est aeternus, ita et proprietas paternitatis 
aeterna." 1. dist. 27. q. 1. a. 1. q. 2 ad 2. 

? ,Paternitas et generatio sunt una notio secundum 
rem, licet generatio vario modo significetur." — Cum gene- 
ratio originem dieat, paternitas vero habitudinem, gene- 
ratio est ratio paternitatis, et non e converso." 1. dist. 27. 
p. 1. a. 1. qq. 1. 2. 

1* ,Proprietates sunt personae et in personis, tamen 
aliquo modo differunt a personis. Et quod ista positio 
8it conveniens, patet, si quis inspiciat naturam proprie- 
tatum. Dictum est enim... quod erat relatio. Dictum 
est etiam, quod relatio ratione comparationis, quam habet 
ad subjectum, íransit in substantiam in divinis; et ideo 
de subjecto suo: omnino vere praedicatur, ut paternitas. 
Ratione vero comparationis, quam habet ad objectum, 
manet verissime in divinis, et habet quodammodo diffe- 
rentiam & persona. Nec facit secundum hoc compositio- 
nem, sed distinctionem respectu cujus est.  Compositio 
enim attenditur per comparationem proprietatis ad sub- 
jectum, distinetio respectu objecti. Et ex hoc patet, quod 


proprietas est persona et in persona, quia idem est per 
essentiam, sive modum essendi, differt tamen quantum ad 
modum se habendi." 7. dist. 33. a. 1. q. 1. 

15 ,Hujusmodi termini numerales dicuntur secundum 
relationem, et important notiones. Et hoc patet, quia in 
divinis important distinctionem, distinctio autem est a pro- 
prietatibus. Unde Tyres important proprietatem trium per- 
sonarum in concretione. NNotio autem, in quantum con- 
venit soli, dicitur esse proprietas: in quantum vero ab 
alio distinguit, dicitur esse unitas. Unde dieuntur per- 
sonae tres tribus proprietatibus distinctae ... Ad illud, 
quod objicitur, quod notiones sunt quinque, dicendum quod 
Tres non quascumque notiones importat, sed solum per- 
sonales. Illa enim notio, quae facit illam personam esse 
personam et ab omnibus distinctam, illa dicitur unitas per- 
sonae, in quantum dat esse distinctum; et illa notio est 
una unius, sicut una est unitas unius, et illae sunt tan- 
tum tres: et ideo, cum sint tres unitates in tribus per- ' 
sonis; hine est, quod personae solummodo tres dicuntur." 
1. dist. 24. a. 2. q. 2. in concl. et ad 4. 

16 Quamquam essentia et proprietas habeant diversum 
modum se habendi, quia essentia dicit absolutum, proprie- 
tas vero respectum ad terminum; essentia nihilominus est 
proprietas, et viceversa." — ,Aliquorum positio fuit, quod 
proprietas nec sit essentia, nec in essentia, sed solum 
assistens. Sed ista positio manifeste improbata est, quia 
necesse est quod sit divina essentia, si est aliquid. Propter 
hoc ad intelligentiam objectorum intelligendum, quod re- 
latio ratione comparationis ad subjectum transit in sub- 
stantiam; et ideo proprietas est divina substantia: ratione 
vero comparationis ad terminum, sive objectum, remanet; 
et quantum ad hoe est distincta, et differt ab essentia, 
non quia dicat aliam essentiam, sed alium modum se ha- 
bendi, qui per comparationem ad essentiam, vel personam, 
solum dicit modum, nihil addens. In comparatione vero 
ad correlativum vere dicit rem et distinctionem; et ideo 
non est unitas in ratione intelligendi, nee compositio in re, 
sed vera distinctio. Et quoniam iste respectus non dicit 
aliud, quam essentiam ipsi comparatam, similiter nec aliud 
quam persona; ideo vere est essentia et persona. Sed 
quia ulterius respectus ille non est essentiae ad aliud, sed 
personae ad personam; ideo respectus ad relationes, pro- 
prie loquendo, sunt in personis, non in essentia, quia per- 
sonae secundum eos referuntur et distinguuntur, essentia 
autem nec refertur, nec distinguitur. Sunt tamen in es- 
sentia divina, loquendo communiter et improprie, ut dica- 
tur in divina essentia esse omne, quod est divina essentia, 
vel omne, quod est in essentia, vel persona.^ 1. dist. 33, 
G. 1l. qg. 2. — ,Cum idem sit personis divinis oriri et esse 
et ad alterum se habere, tamen secundum rationem in- 
telligendi sunt ordinata, ut primum sit oriri; deinde esse 
intellipatur in his, quae habent esse ab alio; et deinde 
se ad alterum habere. Quia vero idem sunt in Deo, ideo 
eodem nomine designantur. Unde generatio dicit originem 
et habitudinem ; tamen, proprie loquendo, generatio dicit 
originem, et paternitas habitudinem. Quoniam igitur pro- 
prietas divina secundum communem usum loquendi impor- 
tat habitudinem et originem; ideo tenendum, quod pro- 
prietates non solum sunt ratio innotescendi distinctionem, 
sed etiam distinguendi." 1. dist. 26. a. 1. q. 3. 


PARS 


!'' , Hoc nomen éngenitus, seeundum quod convenit Patri 
proprie, dicit relationem privative, sed ex hoc ipso ex 
consequenti dicit relationem positive. Quod patet sic. 
Non generari enim dicitur, qui simpliciter non generatur; 
et sic convenit non tantum Patri, sed essentiae, et Spiri- 
tui sancto. Sed ultra hunc intellectum, prout proprie con- 
venit Patri, addit, quia Pater non generatur, nec per ge- 
nerationem accipitur; et sic excluditur essentia, quae per 
generationem accipitur, sed adhue convenit Spiritui sancto. 
Prout autem convenit soli Patri, sic dicitur 2ngenitus, quia 
non generatur, nec per generationem accipitur, nec gene- 
rationem consequitur. Per primum membrum excluditur 
Filius, per secundum essentia, per tertium Spiritus sanctus, 
eujus processio praesupponit generationem secundum or- 
dinem originalem, quia procedit ut nexus a Patre et F'ilio. 
Quamvis enim in divinis non sit prius et posterius, tamen 
secundum originem et rationem intelligendi prior est gene- 
ratio Filii, quam processio Spiritus saneti, et tamen sunt 
simul natura. Sic ergo large aecepto verbo consequendi, 
cum ibi proprie non sit praecedere et sequi, tripliciter 
dieitur aliquis esse 2ngenitus, aut quia non producitur per 
generationem, nece per generationem accipitur, sive habe- 
tur; aut quia nec producitur, nec accipitur, nec consequi- 
tur. Hoc igitur modo zngenitus importat nullo modo esse 
ab alio, et ita primitatem, ac per hoc fontalem plenitudi- 
nem." 1. dist. 28. a. 1. q. 1. 

1$ ,Prineipii nomen absque ulla imperfectione recipitur 
in divinis; ibidemque tum notionaliter, tum essentialiter 
aecipl potest. —- ,In divinis est vera origo, sive emana- 
tio, non tantum vera, sed etiam completissima. Ad hoc 
autem quod sit perfectissima, necesse est quod emanans 
habeat cum producente aequalitatem omnimodam, ae uni- 
tatem in substantia, quia nihil potest aequari Deo, nisi 
Deus. Si ergo emanatio et origo debet exprimi conve- 
nienter et catholice, debent recipi nomina dicentia originis 
veritatem, et non recipi nomina importantia imperfectio- 
nem, vel diversitatem, vel inaequalitatem. Quoniam ergo 
prineipium et principiatum dicunt originis veritatem, ideo 
utrumque recipitur in divinis, maxime autem intentio prin- 
cipi. Sed quoniam posterius dicit imperfectionem, et ini- 
tium similiter, quia dicit imperfectam durationem, scilicet 
inceptionem; et intentio causae importat diversitatem, quia 
causa est ad cujus esse sequitur aliud, et intentio finis 
inaequalitatem, quia finis melior est his, quae sunt ad 
finem; ideo nec intentio prioris et posterioris, nec initii et 
initiati, nec causae ct effectus, nec finis et ejus quod est 
ad finem, recipitur in persona respectu personae, sed in- 
tentio producentis et producti, quia possibile est quod 
productus sit summe perfectus, et aequetur producenti; 
ideo recipitur in divinis, similiter et intentio principii." 
1. dist. 29. a. 1. q. 1. 

1? ,IHoc, quod est Znnascibilis, aliam relationem impor- 
tat, quam hoe, quod est Pater, sive quantum ad. princi- 
palem intellectum, sive quantum ad consequentem. Quan- 
tum ad principalem, manifestum est, quia importat respo- 
etum ad principium per modum privationis. - Pater autem 
importat respectum ad principiatum per modum positionis 
et generationis; et ita dicunt diversas habitudines, quarum 
una est habitudo vera, altera privatio habitudinis. Quan- 


tum ad eonsequentem intellectum similiter differunt, licet 
B. Bonaventurae Breviloq. 


L3. 51 
non tantum. Nam Pater dicit rationem principii solum 
respectu Filii, e£ per modum generationis; sed innascibile 
universalem dicit principalitatem, sive fontalem plenitudi- 
nem in producendo, non tantum quantum ad generationem, 
sed etiam quantum ad spirationem, non tantum respectu 
Fili, sed etiam respectu Spiritus saneti. Et hoc patet, 
quia ?nnascibilis dicitur eo quod non generatur, nee gene- 
rationem consequitur. Ergo in nomine Znnascibilis aufertur 
ratio nascendi et procedendi; et si hoc, ponitur ratio 
omnimodae principalitatis, et ideo fontalis plenitudinis." 
1. dist. 28. a. 1. q. 2. — ,Improcessibilitas notio ipsius Pa- 
tris dici non debet, cum neque primo, neque ex conse- 
quenti positive significet aliquid." Ibid. q. 4.. 

?' ,Si quaeratur, pro quo stat hoc nomen principium, 
dicendum quod stat pro paternitate simul et spiratione, 
quia per paternitatem est principium Filii, per spirationem 
principium Spiritus sancti, per utrumque principium utrius 
que... Quando ergo dicitur de Patre, stat pro notione 
paternitatis et spirationis communiter, et arctatur per pro- 
prietatem innascibilitatis per hoc, quod dicitur »on de 
principio." 1. dist. 29. dub. 1. 2. 

^! ,Paternitas est notio personalis Patris. Ad hoc 
enim quod aliqua relatio sit personalis, oportet quod dicat 
illius personae primam et propriam habitudinem, et per 
modum positionis et completionis; sed constat quod inna- 
scibilitas, quantum ad primum intellectum, non dicit posi- 
tionem, quantum ad consequentem intellectum, non dicit 
specialem relationem, sed fontalem plenitudinem. Similiter 
spiratio non dicit propriam relationem ; et ideo necesse 
est quod paternitas dieat." 1. dist. 28. a. 1. q. 3. 

?! ,Sieut exemplar seeundum proprietatem vocabuli 
dieit expressionem per modum activi, unde exemplar di- 
citur ad eujus imitationem fit aliquid; sie e contrario 
imago per modum passivi: et dicitur imago, quod alterum 
exprimit, et imitatur. Et hoe modo accipitur imago du- 
plieiter, secundum quod duplex est expressio, scilicet vel 
in naturae unitate, vel in naturae diversitate. In naturae 
communitate, sive unitate, sicut filius Imperatoris dicitur 
imago patris. Iu naturae diversitate, sicut. imago Impe- 
ratoris est in nummo. Sic respectu Dei dicitur imago 
per expressionem secundum identitatem naturae; et sic 
est imago inereata: et dicitur notionaliter, sive secundum 
relationem, quia imago dicit emanationem, emanatio autem 
in unitate naturae non est nisi personae. Dicitur etiam 
imago per expressionem in diversitate naturae; et sic di- 
citur imago creata respectu totius Trinitatis. Et sie patet, 
quod imago in divinis accepta dicitur secundum relatio- 
nem personae ad personam, et hoc secundum vocabuli 
proprietatem . . . Sed quoniam contingit. abuti nomine 
exemplaris, ut etiam dieatur exemplar, quod ad imitatio- 
nem alterius fit; sic e contrario contingit abuti imagine, 
ut dicatur imago, ad cujus expressionem fit aliquid; et 
sic, cum creatura fiat ad expressionem unitatis essentiae 
in Trinitate personarum, potest dici imago de tota Trini- 
tate; et sie dicitur imago ipsum imaginans, cum de ra- 
tione nominis dicatur imaginatum, sicut. exemplar dicitur 
exemplatum abusive, quamvis exemplar sit exemplans... 
Imago ereata, cum sit respectu unius essentiae, est com- 
munis imago trium personarum, et indieat unitatem sub- 
stantiae in tribus. Unde nunquam imago pure dicitur ad 

8 


58 


se, quia semper dicit respectum, vel personae ad aliam 
personam, vel essentiae ad creaturam, sive creaturae ad 
divinam naturam. Nunquam etiam dicitur pure secundum 
substantiam, quia semper notat vel distinctionem interius, 
vel exterius. Unde imago non dieitur essentia simpliciter, 
sed essentia ut in tribus personis considerata. Tamen, 
proprietatem sermonis servando, imago dicitur secundum 
relationem personalem, prout dicitur imago aeterna." 1. dist. 
31. p. 2. a. 1. q. 1. 

?3 Verbi creati interioris nomen convenienter ad di- 
vina dicitur translatum.* — ,Augustinus... similitudinem 
istius verbi ad illud assignat quantum ad tria, scilicet 
quantum ad emanationem, sive originem, quantum ad dis- 
positionem, quantum ad unionem. Nam haec tria in 
Filio Dei est considerare: originem, secundum quam dici- 
tur Filius; dispositionem aeternam, secundum quam dicitur 
mundus archetypus, et ars plena omnium rationum viven- 
tium; et unionem, secundum quam dicitur homo factus." 
1. dist. 27. p. 2. a. 1. q. 4. 

^ jImago in divinis non tantum dicit expressionem 
personae, sed etiam expressionem in summo.  Expressio 
autem in summo duo ponit, scilicet quod sit unius ad 
unum, et quod sit secundum omnem modum. Quod sit 
unius ad unum, ponit per hoc quod illud, quod per super- 
abundantiam dieitur, uni soli convenit, et si sit essentiale, 
essentiae, si personale, personae. Nam unum in summo 
non potest exprimere plura, vel plures, unum, inquam, 
in quo nulla est diversitas. Similiter unum summe non 
potest exprimi a pluribus, ut plures sunt, quia tune om- 
nino differentes essent. Ponit etiam aliud, videlicet ut sit 
expressio secundum omnem modum. Nam si ex aliquo 
respectu non habet exprimere, non exprimeret summe. 
Propter primam rationem, solus Filius est imago, quia 
solus ab uno procedit, Spiritus autem sanctus a duobus, 
et ideo aequaliter utrumque exprimit, et neutrum in summo. 
Propter secundam rationem, solus Filius est imago, quia 
secundum omnem respectum habet rationem exprimendi, 
et in quantum comparatur ad illum, a quo est, et in quan- 
tum comparatur ad illum, qui ex ipso est. In quantum 
comparatur ad illum, a quo est, quia exit per modum na- 
turae, et ita per modum verbi, et speciei, et per modum 
similitudinis expressae. In quantum comparatur ad illum, 
qui est ex eo, quia per omnia et eodem modo spirat Fi- 
lius, ut Pater. Spiritus sanctus autem in nullo horum 
convenit, ideo ratio imaginis est in solo Filio, quia ab 
uno tantum procedit, et quia per modum naturae, quia 
etiam consimiliter producit sanctum Spiritum. Media tamen 
ratio, quia per modum naturae, est ratio propria, aliae 
vero faciunt ad congruitatem." 1. dist. 91. p. 2. a. 1. q. 2. 

?5 Sapientia vel notitia dicit primum in intelligendo; 
deinde filius, qui dicit ipsam emanationem, sive conceptio- 
nem; deinde imago, quae dicit modum expressum ema- 
nandi; et tertio loco verbum, quod dicit haec omnia, et 
superaddit rationem exprimendi et manifestandi." 1. dist. 27. 
p. 2. a. 1. q. 3. 

?6 , Sicut dicit Augustinus (ox lib. 15. de T'rin. c. 10 et 11): 
Tune verbum dicitur, vel generatur, quando mente simili- 
tudo, vel imago alicujus cognoscibilis concipitur, et verbum 
illud respicit, quod respicit similitudo concepta. Quoniam 
igitur mens nostra nec simul, nec uno et eodem videt se 


PARS I, 3. 


et alia; ideo alio verbo dicit se, et alio alia, imo aliis: 
tot enim in eo sunt verba, quot intellecta. Summus autem 
Spiritus in Patre se et omnia uno aspectu et eodem co- 
gnoscit. Et cum intelligit se et alia, cognoscit ut aliorum 
prineipium; et quia in ipso vis eonceptiva concipit simili- 
tudinem omnia circumplectentem sub intuitu uno, sive 
aspectu, concipit, sive generat, unum verbum, quod est 
similitudo Patris imitativa, et similitudo rerum exemplativa, 
et similitudo operativa; et ita tenet quasi medium, et dici- 
tur Pater operari per verbum; et ulterius ipsi verbo attri- 
buitur, quod sit Dei virtus et Dei sapientia. Et ita patet, 
quod verbum divinum dicit respectum ad Patrem, dicen- 
tem ipsum, a quo generatur, per omnia consimilem. Dicit 
etiam respectum ad creaturam per modum exemplaritatis 
dispositivae et virtutis operativae. Et quia ista non dieunt 
respectum in actu, sed solum in habitu; dico quod sicut 
exemplar dicit respectum in habitu, et potentia similiter, 
quia multa scit Deus et potest, quae non facit; sic et ver- 
bum aeternum." 1. dist. 27. p. 2. a. 1. q. 2. 

? Differt dicere imaginem naturalem et connaturalem. 
Nam imago naturalis est, quae repraesentat per id, quod 
habet a natura, sive cum illo quod repraeseniat, conveniat 
in natura, sive non. Imago vero connaturalis dicitur, quae 
imitatur et refertur non solum per id, quod habet a na- 
tura, sed per convenientiam in eadem natura. Ideo etsi 
esse imaginem conveniat homini, esse tamen imaginem 
connaturalem non convenit homini, sed soli Filio Dei." 
2. dist. 16. a. 1. q. 2. — ,Aliter accipitur naturale, prout 
adjacet Filio, aliter prout adjacet imagini, non enim dif- 
fert dicere Filium naturalem et connaturalem, sicut differt 
in imagine. Et ratio hujus est ista: quia Filius dicit ut 
à quo, quantum est de suo principali intellectu, imago 
dicit ut ad quem; ideo naturale dictum de Filio significat, 
quod egressus Filii sit per modum naturae, et ita quod 
cum Patre conveniat in natura. Sed cum dicitur imago 
naturalis, significatur quod illa repraesentatio est a natu- 
rali principio, sive proprietate; et propter hoc non datur 
intelligi, quod sit inter imaginem et eum, cujus est imago, 
convenientia naturae." 2. dist. 16. a. 1. q. 2. ad 3. 

?* ,Una differentia potest accipi sic, ut verbum dica- 
tur, quod procedit ab interioribus; imago, quod imitatur 
in exterioribus; et Filius complectitur utrumque: et ideo 
magis et communius dicitur Filius, quam aliquid aliorum. 
Vel aliter: Omnia haec tria important similitudinem alte- 
rius; sed si Filius importat illam similitudinem naturaliter 
emanantem, imago ut expresse imitantem, verbum ut aliis 
exprimentem, quantum est de se, sive natum exprimere; 
ideo Filius frequentius nominatur illa persona propter hoc, 
quod ipsam emanationem et habitudinem illam nomine im- 
portat proprio. Vel aliter: Imago importat illam simili- 
tudinem ut conformem, verbum importat illam ut menta- 
lem, sive spiritualem, sed Filius connaturalem.^ 1. dist. 27. 
p. 2. dub. 2. 

? ,Dicendum quod, sicut patet ex verbis Augustini 
(lib. 15 de Trin. c. 19): Donum dicitur in divinis proprie, 
sive personaliter, non essentialiter, sicut Verbum proprie 
dieitur de Filio: Datum autem potest accipi et essentia- 
liter et personaliter, sive proprie et communiter; tota 
enim Trinitas dat se, et tamen Pater et Filius proprie 
dant Spiritum sanctum. Propter hoe notandum, quod 


PARS I, 3. 


datum de sui ratione idem est, quod communieatum. Po- 
test igitur hoc, quod est datum,. dici communicatum ex 
liberalitate: et sic est commune toti Trinitati. Vel ex 
liberalitate et auctoritate; et sic convenit Spiritui sancto 
et Filio, qui habent subauctoritatem respectu Patris. Vel 
potest diei datum ex liberalitate et auctoritate, non tan- 
tum communicatum, sed etiam productum; et hoe modo 
proprium est Spiritus sancti, cujus proprium est procedere 
secundum rationem liberalitatis, et ita secundum rationem 
doni, vel donabilis. Et hoc modo donum vel datum aequi- 
valent. Differunt tamen, quia datum dicit communicatio- 
nem in actu, sed donum in habitu. Et concedendum est, 
quod donum proprie dieitur in divinis de Spiritu sancto." 
1. dist, 18. a. 1. q. 4. 

3? |Dilectio in divinis potest accipi, et accipitur neces- 
sario, essentialiter, notionaliter et personaliter.  Essentia- 
liter, quia quilibet diligit se: notionaliter vero, quia Pater 
et Filius concordant inspirando Spiritum sanctum, quae 
concordia amor, sive dilectio est: personaliter vero, quia 
ille, qui producitur per modum perfectae liberalitatis, non 
potest esse nisi amor, sive dilectio. Unde essentialiter 
dietum dicit complacentiam, notionaliter vero concordiam 
inspirando, personaliter vero processum in illa concordia. 
Hujus autem exemplum potest poni in amore creato, quo 
sponsus et sponsa se diligunt. Nam diligunt se amore 
sociali ad convivendum, diligunt se ulterius amore con- 
jugs&li ad prolem procreandam: et illa, si produceretur ex 
sola concordia voluntatis, amor esset, nunc vero est ama- 
tus, nisi dicatur amor per emphaticum loquendi modum. 
In divinis vero vere et proprie amor est, habens rationem 
amoris et hypostasis; amoris propter hoc, quia ex volun- 
tate liberissima prima procedit per modum perfectae libe- 
ralitatis; hypostasis, quia, cum distinguatur a producente, 
et non possit distingui essentialiter, distinguitur persona- 
liter: non sie autem est in amore creato." 1. dist. 10. 
a. 2. q. 1. 

3! , Hoc nomen spiritus reperitur in corporibus, in sub- 
8Stantiis rationalibus et in Deo; et licet in Deo sit propri- 
issime, quia propriissime est in eo spiritualitas et spiratio, 
tamen ratio cognoscendi et dicendi tamquam a posteriori 
incipit a substantia corporali. In substantia autem cor- 
porali spiritus dicitur dupliciter. Aut a spiritualitate con- 
tra corpulentiam; et sic dicitur absolute, et vocatur spiri- 
tus corpus subtile . . . Aut a spiratione; et sic dicitur 
spiritus flatus, sicut accipit Chrysostomus in homilia super 
Joannem (8, S8): Spiritus, ubi vult, spirat. Et in Psalmo 
(148, 8): Ignis, grando, spiritus procellarum etc. Secundum 
modum hunc duplicem accipitur in substantia spirituali, 
sive rationali. Aut a spiritualitate contra corporeitatem; 
et sic substantia rationalis, vel ejus potentia interior, di- 
eitur spiritus: Qwis novit, si spiritus filiorum Adam ascen- 
dat sursum, et si spiritus jumentorum descendat deorsum 
(Eccle. 3, 21)? Aut a spiratione; et sic affectus vel amor 
dieitur spiritus. Et ratio hujus est, quia actus spirationis 
in corpore est actus internus, actus continuus, actus vivi- 
fieus, et habet originem a calore. Quia ergo egressus 
amoris, ut amor est, venit ab intrinseco; et amor est 
actus vivificus, quia amor est vita; et iterum amor est 
actus continuus, quia continue debet reddi amor, et tunc 
est perfectus, quando homo sic amat; rursus est calor 


09 


spiritualis: ideo solus amor dicitur spiritualiter spirari; et 
8ic accipitur illud ad Thessalonicenses (1 Tess. 5, 23): 
Ut integer spiritus vester et anima et corpus sine querela 
in adventu Domini nostri Jesu Christi servetur. Secundum 
hune duplicem modum accipitur in divinis. Nam secun- 
dum quod spiritus dicitur a spiritualitate, sic convenit toti 
Trinitati, nam tota Trinitas caret corporeitate et materia- 
litate. Et sic est nomen absolutum, ut in Joanne (4, 24): 
Spiritus est Deus. Secundum autem quod dicitur a spira- 
tione, sic convenit illi soli personae, quae procedit ut amor, 
ratione jam dicta.  Spirare enim in spiritualibus solius 
est amoris: et quoniam amor potest spirari recte et or- 
dinate, et sic est purus, vel indirecte et immunde, et sic 
est libidinosus; ideo persona illa, quae est amor, non 
tantum dicitur spiritus, sed Spiritus sanctus. Non sic 
Filius dieitur Spiritus sanctus, quia generatio est motus 
naturalis, cirea quem non attenditur sanctitas vel puritas. 
sicut attenditur cirea amorem voluntatis. 1. dist. 10. 
a. 2. q. à. 

3* Spiritus sanetus est donum, quo omnia dona nobis 
donantur gratuita per concomitantiam, et quo omnia dona 
Dei donantur per exemplaritatis causam." — Dicendum, 
quod eum dicitur, quod Spiritus sanctus est donum, in 
quo omnia alia donantur, ablativus iste potest accipi du- 
plieiter, vel ità quod dicat concomitantiam, vel sie quod 
dicat causalitatem. Si dicat concomitantiam, sic intelli- 
gendo universaliter, falsum est, quia est sensus, quod de- 
tur cum omnibus donis. Quaedam enim sunt dona, quae 
semper sunt cum Spiritu sancto, ut caritas et sapientia; 
quaedam, quae nunquam sunt cum Spiritu sancto, ut timor 
servilis; quaedam, quae aliquando sunt cum Spiritu sancto, 
aliquando sine, ut fides, prophetia et hujusmodi. Si autem 
particulariter intelligatur de donis gratum facientibus, sic 
vera est, et non habet instantiam. Potest iterum ablativus 
importare causalitatem, et hoc tripliciter. "Vel ita quod 
dicat simpliciter causalitatem; et in hoc non distinguitur 
nec à Patre, nec a Filio, quia omnia dona sunt a Patre 
et à Filio et a Spiritu sancto. Vel ita ut dicat causali- 
tatem et subauctoritatem; et in hoc distinguitur a Patre, 
sed non a Filio, quia Pater et per F'ilium et per Spiritum 
sanctum donat. Vel ita ut dicat causalitatem et sub- 
auctoritatem et exemplaritatem ; et sic proprie Spiritui 
sancto convenit. Ipse enim procedit per modum primi 
doni, ita quod omnis donatio recta et gratuita post illam 
est, et ab illa accipit rationem donationis." — Spiritus 
sanctus dicitur donum ab aeterno, quia donabilis; et di- 
citur ex tempore, quia datur. — ,Cum donum dicat re- 
spectum ad eum, cui datur, hoc potest esse tripliciter, se- 
cundum actum, vel secundum habitum, vel secundum ap- 
titudinem. Si secundum actum, hoc modo dicitur donum, 
quia datur: si secundum habitum, hoc modo dicitur do- 
num, quia donandum aliquando: si secundum aptitudinem, 
hoec modo dieitur donum, quia donabile. Secundum pri- 
mam Aacceptionem dieitur temporaliter, sed secundum se- 
cundam ac tertiam dicitur aeternaliter." — Spiritus san- 
ctus convenientius dicitur donum, quam datum, cum donum 
a tempore subtrahat.  — ,Quamvis in divinis utrumque 
dicatur et datum et donum, tamen convenientius dicitur 
donum. Et hujus duplex est ratio. Una quidem est, quia 
datum, cum sit participium, vel nomen verbale, concernit 

8 * 


60 PARS 


tempus; donum autem a tempore subtrahit: et ideo quia 
omnia divina supra tempus sunt, convenientius dicitur in 
divinis donum, quam datum. Alia ratio est, quia donum 
supra rationem dati addit conditionem liberalitatis, sive 
irreddibilitatis, quae est conditio magnae nobilitatis; et 
ideo maxime competit divinis." 1. dist. 18. a. 1. qq. 1—3. 

33 ,Nexus duarum personarum attenditur secundum 
productionem personae unius per voluntatis foecunditatem, 
ita quod inter illas personas et earum nexum est distinctio 
personarum." 3. dist. 2. a. 3. q. 3. ad 3. 

?* ,Pater et Filius communicant in Spiritu; et ideo 
amborum est unitas. Et rursum ille Spiritus est amor, 
ef ideo communicant in eo, ut in uno amore: et quia 
amor propriissime nexus est; ideo Spiritus sanctus proprie 
nexus est, quia amor mutuus est amor unicus et sub- 
stantificus." 1. dist. 10. a. 2. q. 2. — Licet caritas sit 
omnibus communis, et proprium Spiritus sancti, uno tamen 
modo appropriate convenit Patri, quia caritas amor gra- 


I, 4. 


35 Spiritus, amor et donum eamdem proprietatem di- 
cunt, ratione differentem, eamdem, inquam, notionem dicunt, 
quia dicunt comparationem ad idem, ot dicunt eamdem 
emanationem, sed tamen differenter eam nominant. Nam 
Spiritus dicit eam principaliter per comparationem ad vim 
produceentem, quae est vis spirativa: amor principaliter 
quantum ad modum emanandi, quia ut nexus: donum vero 
quantum ad respectum consequentem." 4. dist. 18. a. 1. 
q. 5. ad 4. 

3$ ,In omni inquisitione prius oportet intelligere quid 
est, quod per nomen. dicitur, et hoc tamquam praecogni- 
tionem afferre secum ad rei proprietates posterius cogno- 
scendas." 2. dist. 34. a. 2. q. 1. ad 6. — Siquidem ,fre- 
quenter ad cognitionem rei perducimur per considerationem 
voeabulorum. Qui enim prima vocabula imposuerunt, pro- 
prietates rerum potissime consideraverunt, et juxta illas 
vocabula imposuerunt." 2. dist. 39. a. 2. q. 2. concl. 

?! De proprietatibus personalibus, sive generatim, sive 


tuitus est, qui tantum dat, et non accipit; et hoc est in speciatim, multa videri possunt apud S. D. 1. dist. 
persona Patris." 1. dist. 5. dub. 8. 26—30. 
CAPUT IV. 
De istius fidei expressione catholica. 
(In divinis sunt duo modi praedicandi, per modum substantiae et relationis: — tres modi supponendi, nomine essentiae, personae 
el nolionis: — quatuor modi signifioandi substantiam, nomine essentiae, substantiae, hypostasis et personae: -— quinque modi dicendi et 


quaerendi: — (ires modi differendi ex diverso modo existendi, se habendi et intelligendi.) 


Ad istius etiam fidel expressionem catholicam ' tenendum est, secundum sacrorum 


Doctorum documenta, quod in divinis sunt duo modi praedicandi, scilicet per modum 

substantiae? et relationis; tres modi supponendi, scilicet essentiae, personae', notionis; 
2 & a. quatuor modi significandi substantiam, scilicet nomine essentiae, substantiae, personae ", 
4," * hypostasis; quinque modi dicendi, scilicet, quis, qui, quae, quod et quid; tres" modi 
differendi, scilicet secundum differentem modum existendi, secundum differentem modum 
se habendi, et secundum differentem modum intelligendi. 

Ratio autem ad intelhgentiam ? praedictorum haee est: quia, cum primum prin- 
cipium sit perfectissimum simul et simplieissimum, omnia, quae perfectionis sunt, de 
$ie.ipso dicuntur perfecte", proprie et vere; quae autem imperfectionis sunt, aut non di- 
7^ "cuntur, aut si dieuntur, secundum assumptionem humanae naturae dicuntur, vel tran- 
9 Taw- sumptive^?. Cum igitur decem sint praedicamenta, scilicet substantia, quantitas ", relatio, 
"9"* — qualitas, actio, passio, ubi, quando, situs et habitus; quinque ultima spectant proprie ad 

corporalia, seu mutabilia; ideo non attribuuntur Deo, nisi transumptivo modo et figura- 

tivo^. Ala vero quinque praecedentia Deo attribuuntur seeundum id, quod completio- 
t Preedicta IGI dicunt, ita tamen quod divinam simplicitatem non impediant. Omnia ergo haec 
5 4 ina. praedicta? praedicamenta sunt idipsum, quod est illud *, de quo praedicantur; et ita per 
comparationem ad subjectum, in quo sunt omnia, dicuntur transire in substantiam, rela- 
»ve« fione tamen excepta, quae cum duplicem habeat comparationem, scilicet ad "^ subjectum 
5r wa jn quo, ad? terminum ad quem, primo modo transit, ne faciat compositionem, sed se- 
cundo modo manet, ut faciat distinctionem . Et hinc est, quod substantia continet uni- 


o) Ad intel- 
ligentium 
om. ibld. 


PARS I, 4. 61 


tatem, et? relatio multiplicat Trinitatem; et ideo manent ibi hi tantum duo modi prae- 5 s o». 
dicandi differentes, de quibus talis datur regula ?: Quae dicuntur secundum substantiam, 99» «wc 
de omnibus dicuntur, et singillatim, et? simul, et singulariter: quae vero secundum »&ten-iria 
relationem, aut non de omnibus dicuntur, aut si de pluribus, plurahter, ut relati, di- 
stincti, similes, aequales, propter relationem intrinsecam . Nomen autem Trinitatis com- 
prehendit utrumque ^^ . ,m) Nomen. 
Et quoniam plures possunt esse relationes in una persona, sicut sunt plures per- prend 
sonae in una natura"; ideo distinctio in notione non infert diversificationem personae, om. ed, Ms 
nec distinctio personae plurificationem naturae". Et propterea non quidquid convenit 
essentiae, convenit notioni, vel personae, nec e converso; et hinc est, quod sunt ibi 
tres modi supponendi^, de quibus talis consuevit dari regula: Supposita essentia, non 
supponitur notio, nec persona; et supposita notione, non supponitur essentia, nec per- 
sona; et supposita persona, non supponitur essentia, nec notio, sicut patet per exempla ". »sxewrtu 
Et quoniam vera distinctio est in suppositis substantiae, manente essentia una"; 
ideo necesse est ibi multipliciter significari substantiam, scilicet. ut. communicabilem et 
incommunicabilem ". Ut communicabilem per modum abstractionis", per nomen essentiae; 
et per modum concretionis, per nomen substantiae: ut incommunicabilem vero, vel ut 
distinguibilem per nomen hypostasis; vel ut distinctam per nomen personae". Vel aliter, 
scilicet ? vel ut distinctam qualitercumque, et sic hypostasis ^: vel notabiliter et perfecte, 9 seiice 
et sic persona ^. Exempla horum quatuor sunt in creatura ?: humanitas, homo, aliquis 9), i" 
homo, Petrus. Primum essentiam, secundum substantiam, tertium hypostasim, quartum 
personam dicit". 
Et quia in persona, quae distinguitur, non solum est considerare eum, qui distin- 
guitur, sed etiam " illud, quo distinguitur", et hoc est proprietas, sive notio^; ideo ne-gEuaa. 
cesse ? est, quod in divinis sint quinque modi dicendi pariter et quaerendi: scilicet quis, D 1" e 


8) Necessa- 


ralione personae: qui, ratione hypostasis, quia dicit suppositum ? substantiae indistinctae: 5i ivi 


quae, ratione notionis: quod, ratione substantiae": quid, sive quo, ratione essentiae". ew. 
Et quoniam omnes hi modi in unitate essentiae radicantur, quia quidquid est in Vd. ed, L4 
Deo, est ipse Deus, unus, et solus ^; ideo non ponunt ibi differentiam" nec secundum 
essentiam, nec secundum esse. Et propterea sunt ibi tantum " tres modi differendi", » Tes 
scilice&. secundum modos ? essendi, sive emanandi, sicut differt. persona a persona: secun-,54 "^ 
dum modos se habendi, sicut differt persona et essentia, quia una persona ad alteram ?,» im 
refertur, et ideo distinguitur; essentia vero non refertur ad alteram, et ideo non di- 
stinguitur": secundum modos etiam intelligendi, sicut differt una proprietas substan- 2), «^w 
talis ab altera, ut bonitas et sapientia. Prima differentia est perfectissima et summa, 
quae possit reperirl in divinis, est enim in suppositis, ità quod unum non dicitur de 
altero. Secunda differentia est minor, quia " est in attributis; licet enim unum possit,» qw 
dici de altero, ut persona de essentia, aliquid tamen dicitur de uno, quod non de altero, 
ut"" persona distinguitur et refertur, essentia vero non. Tertia vero differentia minima ww» uoi 
est, quia est in connotatis; licet enim ^ unum de altero dicatur ad invicem, et idem :o 5i» o». 
possit dici de utrisque, non tamen idem connotatur utrobique, nec per idem intelligi 
datur utrumque". Ex primo modo differendi oritur pluralitas personarum: ex secundo 


modo pluralitas praedicationum substantialium et relativarum: ex tertio pluralitas pro- 


m) Nomen 


dd) Est ibid. 


62 


PARS I, 4. 


prietatum essentialium et notionum, sive ab aeterno sive ex tempore", sive proprie sive 
transumptive, sive communiter 'sive appropriate". Dictorum exempla manifesta sunt. His 
intellectis, claret satis, e£ quid sentiendum, et qualiter loquendum sit ^ de summa Trini- 


tate divinarum personarum. 


Ap Carvur IV. 


! ,Aliter conceditur aliquid dicere ei, qui vult excitare 
devotionem et elevare in admirationem, quod tamen re- 
prehenderetur in eo, qui sermonis catholici proprietatem 
et veritatem inquirit. 3. dist. 8. a. 1. q. 1. ad 6. 

? ,Nomen substantiae a duplici proprietate potest dici, 
videlicet a per se stando, non per aliud: si sic, proprie 
est in divinis, et magis proprie quam in creaturis. Vel 
a substando alii vel aliis, et hoc est tripliciter. Vel alii 
inhaerenti; et sic false et improprie dicitur in divinis, quia 
proprietates in divinis non sunt accidentes, nec inhaeren- 
tes. "Vel alii distinguenti; et sic dicitur in divinis non 
omnino improprie, nec omnino proprie, quia proprietas 
illa non inhaeret, et ideo non facit subsistere, sive sub- 
stare, quasi sub alio stare, sed existere, quasi ab alio esse; 
et hinc est, quod Richardus dicit in lib. de Trinit. (7. 4. 
c. 20), quod melius dicitur existentia quam subsistentia. 
Vel quia substat ut perficienti; et sie dicitur res naturae 
substare respectu essentiae. Et iste modus magis est circa 
nostrum intelligere, quam circa divinum esse." 1. dist. 23. 
a. 1l. q. 2. 

3 ,Personae nomen non incongrue, Spiritu sancto di- 
etante, ad supposita divina est translatum, cum in illis 
dignitas et distinctio vere reperiantur." lbid. q. 1. 

* ,Ea, quae transumptive dicuntur, referuntur ad con- 
sequentem intellectum, et pro illo intelliguntur." 3. dist. 38. 
a. 1l. q. 2. ad 2. 

* ,Numerus in creaturis est quantitas, sed in Deo dicit 
relationem; et hoc patet sic. Distinctio in creaturis est 
per alicujus proprietatis vel qualitatis oppositionem, et ita 
per additionem: ubi autem additio, ibi limitatio: ubi limi- 
tatio, ibi unius ab alio divisio: et ubi haec sunt, ibi ag- 
gregatio diversorum et mensuratio. Et quia quantitatis 
est mensurare, ad distinctionem in inferioribus sequitur 
numerus, et esí modus essendi consequens materiam cum 
forma. In divinis autem est distinctio per originem, non 
per additionem alicujus; et ideo nulla additio, nulla limi- 
tatio: et ubi hoc non est, nec mensuratio, et ideo nec 
quantitas. Sed ubi origo, ibi habitudo et relatio; et ideo 
in divinis numerus non dicit quantitatem, sed magis rela- 
tionem. Sed quoniam relatio non transit in substantiam, 
igitur nec termini numerales." 1. dist. 24. a. 2. q. 2. ad 1. 

* ,Quaedam sunt nomina, quae significant rem, cujus 
veritas est in Deo, et oppositum in creatura, ut immensus 
et aeteruus; et talia nullo modo transferuntur, nec secun- 
dum rem, nec secundum impositionem. Quaedam signi- 
ficant rem, cujus veritas est in Deo, et similitudo ejus in 
ereatura, ut potentia, sapientia et voluntas; et talia no- 
mina transferuntur a creaturis ad Deum non secundum 
rem, sed secundum impositionem, quia prius imposita sunt 
creaturis quam Deo, licet prius sint in Deo. Quaedam 
sunt nomina, quae significant rem, cujus veritas est in 


creatura, et consimilis proprietas in Deo, ut lapis et leo; 
res enim significata est in creatura, sed similitudo pro- 
prietatis, ut stabilitas et fortitudo, est in Deo; et ista 
sunt proprie translativa.^ 1. dist. 22. a. 1. q. 3. — ,Ut 
laudibus Deum possimus extollere, atque ad Dei cogni- 
tionem promoveamur, necessariae sunt nobis translationes 
ad divina.^ — ,Ratio vel finis translationis duplex est: 
una, in qua est laus Dei; alia, manuductio intellectus no- 
stri. Propter laudem Dei necessaria est translatio. Et 
quoniam Deus multum est laudabilis, ne propter inopiam 
vocabulorum contingeret cessari a laude, sacra Scriptura 
docuit nomina ereaturarum ad Deum transferri; et hoc in 
numero indefinito, ut sicut omnis creatura laudat Deum, 
sic Deus laudetur ex omni nomine creaturae, et qui non 
poterit uno nomine laudari, tamquam superexcellens omne 
nomen, laudaretur ex omni nomine. Ália ratio est manu- 
duetio intellectus nostri. Quia cum per creaturas ad co- 
gnoscendum Creatorem venimus, ut plurimum, fere omnes 
creaturae habent proprietates nobiles, quae sunt ratio in- 
telligendi Deum, ut leo fortitudinem, agnus mansuetudinem, 
petra soliditatem, serpens prudentiam, et consimilia; ideo 
oportuit plura nomina iransferri ad Deum." 1. dist. 34. 
a, 1l. q. 4. 

' ,Est praedicatio per identitatem, et est praedicatio 
per inhaerentiam; et utramque est in Deo reperire. Per 
inhaerentiam, ut cum dicitur: Pater generat, vel Deus 
creat. Per identitatem, ut cum dicitur: Pater est generatio, 
vel Deus est creatio. Praedicationem autem per identi- 
tatem est reperire in Deo propriissime propter ipsius rei 
qualitatem, quoniam ibi est summa identitas: unde omnes 
locutiones importantes unitatem, ibi sunt verissimae. Prae- 
dicationem autem per inhaerentiam est ibi reperire pro- 
pter intellectus nostri defectibilitatem. Quoniam licet actus 
in divinis sit Dei substantia et ipsa proprietas etiam, tamen 
quia intellectus noster intelligit per res inferiores, et 
enuntiat per vocabulum rerum inferiorum, tenet modum 
annuntiandi, quem habet circa inferiora; et ideo praedicat 
per modum inhaerentiae, quamvis omnia, quae in Deo 
sunt, realiter habeant modum substantiae. Intellectus 
tamen iste non est falsus, quoniam quemadmodum intel- 
lectus abstrahens lineam a materia non est falsus, quia 
modum illum non ponit cirea rem, sed circa suum intelli- 
gere; similiter intellectus noster in divinis compositionem 
non ponit circa rem, sed circa suum intelligere et suum 
exprimere, quamvis enim in Deo sit summa simplicitas, 
tamen exprimi non potest nisi per compositionem. Et 
ideo bene dicit Augustinus, quod verius est Deus, quam 
cogitatur; et verius cogitatur, quam dicitur. Nam etsi 
intellectus aliquo modo per intelligentiam ascendat ad con- 
tuitum simplicitatis, non tamen potest hoc exprimere voce 
simplici, sed composita.* 1. dist. 34. a. 1. q. 2. 


PARS [Í, 4. 


$ ,helatio in aliquibus convenit cum aliis praedica- 
mentis, in aliquibus differt. Convenit enim in hoc, quod 
est praedicamentum et genus entis, et in hoc, quod est 
aecidens: et disconvenit in hoc, quod praeter alia genera, 
habet respectum non solum ad subjectum, sed etiam ad 
objectum, secundum habitudinem et dependentiam. Quan- 
tum ad primas conditiones impossibile est relationem ma- 
nere in divinis, sicut alia genera, et hoc propter summam 
simplieitatem. In Deo enim relatio non est praedicamen- 
tum, nec accidens, sed substantia est. Quantum vero ad 
conditiones, quas habet respectu objecti, necesse est quo- 
dammodo manere; et hoc propter veram distinctionem, 
quae est in divinis, et veram originem et habitudinem. 
Et necesse est quodammodo non manere, scilicet quan- 
tum ad dependentiam; et hoe propter omnimodam absolu- 
tionem, quae est in divinis. Alia igitur genera simpli- 
citer transeunt, sed relatio quodam modo manet, et quo- 
dam modo transit. Quia alia genera respectum solum ad 
subjectum dicunt, et secundum illum transeunt. Sed re- 
latio ultra dicit respectum ad objectum, et secundum illum 
respectum dicit pluralitatem, quae vere est in divinis; et 
ita relatio manet. Patet etiam quo modo transit, videlicet 
quantum ad omne, quod dicit compositionem. Unde non 
est genus, neque in genere; nec est accidens, nec aliud.^ 
1. dist. 26. a. 1. q. 2. 

? Quatuor sunt genera nominum in divinis. Quaedam 
enim essentialia sunt dicta essentialiter, ut divinitas, dei- 
tas et majestas. Quaedam essentialia personaliter dicta, 
ut potentia generandi. Quaedam personalia dicta per- 
sonaliter, ut generans et genitus. Quaedam personalia 


dicta essentialiter, ut missus, incarnatus, et hujusmodi,. 


quae dicunt respectum ad personam, et ideo personalia 
et effectum in creatura; et ideo essentialiter sunt dicta." 
1. dist. 7. a. 1. q. 1. ad 4, — ,Nomen significans sub- 
stantiam in divinis reperitur secundum triplicem modum. 
Quaedam enim significant substantiam, et per modum sub- 
stantiae, ut nomen substantivum, ut Deus; et tale nullo 
modo plurificatur, nec dicitur pluraliter, sive sit substan- 
tivum, sive substantivatum: et hoc nomen aeternus sic 
accipitur in Symbolo. Quaedam significant substantiam 
per modum adjacentiae, sicut nomina adjectiva adjective 
tenta; et tália, quae trahunt numerum a substantivis, di- 
euntur pluraliter: et de genere talium sunt verba et par- 
tieipia. Alia sunt nomina, quae important substantiam 
inadjacentia, connotando intra relationem mutuam, qualia 
sunt coaeterni: et talia ex duplici causa possunt dici plu- 
raliter, tum ratione significationis, sive modi significandi, 
tum ratione connotationis." 1. dist. 9. dub. 2. Cfr. quoque 
1l. dist. 5. a. 1. q. 1.; et dist. 831. p. l1. a. 1. per integrum. 

'? Convenit dici, quod hoe nomen Trinitas duplicem 
habet etymologiam. Uno modo Trinitas dieitur unitas 
ter; et sic nomen numerale cadit in eo ut complementum; 
et sic dicitur secundum relationem, sicut termini numera- 
les; et unitas, quam importat, est unitas personalis, non 
essentialis, quia illa plurificatur. Alia etymologia est, 
Trinitas est unitas trium; et tunc unitas non numeratur, 
sed significatur ut communicabilis tribus. Et quoniam 
haec unitas est essentialis, ideo importat unitatem essen- 
tialem. Et haec quidem etymologia absque dubio habet 
veritatem, sed prima non videtur habere veritatem. Nam 


63 


eum eandem significationem habeat trinus et Trinitas, si 
illa est etymologia: Trinitas unitas ter, tunc trinus dice- 
retur unus ter. Hoc autem non potest dici de Deo, vide- 
licet ter unus, cum tamen dicatur trinus. Propter quod 
dicendum, quod hujusmodi nomina important unitatem 
formalem, sive essentiae, cum pluralitate suppositorum; 
et ideo habent quodammodo naturam termini substantialis 
in hoec, quod dieuntur de tribus singulariter, et termini 
numeralis in hoc, quod dicuntur de nullo per se." 1. dist. 
24. a. 3. q. 2. 

1! Cum ratio unitatis sit ratio distinctionis cum indi- 
visione, in divinis autem ponamus essentiam distinctam 
ab aliis essentiis per seipsam, et personam distingui ab 
alis per proprietatem ; necesse est etiam in divinis ponere 
et unitatem essentialem et personalem. Quoniam igitur 
persona non est aliud ab essentia, unitas essentiae et per- 
8Sonae non sunt duae unitates secundum rem, sed una 
ratione differens. Ideo unitas de hace et illa non dicitur 
aequivoce, quoniam nec illi, nec isti imponitur specialiter. 
Quia ergo concretum accipit specialem significationem ab 
abstracto; hoc nomen Unus importat in divinis unitatem 
essentialem et personalem. Et cum adjective tenetur, in- 
differenter importat utramque, determinatur autem per 
adjunctum. Cum enim additur termino essentiali, impor- 
tat essentialem; cum additur termino notionali, importat 
personalem; cum autem substantivatur, necesse est quod 
seipso determinetur. Et ideo, cum neutrum genus im- 
portet quod dicit sub indistinctione, in neutro convenien- 
ter attributum est, sive appropriatum, unitati essentiali. 
In masculino vero, quia importat distinctionem et suppo- 
situm certum, et quia dicit rationem producentis, appro- 
priatum est unitati personali. Et ideo patet, quod sie non 
accipitur ut ens, neque ut convertibile cum eo, sed solum 
in neutro." 1. dist. 24. a. 1. q. 2. 

1? ,Pluralitas in creaturis duo dicit, dicit enim ali- 
quorum distinctionem, et ex ipsis unius multiplicationis 
constitutionem. Primum quidem reperitur in divinis, quia 
ibi est distinctio vere: secundum non, quia ubi consti- 
tutio est, ibi constituentia minus habent quam totum, quod 
constituunt; et ita essentialiter differunt ab invicem. In 
divinis autem non sie, quia cum Pater habeat totam essen- 
tiam, non partem, non potest minus habere, nec essentia- 
liter differre; et ideo dicendum, quod in divinis reperitur 
pluralitas ratione distinctionis. | Sed quia pluralitas est 
totum ratione constitutionis, et hoc non est in divinis; 
ideo non sequitur, quod sit ibi totalitas. Est tamen na- 
turae unitas et personarum pluralitas, et tantum est in 
unitate, quantum in pluralitate, sed non tot modis." 1. dist. 
19. p. 2. a. 1. q. 1. ad 3. 

13 ,Nomen aecipi differenter in divinis potest esse tri- 
plieiter, aut quantum ad suppositum, aut quantum ad 
significatum, aut quantum ad connotatum. Primo modo 
accipitur differenter hoec nomen Deus, cum dicitur: Deus 
est Trinitas, et Deus generat; quia in prima stat pro na- 
tura, in secunda pro persona, et illud non inducit aliquam 
multiplicitatem. Alio modo contingit terminum differenter 
accipi quantum ad significatum, secundum quod ipse ter- 
minus in una sui acceptione significat essentiam, in alia 
personam; sicut hoc nomen Pater, prout Deus, dicitur 
Pater Filii, et prout dicitur Pater noster, et hoc inducit 


64 


PARS 


aequivocationem, quia est diversitas significationis, non in 
re ipsa, sed in significando. Tertio modo contingit diffe- 
renter accipi ratione connotati, utpote hoc nomen prn- 
cipium, dictum essentialiter, connotat effectum creatum, 
dictum personaliter nihil connotat creatum." 1. dist. 29. 
d. 1. q. 2. 

1* ,In omni substantia, cujus est esse et operari, ne- 
cessario intelligimus naturam, et habentem naturam. Et 
naturam dicimus essentiam vel substantiam; habentem 
naturam dicimus personam. Quo modo ergo in creatura 
rationali contingit unam personam habere plures naturas, 
scilicet corporalem et spiritualem; sic et a contrario sensu 
contingit in Deo propter summam simplicitatem unam na- 
turam haberi a pluribus, quia contingit eam haberi alio 
et alio modo; et hoc non potest esse ab eodem. Quia 
ergo eadem est natura, tantum habita et non numerata; 
ideo tantum dicitur una substantia et essentia; quia vero 
plures habentes, ideo plures personae, nulla omnino repu- 
gnantia existente." 1. dist. 28. a. 2. q. 2. 

15 ,Cum fides nostra ponat Trinitatem et unitatem in 
divinis, necesse ponit convenientiam et distinctionem. Et 
quia convenientia non est nisi in communicabili pluribus 
et communi, distinctio autem non est nisi in proprio et 
incommunicabili, necessario in divinis ponitur ratio com- 
munis et proprii, communicabilis et incommunicabilis.* 
1. dist. 19. p. 2. a. 1. q. 2. 

1$ ,In divinis personis realis abstractio non reperitur, 
quamvis secundum quemdam modum intelligendi abstra- 
hatur eommunicabile ab incommunieabili.^ —  ,Abstrahi 
aliquid ab aliquo est dupliciter. Uno modo, abstractione, 
quae habet totum a natura rei; et sic abstrahitur univer- 
sale a particulari, et forma a materia, quoniam utrobique 
est compositio et diversitas. Alio modo est absíraetio, 
quae totum habet ab intellectu nostro. Intellectus enim 
noster, cum intelligit aliquid completum, de necessitate 
dupliciter intelligit, sive sub duplici ratione, scilicet modum 
ipsius quod est, et ipsius quo. Semper enim, cum aliquid 
intelligit, considerat ipsum intelligibile per aliquam rela- 
tionem, per quam etiam ipsum capit: et ita intellectus 
noster est resolubilis in intellectum ipsius quod est, et ipsius 
quo, quia compositio erat circa ipsum. Quoniam igitur 
realis abstraetio praesupponit compositionem, quae nullo 
modo est in Deo, nee quantum ad essentiam, nee quan- 
tum ad personam; ideo nullo modo est ibi abstractio a 
parte rei. Rursus, quoniam Deum intelligimus seeundum 
possibilitatem intellectus nostri, intellectus noster intelligit 
Deum per modum ipsius quod ot ipsius quo; et intellectus 
noster est resolubilis, et quia resolubilis, etiam compositus, 
quamvis res non sit composita, quantum ad ipsum potest 
esse abstractio et separatio, ut intelligat ipsum qwo est, 
quod est non intellecto. Et quoniam modus significandi 
consequitur modum intelligendi; ideo contingit significare 
ipsum q«o in abstraetione, et hoc ex parte communicabilis, 
ut cum dicitur deitas, et ex parte incommunicabilis, ut 
cum dicitur paternitas." 1. dést. 27. p. 1..a. 1. q. 3. 

!' ,Videtur illud non intelligibile, quod persona sit 
distinetía secundum rem, et essentia non: et eum hoc nulla 
est additio et nulla differentia secundum rem inter per- 
sonam et naturam. Ad hoc qualitereumque intelligendum, 
cum hoe sit supra vires humani intellectus, notandum, 


L 4. 


sicut vult Richardus (4. de Tin. c. 2), quod est di- 
stinctio per qualitatem et distinctio per originem.  Di- 
stinctio per qualitatem est in creaturis, nec potest esse 
sine additione, quia haec distinctio habet ortum ex addi- 
tione materiae ad formam. Distinctio autem per quali- 
tatem dicitur, qua unus distinguitur ab alio per proprie- 
tates absolutas, ut patet, cum unus est albus et alter 
niger. Distinctio per originem est, cum unus producit, 
et alter producitur. Et quemadmodum distinctio per qua- 
litatem vera distinctio est, et secundum rem; ita distinctio 
per veram originem vera est distinctio. Sicut enim unus 
non potest esse simul albus et niger, ita non potest unus 
et idem producere seipsum. Quoniam ergo in divinis in- 
telligitur esse vera origo; ideo intelligitur ibi esse vera 
distinctio. Rursus, cum intelligo Patrem producere, in- 
telligo ipsum seipso producere; sicut cum intelligo divinam 
substantiam agere, intelligo ipsam seipsa agere: pari ra- 
tione et Filium seipso produci; ergo productio nihil addit. 
Similiter non ponit aliquam compositionem circa Filium; 
ergo, cum ubi est vera origo, ibi sit vera distinctio, et 
origo intelligitur ibi esse sine additione, et distinctio sine 
additione intelligitur ibi esse. Quamvis autem persona, 
sive res naturae, non se habeat ad naturam per additio- 
nem; tamen nihilominus differt secundum rationem, alio- 
quin non esset intelligibile, quod plurificaretur persona, 
natura existente unica. Differentia autem secundum ra- 
tionem est, quia essentia non oritur ab essentia, nec se 
habet ad aliam essentiam ; sed persona bene oritur a persona, 
et se habet ad illam. Si tu quaeras rationem hujus, re- 
spondeo, quia unitas et nobilitas divini esse non admittit 
cirea essentiam plurificationem sieut circa personam. Quo- 
niam ergo modus se habendi ad alium et oriendi ab alio, 
non ponit compositionem in persona secundum rem, sed 
distinetionem realem ab alia persona; ideo modus ille com- 
paratus ad essentiam vel personam, cujus est, modus tan- 
tum est; comparatus vero ad ilum, ad quem est, cum 
faeiat distinctionem secundum rem, vere res est; et ita 
uno modo facit differre re, alio modo ratione. Hine est, 
quod quamvis una persona non sit alia, tamen res naturae 
est natura. Patet ergo, quod ista sunt compossibilia, quod 
persona simplex sit, et nihil addat supra naturam, nec 
differant nisi ratione; et tamen haec est communicabilis, 
scilicet natura, illa incommunicabilis, scilicet persona; haec 
distincta, illa indistineta." 1. dist. 34. a. 1. q. 1. 

1* ,Cum fides dieat Deum esse trinum et unum, in 
quantum dicit unum, non possumus intelligere unum, quin 
intelligamus quod. est, et quo est unum: et quo est. unum, 
est id quo est; et quod. est unum, est illud, quod est. Pri- 
mum est essentia, secundum substantia, — S1 intelligamus 
trinum, necesse est quod intelligamus eum, qui distingui- 
tur, e£ quo distinguitur. Quo distinguitur, est proprietas; 
ille autem, qui distinguitur, semper significatur ut distin- 
etus. Et hoc potest esse dupliciter, vel ut distinctus pro- 
prietate quaeumque, vel ut distinctu» proprietate nobili. 
Primum significatur nomine sibsistentiae, quae dicitur prima 
substantia, et non tantum convenit individuo hominis, sed 
etiam asini. Secundum significatur per hoe nomen, per- 
sona, quod importat nobilem proprietatem, et non con- 
venit nisi supposito rationalis creaturae. Pro qua Graeci 
utuntur Aypostasis nomine, sicut nos nomine personae, ut 


PARS I, 4. 65 


dieit Boétius, qui ait quod Graeci utuntur nomine hypo- 
stasis pro supposito rationalis creaturae." 1. dist. 23. a. 1. 
q. 3. — ,Secundum Mareum Tullium subsistentia accipit 
significationem secundum actum subsistendi, sive per se 
standi; et sic tantum una est subsistentia. Sed nune Do- 
etores Scripturae accipiunt prout magis importat respectum 
ad proprietatem, cui subest; et sic plurificatur. Ratio 
autem hujus est communis usus. Quia accipiunt substan- 
tiam pro natura rei; ideo pro supposito magis voluerunt 
accipere subsistentiam." 1. dist. 25. dub. 1. 

1* , Persona est rationalis naturae individua substantia . .. 
Individuum in notificatione personae triplicem importat 
distinctionem, videlicet singularitatis, incommunicabilitatis 
et supereminentis dignitatis. Indivisum enim dicitur, 
quod est in se individuum et ab aliis distinctum.  Distin- 
etionem singularitatis voco, quod aliquid non sit commune 
ad plura, sed dicatur de uno solo, propter quod Socrates 
dieitur individuum, homo vero non dicitur individuum. 
Distinetionem incommuniecabilitatis dico, quando aliquid non 
est alicujus pars, sive veniens in compositionem tertii: 
unde pes vel manus hominis, proprie loquendo, non dici- 
tur individuum.  Distinctionem supereminentis dignitatis 
intelligo illam, quae accipitur a digniori proprietate. Hoc 
enim nomen, persona, sumptum est a dignioribus, unde 
non reperitur nisi in individuo nobilissimae creaturae, 
utpote rationalis, et ratione suae nobilissimae proprietatis." 
3. dist. 5. a. 2. q. 2. ad 1. — ,Persona dicit quid com- 
pletissimum in genere substantiae, ita quod non est ordi- 
natum ad ulteriorem perfectionem in eodem genere.^ Ibid. 
q. 3. fund. 2. : 

?' ,Persona dicitur rationalis naturae suppositum pro- 
prietate distineotum, secundum omnes qui intelligunt ejus 
significationem specialem; sed suppositum rationalis na- 
turae constat esse substantiam, proprietatem distinguen- 
tem constat esse relationem; ergo, cum persona utrumque 
importet, scilicet suppositum et proprietatem, necesse est 
dici secundum substantiam et secundum relationem. Et 
cum dicatur secundum substantiam et secundum relationem, 
princeipalius dicitur secundum substantiam, quantum est 
de generali et primo nominis intellectu, persona enim dicit 
suppositum certum substantiae, sive in Deo, sive in crea- 
turis. Et huic consonat modus dicendi a parte nominis. 
Sed quantum est de speciali et ultimo nominis intellectu, 
quia dicit suppositum distinctum proprietate, quae est re- 
latio, dieitur in Deo secundum relationem. Et hinc est, 
quod Sancti et Doctores dicunt nomen personae secundum 
substantiam diei, licet etiam secundum relationem dicatur. 
Sed objiciet aliquis: Cum isti modi, diei secundum sub- 
stantiam et dici secundum relationem, dividant nomina 
divina ex opposito, ut videtur, aut non poterunt inveniri 
in eodem, aut illud nomen implicat in se opposita. Et 
propterea intelligendum, sicut dicit Richardus a sancto 
Vietore (8. de Trin. c. 28), diei secundum substantiam 
est dupliciter. Aut indicando substantiam secundum na- 
turam communem, ei sic dieitur homo secundum substan- 
tiam: aut indicando substantiam, ut suppositum certum, 
ut quidam homo. Primo modo dicere substantiam est 
dicere quid, secundo modo est dicere aliquem. Dico ergo, 
quod nomen essentiae, vel substantiae, dicitur secundum 


substantiam, quia indicat naturam communem: sed persona 
8. Bonaventurae Breviloq. 


dieitur secundum substantiam, quia indicat suppositum 
certum et distinctum. Natura autem communis non multi- 
plieatur, nec refertur; et ideo quod dicit substantiam 
secundum naturam communem, ita dicitur ad se, quod 
nullo modo potest dici secundum relationem, et hoc qui- 
dem modo dividitur ex opposito. Suppositum autem, sive 
hypostasis, natum est plurificari, et ad aliud comparari, 
et ita referri. Et quod sic dicitur secundum substantiam, 
nihil impedit ratione relationis superadditae dici secundum 
relationem ; et hoc vult dicere Richardus de sancto Victore." 
l. dist. 25. a. 1. q. 1. 

?! ,Proprietas dicitur, in quantum convenit soli: re- 
latio, in quantum dicit habitudinem ad alterum: notio, in 
quantum principium cognoscendi. Et quia omnis proprie- 
tas est ratio cognoscendi, similiter et omnis relatio; ideo 
nomen notionis est plus quam ista duo." 1. dist. 206. 
a. 1. q. 4. 

?? Tam nomen substantiae, quam subsistentiae, du- 
pliciter accipitur in divinis, quia quodlibet istorum habet 
in se intellectum actus et praepositionis. Potest ergo dici 
substantia, quasi per se stans, et quasi stans sub alio, 
sive sub proprietate. Primo modo una tantum est, sive 
non numeratur, quia unum est ibi, quod est. Alio modo, 
prout dicit respectum ad proprietatem, tune numeratur, 
sive plurificatur. Primo modo tantum valet, quantum 
usiosis; secundo modo tantum valet, quantum hyposta- 
sis. Omnino eodem modo distinguitur subsistentia, et 
secundum alterum intellectum aequipollet usiosi, et se- 
cundum alterum hypostasi. Et secundum alterum pluri- 
fieatur, secundum alterum vero minime." 1. dist. 23. 
a. 2. q. 1. 

?3 Qualiter dictiones exclusive accipiantur in divinis, 
vide 1. dist. 21. per integrum. 

?! Cum fides nostra ponat Trinitatem et unitatem in 
divinis, necesse ponit convenientiam et distinctionem. Et 
quia convenientia non est nisi in communicabili pluribus 
et communi, distinctio autem non est nisi in proprio et 
incommunicabili, necessario in divinis ponitur ratio com- 
munis et proprii, communieabilis et incommunieabilis. Sed 
cum in Deo et in creaturis sit distinctio suppositorum, 
aliter est in Deo, quam in creaturis; distinctio enim sup- 
positorum major est, quam distinctio accidentalis. Unde 
quamvis innotescat per accidentia, tamen non fit per acci- 
dentia, accidentibus enim circumscriptis, adhue est intelli- 
gere supposita differre. Et cum non fiat per accidentia 
consequentia, oportet quod fiat ab origine, vel originali 
principio. Ab origine est, quando unum differt ab altero, 
quia emanat ab eo, idem enim a se emanare non potest. 
Talis distinetio suppositorum est in Deo. Sed hoec non 
potest esse in creatura, scilicet distinetio solum per ori- 
ginem, nam nulla creatura potest alteri totam suam essen- 
tiam dare. Si ergo dat partem, necesse est, quod alia 
differentia sit ibi, quam originis; et ideo est differentia 
ab originali principio. Haec autem non est forma in se, 
quia dicit communicabile, nec materia in se, quia dicit 
quid indistinctum; ergo hoc facit forma ut adveniens ma- 
teriae. Quia enim adveniens materiae accipit partem, non 
materiam; hinc est, quod ipsam distinguit, et ipsam distin- 
guendo trahit in partem, et limitatur et fit hic et nune 
eti unum numero et particulare. Quoniam ergo in divinis 

9 


66 


non est additio ad materiam, nec tractio ad partem; ideo 
non cadit in divinis universale, vel particulare." 1. dist. 19. 
p. 2. a. 1. q. 2. 

?5 Est notandum, quod est diei diversimode, secundum 
triplicem differentiam. Uno modo diei diversimode atten- 
ditur secundum diversum modum essendi, qui est per se 
et per accidens. Et hoc quidem modo non est dici diversi- 
mode in divinis, quia ista diversitas modi ponit diversi- 
tatem essentialem in re dicta; et quantum ad hoc unus 
solus modus dicendi est in Deo. Nam omnia, quae dicun- 
tur de Deo, sunt ipse Deus, et ejus substantia. Alio modó 
dici diversimode est secundum diversum modum intelli- 
gendi, qui quidem attenditur secundum aliam et aliam 
rationem, sive modum cognoscendi; et sic non tantum est 
dici diversimode, in nominibus divinis, imo omnimode, quia 
Deus non tantum cognoscitur per diversa, imo per omnia 
rerum genera; et sie nomina dicta de Deo quaedam dieun- 
tur per modum substantiae, ut Deus; quaedam per mo- 
dum qualitatis, ut bonus, et sic de aliis omnibus. Tertio 
modo dici diversimode est secundum diversum modum se 
habendi, quod quidem attenditur quantum ad absolutum 
et ad comparatum, sive relatum; et hic quidem modus 
diversitatis minor est quam primus, et major quam secun- 
dus. Minor quam primus, quia secundum primum atten- 
ditur diversitas essentialis et compositio. Major quam 
secundus, quia secundum illum non omnino attenditur in 
re distinetio. Secundum autem istum modum attenditur 
in eo unitas et pluralitas; unitas secundum absolutum, 
pluralitas secundum respectum. Et quantum ad hunc mo- 
dum solum sunt duo modi dicendi, scilicet secundum sub- 
stantiam ad se, et secundum relationem, ut illa quae di- 
euntur ad aliquid. Quia vero haec non dieunt alium mo- 
dum essendi, ideo haec praedicantur de illis, et sunt unum. 
Et quia dieunt alium modum se habendi, ideo secun- 
dum illa unitas, secundum haec pluralitas." 1. dist. 22. 
a. 1. q. 4. 

?; Ad intelligentiam . .. notanda est regula communis: 
Non habet locum omnimoda distinctio, ubi non est ex di- 
versis causis unio. "Verbi gratia Pater et Filius et Spiri- 
tus sanctus uniuntur in hoc nomine, Deus, non ex diver- 
sis causis, sive ratione diversorum, sed ratione unius dei- 
tatis, sive essentiae. Unio ex diversis causis est, ut in 
homine uniuntur Petrus et Joannes ratione diversarum 
humanitatum, quia alia est humanitas Petri et alia Joannis. 
Et juxta hanc regulam ab opposito est alia regula aeci- 
pienda: Non habet locum omnimoda unio, ubi est simul 
eum unione distinctio. Ut Pater et Filius et Spiritus san- 
etus uniuntur in una deitate, sive essentia, sed distinctio- 
nem habent ratione pluralitatis personarum. . Seegndum 
hoec est attendendum, quod in divinis quaedam vocabula 
important distinctionem solum, quaedam omnimodam unio- 
nem, quaedam medio modo. Quoniam ergo Deus generans 
et Deus genitus, etsi sint personaliter distincti, tamen in 
deitate uniuntur ex eadem causa, quia una deitate; ideo 
non recipiunt nomina importantia simpliciter distinctionem. 
Ideo haec non admittitur: Deus distinguitur à Deo; simi- 
liter: Deus genuit alium Deum. Item ratione distinctionis 
non recipiuntur vocabula omnimodam importantia unionem 
in supposito et forma; unde haec non recipitur: Deus goe- 
nuit se. Sed illa, quae medio modo se habent, recipiun- 


PARS, 


I, 4. 


tur, quale est hoc verbum, generat, quia dicit distinctio- 
nem in persona cum unitate essentiae. Similiter haec con- 
ceditur: Pater generat alterum se. Unde Augustinus (ad 
Mazim. ep. 66): Pater genuit alterum se. Et similiter 
super Joannem: Pater mittens Filium, misit alterum se. 
Et ex hoec est, quod non sequitur ad generationem ver- 
bum simpliciter importans distinctionem." — 1. dist. 4. 
a. 1. q. 2. 

^ ,Differre ratione est tripliciter. Uno modo a parte 
nostrae apprehensionis, sicut differunt in Deo bonitas et 
magnitudo. Alio modo differre ratione est secundum dif- 
ferentiam attributionis, quia aliquis modus ponitur circa 
unum, vel attribuitur uni, qui non attribuitur alteri: et 
sic differunt ratione essentia, persona et notio. Tertio 
modo differre ratione est differre secundum pluralitatem 
distinctionis, quae non inducit diversitatem in essentia, 
vel in natura, tamen tantam inducit differentiam, quod 
unum non dicitur de altero: et sic differt ratione persona 
à persona, et proprietas a proprietate. Et prima quidem 
differentia secundum rationem est minima, quia nihil ei 
respondet a parte rei sed ultimae respondet.^ 1. dis/. 20. 
a. 1. q. 1. ad 2. 

? ,Quod aliqua dicantur de Deo ex tempore, ostendi- 
tur sic. Non est Dominus, nisi habeat servum, sicut dicit 
Augustinus (15. de Tin. c. 16); sed Deus dicitur dominus, 
et non habuit ab aeterno servum; ergo ex tempore; ergo 
etc. Item actioni respondet passio, ita quod sunt simul; 
sed Deus creat; ergo aliquid ereatur; sed non creatur ali- 
quid nisi ex tempore; ergo non creat nisi ex tempore; 
ergo etc. Item nulli convenit esse hominem nisi ex tem- 
pore, eo quod esse humanum habet principium; sed Deo 
convenit esse hominem; ergo ex tempore. Item sicut se 
habet temporale ad temporale, ita aeternum ad aeternum; 
ergo mutata proportione, sicut se habet aeternum ad tem- 
porale, ita temporale ad aeternum; sed aeternum sic se 
habet, quod dicitur de temporali, ut cum dicitur: Petrus 
est praedestinatus; ergo et temporale poterit diei de ae- 
terno. — Nihil est incommodi, quod de Deo, qui aeternus 
est, aliqua nomina ex tempore.dicantur, quae ex princi- 
pali significatione essentiam in respectu ad ereaturas signi- 
ficeant. — Aliquid dici ex tempore est dupliciter, aut quia 
ipsum est temporale, aut quia dicit respectum ad tempo- 
rale. Primo modo nihil praedicatur de Deo per essentiam, 
vel per inhaerentiam, sieut probant quatuor rationes ad 
hoc inductae; praedicatur tamen per causam, ut si dica- 
tur: Deus est patientia mea; vel per unionem, ut si dica- 
tur: Deus est homo. Et hoc non ponit mutationem, vel 
esse temporale circa Deum, sed circa creaturam. Alio 
modo dicitur aliquid ex tempore, eo quod de ratione sui 
nominis dicit comparationem ad aliquid temporale, ut 
Dominus et Creator; sed tamen de sua principali signifi- 
catione importat essentiam. Nam Dominus importat do- 
minium, quod est potestas coércendi subditos; et haec est 
divina essentia: similiter Creator importat divinam aetio- 
nem, quae est divina essentia; utrumque tamen significat 
in respectu ad creaturam, et ita connotat creatum et 
temporale. Quoniam ergo quod implieat in se contingens 
et necessarium, denominatur totum contingens, similiter 
quod aeternum et temporale totum denominatur temporale, 
propter naturam totius copulat quod ponit utramque 


00 —RRRRRRREREEEEE [— T] 


PARS I, 4. | 61 


partem, et falsificatur pro utraque parte et pro altera. 
Hine est, quod talia dicunt ex tempore non ratione 
principalis significati, sed ratione connotati in creatura, 
et per hoc patent quatuor argumenta sequentia. Con- 
cedendum enim est, quod non omne, quod ex tempore 
dieitur de Deo, dicitur per causam, sed vel dicitur per 
causam, vel per unionem, vel per quandam compara- 


tionem ad temporale; et sic patent omnia. — Quae de 
Deo ex tempore dicuntur, praedicantur per accidens, 
pro quanto de eo non necessario dicuntur. — Ostenditur 


ratione: quia in quocumque est ponere accidens, est ponere 
compositionem, et per consequens varietatem ; sed neutrum 
est in Deo; ergo ete. Item omne per accidens reducitur 
ad per se; sed reductio est posterioris ad prius, non e 
converso; Deus autem non habet prius, nec simpliciter, 
nee secundum quid; ergo nihil de Deo dicitur secundum 
accidens. Item omne, quod dieitur de duobus, de uno 
per se, de altero per accidens, perfectiori modo dicitur de 
eo, de quo dicitur per se; sed quidquid dicitur de Deo, 
dieitur perfectissime; ergo nihil dieitur de Deo secundum 
accidens; ergo hujusmodi nomina non dicuntur de Deo 
per aecidens; ergo per se. — Dici secundum accidens est 
tripliciter. Uno modo accidens dicitur per oppositum ad 
substantiam: et sic dicitur accidens proprietas alii inhae- 
rens, quae non est de rei essentia. Et hoc quidem modo 
nihil dieitur de Deo secundum aceidens, sicut dicit Au- 
gustinus (7. 5. de Trin. c. 16), eo quod hoe modo accidens 
ponit compositionem et varietatem in eo, de quo dicitur. 
Alio modo diei seeundum accidens est per oppositionem 
ad per se: et sic dicitur secundum accidens, aut quod 
dieitur per aliud in essentia, ut si dicatur paries disgregat; 
aut per aliquid, cui est quodammodo idem, quodammodo 
diversum, ut puta cum dicitur de superiori per inferius, 
ut figura habet tres, vel de inferiori per superius, ut iso- 
cheles habet tres. Hoc modo non est aliquid diei de Deo 
secundum accidens. Hoc enim dici per accidens ponit in 
aliquo posterioritatem et imperfectionem, sicut ostendunt 
rationes ad hoc inductae; Deus enim nihil habet imper- 
fecte, nihil habet ab alio, quod sit omnino aliud, nec a 
superiori vel inferiori, quia haec non cadunt in Deo. Ter- 
tio modo diei secundum accidens est per oppositionem ad 
necessarium, ut illud dicatur accidere, quod necessario 
non inest. Et hoc modo hujusmodi dicuntur de Deo se- 
cundum accidens, quia non dicuntur de ipso necessario, 
sed dicuntur de ipso per se, quia per comparationem ad 
ereaturam. Comparatio autem ad creaturam per se est, 
quia Deus est sua actio; sed tamen quia Deus agit per 
voluntatem, quae non semper, nec de necessitate, con- 
juncta est actui; ideo non necessaria: et quantum ad hoc 
eadit ibi ratio dicendi secundum accidens. Unde hic mo- 
dus dicendi per accidens opponitur per se in creaturis 
ratione ejus, quod ad dici per se sequitur necessarium in 
ereaturis. In Deo autem non, quoniam idem seipso facit, 
et voluntarie facit; et ideo in Deo non habet oppositionem 
ad per se. — Nomina, quae de Deo ex tempore dicuntur, 
non important aliquam relationem secundum rem in Deo, 
sed solum secundum modum intelligendi. — Ratione vide- 
tur, quia hujusmodi nomina, si dicunt relationem cirea 
Deum, aut illa est pure divina essentia, aut aliquid super- 
additum. Si pure Dei essentia; ergo aeternum quid; ergo 


respectus hujusmodi nominum est aeternus; ergo de ne- 
cessitate dicuntur ab aeterno. Si autem dicunt aliquid 
superadditum; ergo in Deo est aliqua compositio. ltem 
omnis relatio dicit aliquam dependentiam, vel saltem or- 
dinem et habitudinem ad illud, respectu cujus dicitur; sed 
Deus non ordinatur, nec terminatur; ergo nihil de Deo 
dicitur relative respectu creaturae. — Ad hoc intelligen- 
dum, est sciendum quod diei secundum relationem dupli- 
citer est, aut secundum rem, aut secundum modum. &Realis 
autem relatio triplex est. Aliquando enim fundatur super 
proprietatem accidentalem, ut similitudo in duplici albedine. 
Aliquando super dependentiam essentialem, sicut respectus, 
vel relatio materiae ad formam, nam, sicut dicit Philo- 
sophus (1. physic. contex. 60 et 12. metaph. contex. 14): 
Materia, hoc ipsum quod est, ad alterum est. Aliquando 
super originem naturalem, sicut effectus ad causam, et 
fili ad patrem. Prima relatio non potest esse in Deo, 
quia in Deo nulla est proprietas accidentalis: secunda non 
potest esse in eo, quia nulla in Deo est dependentia: ter- 
tia est in Deo, sed non respectu creaturae, sed respectu 
personae; haec enim non dicit compositionem, nec depen- 
dentiae inclinationem, sicut prima et secunda, sed ponit 
distinctionem et ordinem. Et quoniam vere una persona 
ordinatur ad aliam, et habitudinem habet, et alio modo 
secundum rem se habet ad unam, quam ad aliam; ideo 
haec relatio est in persona respectu personae, non respectu 
ereaturae. Nam Deus ad creaturam non habet ordinem, 
nec habet aliam et aliam habitudinem; et ideo nullo modo 
est realiter in Deo relatio respectu creaturae. Creatura 
autem ad Deum habet ordinem et habitudinem, mediante 
proprietate accidentali et dependentia essentiali et origine 
naturali; ideo secundum omnem modum refertur creatura 
ad Deum. Quoniam igitur intellectus noster, cum intelli- 
git aliquid referri ad aliquid, intelligit etiam comparari 
illud ad aliud; ideo intelligit Deum per modum respectus 
et relationis, eui respectui in Deo nihil respondet nisi di- 
vina essentia: ex parte tamen creaturae bene aliquid re- 
spondet, et ideo non est vanus. Concedendum ergo, quod 
hujusmodi nomina dicta de Deo non important relationem 
in Deo secundum rem, sed solum secundum modum intelli- 
gendi." 1. dist. 30. a. 1. qq. 1—3. 

?) In nomine tria sunt, scilicet vox et significatio et 
ratio innotescendi. Unde et nomen multipliciter accipitur. 
Aliquando pro voce significante, ut cum dicitur, Petrus 
est. nomen Apostoli: et sic constat, quod in Deo sunt 
plura nomina. Aliquando nomen accipitur pro re signi- 
fieata, ut cum dicitur, bonum et honestum sunt idem no- 
mine: et sic in divinis quodammodo est dicere nomen 
unum, quodammodo plura. Si enim res significata dica- 
tur essentialiter, sic omnia unum: si personaliter, sic plu- 
res, et plura nomina correspondentia. Aliquando nomen 
accipitur pro ipso notamine, sive ratione innotescendi : et sic 
dicendum quodammodo nomen unum, quodammodo plura. 
Si enim accipitur ratio innotescendi ex parte Dei, sie in- 
notescit per virtutem, quae una et magna est: et sic unum 
nomen Dei est, et magnum, sive maximum. Unde Jere- 
mias (10, 6): Magnus es tu, et. magnum nomen tuum in 
fortitudine, id est, quantum ad rationem innotescendi, sive 
virtutem, per quam innotescit, secundum quod dicitur in 
Psalmo (75, 1): Notus in Judaea Deus, in Israel magnum 

Q* 


68 PARS I, 5. 


nomen ejus. Si autem accipiatur ratio innotescendi ratione  salitatem, multa sunt nomina, quia multos habet effectus. 
effectuum , sive creaturarum, sie diversa sunt nomina. Si per ablationem, multa sunt nomina, quia multa remo- 
Nam Deus innotescit nobis tripliciter, scilicet per causali- ventur, scilicet omnia creata. Si per excellentiam, multa, 
tatem, per ablationem et per excellentiam; et secundum quia in multis, in omnibus scilieet conditionibus nobilita- 
hoc est multitudo nominum. Si enim nominetur per cau- tis, excedit creaturas." 1. dist. 22. a. 1. q. 2. 


CAPUT V. 
De unitate divinae naturae in multiformitate apparitionum. 
P 
(Deus se manifestat generaliter per effectuum universitatem; — specialiter per habitationem, — per apparitionem, — per 
descensum, — per missionem. — Missio vel apparitio unius personae non est missio vel apparitio personae alterius. — Solius Patris est 
mittere et non mitti; — solius Spiritus sancli est mitti et non mittere, quoad divinas personas; solius Filii mittere et milii) 


Secundo autem de pluralitate apparitionum docet divina doctrina hoc esse tenen- 

dum. Cum Deus sit incircumscriptibilis, invisibilis e£ incommutabilis, nihilominus tamen 

a Sptu-habitat in sanctis viris specialiter". Apparuit Patriarchis et Prophetis, descendit de 
b Bam eeaelis, misit etiam ? Filium et Spiritum sanctum ad salutem humani generis. Et licet 
Derdecea 1n Deo sint? indivisa natura, virtus et operatio Trinitatis; missio tamen, vel apparitio 


1481 Recto. ; WE em ; ; i d uL olILl 
jEiamom ullus personae, non est missio, vel apparitio alterius. Licet etiam ? sit ibi summa ae- 


ed. 1484. 
T—* qualitas, solius tamen est Patris mittere, et non mitti: Spiritus sancti est tantummodo ? 
mitti respectu divinarum personarum, nisi forte dicatur mittere hominem assumptum: 


0 Sie ex Filii autem est mittere et mitti, sicut ex Scripturis potest colligi. 


praedictis 
apparet; ed. 


Venet, et an. Intellgentia autem et ratio praedictorum haec est: quia licet primum principium 
sit immensum et incircumsceriptibile, sit incorporeum et invisibile, sit aeternum et incom- 
mutabile; principium tamen est rerum spiritualium et corporalium, naturalium et gratui- 
tarum, ac per hoc rerum etiam mutabilium, sensibilium et cireumseriptarum, per quas, 

psiones]icet ipse sit? immutabilis, insensibilis, incireumscriptibilis ", seipsum reddit manifestum 

merum et notum. heddit autem se manifestum et notum generaliter per universitatem suorum 


scriptus ed. 
et Venet. 


454 ' effectuum ab ipso emanantium, in quibus dicitur esse per essentiam, potentiam et prae- 
sentiam, quod se extendit ad omnia creata . Heddit etiam se specialiter notum per ali- 

n e L] . . . * e. . . . i) 
DIbobire quoS effectus, qui in ipsum specialiter ducunt, ratione quorum dicitur habitare ", apparere, 


» spin, descendere, mitti et mittere".  Habitare namque dicit effectum spiritualem et? specialem 
1 . A : . : A ; ; ; 
ina." ^" eum acceptatione; sicut est" effectus gratiae gratum facientis, quae est deiformis, et in 
k) Est om. 


Ped Deum reducit, e£ Deum facit nos habere, et haberi à nobis, ac per hoc et? inhabitare 
A — jn nobis. Et quia gratiae effectus communis est omnibus personis; ideo una persona 
non habitat sine alia, imo simul tota 'lrinitas. 

Apparere vero dicit effectum sensibilem cum expressa significatione, sicut Spiritus 
sanctus apparuit in columba (Jo. 1, 34) '. Et quoniam, sicut personae divinae distinctae 
sunt, sic distincte significar! possunt et signis et nominibus; ideo quaelibet persona 
potest per se apparere, et apparitio potest omnibus competere, sive insimul, sive cuilibet 

EHE personae Nr se^". Unde quod Spiritus Sanctus dicitur in linguis igneis et columba 
petere sve apparuisse, hoc non est propter novum vinculum, vel effectum specialem ", sed propter 


mu s" unionem, quae est inter signum et signatum, sibi specialiter et modo et origine depu- 


oeuilibet per 
se, ed. Yen 


su.  putatum . Descendere autem dicit utrumlibet effectuum praedictorum cum inchoatione. 


PARS I, 5. 69 


Deus enim beatissimis Angelis semper est praesens in caelis, quia in eis semper habitat 
et apparet. Peccatoribus autem in terris est modo ut absens, et quantum ad gratiam, 
et quantum ad notitiam; ideo cum incipit apparere vel inhabitare, de praesente" caelisià" "^ 
et quasi absente nobis, fit praesens terris; et ideo, licet in se non mutetur, tamen dici- 
tur descendere nobis. 

Mitti vero dicit effectus praedictos cum aeterna productione*. Tunc enim Pater 
mittit Filium, cum faciendo eum nobis praesentem per notitiam vel gratiam, insinuat ?, 9, I»nuitec. 
quod ab ipso procedit". Et quia Pater a nullo procedit, ideo nusquam dicitur mitti. 
Quia vero Filius et? producit et producitur, ideo mittit et mittitur. Quia vero Spiritus?)2 ^" ** 
sanctus aeternaliter producitur, sed non producit, nisi ex tempore"; ideo ipsius est pro- 


prie mitti" et non mittere?, nisi respectu creaturae". Ex quo apparet, quod hae sunt Ye ao 


vero non 


. . UP DET JD JUL e , competit 
impropriae et exponendae": ,Spiritus sanctus mittit se: Spiritus sanctus mittit Filium : i^i aisiete 
Filius mittit seipsum"; nisi intelligatur, in quantum est de Virgine natus. Patet etiam, ipie 

exponendae 


quare mittere et mitt non competit omnibus, quia licet dicat effectum in creatura, dicite ae. 
tamen relationem intrinsecam ; ita quod mittere dicit auctoritatem, mitti subauctoritatem "*, 
ratione productionis aeternae interius importatae ". 


Ap Caprur V, 


! ,Deus secundum praesentialitatem uniformiter est in 
omnibus rebus, secundum vero connotationem effectus et 
mmpressionem suae similitudinis difformiter.^ — ,AÀd prae- 
dictorum intelligentiam est notandum, quod Deum esse in 
rebus dupliciter potest intelligi. Uno modo, ut idem sit 
quod esse praesentem cuilibet rei, non connotando effectum: 
et sic uniformiter est in omnibus rebus, eo quod intimus 
est cuilibet rei, et summe praesens, et totus in qualibet 
re. Alio modo potest connotare effectum, sicut artifex 
dieitur in artificiato esse per connotationem effectus, et 
per impressionem suae similitudinis: et sic, cum uni crea- 
turae plus det quam alii, magis est in una quam in alia. 
Et hoc potest esse dupliciter, scilicet extensive quantum 
ad ea, quae habent esse diuturnius, ut in corpore in- 
eorruptibili plus quam in anima sensibili, vel intensive 
quantum ad ea, quae habent esse nobilius, ut in anima 
sensibili quam in corpore incorruptibili. Vel utroque 
modo, ut in anima rationali quam in corpore corruptibili." 
1. dist. 37. p. 1. a. 3. q. 1. — ,Deus in omnibus rebus 
est, sicut ipse David testatur, dicens: S? a«scendero in cae- 
lum, tw illic es etc. (Ps. 138, 8). Necessitas autem exi- 
stendi Deum in omnibus, sumitur tum a parte perfectionis 
ipsius, tum a parte indigentiae rerum. 4A parte ipsius, 
propter summam immensitatem et summam potestatem ; 
et utriusque ratio est summa simplicitas. Quia enim 
summe simplex est, ad nihil arctatur; ideo in omnibus 
invenitur tamquam immensum. Quia summe simplex, ideo 
in infinitum virtuosissimum; et ideo virtus ejus in omni- 
bus: et virtus idem est quod substantia, et ideo necesse 
est, quod sit in omnibus. Ex parte creaturae est necessi- 
tas, quia creatura habet in se possibilitatem et vanitatem, 
et utriusque causa est, quia producta est de nihilo. Quia 
enim creata est, et accepit esse ab alio, qui eam fecit 


esse, cum prius non esset, ex hoc non est summe esse, 
ef ideo non est purus actus, quia habet possibilitatem: et 
ratione hujus habet fluxibilitatem et variabilitatem; ideo 
caret stabilitate; et ideo non potest esse nisi per prae- 
sentiam ejus, qui dedit ei esse. Et exemplum hujus aper- 
tum est in impressione formae sigilli in aqua, quae non 
conservatur ad momentum, nisi praesente sigillo. Et iterum, 
quia creatura de nihilo producta est, ideo habet vanitatem: 
et quia nihil vanum in seipso fulcitur, necesse est, quod 
omnis creatura sustentetur per praesentiam veritatis. Et 
est simile, si quis poneret corpus ponderosum in aére, 
quod est quasi vanum, non sustentaretur: sie et in pro- 
posito.^ 1. dist. 87. p. 1. a. 1. q. 1l. — ,Omnia dicuntur 
esse. ex Deo, tamquam ex principio primo non aliunde 
moto. Omnia dicuntur esse per Deum, tamquam per prin- 
cipium sufficientissimum , quod omnia agit per seipsum. 
Omnia dicuntur esse in Deo, tamquam in principio infinito, 
quod non potest facere aliquod extra se, sed omnia ambit 
ejus virtus; et in his tribus cireumlocutionibus significatur, 
quod Deus est principium primum et sufficientissimum et 
infinitissimum.^ 1. dist. 86. dub. 4. 

? In ereaturis omnibus dicitur Deus esse quantum ad 
naturam; et hoc tripliciter, scilicet per essentiam, prae- 
sentiam et potentiam; ita quod extra immensitatem di- 
vinae essentiae nihil manet; propter limpiditatem divinae 
praesentiae nihil latet; contra infinitatem divinae potentiae 
nihil valet: et sic esse competit beatissimae Trinitati. Di- 
citur Aabitare in justis, quantum ad gratiam, quae est 
effectus beatissimae Trinitatis, ad Deum reducens, et fa- 
ciens nos habere Deum, et Deum haberi a nobis; ac per 
hoc Deus Trinitas in nobis dicitur habitare. Dicitur se- 
dere in beatis, quantum ad gloriam, ratione cujus Deus 
trinus in beatorum mentibus quietatur, in quorum pote- 


10 PARS, I, 5. 


stativa sedet ut aequitas, in cognitiva lucet ut veritas, in 
affectiva ardet ut caritas." Centiloq. p. 3. sect. 8. 

? ,Habitare Deum in nobis est effectum spiritualem 
causare in nobis, cum acceptatione per caritatem, qua 
Deus nos habet, et habetur a nobis." JDecl. Term. Theol. 
— ,Quamvis Deus sit cum omnibus et in omnibus, tamen 
specialiter dicitur esse cum sanctis propter effectum gra- 
tiae inhabitantis, per quam ipsi conformantur, et cari et 
similes ei fiunt. Unde, Deliciae meae esse cum filiis homi- 
num dicit Sapientia Dei (Prov. 8, 31). Unde Dominus 
vobiscum dicitur hominibus, non bestiis. 1. dist. 21. dub. 2. 

* ,Deus dieitur esse in creaturis quatuor modis: Primo 
modo per rationem essendi; et sic est in omnibus, et ae- 
qualiter, nec descendit, nec movetur, nec recedit. Secundo 
modo per rationem signandi, vel ostendendi; sic Deus 
dicebatur esse in iis creaturis, quae ipsum signant, sicut 
in monte Sinai et nube. Tertio modo per rationem grati- 
ficandi; sic dicitur esse in iis, quos amat, et qui eum 
amant. Quarto modo per rationem uniendi, vel assu- 
mendi; sic in Christo. Primo igitur modo existendi, quia 
universalis et communis, non respondet descensus, vel 
ascensus: aliis modis sic. Unde Deus dicitur aliquando 
descendere, quando descendit creatura, quae ipsum signat. 
Aliquando quando confert gratiam. Aliquando quando 
descendit natura assumpta. Quia igitur ad hoc erat illa 
columba instituta, et specialiter ostendebat Spiritum ; ideo 
dicitur descendisse in ipsa, non in alia, non ratione effe- 
ctus specialis, vel novae unionis, sed ostensionis." Comm. 
in Ev. Joan. c. 1l. v. 84. m. 69. vol. 1l. Supplem. — ,In 
columba illa non erat aliter Spiritus sanctus, quam Pater 
et Filius, nec aliter operabatur, sed tamen solus in ea 
signifieabatur, quia significatio relationem dicit, sicut in- 
carnatio. Ideo solus poterat in ea significari, quamvis non 
solus in ea possit operari." 3. dist. 1. dub. 4. 

* ,Missio visibilis praesupponit missionem tanquam su- 
perius, et superaddit differentiam, quae est visibile. Missio 
autem communiter, praesupponit circa missum emanatio- 
nem, et superaddit manifestationem. Et quoniam mamni- 
festatio emanationis, secundum quam attenditur missio, non 
fit nisi super eum, quem Spiritus sanctus inhabitat per 
effectum gratiae inhabitantis; hine est, quod missio de 
ratione generali dicit manifestationem emanationis et in- 
habitationis. Haec autem differentia visibilis superad- 
veniens missioni, contrahit ipsam quantum ad principale 
significatum, quod est manifestatio; ideo dicit manifesta- 
tionem cum apparitione, sive apparitionem manifestantem 
personae emanantis inhabitationem, vel personae inhabitan- 
tis emanationem. Unde concedo, quod visibilis missio est 
apparitio; sed haec non est tota ratio, sed apparitio, in 
qua manifestatur divina persona, non tantum ut operans, 
sed etiam ut inhabitans; nec tantum ut inhabitans, sed 
etiam ut emanans, quasi ab alio veniens. Per primum ex- 
cludit apparitionem Dei in qualibet creatura. Per secun- 
dum, apparitionem in veteri Testamento. Per tertium, ap- 
paritionem Patris; quia Pater non apparuit ut emanans, 
sive ab alio veniens." 1. dist. 16. a. 1. q. 1. 

$ ,Quare tot modis apparuit Spiritus sanctus, dicendum 
quod apparitio Spiritus sancti fuit ad manifestandam pleni- 
tudinem redundantiae, ut prius habitum est; et quoniam 
redundantia potest esse triplex, ideo tribus modis apparuit. 


Potest enim esse haec plenitudo per redemptionem; et ita 
fuit in Christo, et haec est perfecta gratia per omnem 
modum. Ideo in Christo apparuit in columba, quia erat 
pretium redemptionis primogenitorum, et erat animal in- 
tegrum et perfectum. Potest etiam esse per vitae influen- 
tiam quantum ad sensum et motum, et hoc mediantibus 
Sacramentis; et haec plenitudo est in sacerdotibus, et ideo 
datus est eis Spiritus sanctus in specie flatus, ut habetur 
in Joan. (20, 6): Insufflavit in eos dicens: Accipite Spiri- 
tum sanctum; quorum. vemiseritis peccata, etc. Potest etiam 
tertio modo esse per cognitionis administrationem sive 
doctrinam; et haec plenitudo est in Apostolis et Doctori- 
bus; et ideo Spiritus sanctus apparuit eis in linguis igneis." 
1. dist. 16. a. 1. q. 3. ad 5. 

' ,De Spiritu sancto dicendum, quod ejus missio 
visibilis utilis est ad manifestandam et emanationem et 
inhabitationem, sed non qualemcumque inhabitationem, nec 
in omni genere personae. Propterea intelligendum, quod 
est inhabitatio duplex, seilicet. secundum sanctificationis 
suffieientiam, et secundum plenitudinis redundantiam. Illa, 
quae est secundum sanctificationis sufficientiam, interius 
invisibiliter latet. Quae vero secundum redundantiam, ex- 
terius apparet; et ideo talis inhabitatio in signo visibili et 
exteriori manifestari debet, sicut factum est in Apostolis. 
Similiter intelligendum, quod duplex est genus credentium. 
Quidam enim volunt signa, ut puta, sensuales. Quidam 
intelligentiam quaerentes, ut puta, jam provecti. Quae- 
rentes signa, ut per haec manuducantur ad intelligibilia, 
propter tales utilis est missio visibilis, ad manifestandam 
inhabitationem plenitudinis redundantis, et hoc personis 
manuducendis per sensum. Ex hoc patet primum, quaro 
scilice£. non fuit missio visibilis tempore legis scriptae, 
quia non erat missio in plenitudine, quoadusque venit 
plenitudo temporis. Patet etiam, quare modo non datur, 
sivo mittitur visibiliter, quia jam manuduceti sumus ad 
fidem ; unde sieut cessaverunt miracula, ita exteriora signa." 
1. dist. 16. a. 1. q. 2. 

9 ,Filii missio visibilis fuit in forma rationali congruen- 
ter faeta, quoniam apparuit ut Mediator: Spiritus saneti 
vero in igne et columbae specie, ut manifestaretur in- 
structor.^ — ,Dieendum, quod finis imponit necessitatem 
his, quae sunt ad finem; ideo modus apparendi sumendus 
est juxta finem apparitionis. Apparuit autem Filius in 
carne, ut esset Mediator; Spiritus vero sanctus, ut Doctor: 
Cum venerit, docebit vos omnem veritatem (Joan. 16, 13). Ad 
mediationem autem necessaria est extremorum separatorum 
coneursio, e£ in unum unio, sicut patet; et ideo Filius in 
creatura apparuit, ut unitus. Ád eruditionem autem igno- 
rantium intervenit signum; ideo Spiritus sanctus apparuit 
in creatura, ut signatum in signo. Quoniam ergo nihil 
est Deo perfecte unibile, nisi beatificabile, et hoc solum 
est substantia rationalis; ideo Filius in sola substantia 
rationali apparuit. Quia vero usul significationis purae 
convenit creatura irrationalis magis quam rationalis, ne 
forte crederetur unita, non tantum significans; ideo Spiri- 
tus sanetus apparuit in creatura irrationali, quae aliquo 
modo haberet rationem significandi et exprimendi, sicut 
flatus significat spirationem, ignis vero dilectionem.  Rur- 
sus, quoniam ad perfectam mediationem requiritur, quod 
mediator sit unus, et quod unio sit inscparabilis; Filii 


PARS I, 5. 11 


apparitio singularis fuit et indivisibilis. Sed contra, quia 
non potest Spiritus sanctus perfecte significari in uno si- 
gno; ideo oportuit per plura: et ideo Filius uno modo 
apparuit, sed Spiritus sanctus pluribus." 1. dist. 16. a. 1. q. 3. 

? ,Missio est in divinis proprie propter triplicem habi- 
tudinem mittentis similiter et missionis, et propter triplicem 
perfectionem in misso, quae ponitur loco triplicis imper- 
fectionis illius in his inferioribus. — ,Missio est in di- 
vinis, et transfertur a creaturis ad Deum. Secundum au- 
tem quod missio in his inferioribus consideratur, habet 
respectum ad tria, scilicet ad principium et ad terminum 
et ad missum.  Ád principium, sive ad mittentem, sub 
tripliei habitudine comparari convenit, ut ad dantem esse, 
et sic mittitur radius a sole; ut ad dantem virtutem, et 
sic mittitur jaculum a projectore; ut ad dantem juris- 
dictionem, sive auctoritatem, et sic mittitur nuntius a prae- 
tore. Secundum omnem hane comparationem est in di- 
vinis missio, quia Spiritus mittitur a Patre et Filio tam- 
quam habens esse et virtutem et auctoritatem in operando 
ab eis; et ideo missio secundum hunc respectum est com- 
pletissime in divinis. Non enim est ponere, quod una 
persona recipiat auctoritatem, nisi a quo recipit virtutem, 
nee virtutem, nisi à quo recipit esse. Similiter ad termi- 
num sub tripliei habitudine comparatur.  Mittitur enim 
aliquid alicui, ubi videlicet quietatur, ut lapis mittitur 
deorsum. Mittitur etiam alicui, ut a quo habeatur, sicut 
aliquis mittit alicui donum. Mittitur etiam alicui, ut ad 
aliquid, scilicet quod operetur. Secundum hane triplicem 
comparationem est missio in divinis. Mittitur enim Filius 
vel Spiritus sanctus ut alicui ad inhabitandum, ut alicui 
ad possidendum ut donum, ut ad aliquid, scilicet ad effe- 
etum operandum; et ideo missio per comparationem ad 
terminum reperitur completissime in divinis, multo magis 
quam in creaturis. Si autem loquimur de missione in 
comparatione ad missum, sic in his inferioribus ponit tri- 
plicem conditionem imperfectionis, scilicet separationem, 
subjectionem et mutationem, quae quidem non sunt in 
divinis, est tamen aliquid perfectionis ibi istis correspon- 
dens. Et ratio hujus patet sic. In istis inferioribus se- 
paratur missus a mittente propter distantiam termini ad 
mittentem ... In divinis vero, quia Deus mittens est ubi- 
que, nulla est distantia; et ideo nulla est separatio; loco 
tamen hujus est missi a mittente egressio, sive emanatio ... 
Similiter in his inferioribus est in misso subjectio propter 
differentiam mittentis ad missum. Quia enim missus roeci- 
pit à mittente vel esse, vel virtutem, vel operationem, et 
est separatus ab eo in substantia, quia substantia omnino 
eadem non participatur a pluribus; necesse est, quod aliam 
virtutem recipiat ab eo et aliam jurisdictionem illa inferio- 
rem. Sed in divinis non est substantialis differentia; et 
ideo omnia sunt aequalis nobilitatis in mittente et misso, 
sed tamen loco hujus est subauctoritatis origo . . . Similiter 
in his inferioribus est in misso mutatio propter distantiam 
missi a termino. Cum enim non est in termino, ad quem 
mittitur; ideo oportet, quod mutet locum, et quod sit in 
eo mutatio. Quia vero in divinis missus nulli loco abest, 
non oportet quod personaliter aecedat; et ideo non est 
ibi mutatio, sed tamen loco ejus est alicujus effectus de 
novo productio.^ 1. dist. 15. p. 1l. a. 1l. q. 1. 

? ,Dicendum tam de Filio, quam de Spiritu saneto, 


quod dari vel mitti est dupliciter, vel simpliciter, vel ad 
hoc. Tune datur simpliciter, quando simpliciter habetur, 
videlicet non tantum ad usum, sed ad fructum; hoc autem 
est solum per dona gratiae gratum facientis, et ideo in 
illa solum datur simpliciter vel Filius, vel Spiritus sanctus. 
Alio modo dicitur dari ad hoe, quando non ad fructum, 
sed ad auxilium, sive ad aliquem usum aliqua dona do- 
nantur; et hoc fit, cum dantur aliqua dona gratiae gratis 
datae, in quibus manifestatur Filius vel Spiritus sanctus." 
1. dist. 15. p. 2. a. 1. q. 1. 

5! ,Temporale dicitur tripliciter. Uno modo dicitur 
temporale, quod habet initium et variationem et actum in 
tempore: et hoe modo dicitur temporale, quod subjacet 
tempori, et est corruptibile et variabile. Secundo modo 
dicitur temporale, quod habet initium in tempore essendi, 
sed non rationem, ut anima. Tertio modo dicitur tem- 
porale, quod habet initium in tempore, sed actum extra 
tempus et supra tempus elevatum: et hoc tertio modo di- 
citur temporalis processio, vel gratiae donatio. Potest 
tamen dici, quod gratia habet esse temporale ratione ejus, : 
in quo est, scilicet liberum arbitrium, quod mutatur et 
variatur.^ 1. dist. 14. a. 1. q. 1. ad 4. — ,Missio in divinis 
nullo modo dicitur nisi ex tempore. Et ratio hujus est, 
quia dicit comparationem non tantum ad principium, nec 
tantum ad missum, sed etiam ad terminum. Sed terminus 
ille de necessitate creatus est, quia missio in Deo, cum 
non dicat mutationem, dicit aliquam circa terminum opera- 
tionem, et ita aliquem effectum. Et quia omne, quod re- 
cipit effectum, est creatum et temporale; ideo missio de 
necessitate est temporalis." 1. dist. 15. p. 1. a. 1. q. 2. 

1? ,Missio Filii et Spiritus sancti quoad radicem gratiae 
eadem est: quoad habitus aliqua est indistinctio: quoad 
actus est alia, et alia, semper tamen sunt indivisae." — 
Dicendum, quod in missione invisibili est donorum ocolla- 
tio, in quibus est manifestatio et inhabitatio. Et secun- 
dum hoc intelligendum est, quod est loqui de donis Dei 
quantum ad radicem, vel quantum ad habitum, vel quan- 
tum ad actum ceonsequentem. Loquendo autem quantum 
ad radicem, sic quia una est gratia gratum faciens, per 
quam inhabitat Filius et Spiritus sanctus, quae est radix 
donorum gratuitorum ; sic dantur vel mittuntur eodem 
dono. Loquendo autem quantum ad habitum, sic distin- 
guendum, quia quidam habitus sunt pure affectivi, quidam 
pure cognitivi, quidam medii. In habitibus pure affecti- 
vis datur, sive mittitur, Spiritus sanctus, quia ei appro- 
priatur. In habitibus pure cognitivis nec Filius, nec Spiri- 
tus sanctus proprie, sicut dictum est, mittitur. In habiti- 
bus autem partim cognitivis, partim affectivis, secundum 
quod diversa in se continent, et Filius mittitur et Spiritus 
sanctus. Nam cognitivi ducunt in manifestationem verbi, 
affectivi in manifestationem amoris. Si autem loquamur 
quantum ad actus consequentes, qui sunt illuminatio in- 
tellectus et affectus inflammatio; sic vocando donum, in 
alis et aliis donis mittuntur; sed quoniam ista conjuncta 
sunt, ideo missio Filii et Spiritus sancti invisibilis, sunt 
divisae; et secundum hoc procedunt rationes ad opposi- 
tas partes. Tamen illud, quod adducit pro simili in mis- 
sione sensibili, nequaquam est simile, quia non est tanta 
unio et connexio in signis exterioribus, quanta est in ha- 
bitibus interioribus." — ,Spiritus sanctus mitti dicitur non 


12 PARS I, 6. 


in profectu gratiae prius habitae solum, sed in collatione 
novi doni et novi usus." — ,Ad hoc dicunt aliqui, quod 
gratiam augeri est dupliciter, scilicet perceptibiliter et 
imperceptibiliter. Si perceptibiliter, tunc dicunt in tali 
augmento dari vel mitti Filium et Spiritum sanctum. Si 
autem imperceptibiliter, tunc dieunt ipsum non mitti. Et 
ratio hujus est, quia tunc dicitur dari vel mitti, cum mente 
percipitur. Sed aliter potest dici, quod augmentum gratiae 
est dupliciter; aut secundum profectum in gratia prius 
habita, aut ejus usu, aut per collationem novi usus, vel 
etiam doni gratuiti. Si solum per profectum, non dicitur 
mitti Spiritus sanctus. Si autem per collationem novi 
doni, sicut fuit Apostolis in die Pentecostes, vel novi 
usus, sicut est in confirmatione; tunc potest diei mitti vel 
dari Spiritus sanctus, quia aliquo modo est ibi de novo 
quantum ad illud donum vel usum doni, et quia abundan- 
tius est." 1. dist. 15. p. 2. a. 1. qq. 2—3. 


33 Cum mittitur Filius, vel Spiritus sanctus ad ali- 
quem, non mittitur, ut sit ibi, ubi prius non erat, sed ut 
sit in eo aliter, quam prius: sed novus modus essendi, 
addens supra esse per naturam, non est nisi per gratiam 
gratum facientem." 1. dist. 15. p. 2. a. 1. q. 1. fundam. 4. 

1* Sub in divinis non dicit inferioritatem, sed solum 
habitudinem secundum rationem intelligendi." 1. dist. 25. 
dub. 4. 

15 Quoniam opera Trinitatis sunt indivisa; ideo quando 
venit Spiritus sanctus, secundum veritatem venit Pater et 
Filius, tamen secundum appropriationem attribuitur Patri 
alteram personam mittere. Mittere vero, praeter hoc quod 
dicit effectum, importat personalem distinctionem per au- 
ctoritatem et subauctoritatem ; et ideo, etsi Pater veniat 
cum Filio, non tamen mittit se cum Filio." Comm. in Ev. 
Joan. c. 14. v. 24. n. 1000. vol. 1. Supplem. Cfr. quoque 
1. dist. 15. et 16. per integ. 


CAPUT VI. 


De unitate divinae ? naturae in multiplicitate appropriatorum. 


(Appropriata quid sint. — Quaenam essentialia, et our approprientur Patri, — vel Filio, — vel Spiritui sanoto.) 


Tertio vero de pluralitate appropriatorum ' hoc docet sacra Scriptura esse tenen- 
dum, quod licet omnia essentialia omnibus personis aequaliter et indifferenter conveniant, 


tamen Patri dicitur appropriari unitas, Filo veritas, Spiritui sancto bonitas. 


Et juxta 


hanc sumitur secunda appropriatio bhlarii (11. lb. de T'rinit.), scilicet aeternitas in Patre, 


b)EemeLspecles in imagine, et usus in munere*. Et" juxta hane sumitur tertia, scilicet in Patre 


ratio principiandi, in Filio ratio exemplandi, in Spiritu sancto ratio finiendi. Et juxta 
hane sumitur quarta, scilicet omnipotentia Patri, omniscientia Filio, voluntas seu bene- 


volentia Spiritui sancto. 


Haec autem dicuntur appropriari, non quia fiant propria, cum 


semper sint communia; sed quia ducunt ad intelligentiam et notitiam propriorum, scilicet 


trium personarum *. 


Intelhgentia autem et ratio praedictorum haec est: quia enim primum principium 


est nobilissimum et perfectissimum, 1deo conditiones entis nobilissimae et generalissimae 
in eo reperiuntur in summo. . Hae autem sunt: unum, verum, bonum, quae non con- 
trahunt ens secundum supposita, sed secundum rationem. Nam unum nominat ens, ut 
connumerabile; et hoc habet per indivisionem sui in se. Verum, secundum quod cogno- 
scibile; et hoc habet per indivisionem " sui a propria specie. Bonum, secundum quod 
communicabile; et hoc habet per indivisionem sui à propria operatione". Et quia haec 
triplex indivisio se habet secundum ordinem quantum ad rationem intelligendi; ita quod 
verum praesupponit unum, et bonum praesupponit verum et unum; hinc est, quod haec 
jAtibwm-3ttribuuntur primo principio in summo, quia perfecta et generalia, et appropriantur ? 
M tribus personis, quia ordinata; et ideo summe unum Patri, qui est origo" personarum; 
summe verum Filo, qui est à Patre, ut Verbum; summe bonum Spiritui sancto, qui 
,e8t ab utroque, ut amor et donum. 
Et quia summe unum est summe primum ?, quia caret omni inceptione; et quia 


PARS I, 6. 


13 


summe verum est summe aequale et pulchrum; et quia summe bonum est? summe 
utile et proficuum; hine oritur secunda appropriatio Hilarii (Toc. cif.), quae est aeternitas 
in Patre, quia non habet principium ?, sed est omnino primum; species in imagine, id, iw 
est in Verbo, quia summe pulchrum; usus in munere, id est, in Spiritu sancto, quia 
summe proficuum et communieativum. Quod per alià verba sic? insinuat Augustinus 
(lb. I. de doct. christ. c. 5): In Patre unitas, in Filio aequalitas, in Spiritu sancto uni- 


tatis aequalitatisque concordia ". 


Rursus, quia summe unum et primum tenet rationem principiandi et originandi, 
quia summe pulchrum et speciosum" tenet rationem exprimendi et exemplandi, quia 
summe proficuum et bonum tenet rationem finiendi, quia bonum et finis idem; hinc 
oritur tertia ratio appropriandi efficientiam Patri, exemplaritatem Filio", finalitatem nEtteacian 


Spiritui sancto ". 


Rursus, quia a primo et summo principio fluit omne posse, a primo et summo 


. ^4 i . . . k) E 
exemplari fluit? omne scire, et" ad summum finem tendit omne velle; ideo necesse. 


est primum principium esse omnipotentfissimum, omnisapientissimum et benevolentissi- 


m) 


mum . 


Unitas autem prima et summa, rediens supra seipsam reditione " completa et 


perfecta, est omnipotentissima, sic et veritas sapientissima ?, et bonitas benevolentissima " P: 


et haec appropriantur, quia ordinem insinuant". 


Voluntas enim dat praeintelligpere co- 


e) Est om. 
ed. 1484. 


£g) Sic om. 
ibid. 


i) Summe 
primo ibid. 
j) Fluit om. 
ibid. 

t om. 


])Principium 
restit. ex ed. 
Ven. et ed. 
1484. 
m) Omnibe- 
nevolentissi- 
mum ibid. 
n) Redu- 
ctione ed. 
Ven. I. et 


gnitionem, et voluntas et cognitio praesupponunt potentiam et virtutem, quia posse scire 5 onu 


est aliquid posse ". 


Ex his apparet, quae sint appropriata, et quibus, et qua de causa. 


Haec enim" ultima, scilicet potentia et sapientia et voluntas, sunt potissime illa, ex 


quibus? in Scripturis laudatur Trinitas summa. 


breviter et summatim. 


Et ideo de his aliquid dicendum est 


Ap Caprvr VI. 


! ,Appropriare aliqua personis divinis est ipsa com- 
munia omnibus personis ad notitiam propriorum persona- 
lium facientia, alicui personae attribuere; ut Patri unitatem, 
aeternitatem, principiationem, omnipotentiam, Filio verita- 
tem, speciem, exemplationem, omniscientiam, Spiritui sancto 
bonitatem, usum, finem, voluntatem." Decl. Term. Theol. 

? ,De appropriatis est loqui dupliciter. Aut quan- 
tum ad id, quod significant: aut quantum ad ordinem, 
quem connotant. Si quantum ad significatum, eum illud 
8i& commune, et omnibus conveniat personis per indifferen- 
tiam, non convenit appropriari ratione sumpta a parte rei, 
appropriatur tamen ratione sumpta a parte intellectus 
nostri, propter errorem amovendum. Quoniam enim in- 
tellectus carnalis in patre carnali videt defectum potentiae, 
et in filio defectum sapientiae, et in spiritu intelligit furo- 
rem iracundiae; ideo spiritualis intellectus, ut elevet a 
carnalitate, potentiam Patri attribuit, quamvis non magis 
conveniat ei, sed ne minus videatur convenire; et sic de 
aliis. Si autem loquamur quantum ad ordinem, vel ori- 
ginen, quem connotant; sie appropriantur a parte rei 
propter convenientiam cum propriis personarum. Unde 
quia Pater a nullo est, et Filius a Patre, et Spiritus san- 
ctus ab utroque; et hujusmodi ordo attenditur in potentia 
et sapientia et bonitate; ideo patet ratio appropriandi. 

S. Bonaventurae Breviloq. 


Unde illa, quae non connotant aliquo modo ordinem, vel 
originem, non sunt appropriabilia." 1. dist. 34. a. 1. q. 3. 

* ,llla appropriatio Hilarii fuit ad explicandam perso- 
narum originem, sive emanationem. Quoniam ergo per- 
sona Patris emanatione et origine caret; ideo id debuit 
ei appropriarl, quod importat privationem principii. Tale 
autem est hoc nomen aeternitas. | Áeternum enim est, 
quod principio caret. Et licet de suo nomine non dicat 
nisi privationem initii durationis, per appropriationem ta- 
men dicit privationem omnis principii. Et sic patet prima 
objectio. Spiritus vero sanctus procedit per modum volun- 
tatis et amoris: et ita debuit ei appropriari nomen, quod 
actum exprimit voluntatis; hoc autem est hoc nomen usus. 
Nam uti est assumere aliquid in facultatem voluntatis, 
sive ad utendum, sive ad fruendum. Quoniam ergo as- 
sumptio ad fruendum est per amorem, similiter ad uten- 
dum, quia amor est pondus et ordo; ideo usus recte ap- 
propriatur Spiritui sancto. Et sic patet ultimo quaesitum, 
scilicet quod usus accipitur hie, non prout dividitur contra 
fruitionem, sed prout dicit amoris complexum, et actum 
liberum. Filius vero emanat per modum naturae; ideo 
emanat per modum perfectae et expressae similitudinis, 
nam natura producit sibi simile et aequale. Et quia 
habet in se rationem expressae similitudinis; ideo et co- 

10 


pientissima 


ed. 1484. 
p) Omnibe- 


nevolentissi- 


ma ibid. 

q) Ita in ed. 
1484; recte. 
In ceteris 

tamen. 
r) In quibus 
ed. 1484. 


ME E D m 


14 | | ( ! PARS 


gnitionis, quia expressa similitudo est ratio cognoscendi. 
Et quia per modum perfectae similitudinis et rationis ha- 
bet in se rationem cognoscendi, et exemplar omnium; inde 
est, quod habet rationem perfectae pulchritudinis. Quia 
enim est perfecta et expressa similitudo; ideo pulcher 
est in comparatione ad eum, quem exprimit. Quia vero 
rationem cognoscendi habet, et non unius tantum, sed 
totius universitatis; ideo pulehrum pulcherrimus ipse mun- 
dum mente gerens, ut ait Boétius (de consol. 1. 3. metro 9), 
pulchritudinem habet in comparatione ad omnem pulehri- 
tudinem extraneam. Ex his duobus relinquitur perfectis- 
sima pulchritudo, sicut enim dicit Augustinus: Pulehri- 
tudo non est aliud, quam aequalitas numerosa. Quoniam 
igitur in comparatione ad Patrem habet pulchritudinem 
aequalitatis, quia perfecte exprimit sicut pulchra imago; 
in comparatione vero ad res habet omnes rationes, secun- 
dum quod dicit Augustinus (super Joan. cap. 1l. et 6. de 
Trin. c. 10), quod est ars plena omnium rationum viven- 
tium ; ita patet, quod in Filio recte reperitur ratio omnis 
pulehritudinis. Eo igitur quo Filius per modum naturae 
emanat, habet rationem perfectae et expressae similitudi- 
nis; eo quod habet rationem perfectae similitudinis, habet 
rationem cognitionis; et ratione utriusque habet rationem 
pulchritudinis. Quoniam igitur nomen speciei importat 
similitudinem, et importat cognoscendi rationem, et im- 
portat pulchritudinem, ut species quidem Priami (ex 2sagoge 
Porphyrét. c. de specie) digna est imperio; ideo elegantis- 
sime appropriatur Filio. Patet ergo, quare illud nomen 
magis appropriat Hilarius Filio, quam aliud; quare etiam 
magis diffinit imaginem per illud nomen, quam aliquod 
aliud. 1. dist. 81. p. 2. a. 1. q. 3. 

^ ,In divinis est considerare essentiam, quae est com- 
munis, ut communis et absoluta, est considerare proprie- 
tates, et est considerare commune ut in relatione ad pro- 
pria. Primum dicitur in omnimoda absolutione; secundum, 
scilicet proprietas, dicit relationem ad personam; tertium 
dicit relationem ad res, et illa appropriata significant Deum 
ut causam." 1. dist. 36. a. 1. q. 2. 

$5 Veritas habet triplicem comparationem. Habet enim 
comparari ad subjectum, quod informat; ad principium, 
quod repraesentat; et ad intellectum, quem excitat. In 
comparatione ad subjectum veritatis, dicitur veritas actus 
ei potentiae indivisio. In comparatione ad principium, 
dicitur veritas summae veritatis et primae repraesentatio, 
sive imitatio. In comparatione ad intellectum , dicitur 
veritas ratio distinguendi. Et in omnibus illis compara- 
tionibus dupliciter potest accipi veritas, uno modo prout 
distinguitur contra falsitatem, alio modo prout distinguitur 
contra permixtionem, secundum quod verum dicitur purum 
et impermixtum. Prout veritas dividitur contra falsitatem, 
quae est privatio indivisionis, imitationis, expressionis; sie 
eum in creatura sit aliquo modo invenire et indivisionem 
et imitationem et expressionem, sic est veritas non tantum 
in Creatore, sed etiam in ereatura: et sic non assignatur 
Dei proprietas. Alio modo, prout veritas dividitur contra 
permixtionem, sive impuritatem; sic est in solo Deo. Nam 
in solo Deo est indivisio pura, non permixta alicui di- 
versitati: in solo Deo est imitatio et similitudo pura, non 
permixta alicui dissimilitudini: et in solo Deo est expres- 
8io luminis non permixti obscuritate. In creatura autem 


L 6. 


est indivisio cum actus et potentiae diversitate, et imitatio 
cum dissimilitudine, est ulterius in ea expressio cum ob- 
scuritate; et ideo hoc modo est veritas divini esse pro- 
prietas.^ 1. dist. 8. p. 1. a. 1. q. t1. 

$ Unum dicit indivisionem principiorum entis; verum in- 
divisionem entis ab esse, sive actu absoluto, prout tamen na- 
tum est notum fieri apud intellectum." 4. dist. 14. p. 2. a. 1. q. 1. 

' ,Bonum dicit indivisionem ab actu ut in finem relato." 
Ibid. 

? ,Origo semper dicitur relatio. Potest ergo accipi 
origo vel respectu creaturae, vel respectu personae. Si 
respectu creaturae, sic est respectu totius Trinitatis, et 
appropriatur Patri. Si autem respectu personae, sic po- 
test accipi active, vel passive. Si active, sic est Pairis 
et Fili, sed appropriatur Paíri; si passive, sic Filii et 
Spiritus saneti, et appropriatur Filio, non secundum quod 
simpliciter dicitur, sed secundum quod origo dicit emana- 
tionem per modum naturae." 1. dist. 27. p. 1. dub. 2. 

? ,Haec appropriata respiciunt Deum non solum in se, 
sed ut est principium et origo originans, gubernans, bea- 
tfieans.^ In Hexaém. serm. 21. circ. med,  Fusius de his 
in Centiloq. p. 3. sect. 4—06. 

1? Sicut appropriatio Hilarii fuit ad explicandam per- 
sonarum originem, sic ista est ad explicandum ordinem. 
Quoniam igitur persona Patris est prima, ante quam non 
est alia, e£ quae non est ex alia; ideo appropriatur ei uni- 
tas, quae est prima in numero, et ante quam nihil est in 
numero... Accipitur hic unitas secundum rationem, qua 
dicit primitatem, non essentiae indivisionem, quia sic con- 
vertitur cum ente, aut voluntatis conformitatem , quia sic 
appropriatur Spiritui sancto. Ut prima autem, Patri ap- 
propriatur. Similiter, quia persona Filii secundum ratio- 
nem intelligendi est secunda, et perfecte exprimens Patrem, 
et hoec facit aequalitatem; ideo aequalitas ratione ordinis 
primo reperitur in Filio, tune enim primo intelligitur, 
eum Filius intelligitur nasci. Et ex hoc patet objectum. 
Quod enim aequalitas approprietur, hoc non est ratione 
unitatis, sed ratione primae associationis, et perfectae. 
Aequalitas enim tunc primo intelligitur, quando intelligitur 
associatio; et haec intelligitur primo in Filio, qui est se- 
cunda persona. Similiter, quia persona Spiritus sancti 
secundum rationem intelligendi est tertia, concordia autem 
ponit duos concordabiles et etiam concordantem ; ideo primo 
incipit concordia, ubi primo intelligitur oriri persona ter- 
tia. Et sic patet illud, quod concordia appropriatur ali- 
cui, non quia de communi aliquid faciat proprium, sed 
quia distinctos connectit, et hoc secundum rationem suae 
emanationis, quod non convenit Filio ratione emanationis, 
sed ratione mediationis, quia mediator Dei et hominis." 
1. dist. 81. p. 2. a. 2. q. 3. 

15! ,Quoniam species tenet rationem formae, virtutis et 
operationis, secundum quod habet respectum ad principium, 
a quo manat, ad medium, ad quod transit, et ad termi- 
num, in quem agit; ideo proportionalitas attenditur in 
similitudine, secundum quod tenet rationem speciei, seu 
formae, et sic dicitur speciositas; quia pulchritudo nihil 
est aliud quam aequalitas numerosa, seu quidam partium 
situs cum eoloris suavitate."  Jtner. ment. cap. 2. m. 5. 
Cfr. superius 2. 3. 

?? ,Procedit Filius seeundum rationem exemplaritatis, 


PARS I, T. 


non sicut exemplatum per exemplar, sed sicut ipsum exem- 
plar, vel ratio exemplandi cetera. Et si tu objicias, quod 
exemplar commune est toti Trinitati, respondet ad hoc 
Altisiodorensis (Giill.) de mundo archetypo, sive de ideis, 
quod idea, sive mundus archetypus, non tantum appro- 
priatum est ipsi Filio, verum etiam proprium. Vel aliter 
potest dici, quia secundum quod exemplar dicit rationem 
cognoscendi, sic commune est toti Trinitati, et appropria- 
tur Filio, sicut sapientia. Secundum vero quod ultra hoc 
dieit rationem emanandi, sie est proprium Filii." 1. dist. 6. 
d. 1l. q. 8. ad 4.  Ofr. etiam Comment. in Evang. Joan. 
c. 1. v. á—6. vol. 1. Supplem. 

15 ,Esse convenit primo enti secundum rationem tri- 
formem. Habet enim primum ens esse ex se ipso, quod 
est in ratione principii originantis. Pater est hujusmodi. 
Habet esse secundum seipsum, quod est in ratione medii 
exemplantis. Verbum est hujusmodi. Habet etiam esse 
propter seipsum, quod est in ratione termini quietantis. 
Spiritus sanctus est hujusmodi. Hunc trifarium modum es- 
sendi tangit Apostolus (Eom. 11, 86), cum dicit: Ex ipso et 
per ipsum et in ipso sunt omnia. Illae tres personae aequa- 
lissimae nobilitatis sunt, quia aequae nobilitatis est Spiritui 
sancto personas terminare, sicut in Patre personas origi- 
nare, et in Filio omnia praesentare." Serm. 1. in Hexaém. 
Cfr. etiam Incend. amoris c. 8. a. 9. 

1^ ,Bonitas uno modo distinguitur contra sapientiam 
et potentiam, alio modo non. Si enim accipitur pro boni- 
tate moris, sic consistit in voluntate, et distinguitur contra 
alia duo. Si autem bonum accipiatur communiter, sic 
complectitur omnia; est enim bonum naturae, et hoc ad 
potentiam; et bonum gratiae, et hoc aut perficit intelle- 
cium, et ita est scientia; aut affectum, et ita bonitas; et 
haec tria complectitur bonum in sua universalitate, et 
summum in sua integritate. Quoniam ergo omne bonum 
ad hoc reducibile: est; ideo summum bonum in his tribus 
consistit.^ 1. dist. 34. dub. 6. 

1$ ,Est loqui de illis tribus cireumlocutionibus, ex 


19 


ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia (Rom. 1l, 36), 
quantum ad illud, quod significant; aut quantum ad or- 
dinem, quem connotant. Si loquamur quantum ad illud, 
quod significant; sic omnia dicuntur esse ex Deo, tanquam 
ex principio primo non aliunde moto. Omnia dicuntur 
esse per Deum, tanquam per principium sufficientissimum, 
quod omnia agit per seipsum. Omnia dicuntur esse in 
Deo, tanquam in principio infinito, quod non potest facere 
aliquod extra se, sed omnia ambit ejus virtus; et in his 
tribus cireumlocutionibus significatur, quod Deus est prin- 
cipium primum et sufficientissimum et infinitissimum. Et 
quia omnia haec in Deo sunt unum, et conveniunt tribus; 
ideo quantum ad significatum dicit Ambrosius, quod ha- 
bent eandem vim, nec tamen est inculcatio, quia diversi- 
mode important secundum rationem intelligendi. Si autem 
loquamur quantum ad ordinem, quem connotant praepo- 
sitionum habitudines, sic sunt appropriatae tribus. Quia 
er ipso, dicit rationem primi: et per epsum, dicit rationem 
medii: et 2» ?»so, dicit rationem ultimi, sive quietativi. 
Et ideo ex ipso appropriatur personae Patris, quae est 
prima in Trinitate: per épsum appropriatur Filio, quae 
est persona media: et » 2pso Spiritui sancto, qui est per- 
sona tertia.^ 1. dist. 36. dub. 4. 

1$ Secundum quod est origo originans, sic sunt tria 
appropriata, scilicet potentia, sapientia, voluntas. Haec 
iria sunt necessaria principio originanti. Sapientia enim 
et bonitas fundantur in aliqua potentia. Si enim poten- 
tiam non haberet, nihil posset producere: si haberet po- 
tentiam, et sapientiam non haberet, non produceret sa- 
pienter, quia potentia sine sapientia praeceps est. 
si haberet potentiam et sapientiam, et nollet; tunc aut 
nihil produceret, aut invidus esset: et sic esset miser. Et 
sic patet, quod voluntas reducit principium in actum. Et 
quia in his etiam est ratio principiationis aeternae; ideo 
appropriantur haec tria ipsis, non solum ut principium 
originans aliorum, sed etiam respectu personarum." Serm. 
21. in Hexaém. in princip. 


CAPUT VII. 


De omnipotentia Dei. 


(Deus vere, proprie et perfecte est omnipotens, — lioet ab ejus omnipotentia exoludantur oulpabilia, — poenalia, — materialia 


el inconvenientia.) 


Igitur de omnipotentia Dei secundum doctrinam sacram haec tenenda sunt: vide- 
licet" quod Deus est omnipotens, ita tamen, quod ei non attribuuntur actus culpabiles, 
utpote mentiri et male velle, nec actus poenales, ut metuere et dolere, nec actus oor- 
porales sive materiales, ut dormire et ambulare, nisi forte transumptive, nec actus in- 
convenientes, utpote" posse facere majorem se, vel alium Deum sibi aequalem, vel in-" "''"* 


finitum actu, et consimilia; quia, ut dicit Anselmus (De fide Trim. c. 5), quodlibet 


inconveniens, etiam minimum, apud Deum est impossibile'. Licet autem ? hoc non possit, 
est tamen omnipotens vere et proprie et perfecte. 


Intelligpentia autem et ratio praedictorum haec est: quia primum principium est 
potens potentia, quae est potentia simpliciter?: et ideo distributio addita ei distribuit 


10 * 


Item 


8) Videlicet 
om. ed. 1484. 


c) Tamen 
ibid. 


16 PAnS I, 7. 


pro his, quae posse est posse simpliciter. Haec autem sunt, quae egrediuntur a potentia 
completa et ordinata.  Potentiam autem completam dico, quae non potest deficere, nec 
potest succumbere, nec potest indigere. Potentia autem incompleta in peccando deficit, 
in patiendo succumbit, in corporalibus actionibus indigentiam includit. Divina autem 
3) Potens potentia, quia potentia : summa et perfectissima ', ideo nec est de nihilo, nec est sub 
aliquo, nec eget aliquo alio^; ae per hoc nec eisetiti nec poenalia, nec materialia 
onsi** potest; et hoc quia omnipotens, potentia completa est?.  Potentiam autem ordinatam 


In ceter. ed. 
Omnipotens 


s weis Contingit tripliciter dici, vel secundum actum, vel secundum aptitudinem ex parte crea- 


5 Ex mreturae?, vel secundum aptitudinem ex parte solius virtutis increatae. Quod possibile est 


creaturae 
om, ed. Ven. 


et114. quae potentiae primo modo dictae, est non tantum possibile, sed etiam actuale. Quod secundo 


sequentia sic 


aeta modo, et non primo, est possibile simpliciter, licet non actuale". Quod autem? tertio 


secundum 
possibilita- 


tem, que modo, et non primo modo " vel secundo, est possibile Deo *, sed impossibile creaturae *(T). 
ex pare se Quod autem ? nullo praedictorum modorum est possibile, sicut illud?, quod directe re- 


lius virtutis 


E E uM pugnat ordini*, secundum rationes et causas primordiales? et aeternas, simpliciter est 
e impossibile; sicut quod Deus faciat aliquod actu infinitum "^ ?, quod simul faciat aliquid 
DAuemO, 099€ et nullo modo esse, quod faciat id, quod fuit, non fuisse; et cetera talia, quae 
»14:»4. DOSse esse est contra ordinem et complementum esse" divinae potentiae. Ex his patet, 


diem Tespectu" quorum est divina potentia: patet etiam, quae debent dici simpliciter possibilia, 


DEismaM.et quae simpliciter impossibilha, et quod MANN impossibilitas simul stet cum vera 


2) ee & omnipotentia. 
1484. 


n) Respectu : : : — ; ^ Eo S . 
om. ibid. (I) Miraculorum existentiam et possibilitatem Rationalistae inficiantur. Contra eos Conc. Vaticanum 


de fide can. 4: ,8i quis dixerit, miracula nulla fieri posse, proindeque omnes de iis narrationes, etiam in 
sacra Scriptura contentas, inter fabulas vel mythos ablegandas esse; aut miracula certo cognosci nunquam - 
posse, nec iis divinam religionis christianae originem rite probari; anathema sit." 


Ap Caprvr VII. 


! ,Cum dieit Anselmus, quod quantumeumque parvum et perfectae, ut posse intelligere, diligere et operari. Quae- 
inconveniens in Deo est impossibile, dicendum quod hoc dam sunt, quae posse est potentiae, tamen imperfectae, 
intelligitur de eo, quod est inconveniens in Deo secundum — ut currere et ambulare, isti enim actus dicunt simul actio- 
8e: et tale est inconveniens, quod nullo modo potest esse nem et passionem, sive defectum in agente. Quaedam, 
conveniens; et ideo est impossibile. De eo autem non quae posse simpliciter est impotentine, ut privationes, ut 
habet veritatem, quod est inconveniens secundum nostram posse peccare, deficere, loquendo de his ratione privatio- 
aestimationem, quia Deus posset illud facere conveniens... nis. Secundum hoc intelligendum, quod cum potentia Dei 
Sicut concedimus de aliquo malo, quod potest Deus facere sit perfectissima, illa potest Deus per se et in se, quae 
illud, pro eo quod illud potest bene fieri, sicut est malum — sunf potentiae simpliciter, ut intelligere et operari: illa 
poenae; de aliquo vero non, quod est secundum se malum, vero, quae sunt imperfectae potentiae, potest quidem non 
quod nullo modo potest bene fieri." 3. dist. 1. a. 1. g. 4. ad 1. in se, sed per se. Per se potest ex hoc, quod est ibi 

? ,Deus est omnipotens, non quod possit actus culpa- perfectionis et potentiae. In se non potest propter illud, 
biles, ut mentiri, nec actus poenales in se recipere, ut quod est ibi impotentiae et imperfectionis, quae in eo non 
timere, nec corporales, ut dormire, nec inconvenientes, ut — cadunt. Illa autem, quae sunt simpliciter impotentiae, nec 
facere aliquem majorem se. Est, inquam, Deus perfecte, potest in se, nec potest per se. Per se non potest, quia 
vere et proprie omnipotens, id est, potens omnia, quae nihil est à Deo, quod non sit a Deo per se et immediate; 
sunt alicujus potentiae et potentiae completae." Decl. hoc autem, quod est defectus, non potest esse in Deo, nec 
Term. Theol. a Deo, quia Deus non deficit in essendo, nec in agendo. 

3 ,Quaedam sunt, quae dicunt potentiam quantum ad Si ergo quaeratur, utrum Deus possit omne, quod potest 
modum dicendi, dicunt tamen impotentiam a parte rei, aliud agens, respondendum est non simpliciter, sed cum 
ut posse mori, posse corrumpi. Propter hoe intelligendum, determinatione, scilicet quod potest omne, quod est po- 
quod quaedam sunt, quae posse est potentiae simpliciter — tentiae: et in se potest omne, quod est potentiae simpli- 


PAnS I, T. 


citer et perfectae, in alio potest quod est potentiae imper- 
fectae: nec in se, nec in alio, quod est omnimodae impo- 
tentiae; et hoc ipso dicitur omnipotens, quia potentia ejus 
ad omnia sufficit, et in nullo deficit." 7. dist. 42. a. 1. q. 2. 

* ,Potentia divina est infinita in virtute, in actu et 
in habitu." 1. dist. 43. a. 1. q. 1. 

* ,Deus potest in aliud a se, et hoc absque elongatione 
potentiae a substantia, absque dependentia ab objecto et 
absque indigentia, cum divina essentia intime sit in omni- 
bus, et potentia ejus sit ab illa omnimoda indivisione in- 
divisa.^ — ,Ad hoc intelligendum, notandum est, quod 
posse aliud, sive in aliud a se, hoc est dupliciter. Aut in 
aliud sicut indistincetum secundum essentiam, et remotum 
secundum distantiam, sicut unum contrarium agit in aliud, 
quia impossibile est duo contraria esse in eodem subjecto ; 
et hoc modo posse in aliud est per egressum potentiae a 
substantia, et ideo est ibi elongatio et distantia. Et quia 
elongatur a sua substantia, ideo pendet a substantia, in 
quam agit; et ideo est ibi dependentia: et quia distantia 
et dependentia, ideo imperfectio et indigentia. Hoc modo 
posse in aliud Deo non competit propter tres conditiones 
praedictas, sicut ostensum est, quia repugnat divinae po- 
tentiae, sicut distantia, dependentia et indigentia. Alio 
modo posse in aliud dicitur sicut indivisum secundum for- 
mam et essentiam, non tamen in remotum secundum ali- 
quam distantiam, quia divina essentia, dum operatur, in- 
time est in illo. Et hoc modo nec ponit distantiam, nec 
dependentiam, nec indigentiam. Cum enim divina essen- 
tia sit omni perfectione perfecta, et potentia ejus sit omni- 
moda indivisione indivisa, a nullo alio dependet, nullo alio 
indiget. Hoc ergo modo ponendum est, quod Deus potest 
in aliud a se, sive aliud a se.^ 1. dist. 42. a. 1. q. 1. 

$ , Cum dico Deum velle, hic duo dico, et actum di- 
vinae voluntatis, et ulterius ordinationem ipsius effectus 
ad illum actum. Et primum quidem est necessarium, et 
semper, nec potest incipere vel desinere, voluntas enim 
divina est semper in actu suo, ita quod nec potest illo 
carere, nec alium habere: sed ordinatio alicujus effectus 
ad illum actum est ordinatio rei futurae, quae nondum 
est, et ideo potest esse et non esse, et ordinari et non 
ordinari. Quando ergo dicitur, quod Deus potest velle 
quod nunquam voluit, et tamen non ex tempore, intellectus 
est quod effectus ille potuit ordinari ad divinum velle; 
et quoniam ordinatio effectus est ordinatio rei futurae, 
et quod est futurum, semper fuit futurum, et quod semel 
fuit ordinatum, semper fuit ordinatum ad illam; quando 
ergo dicitur, quod Deus potest velle aliquid, idem est di- 
cere quod aliquid potuit esse futurum, sive habere ordi- 
nem ad divinam voluntatem, quod tamen non habet or- 
dinem; sed si haberet, ab aeterno habuisset, et ideo non 
incipit ex tempore." 1. dist. 89. dub. 5. 

' ,Virtus enim divina non tantum dicitur infinita, quia 
possit de non ente facere ens, sed etiam quia non potest 
tot, quin possit plura. Unde nunquam tot simul producit, 
quin adhue possit plura.^ 2. dist. 2. p. 1. a. 2. q. 3. ad 8. 

$ ,Miracula non sunt per vim naturae, sed per vim 
supra naturam, quae est agentis primi, sunt enim supra 
facultatem naturae; et ideo attestantur ommnipotentiae fa- 
cientis.^ 2. dist. 7. p. 2. a. 2. q. 2. ad 9. — ,Dupliciter dici- 
tur natura. Uno modo dicitur natura omne illud, quod com- 


T1 


petit rei a sua naturali origine; et sic competit creaturae, 
ut ex ea producatur omne, quod Deus vult. Opus enim 
respectu sui artificis habet in se potentiam perfectae obe- 
dientiae, cum per omnia subjaceat ejus voluntati. Propter 
quod dicitur, quod spiritus Domini ferebatur super aquas 
(Gen. 1, 2). Et contra hane naturam Deus nunquam facit, 
immo quidquid facit de creatura, secundum hane naturam 
facit... Alio modo dicitur natura propria vis insita rebus, 
secundum quam res naturales peragunt cursus suos ot 
motus solitos; et hoec modo accipiendo naturam, aliquando 
Deus facit contra naturam, aliquando supra naturam. Tunc 
facit contra naturam, quando facit aliquid, cujus simile in 
natura et a natura produci habet, tamen alio modo omnino 
diverso; ut patet in hoc, quod natura dat alicui visum 
et successive in primaria generatione, similiter et dat 
vitam, nunquam tamen caecum reducit ad visum, nec mor- 
tuum ad vitam. Si ergo Deus sua virtute hoc faciat, ut 
alieui caeco visum restituat, et mortuo vitam; tune dicitur 
facere contra naturam, id est, contra solitum cursum na- 
turae; et tune dicitur miraculum. Quando vero Deus 
facit aliquid, cujus simile natura facere non potest, et ad 
quod natura non habet ordinem secundum propriam vir- 
tutem, sicut quando Deus factus est homo, vel quando 
corpus mortale factum est gloriosum; tune facit supra 
naturam, et illud opus proprie dicitur mirabile, non mira- 
culum.^ 2. dist. 18. a. 1. q. 2. ad 5. — ,Si natura dicatur 
naturalis creaturae obedientia, vel naturale judicatorium, 
secundum quod homo est habilis ad justitiam, quia utrum- 
que horum dicit immediatam ordinationem ad Deum, sic 
Deus non facit contra naturam, sicut nec facit contra se- 
ipsum. Alio modo natura dicitur vis operans secundum 
solitum cursum, et quodcumque bonum, quod inest crea- 
turae ex sua origine: et hoc: modo Deus facit contra na- 
turam, sive per miracula potentiae, sive per supplicia 
vindicantis justitiae. Et sic non facit simpliciter contra 
naturam, immo potius secundum naturam, eujus operatio 
subjacet divinae potentiae, et ordinatio subjacet divinae 
justitiae. Et cum Deus utitur creatura, sive ad mani- 
festationem divinae potentiae, sive ad manifestationem di- 
vinae justitiae, utitur ea, prout debet." 2. dist. 36. a. 3. 
q. 1. ad 3. — ,Aliter miraculum fit praeter solitum cur- 
sum, et aliter fortuitum praeter intentionem. Miraculum 
enim fit praeter solitum cursum, ita quod supra cursum 
naturae... casuale vero non ita fit praeter intentionem, 
quod fiat supra intentionem, sed deficit ab intentione." 
2. dist. 837. a. 2. q. 2. ad 4. — ,Opera miraculosa facta 
sunt post hominis lapsum, quae non oportuit fieri ante, 
quia Dei potentia, sapientia et bonitas nota esset, et satis 
in suis effectibus reluceret. Nunc autem congruum est 
et decens Deum multa opera facere miraculose, ad mani- 
festationem suae potentiae pro confirmatione fidei nostrae." 
3. dist. 1. a. 2. q. 2. ad 3. — ,Aliquando datur potentia 
ad actum naturae consonantem, aliquando datur potentia 
ad actum excedentem terminos naturae. Quando datur 
potentia ad actum naturae consonantem, tunc etsi collatio 
ilius potentiae sit mirabilis, operatio tamen est naturalis, 
sicut si detur potentia videndi caeco. Quando autem da- 
tur potentia ad acetum excedentem terminos naturae, tunc 
non solum potentiae collatio est mirabilis, sed etiam exitus 
illius potentiae in actum est mirabilis, ut si asino detur 


18 


potentia loquendi, et lapidi potentia videndi." 3. dst. 4. 
a. 3. q. 2. ad 3. — ,Ea, quae sunt immediate a divina 
potentia, procedunt in esse secundum cursum mirabilem, 
ut patet in creatione et justificatione et miraculorum ope- 
ratione." 2. dist. 14. p. 1. a. 3. q. 1. fund. 4. 

3 ,Etsi nullus defectus sit a Deo, tamen magis aliquis 
defectus elongatur a causalitate Dei, quam alius, secun- 
dum quod sunt diversi modi deficiendi. Est enim quidam 
defectus, qui dicit privationem alicujus positionis et ordi- 
nis, sicut est defectus culpabilis: et iste est defectus vi- 
tuperabilis, e£ vituperabilem reddit actorem; et talem de- 
fectum Deus non facit, nec etiam facit aliquid, quo facto, 
creatura tali defectu deficiat necessario. Unde nec Deus 
facit peccatum, nec facit aliquem peccare, nec facit aliquid, 
quo facto, necessario sequatur peccatum ratione illius, 
quod Deus facit. Hoc dico propter animae infusionem, 
in qua necessario contrahitur culpa originalis, sed hoe non 
est ex actu Dei, sed ex praevaricatione primi parentis. 
Est et alius defectus, qui est privatio alicujus positionis, 
non tamen est privatio ordinis. Contingit enim aliquos 
defectus ordinari; et talis defectus, licet non possit Deo 
attribui, secundum quod defectus, potest tamen ei attribui 
secundum quod ordinatus. Et de tali defectu, licet non 
possit dici, quod Deus eum faciat, quia defectum facere 
est deficere, potest tamen dici, quod facit aliquid, quo 
facto, necessario consequitur ille defectus: et talis defectus 
est falsitas et ignorantia et caecitas et consimiles." 2. dist. 37. 
a. 2. q. 3. 

? ,Duplex est infinitum, scilicet in actu et in potentia. 


pAnS I, 8. 


Infinitum in potentia Deus potest facere et facit.  Infini- 
tum in actu non potest facere, nec facit. Non potest, in- 
quam, facere, quia nee convenit sibi, nee convenit crea- 
turae. Sibi non convenit, cum enim summe bonum sit, 
non potest aliquid facere nisi bonum; et ita non potest 
facere nisi rem ad se ordinatam. Quoniam ergo ordo 
praesupponit numerum, et numerus praesupponit mensu- 
ram, quia non ordinantur ad aliud nisi numerata, et non 
numerantur nisi limitata; ideo necesse fuit Deum facere 
omnia in numero, pondere et mensura; nec aliter facere 
potuit, nec potest, nec infinitum, nec infinita in actu. Ratio 
est etiam, quia hoc nullo modo convenit creaturae. In- 
finitum enim in actu est actus purus, alioquin si aliquid 
haberet de limitatione et arctatione esset finitum; sed 
quod est actus purus, est suum esse per essenliam, et 
nihil tale accipit esse ab alia essentia, nec ex nihilo; si 
ergo creatura, eo ipso quod creatura, aliunde est, et ex 
nihilo, nullo modo potest esse actus purus, nullo modo 
potest esse infinita; et si non potest esse una infinita, 
nullo modo possent esse infinitae secundum numerum, quia 
necesse est illas plures ad aliquam unam creaturam reduci ; 
sed infinita ad finitum reduci, est impossibile; patet ergo 
etc. Et quod ad aliquod finitum reducantur, patet; quia 
necesse est ponere ordinationem in creaturis, non tantum 
ad Deum, sed etiam ad se invicem. Summa ergo rationis 
est, quia non decet Deum facere creaturam, nisi ordinem 
habeat et mensuram; ratio est ex parte creaturae, quia 
necesse est omnem creaturam esse limitatam, eo quod ex 
nihilo, et eo ipso quod composita est." 1. dist. 43. a. 1. q. 3. 


; CAPUT VIII. 


a) Praedestl- De Dei sapientia, praedestinatione et praescientia ?. 

praescientia 

OMINed MED. (Divina sapientia est oognosoitiv& rerum, — et ratio cognoscendi: — varia sorLitur nomina, — non tamen in se diversificatur. 
— Simul stat contingentia oognitorum oum infallibilitate divinae praesoientiae; -— libertas voluntatis oreatae oum infallibilitate prae- 
destinalionis aeternae; — unitas divinae sapientiae oum multiformitate idearum, vel rationum. — Ratio vel ideas unum sunt in Deo; — 


non iamen ex parte nosirae intelligentiae.) 


De sapientia vero Dei haec tenenda sunt: scilicet, quod ipsa divina sapientia 
limpidissime «— ? omnia bona et mala, praeterita, praesentia et futura ', actualia 
potentialia?^, ac per hoc incomprehensibila nobis et infinita; ita tamen, quod Da in 

In quantum enim? est 

? Autemol. cognoscitiva ^ omnium iossibiliuntt dicitur scientia sive i PAM in quantum est cogno- 
" p scitiva omnium, quae in universo fiunt, dicitur visio": in quantum est cognoscitiva 
emet an quantum est cognoscitiva eorum, quae 
in quantum est^? cognoscitiva eorum, 


veser i44, ODnnjum, quae béne fiunt, dieitur approbatio : 
Ws... futura pat, dicitur sedeiimita slve praevisio '; 

PIS .quae ab ipso Deo fienda sunt?, dicitur d?sposiio: in quantum est cognoscitiva eorum, 
in quantum vero est cognoscitiva eorum, 


b) Limpidis- 
simum co- 
gnoscat ibid. 


*) Possibilin et 
ABH et edit 


QUE Age se nullo modo diversificatur, licet diversa nomina sortiatur. 


post fienda 
sunt, statim 


sequitur; di. (UA& praemianda sunt, dicitur ptuadalinatis : 
citur prae- 
àeintio quae. damnanda sunt, dicitur reprobatio *. 

Eit quia ipsa non tantum est cognoscitiva, sed est ? etiam ratio cognoscendi omnia * *); 


omissis : 
quantum eet 
cog. eor. 
quae prae- 
mianda sunt. 
h) Est om. 
ed. 1484 hic 
et inferius. 


*) Quum divina sapientia sit ratio cognoscendi omnia, quaeri potest híc loci, utrum quidquid certitudinaliter & nobis 
cognoscitur, in ipsa divina ratione cognoscatur, quod quidem in aliam quaestionem resolvitur, circa quam adhuc acriter disputa- 


Pans I, 8. 19 


ideo? in quantum est ratio cognoscendi omnia cognita, dicitur /ur: in quantum este em. 


ratio cognoscendi visa et approbata, dicitur speculum: in quantum est ratio cognoscendi 3,75. 5i 
om. ibid. 


tur & philosophis, scilicet quaenam sint prima humanae cognitionis principia. Mentem suam noster Seraphicus lucidissime aperuit 
in quaestione hueusque aneedota: .4» rationes aeternae sint rationes cognoscendi in omni certitudinali cognitione, quam P. Fidelis 
& Fanna, noster olim in philosophicis ac theologicis disciplinis auditor, nunc vero operibus ejusdem S. Doctoris edendis prae- 
fectus, primo detexit, et anno 1874 Taurini ex parte in lucem edidit. Quae cum non modo philosophis, verum etiam theo- 
logis sit perutilis, et eo magis quia, ut rite editor animadvertit; ,modus quo eam instituit ac resolvit Seraphicus Doctor, non 
obscure excessus indicat, qui corrigendi essent ab iis, qui nimium declinant a media et recta via, nimiumque abundant in sensu 
suo, eum negligentes aut male interpretantes, quem florentissima aetas philosophiae christianae saeculi XIII nobis tradidit;^ ejus- 
dem conclusionem hic ponendam censemus. En verba S. Doctoris: 

,Supposito quod rationes aeternae sint realiter indistinctae in arte divina vel cognitione, quaeritur utrum sint rationes co- 
gnoscendi in omni certitudinali cognitione: hoc est quaerere, utrum quidquid certitudinaliter cognoscitur a nobis, cognoscatur in ipsis 
rationibus aeternis . . . Respondeo. Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod cum dicitur, quod omne quod cognoscitur 
certitudinaliter, cognoscitur in luce aeternarum rationum, hoc tripliciter potest intelligi. "Uno modo, ut intelligatur quod ad cer- 
titudinalem cognitionem concurrit lucis aeternae evidentia tamquam ratio cognoscendi tota et sola; et haec intelligentia est minus 
recta, pro eo quod, secundum hanc, nulla esset rerum cognitio nisi in Verbo, et tunc non differret cognitio viae a cognitione pa- 
triae, nec cognitio Verbi a cognitione in proprio genere, nec cognitio scientiae a cognitione sapientiae, nec cognitio naturae 4 
cognitione gratiae, nec cognitio rationis à cognitione revelationis; quae omnia cum sint falsa, nullo modo est ista via tenenda. 
Ex hac enim sententia, quam quidam posuerunt, nihil certitudinaliter cognosci nisi in mundo archetypo et intelligibili, sicut 
fuerit academici primi, natus fuit error, ut dicit Augustinus contra academicos lib. secundo, quod nihil omnino contingeret scire, 
sicut posuerunt academici novi, pro eo quod ille mundus intelligibilis est occultus mentibus humanis: et ideo volentes primam 
tenere sententiam et suam positionem, inciderunt in manifestum errorem, quia modicus error in principio magnus est in fine. 

Alio modo est, ut intelligatur quod ad cognitionem certitudinalem necessario concurrit ratio aeterna quantum ad suam in- 
fluentiam, ita quod cognoscens in cognoscendo non ipsam rationem aeternam attingat, sed influentiam ejus solum. Et hic quidem 
modus dicendus est insufficiens secundum verba beati Augustini, qui verbis expressis et rationibus ostendit, quod mens in certi- 
tudinali cognitione per incommutabiles et aeternas regulas habeat regulari, non tamquam per habitum suae mentis, sed tamquam 
per eas, quae sunt supra se in veritate aeterna. Et ideo dicere quod mens nostra in cognoscendo non extendat se ultra influen- 
tiam lucis increatae, est dicere Augustinum deceptum fuisse, cum auctoritates ipsius exponendo non sit facile ad istum sensum 
trahere. Hoc valde est absurdum dicere de tanto Patre ct Doctore maxime authentico inter omnes expositores sacrae Scripturae. 
Praeterea illa lucis influentia aut est generalis, quantum Deus influit in omnes creaturas; aut est specialis, sicut Deus influit per 
gratiam. Si est generalis; ergo Deus non magis debet dici dator sapientiae quam foecundator terrae, nec magis ab eo dicetur 
esse scientia quam pecunia. Si specialis, cujusmodi est in gratia; ergo secundum hoc omnis cognitio est infusa, et nulla est ac- 
quisita vel innata: quae omnia sunt absurda. 

Et ideo est tertius modus intelligendi, quasi medium tenens inter utramque viam, scilicet, quod ad certitudinalem cogni- 
tionem necessario requiritur ratio aeterna ut regulans, et ratio motiva, non quidem ut sola et in sua omnimoda claritate, sed cum 
ratione creata, et ut ex parte à nobis contuita, secundum statum viae. Et hoc est, quod Augustinus insinuat in libro decimo- 
quarto (c. 15. n. 21) de Trinitate: Commemoratur impius, ut convertatur ad Dominum, tamquam ad eam lucem, qua etiam cum 
ab illo averteretur, quodammodo tangebatur. Nam hine est, quod et impii cogitant aeternitatem, et multa recte reprehendunt, 
recte quoque laudant in hominum moribus. Ubi et subdit, quod hoc faciunt per regulas, quae scriptae sunt in libro lucis illius, 
quae veritas dicitur. 

Quod autem mens nostra in certitudinali cognitione aliquo modo attingat illas regulas et incommutabiles rationes, requi- 
ritur necessario nobilitas cognitionis et dignitas cognoscentis. Nobilitas, inquam, cognitionis, quia cognitio certitudinalis esse non 
potest, nisi sit ex parte scibilis immutabilitas, et infallibilitas ex parte scientis. Veritas autem creata non est immutabilis sim- 
pliciter, sed ex conditione, sive suppositione; similiter neque lux ereaturae est omnino infallibilis ex propria virtute, cum utraque 
sit creata, et prodierit de non esse in esse. Si ergo ad plenam cognitionem fiat recursus ad veritatem omnino immutabilem et 
stabilem, et ad lucem omnino infallibilem; necesse est, quod in hujusmodi cognitione recurratur ad artem supernam, ut ad lucem 
et veritatem; lucem, inquam, dantem infallibilitatem scienti, et veritatem dantem immutabilitatem scibili. Unde cum res habeant 
esse in mente, et in proprio genere, et in aeterna arte, non sufficit ipsi animae ad certitudinalem scientiam veritas rerum, secundum 
quod esse habent in se, vel secundum quod esse habent in proprio genere, quia utrobique sunt mutabiles, nisi aliquo modo attin- 
gat ens, in quantum sunt in arte acterna. 

Item requiritur ex parte scientis dignitas. Cum enim spiritus rationalis habeat superiorem portionem rationis et inferio- 
rem, sieut ad plenum judicium rationis deliberativum in agendis non sufficit portio inferior sine superiori; sic ad plenum rationis 
judicium in speculandis non sufficit seipsa superior, nisi aspiciat illas supernas leges. Haec autem portio superior est illa, in 
qua est imago Dei, quae aeternis regulis inhaerescit, et per eas, quidquid definit certitudinaliter, judicat et definit; et hoc com- 
petit ei, in quantum est imago Dei. Creatura enim comparatur ad Deum in ratione vestigii, imaginis et similitudinis. In quan- 
tum vestigium, comparatur ad Deum ut ad principium. In quantum imago, comparatur ad Deum ut ad objectum. In quantum 
similitudo, comparatur ad Deum ut ad donum infusum. Et ideo omnis creatura est vestigium, quae est a Deo; omnis etiam 
imago, quae cognoscit Deum; omnis et sola est similitudo, in qua habitat Deus. Et secundum istum triplicem gradum compara- 
tionis, triplex est gradus cooperationis divinae. In opere, quod est a creatura per modum vestigii, cooperator Deus per modum 
principii creativi; in opere vero, quod est a creatura per modum similitudinis, sicut est opus meritorium et Deo placitum, coope- 
ratur Deus per modum doni infusi; in opere vero, quod est a creatura per modum imaginis, cooperatur Deus per modum rationis 
moventis: et tale est opus certitudinalis cognitionis, quod quidem non est a ratione inferiori sine superiori. Quoniam igitur certi- 
tudinalis cognitio competit spiritui rationali, in quantum est imago Dei; ideo in hac cognitione aeternas rationes attingit. Sed 


80 PARS I, 8. 


praevisa et disposita, dicitur exemplar: in quantum est ratio cognoscendi praedestinata 
wA" et reprobata ?, dicitur ber vitae. Est igitur liber vitae respectu rerum, ut redeuntium 
exemplar, ut uide : speculum *, ut euntium*: lux" vero respectu omnium ". 

Ad exemplar autem spectat idea, verbwm, ars et ratio. ldea, secundum actum 
praevidendi: verbum, secundum actum proponendi: ars, secundum actum prosequendi: 
ratio, secundum actum perficiendi, quia supperaddit intentionem finis". Quia vero haec 
omnia unum sunt in Deo, ideo frequenter accipitur unum pro alio. 

Et licet divina sapientia, ratione diversitatis scitorum et connotatorum, diversa 
sortiatur vocabula, non tamen diversificatur secundum rationem intrinsecam.  Cognoscit 
enim contingentia infallibiliter, mutabilia immutabiliter, futura praesentialiter, temporalia 
aeternaliter, dependentia independenter, creata increate, alia a se in se et per se. Et 
cum infallibiliter contingentia cognoscat, simul stat libertas et vertibilitas voluntatis cum 
praedestinatione et praescientia. 

Intelligentia autem et ratio praedictorum haec est: quoniam primum principium, 

Eo» hoc ipso quod primum est? et summum, cognitionem habet simul" simplicissimam et 

»)5imuom.perfectissimam. — Quia perfectissimam, ideo cognoscit omnia " distinetissime, sub omnibus 

i4, "" conditionibus, quas res habent, vel habere possunt"; et propterea futura scit esse futura, 
et praesentia praesentia, et bona scit approbanda, mala reprobanda. Hinc est, quod 
diversa sortitur vocabula, secundum quod dictum est supra. Sed quia simul stat per- 
fectio sapientiae cum summa simplicitate; hine est, quod omnia alia a se cognoscit in 
e" et per se": ex quo sequitur secundum, quod creata cognoscit increate": ex quo 
sequitur tertium, quod dependentia cognoscit independenter: ex quo oritur quartum, quod 

3) $5: temporalia Fo noSC aeternaliter": ex quo sequitur? quintum, quod futura cognoscit 

hwenepraesentialiter": ex quo oritur? sextum, quod mutabilia cognoscit immutabiliter": ex 

9 Cr quo oritur septimum, quod plbtuenión cognoscit ? infallbiliter". Et ita contingentia, 
manentia contingentia, sunt divinae sapientiae prorsus infallibilia, tam in contingentibus, 
quae subjacent naturae, quam libertati voluntatis humanae ". 

Unde qui vult bue verum intelligere, quo modo simul stet libertas viiiatditia 

n Revlre-oreatae cum infallibilitate praedestinationis aeternae, resolvendo " ab hoc ultimo, proce- 


et 1484. 


, Pu. dab per illos septem gradus usque ad primum, quod primum principium perfectissime 
pium ed. 


4. ^ cognoscit omnia per seipsum, quod est verum certissimum; ex quo cetera praedicta 
ratiocinando infallibiliter concluduntur. Sicut autem divinae cognitionis certitudo simul 
5 Smpe: Stat cum contingentia rerum cognitarum", quia simul est simplicissima " et perfectissima 


quia in statu viae non est adhuc plene deiformis; ideo non attingit eas clare et distincte, sed secundum quod magis et minus: 
et cum deiformitatem attingit vel accedit, secundum hoc magis et minus eas attingit, semper tamen aliquo modo, quia nunquam 
potest ab eo ratio imaginis separari. Unde quia in statu innocentiae erat imago sine deformitate culpae, nondum tamen habens 
plenam deiformitatem gloriae; ideo attingebat ex parte, sed non in aenigmate. In statu vero naturae lapsae caret deiformitate, et 
habet deformitatem; ideo attingit eas ex parte, et in aenigmate. In statu vero gloriae caret omni deformitate, et habet plenam 
deiformitatem; ideo attingit eas plene et perspicue. Rursus, quia non ex se tota est anima imago; ideo cum his attingit rerum 
similitudines abstractas a phantasmate, tamquam proprias et distinctas cognoscendi rationes, sine quibus non sufficit sibi ad co- 
gnoscendum lumen rationis aeternae, quamdiu est in statu viae, nisi forte per specialem revelationem hunc statum transcenderet, 
sicut in illis qui rapiuntur, et in aliquorum revelationibus prophetarum. 

Concedendum est igitur, sicut rationes ostendunt, et Augustini auctoritates asserunt expresse, quod in omni certitudinali 
cognitione rationes illae cognoscendi & cognoscente attinguntur, licet aliter & viatore, aliter & comprehendente, aliter a sciente, 
aliter a sapiente, aliter a prophetante, et aliter a communiter intelligente." (Vide etiam inferius part. II. cap. IX. et part. V. 
cap. V, necnon Opusculum Z/ Ontologismo e la Questione già inedita del Ser. Dottore s. Bonaventura sulla cognizione certitudi- 
nale della verità pel P. Giambattista Ortoleva da Mistretta, ex Def. Gen. Min. Oss. Riformato, Acireale 1876.) 


PARS I, 8. 3l 


divina sapientia; sic unitas simul stat cum multiformitate rationum et" idearum ex ea-,9 e». 
dem causa. Quia enim perfectissima est, ideo distinctissime et perfectissime cognoscit? 
universa" et singula", et illa omnia? distinctissime et perfectissime repraesentat; et ideo)?" 


x) Et illa om- 


singulorum ? dicitur habere rationes et ideas, tanquam rerum similitudines perfectissime zi: o». oia 
expressivas". Quia vero simplicissima est, ideo omnes similitudines illae sunt unum inXmie. 
Ipsa". Unde sicut Deus? una virtute omnia producit ex tempore secundum omnimodam » »x waa 
rerum integritatem, sic una virtute omnia exprimit sempiternaliter". Et sicut una est 
in Deo altissimo operatio activa secundum rem, dicuntur tamen plures rerum productio- 
nes, ratione pluralitatis productorum; sie una est veritas unius actus intelligentiae in 
Deo, dicuntur tamen plures similitudines, ideae et rationes", ratione pluralitatis ideato- 
rum", vel existentium, vel futurorum, vel possibilium ". Hae autem rationes vel ideae, 
licet sint una veritas et lux in essentia, non tamen dicuntur esse'" una ratio vel idea.ii "^" 
Ratio enim vel idea dicitur ut ad alterum, secundum rationem intelligendi. Nominat 

enim similitudinem cogniti, quae realiter tenet se ex parte Dei, licet secundum rationem 
intelligendi dicere videatur aliquid ex parte ideati?". Si autem hujus simile in creatura 
requiratur, dicendum, quod hoc est ipsius exemplaris proprium; quia, sicut dictum est, 


simul est simplex et infinitum et perfectissimum; quo praeintellecto, cetera consequenter 


innotescunt 


actus purus; quia vero infinitum et immensum, ideo extra omne genus". 


Quia enim exemplar illud est "simplicissimum et perfectissimum, ideo 


Et hinc est, 


quod existens unum, potest esse similitudo expressiva multorum. 


Àp Carum VIII. 


! ,Non omnia dieuntur esse praesentia Deo secundum 
veritatem existentiae rerum, sed secundum cognitionem, 
quia actu cognoscit praesentia, praeterita et futura, et 
circa actum suae cognitionis semper est praesentialitas, 
ità quod nulla successio cognitionis Dei est in nunc, quod 
complectitur omnem suecessionem sine mutatione; et ideo 
omnia sunt ei praesentia ex hae duplici causa. Quamvis 
autem creatura habeat cognitionem de praesentibus, prae- 
teritis et futuris, quia tamen cognitio ejus transit in prae- 
teritum et futurum, et nova generatur cognitio ex rei exi- 
stentia; ideo non dicitur, quod omnia sint praesentia crea- 
turae, sicut dicitur quod omnia praesentia sunt Deo: et 
ideo non ponitur memoria in Deo, quoniam memoria re- 
Spieit praeteritum, ut praeteritum, nec tantum in re, sed 
ut etiam actus illius cognitionis transit in praeteritum; sed 
praescientia non dicit rationem sive actum scientiae ut 
futurum, et ideo in Deo convenienter ponitur." 1. dist. 35. 
dub. 6. 

? ,scientia visionis est illorum tantum, quorum ab ae- 
terno fuit praevisio . . . scientia intelligentiae nullius conno- 
tat existentiam ; intelligit enim Deus omne quod potest." 
1. dist. 39. dub. 3. 

3 ,Praescientia dicit quid aeternum et ab aeterno; cum 
enim non importet nisi duo, scilicet antecessionem et scien- 
tiam, et antecessio omnis creaturae sit ante omnem crea- 
turam, et scientia naturaliter; patet, quod praescientia quid 
aeternum dicit." 1. dist. 38. dub. 2. —  ,Sicut dici con- 

8. Bonaventurae Broviloq. 


suevit, triplex est Dei cognitio, non quantum ad diversi- 
tatem cognitionum, sed cognitorum, scilicet cognitio appro- 
bationis, intelligentiae et visionis. Cognitio approbationis 
est solummodo de eis, ad quae se extendit beneplacitum 
voluntatis: et hoc est solummodo de his, quae fiunt et 
bona sunt; et haec absque dubio potest esse plurium. 
Cognitio vero intelligentiae dicitur cognitio, qua Deus co- 
gnoscit omne possibile et sibi et aliis, et hac cognoscit 
Deus infinita; et haec nullo modo potest esse plurium. 
Cognitio visionis est eorum, quorum ab aeterno fuit prae- 
visio; et haec solum est eorum, quae sunt, vel fuerunt, 
vel erunt, et haec cognitio potest esse plurium, quam sit." 
1. dist. 39. a. 1. q. 3. 

* ,Divina cognitio potest considerari aut in se, aut in 
comparatione ad creaturas. Si in se, aut prout dicit pure 
cognitionem per modum speculationis, aut prout dicit spe- 
culationem junctam affectioni. Primo modo est scientia, 
secundo modo est sapientia. "Vel sic, aut dicit cognitio- 
nem simplicem, aut per rationem nobilissimam, sive per 
causas nobilissimas, quae ipse Deus sunt. Primo modo 
est scientia, secundo modo est sapientia. Si autem con- 
sideretur in comparatione ad res, hoc potest esse dupli- 
citer. Aut connotat eventum, et sic est praescientia: aut 
effectum, et hoc dupliciter, aut in conservando, sive guber- 
nando, et sic est providentia: aut in efficiendo, et hoc 
dupliciter, aut quantum ad bonum naturae, et sic est dis- 
positio: aut. quantum ad bonum superadditum, et sic est 

1l 


82 | PARS 


praedestinatio: aut quantum ad ejus privationem, et sic 
reprobatio. Sed quia privatio gratiae non est effectus, 
sed defectus; ideo reprobatio non hic numeratur, sed con- 
tinetur sub praescientiae nomine, et ipsum sibi appropriat. 
Unde divisio potest sic formari: Cognitio Dei aut est in 
se, aut in comparatione: si in se, aut per rationem nobi- 
lissimam, et sic sapientia: aut per qualemcumque rationem, 
et sic est scientia. Si in comparatione, aut eventuum, et 
Sic praescientia: aut eventuum et effectuum, et hoc vel 
in gubernando, et sic est providentia: vel in efficiendo, 
et sic, si respectu cujuscumque naturae, est dispositio: 
8i respectu rationalis, sic praedestinatio: aut eventuum et 
effectuum et defectuum, et sic reprobatio, quae est prae- 
scientia nominata per appropriationem." 1. dist. 35. dub. 3. 

5 ,Differunt eausa et ratio causalis, quia causa dicit 
principium productivum, ratio vero causalis dicit regulam 
dirigentem illud principium in sua operatione." 2. dist. 18. 
a. 1. q. 2. 

$ ,Liber vitae dicitur Dei notitia, et virtus divina, 
qua in nobis est nostrorum oblitorum recordatio." 4. dist. 
439. a. 2. q. 1. Vide infra, part. VII. c. 1. — Sicut 
ars et exemplar est totius Trinitatis, tamen appropriatur 
Filio; sic liber vitae. Sed notandum, quod creaturarum 
ad Deum est duplex comparatio. Una in exeundo; et 
haee est omnium creaturarum, quia omnes a Deo exierunt. 
Alia est in redeundo; et haec est creaturarum ad beati- 
tudinem ordinatarum, quia egressus est per virtutem, et 
quies per beatitudinem. Quantum ergo ad primam com- 
parationem dieitur Filius ars plena omnium rationum vi- 
ventium; et scriptura istius libri est aeterna dispositio 
omnium producendorum quantum ad suas rationes et ideas. 
Quantum ad secundam comparationem dicitur Filius liber 
vitae; et scriptura istius libri est praedestinatio omnium 
salvandorum quantum ad ipsos, et gratiam et gloriam, 
quam habituri sunt. Sed attendendum quod gratiam, per 
quam est regredi ad Deum, quidam habent temporaliter, 
quidam vero finaliter. Qui habent finaliter, ipsi seribun- 
tur, et eorum gratia, quoniam ipsi redeunt per gratiam. 
Qui autem temporaliter, ipsi quidem in praedestinatione 
scripti non sunt, quia non sunt praedestinati. Sed eorum 
gratia seripta est secundum veritatem et merita, quae 
nunquam remunerabuntur; et ratione illius scribi dicun- 
tur, non simpliciter, sed solum secundum reputationem, 
quia justitia divina ad tempus judicat eos gloria dignos, 
et cum cadunt, judicat indignos; ideo dicuntur deleri, non 
quia prius sint scripti et postmodum deleti, sed quia prius 
secundum merita scripta judicantur digni, deinde indigni." 
4. dist. 43. a. 2. q. 2. 

' ,Duplex est exemplar, quoddam interius in mente 
arlificis, sicut ratio, secundum quam artifex producit sua 
opera. Quoddam exterius, ad quod aspiciens ille, qui 
ignorat artem, aliquo modo regulatur.^ 3. dist. 11. a. 1. 
q. 2. — ,Ratione exemplaritatis res actualiter sunt in Deo: 
ratione creationis potentialiter, quia possunt produci." 
1. dist. 86. a. 1. q. 1. ad 2. 

$» Speculum enim habet in se quamdam naturam vasis 
continentis et medii deducentis et formam apparentis ima- 
ginis, cum superirradiatione illustrantis luminis." De Sac. 
Seript. Myster. S 54. Supplem. vol. 1. — Et idcirco ,spe- 
eulum est Dei Filius, immaculatum actu et potentia. Spe- 


I, 8. 


culum etiam est Angelus, secundum Dionysium, purum et 
clarissimum, «licet immaculatum actu, maculatum tamen 
potentia, salem remota. Speculum est etiam spiritus hu- 
manus, in quo relucet imago divina, maculatum actu et 
potentia. Speculum etiam dicitur omnis creatura, quia 
per eam, tamquam per ejus vestigium, repraesentantur 
Dei invisibilia: Invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, a 
creatura mundi éntellecta conspiciuntur. (Rom, 1, 20): Vide- 
mus nunc per speculum in. aenigmate (1. Cor. 13, 12). Specu- 
lum etiam est sacra Soeriptura." Exp. in Sap. c. 7. v. 26. — 
,Est duplex speculum, quoddam naturale et quoddam vo- 
luntarium. Speculum naturale, sicut naturaliter suscipit, 
ita et naturaliter reddit, et ita nihil occultat . .. Speculum 
autem voluntarium non est in actu manifestationis eorum, 
quae in se continet, nisi cum hoc facit voluntas: et tale 
est speculum spirituale.^ 2. dést. 8. p. 2. a. 1. q. 6. ad 5. 

? ,Ubieumque est Deus, sive per naturam, sive per 
gratiam, est essentialiter, potentialiter, praesentialiter. Di- 
versitas autem modorum essendi accipitur pene diversi- 
tatem effectuum, et non qualemcumque, sed solum tri- 
membrem. Quidam enim est effectus, secundum quem 
comparatur res ad Deum per modum exeuntis: et hi omnes 
continentur sub modo naturae, extenso nomine.  Qui- 
dam per modum redeuntis: et hic est effectus gratiae in- 
choatae, vel consummatae, ut gloriae: et quantum ad hunc 
est secundus modus essendi. Quidam est effectus, secun- 
dum quem comparatur creatura ad Deum ut perveniens, 
vel perficiens: et hie est effectus unionis, in qua uniun- 
tur in unitate personae creatura et Creator, ut homo et 
Deus. Quoniam ergo tres sunt modi effectuum, secundum 
quos creatura diversimode comparatur ad Deum; ideo 
tantum tribus modis dicitur esse in rebus. Et primus, 
qui attenditur quantum ad exitum, assimilatur lineae rectae: 
secundus quantum ad reditum, lineae reflexae: tertius 
quantum ad perfectionem, assimilatur circulo. Et primus 
quidem modus similis est lineae; secundus, quia includit 
primum, similis est superficiei; tertius, quia utrumque, si- 
milis est soliditati. Et ideo optime dicit Apostolus (Coloss. 
2, 9), quod in Christo tota divinitas habitat corporaliter, 
est enim perfectissime in eo, quia est ad modum circuli, 
qui est figura perfecta, et per modum altitudinis, quae 
est quantitas perfecta." 1. dist. 37. p. 1l. a. 3. q. 2. 

19 Intellectualis lux est veritas, quae est radians super 
intelligentiam sive humanam sive angelicam, quae inex- 
tinguibiliter irradiat, quia non potest cogitari non esse. 
Irradiat autem aliquid tripliciter, ut veritas rerum, ut veri- 
tas vocum, ut veritas morum. Ut veritas rerum est in- 
divisio entis et esse, ut veritas vocum est adaequatio vocis 
et intellectus, ut veritas morum est rectitudo vivendi; 
quod patet ex parte prineipü, quod irradiat; ex parte 
subjecti, quod irradiationem suscipit, ex parte objecti, ad 
quod irradiat. In quantum est haec lux causa essendi, 
est lux magna: in quantum est ratio intelligendi, est lux 
clara: in quantum est ordo vivendi, est lux bona... Ut 
lux magna, irradiat ad comprehensionem substantiarum, 
sive essentiarum, figurarum et naturarum mundialium: ut 
lux elara, irradiat ad comprehensionem locutionum, com- 
prehensionum, argumentationum, persuasionum rationabi- 
lium: ut lux bona, irradiat super intelligentiam, vel illu- 
strat, ad comprehensionem modestiarum, industriarum, ju- 


PARS I, 8. 33 


stitiarum. Ad comprehensionem modestiarum quantum ad 
exercitationes consuetudinales, ad comprehensionem in- 
dustriarum quantum ad speculationes intellectuales, ad 
comprehensionem justitiarum quantum ad leges politicas." 
In Hexaém. serm. 5. in princ. — ,Sicut Deus est causa 
essendi, ita est ratio intelligendi et ordo vivendi; sed 
Deus sic est causa essendi, quod nihil potest ab aliqua 
causa effici, quin ipse seipso et sua aeterna virtute moveat 
operantem, ergo nihil potest intelligi, quin ipse sua vir- 
tute immediate illustret intelligentem." Quaest. anecd. etc. 
n. 25. 

5:5 ,In Deo est cognitio approbationis et simplicis 
notitiae; et notitia approbationis connotat complacentiam 
voluntatis. Hac non cognoscit Deus omnia, quia nec mala, 
nec malos, sed tantum bona et bonos... Est alia cognitio 
simplicis notitiae; et haec quia habet rationem cognoscendi 
à veritate, quae est lux summa, cui nihil potest occultari, 
nec etiam tenebrae obscurantur ab ipsa; ideo de necessi- 
tate cognoscit omnia, magna et parva, bona et mala." 
1. dist. 39. a. 1. q. 2. 

1? ,ldea, sive ratio cognoscendi, plus se tenet secun- 
dum rationem intelligendi ex parte cogniti. Similitudo 
enim, secundum quod hujusmodi, non dicit respectum ad 
id, in quo est, sed cujus est; sed verbum plus se tenet a 
parte dicentis, similiter et ars et exemplar ex parte pro- 
ducentis: et quia multa sunt cognita, et unum cognoscens; 
ideo ideae sunt plures, et ars tantum una. Vel aliter, 
ratio et idea dicunt respectum ad res, in quantum distin- 
ctae sunt, non sic alia vocabula." 7. dist. 35. a. 1. q. 3. ad 2. 

13 ,Res tripliciter sunt in Deo, videlicet ut in prin- 
cipio producente, et sic sunt ibi ratione potentiae. Ut in 
exemplari exprimente, ot sic sunt ibi ratione notitiae. Et 
ut in fine conservante, et sic sunt ibi ratione voluntatis. 
Primo modo, quia sunt in Deo sieut in principio produ- 
cente, cum totum ex nihilo producat Deus, nihil omnino 
sunt in Deo, nec vita, nec aliquid. Quia vero sunt in 
Deo tamquam in fine conservante, cum conserventur se- 
cundum esse quod habent, sic sunt quaedam vita, quae- 
dam non. Unde quaedam sunt tantum, quaedam sunt et 
moventur, quaedam (ut homines) et sunt et moventur et 
vivunt. Quia vero sunt in Deo, ut in exemplari expri- 
mente, sic sunt in ipso vita. Et quia non solum in illo 
exemplari exprimuntur entia, sed etiam omnia cognoscibi- 
lia; ideo omnia sunt in Deo vita, quae in ipso sunt. Et 
ideo dieit B. Joannes: Quod factwm est, in $pso vita erat 
(Jo. 1, 8—4)." 1. dist. 36. a. 2. q. 1. — ,... Ad illud 
quod quaeritur, quare magis dicuntur res esse in Deo 
vita quam alia, dicendum quod quamvis praedictum ver- 
bum multas habeat expositiones, quo dicitur: Quod factum 
est, in ipso vita erat (Jo. 1, 98—4); tamen specialiter circa 
hoe verbum consideranda est veritas dicti et ratio dicendi. 
Veritas dicti, ut dicit Augustinus, est quod omnes res 
factae a Deo, vel etiam possibiles fieri, habent rationes, 
per quas intelliguntur: quae quidem rationes vivere di- 
euntur, quia sunt in substantia vivente, secundum quod 
vivens; et sunt etiam ratio intelligendi, qui est actus vi- 
tae: et ideo in artifice creato dicuntur vivere, sed in Deo 
non tantum dicuntur vivere, sed etiam ipsa vita, quia 
ipsa ratio cognoscendi est ipsa intelligentia. Ratio autem 
dicendi fuit haec. Cum enim res habeant esse in Deo et 


in universo, et diversimode, quia aliquas proprietates ha- 
bent secundum existentias in mundo, quae non competunt 
eis, secundum quod sunt in Deo; ideo non solum dixit: 
Quod factum est, in ipso erat, sed vita, ut omnes illae 
conditiones excluderentur. OCreaturae enim in mundo ha- 
bent esse corporale, variabile et corruptibile. Quoniam 
enim vita est actus spiritualis et continuus, fluens ab ente 
quieto et sempiterno, dictum est quod res sunt in Deo 
vita, ut per spiritualitatem excludatur corporeitas, per 
quietem variabilitas, per sempiternitatem corruptibilitas." 
Ibid. ad 4. 

1^ Deus cognoscendo se alia a se intuetur; et cum 
ejus cognitio ipsemet sit Deus, eodem modo cognoscit se 
et alia.^ — ,Est quaedam cognitio, quae causatur et or- 
tum habet a cognoscibili: et haec, quoniam a cognoscibili 
causatur et dependet, variatur secundum exigentiam co- 
gnoscibilis quantum ad rem et modum. Et est alia co- 
gnitio, quae secundum rem idem est quod cognoscens, eti 
a cognoscibili non causatur, nec dependet: et haec accipit 
identitatem quantum ad rem et modum a parte cognoscen- 
tis, non & parte cogniti. Quoniam ergo divina cognitio a 
rebus non dependet, nec causatur, sed est idem quod 
Deus, et Deus eadem essentia et eodem modo se habens; 
ideo una cognitione et eodem modo cognoscit Deus se et 
alia à se, quia per seipsum nullo modo variatum, nec di- 
versificatum." 1. dist. 39. a. 2. q. 1. 

15 Cognoscere aliud est dupliciter, aut per aliud a se - 
cognoscere, aut per se. Quando cognoscens cognoscit 
aliud et per aliud, tunc verum est, quod perfectionem 
habet aliunde; et tune ejus intellectus est in potentia, et 
recipit aliunde perfectionem, et ideo additionem et trans- 
mutationem: et hoc omnino impossibile est circa Deum. 
Est iterum aliud cognoscere per se; et tunc cognoscens 
est actu respectu cognoscibilis, et tune non recipit per- 
fectionem a cognoscibili, sed magis e converso: et hoc 
modo ponimus Deum aliud cognoscere a se per seipsum. 
Ad illud, quod objicitur, quod si Deus cognoscit aliud a 
86, ergo aliquid extra se, dicendum quod cognoscere ali- 
quid extra se est tripliciter. Aut per aliquid conceptum 
ab extra, et sic dependet cognitio ab extrinseco; et sic 
non est possibile ponere in Deo. ut est cognoscere ali- 
quid extra, quia aspectus cognoscentis deflectitur extra, 
sicut cognoscit Angelus. Aut quia illud, quod est aliud 
et diversum, habet ortum ab intra; et ita, quod est extra, 
cognoscitur per omnino intrinsecum: et hoc modo cogno- 
scit Deus, scilicet per exemplar, quod est idem quod ipse, 
& quo res cognoscuntur." 1. dist. 89. a. 1. q. 1. ad 1.et 2. 

!$ Cognitio divina rerum non est per modum com- 
plexionis, prout complexio cadit in intellectu, sed bene 
res complexas in se, vel ecomplexas per intellectum no- 
strum cognoscit.^ — ,Cognoscere res per modum com- 
plexionis potest intelligi tripliciter. Àut enim modus com- 
plexionis cadit eirca rem; et sic est sensus: Deus cogno- 
8cit res existere, vel se habere per modum complexionis, 
sive compositionis. Et hoc est verum, cognoscit enim res 
esse sicut sunt. Alio modo, ut modus complexionis ca- 
dat cirea rem, ut est expressa per intellectum nostrum; 
et tunc est sensus, quod Deus cognoscit res non tantum 
ut sunt, sed etiam ut intellectus exprimit, cognoscit enim 


res et voces, sive intellectus illas significantes. Et hoc 
11* 


84 PARS 
verum est. Tertio modo potest intelligi, ut modus com- 
plexionis cadat circa intellectum divinum. Et hoe modo 
falsum est, hoc enim spectat ad intellectum, qui intelligit 
multa, et per multa, quae oportet complecti. Deus autem 
multa intelligit uno, et ita simplici modo, nec magis est 
simplex intellectus ejus intelligendo unum, quam multa. 
Unde intelligere multa per modum complexionis nec est 
omnino virtutis, nec omnino imperfectionis; et ideo non 
ponitur nec in cognitione infima, ut sensitiva, nec in co- 
gnitione suprema, ut in divina, et fortassis non etiam est 
in cognitione suprema ipsius animae, quae dicitur intel- 
lectiva, prout est in suo summo, cognoscit enim per mo- 
dum simplicis aspectus... Ad illud, quod objicitur, quod 
tune cognoscit res sub ratione futuritionis et praeteritionis, 
dicendum quod modus divinae cognitionis potest accipi 
vel secundum 8e, vel a parte cogniti. Si a parte cogniti, 
dico quod omnino cognoscit rem osse, et ita mutabiliter 
esse, ita composito modo esse, sicut est; et ita de omni- 
bus: et sie cognoscit rem praeteritam esse praeteritam, et 
futuram esse futuram, et non praeteritam esse praesentem. 
Potest iterum accipi & parte sui; et sic, cum cognitio Dei 
sit omnino simplex, omnino praesens, omnia cognoscit per 
modum simplicitatis e£ per modum praesentialitatis. Unde 
quod dicit: Omnia sunt praesentia apud Deum, hoc dictum 
est quantum ad cognitionem, in qua nulla cadit successio; 
ideo nec novum, nec vetus, nec praeteritum, nec futurum: 
in actu autem cognitionis angelicae et humanae cadit suc- 
cessio; et ideo praeteritum et futurum. Et praeterea non 
ita dicuntur omnia praesentia animae cognoscenti, sicut 
Deo: et hoc manifestum est, quia nunc aeternitatis, quod 
est semper praesens, complectitur omnia temporalia; et 
ideo patet quo modo sit intelligendum." 1. dist. 41. a. 2. 
q. 1. concl. et ad 4. 

!! Praesens divinae aeternitatis circumplectitur omne 
tempus idem et uniforme; et hoe dicit Anselmus (/ib. de 
conc. praesc. et lib. arb.) , quod sieut praesens tempus cir- 
eumpleectitur omnem locum, et omne quod in loco est, ita 
praesens aeternitatis omne tempus: et hoc necessarium 
est poni, quamvis non possimus hoc plene intelligere." 
1. dist. 40. a. 2. q. 1. ad 4. 

18 Cognoscere omnia praesenter dupliciter potest in- 
telhgi. Aut quod notetur praesentialitas a parte cogni- 
torum; et sic est falsa, quia non cognoscit omnia esse vera 
praesenter et simul. Aut ita quod notetur praesentialitas 
a parte cognoscentis; et sic habet veritatem. Et ratio 
hujus estí, quia Deus omnium ideas habet praesentes, et 
simul, per quas cognoscit res futuras ita certitudinaliter, 
sicut si essent praesentes. Et iterum, super omnes illas 
simul et praesenter se convertit, et ita simul et praesen- 
ter cognoscit. Et iterum, praesens suae cognitionis est 
praesens simplicissimum, quod circumplectitur omnia tem- 
pora. Ex his tribus rationibus simul junctis dicitur Deus 
omnia praesenter cognoscere. Et rationes istae ortum 
habent ex hoc, quod praesentialitas divinae cognitionis, 
quae quidem aeternitas est, est simplex ot infinita. Quia 
simplex est, ideo semper praesens. Quia infinita, ideo sunt 
ei omnia praesentia. Et exemplum hujus ponitur in prae- 
sentialitate Dei quantum ad rerum existentiam, secundum 
quam Deus totus est in una; et ita est in una, ut nihilo- 
minus sit et in alia; et hoc est, quia simplex est et in- 


I, 8. 


finitus: ideo Deus judicat aliquid esse futurum, sed non 
futurum sibi, et omnia praesenter cognoscit, et tamen 
nihilominus praescit.^ 1. dist. 39. a. 2. q. 3. Ofr. quoque 
1. dist. 85. a. 1. q. 1. ad 3. 

1 ,Cum quaeritur, utrum Deus sciat res immutabiliter, 
hoec est duplex, quia haec determinatio émmutabiliter po- 
test determinare actum sciendi Dei, vel actum essendi 
rerum. Si actum sciendi Dei; sic omnino verum est, quod 
immutabiliter scit, quia circa ejus actum et cognitionem 
non cadit transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. 
1, 17). Si autem determinet actum essendi rerum, sic 
falsum est de rebus mutabilibus, quia Deus scit eas mu- 
tabiles et novit ipsarum mutabilitatem et scit se habere 
nunc aliter quam prius; sed tamen novit immutabiliter. 
Et ratio hujus est, quoniam in ejus cognitione non est 
receptio, non est successio, nec est oblivio; et ideo quan- 
tumcumque res sint mutabiles, ipse non mutatur in cogno- 
scendo mutabilitatem earum. Et quamvis nullum sit si- 
mile, potest tamen cogitari, si intelligatur, vel cogitetur 
oculus fixus in pariete, qui seipso videat transeuntes sine 
receptione, et unico aspectu omnes videat, et omnes motus 
ipsorum, quantumcumque res mutentur; tamen nec oculus 
mutatur, nec ejus cognitio: et sic est in Deo. Exemplum 
autem ad hoc intelligendum potest sumi a contrario sic. 
Quia enim scientia causata pendet a scibili, et non e con- 
verso; ideo potest esse mutatio circa scientiam per obli- 
vionem et errorem et successivam considerationem, nulla 
facta mutatione in scibili. Sic contrario modo, quia scien- 
lia divina non pendet ex re scita, potest esse mutatio 
circa scibile, nulla mutatione existente in divina scien- 
tia, et tamen illa scientia totum scit.^ 1. dist. 39. a. 2. 
q. 2. — ,S8i dicatur: Deus vult hoc esse futurum, ab ae- 
terno voluit; sed tamen causa in actu, sive actualiter cau- 
sans, non fuit nisi quando facere voluit, id est, pro illo 
instanti, in quo actus voluntatis copulatur operi, non 
autem ipsi subjecto volenti. Et sic patet, quo modo sit 
causa actualis in tempore, nulla facta in ea mutatione, 
quia continue voluit, et ita in actu fuit; sed causans in 
actu non fuit nisi pro tempore, pro quo voluit; ita nulla 
cirea Deum voluntas incepit, sed solus effectus incepit." 
1. dist. 45. dub. 9. 

?? Omnis divina actio, quae respicit objectum, quod 
potest non esse, potest desinere. Unde cum Deus con- 
servet rem creatam, potest desinere conservare; ergo cum 
praescire sit respectu contingentis, erit contingens. — 
Deum praescire futurum contingens est quoddam dictum, 
quod claudit in se actum divinae cognitionis aeternum, 
et ordinationem dicit ad futurum contingens. Et quamvis 
actus divinae cognitionis ponat aliquid existens necessarium 
et aeternum, illa tamen ordinatio ponit futurum, quod 
contingens est. Et iterum, quamvis dicat ordinationem, 
non tamen dicit dependentiam, sed solum connotationem; 
et ideo non ponit incertitudinem. Hinc est, quod Deum 
praescire futurum est contingens, ratione connotationis ad 
contingens; est immutabile, ratione ordinationis ad futu- 
rum, quod potest non esse, nulla facta mutatione; est 
certum, ratione independentiae ab eodem." 1. dist. 38. 
a. 2. q. 2. fund. 4. et ad 7. 

*! ,Quia est causa conservans, est dux gubernans. 
Praeest enim ad dirigendum omnes actus, secundum quod 


PARS 


gubernabiles sunt, non síeut artifex domum dimittit, sed 
res conservat et dirigit. Ideo habet apud se normas 
direetissimas. Nec est idem modus, ut creatura manat a 
Creatore secundum formas expressivas, et secundum quod 
a mente divina emanant regulae secundum directionem ae- 
ternarum regularum. Item quia doctor est, ipse docet 
infallibiliter, et certifieat sic, quod impossibile est aliter 
se habere, secundum sententiam omnium doctorum. Chri- 
stus est doctor internus, nec scitur aliqua veritas, nisi 
per ipsum, non loquendo sicut nos, sed interius illustrando; 
ei ideo necesse est, ut habeat clarissimas species apud se, 
non tamen ab alio accipit. Ipse enim intimus est omni 
animae, et suis speciebus clarissimis refulget super species 
intellectus nostri tenebrosas, et sic illustrantur species 
illae obtenebratae, admixtae obscuritate phantasmatum, ut 
intellectus intelligat. Si enim scire est cognoscere rem 
aliter impossibile se habere, necessarium est, ut ille solus 
scire faciat, qui veritatem novit, et habet in se veritatem. 
Item est jus rectissimae remunerationis per leges justissi- 
mas. Si ergo juste praemiat, necesse est, ut habeat leges 
justissimas. Loquitur ergo scriptura de ipso, ut est exem- 
plar, ut omnis ereatura vivit in formis aeternis; unde 
Joannes (4, 3—4): Quod factum est, in ipso vita erat. 
Seivit autem per cognitionem et amorem; et qui hoc ne- 
gat, negai praedestinationem aeternam. Nam ab aeterno 
novit Deus ereaturam, et amat eam, quia praeparavit eam 
gloriae et gratiae. Item habet normas directissimas; unde 
Apostolus (Hebr. 10, 16), et Jeremias (31, 33): Dabo 
leges meas in visceribus eorum; et in corde superscribam 
eas. Superscribit enim primo in natura; secundo in in- 
dustria, seu in progressu; tertio in gratia; quarto in 
gloria. In quocumque statu dat normas suas; ergo ne- 
cesse est, ui in se habeat eas. Item quia est lux illu- 
Strans sapientia, est enim speciosior sole, quia licet sol 
habeat rationem radiandi, non tamen species in se, descri- 
ptas habet; et ideo illud exemplar est pulchrius, quia cum 
hoe quod lucet, habet species claras. ltem est jus per 
se judicans, ut in Apocalypsi (20, 12): Libri aperti sunt, 
et alius liber apertus est, scilicet liber vitae et liber con- 
scientiae. Per librum vitae habet anima vivere et judi- 
care: ei si liber conscientiae concordat cum libro vitae, 
approbatur; si autem discordat, reprobatur. Unde Psalmus 
(138, 16): Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro 
tuo omnes scribentur, id est, manifestabuntur scripti, non 
de novo scribentur: in hoc libro scribuntur omnes leges 
aeternae. Deus ergo est exemplar aeternum; et haec est 
fides, quae credit Deum esse conditorem rerum etc. Et 
super hoc fertur speculatio, ut sit ars praestantissime re- 
praesentans. Haec autem ars et est una et multiplex: 
quomodo autem hoc esse potest, videri non potest, nisi 
veniat illuminatio a montibus aeternis, et tunc turbabun- 
tur insipientes corde et stulti (Ps. 75, 5). Oportet enim 
alie sentire de Deo. Est autem multiformis, qui multa 
repraesentat, et certitudinaliter. "Unde melius video me 
in Deo, quam in meipso. Est tamen summe una. Ad 
hoc notandum, quod causa prima est prima et immediata; 
quia prima, ideo nihil habet ab alio, sed omnia ab ea; et 
est immediata, quia causa immediata nobilior est mediata. 
Quia ergo prima, ideo potentissima; ergo multa potest. 
Item quia immediata; ideo est actualissima, quia causa 


I, 8. 85 
immediata in aetu est, etiam actualissima, eo quod imme- 
diata, quia actus immediatior quam potentia; non autem 
est actualissima secundum  efficientiam , sive secundum 
actum extrinsecum, quia non statim facit quidquid potest; 
ergo est actualissima secundum actum intrinsecum, qui 
est dicere. Unde ab aeterno dixit hoc faciendum, et hoc 
in tempore fit: haec causa est, quia est una, et summe 
simplex; et in eo quod summe simplex, est infinita, quia 
virtus, vel eausa, quanto magis unita ei simplex, tanto 
magis infinita, non quidem distensione molis, sed virtutis. 
Haec est lux inaecessibilis, et tamen proxima animae, 
etiam plus quam ipsa sibi ipsi. Est etiam inalligabilis, et 
tamen summe intima. Hoc autem videre non est, nisi 
hominis suspensi ultra se in alia visione; et quia volumus 
videre simplici intuitu, quo modo illa ars est una, et tamen 
multiplex, quia immiscet se cum phantasia; cogitare non 
possumus, quo modo infinita sit, nisi per distensionem, et 
ideo videre non possumus simplici intuitu, nisi ratiocinando. 
Quia ergo illa ars est causa, sequitur, quod in illa arte 
est repraesentatio causabilium causaliter, quia rationes illae 
causae sunt. Ideo sunt in causante; et hinc est, quod 
causae sunt contingentium infallibiliter. Quod enim con- 
tingens est, infallibiliter repraesentatur, exprimit enim mo- 
dum, qui accidit infallibiliter in re, quia secundum quod 
in se et apud se est, exprimit. Vera enim est contin- 
gentia a parte rei, ita et infallibilitas ex parte Dei. Item 
mutabilium immutabiliter; materialium immaterialiter, quia 
illae rationes non sunt materiales; possibilium actualiter; 
partibilium impartite, quia non est major ratio montis, 
quam milii, nec etiam in anima nostra; accidentium sub- 
stantialiter, sed illae rationes sunt in Deo substantia, quae 
est Deus; corporalium spiritualiter; temporalium sempi- 
terne; distantium, indistanter, etiam in anima; dissonan- 
tium, indissonanter, ut ratio albi et nigri; deficientium 
indeficienter, quia quidquid est ibi, vita vivit. Ad hos 
splendores exemplares ratio duxit et fides." In Hexa?m. 
serm. 12. ant. med. 

? Divina praescientia est, et tamen non imponit re- 
bus necessitatem. Omnia enim sic praecognoscit esse even- 
tura, sicut eventura sunt; et ideo cum multa sint even- 
tura contingenter, ut illa quae sunt a libero arbitrio, et 
& casu et a fortuna, sicut praescit haec esse futura ab 
istis, sic praeseit modum contingentiae, secundum quem 
sunt ab istis.^ 1. dist. 88. a. 2. q. 1. — ,Casus et fortuna 
sunt causae per accidens, non quia aliae causae accidant 
per se, sed quia, quando natura et intellectus aliquid fa- 
ciunt, ad quod directe ordinantur, propter consensum al- 
terius causae, ibi est casus, ut patet de creditore invento 
in foro, et lapide cadente super caput. Dico ergo, quod 
si eventus rerum comparentur ad causam primam, quae 
Deus est, cum Deus omnia praevideat, nihil est casuale, 
secundum divinae praescientiae ordinationem. .Si autem 
loquimur per comparationem ad causas creatas, aut circa 
causas immutabiles, sicut circa motum superiorum corpo- 
rum, aut circa mutabiles, sicut sunt causae inferiores, quae 
sunt sub sole, in dispositione causarum istarum mutabi- 
lium vix est, quin concurrat aliquis effectus non intentus, 
imo praeter intentionem: et ideo invenitur casus in omni- 
bus, non quod omnia casu eveniant, sed cirea omnem mu- 
tabilem ereaturam aliquid evenit casuale." fxpos. in Eccles. 


96 PARS I, 8. 


c. 9. v. 11. — ,Etsi casuale et fortuitum, secundum id, 
quod est, sit à Deo, in quantum tamen casuale vel fortui- 
tum, à Deo non est. Et ratio hujus est, quia casuale et 
fortuitum aliquid ponunt, utpote effectum, qui est ex 
concursu eausarum ob aliud incoeptarum. Aliquid etiam 
privant, dicit enim casus et fortuna defectum intentionis 
et praecognitionis. Et quoniam operatio causarum et con- 
eursus ad producendum tales effectus aliquid ponit; ideo 
à Deo est: quia vero privatio intentionis defectus est, ideo 
& Deo non est. Et quoniam casuale et fortuitum, ut sic 
nominantur, imposita sunt a tali defectu; hine est, quod 
non sunt concedenda a Deo esse." 2. dist. 37. a. 2. q. 2. 

? ,Hicut ratio cognoscendi est una, et tamen plura 
cognita distinctissime repraesentat secundum proprias con- 
ditiones; sie divina cognitio, quantum ad modum cogno- 
scendi, qui est in ipsa, est una et simplex, non distincta ; 
sed in comparatione ad objectum distincte cognoscit. 
Quando ergo dicitur: Deus cognoscit omnia distincte, si 
distinctio ponitur in cognitione per comparationem ad co- 
gnoscentem, falsa est; si autem per comparationem ad co- 
gnitum, sic habet veritatem." 1. dist. 35. a. 1. q. 2. ad 4. 

?* ,Licet Deus mala cognoscat, ipsa tamen non sunt 
in Deo, atque ob id potissimum, quod eum causam non 
habeant exemplarem.^ — ,Mala & Deo cognoscuntur, non 
tamen in Deo existunt, secundum quod mala, quia sic lo- 
quimur in proposito. Ideo, inquam, cognoscuntur, quia 
sicut rectum est judex sui et obliqui, sic summa veritas 
et lex et actus est ratio cognoscendi non tantum veri- 
tatem et lucem et actum, sed etiam obliquitatem, tenebram 
et privationem. Unde lux seipsa tenebram cognoscit. Non 
sunt autem mala in Deo, quoniam illa dicuntur esse in 
Deo, ad quae cooperatur Deus secundum aliquod genus 
causae, eti maxime secundum genus causae formalis et 
exemplaris: malum autem non habet Deum pro causa for- 
mali et pro exemplari, quia malum ratione malitiae dicit 
solum privationem, exemplar autem, secundum quod hujus- 
modi, dicit assimilationem. Hinc est, quod nec malum, 
nec falsitas habent ideam in Deo; suum autem oppositum 
est assimilabile. Unde cum uno et eodem cognoscat Deus 
bonum et malum sibi oppositum, bonum cognoscit secun- 
dum rationem assimilationis; et ideo bonum est in Deo, 
ut in exemplari, et ut cognitum per se, et per modum 
positionis: malum autem, cum cognoscatur a Deo, non 
habet in ipso ideam; ideo non est in Deo, quamvis sit in 
Dei cognitione, quia quamvis cognoscatur a Deo, non ta- 
men cognoscitur per ideam sui, sed boni, cujus est pri- 
vatio; et ideo dicitur cognosci per accidens et per priva- 
tionem.^ — ,Imperfecta sunt in Deo non ratione imper- 
fectionis, quae privationem dicit, sed ratione illius, quod 
imperfectioni subest." — ,Ad hoc dixerunt aliqui, quod 
imperfecta non sunt in Deo, nec cognoscuntur a Deo per 
aliquam ideam propriam, sed per ideam suorum opposi- 
torum, ut materia per ideam formae, potentia per ideam 
actus, multitudo per ideam unitatis. Sed illud stare non 
potest. Cum enim ista dicant entitatem aliquam, et ita 
veritatem, de necessitate aliquam assimilationem habent 
ad primam veritatem, et ita rationem exemplaritatis; et 
ideo necessario sunt in Deo. Propterea intelligendum 
quod, cum quaeritur, utrum imperfecta habeant ideam in 
Deo, hoc dupliciter potest intelligi, aut ratione ipsius, quod 


subest, aut ratione imperfectionis. Si ratione imperfectio- 
nis, cum imperfectio sit privatio, et privatio non dicat ens, 
nec aliquid a Deo, nec assimilabile; sic non habet ideam. 
Si autem ratione ejus, quod subest, sicut materia dicitur 
quid imperfectum, et materia aliquam essentiam dicit, ha- 
bet ideam, sed non imperfectam. Quia sicut non viven- 
tium est idea vivens, et corporalium spiritualis; sic *em- 
poralium aeterna et imperfectorum perfecta, nec tamen 
malorum est idea bona. Unde notandum, quod idea dicit 
assimilationem extra genus. Prima autem assimilatio est 
in ratione entitatis in Deo. Omne igitur, quod de se dicit 
rationem entitatis, sive sit compositum, sive imperfectum, 
sive materiale, sive possibile, sive in actu, sive in potentia, 
potest Deo assimilari, et produci; et ideo habet esse in 
Deo. Quod autem dicit privationem, hoc ipso amittit ra- 
tionem effectus et rationem assimilationis; et ideo falsitas 
et malitia ideam non habent, nec sunt a Deo, nec in Deo.* 
1. dist. 36. a. 3. qq. 1—2. 

?$ "Creatura egreditur & Creatore, sed non per natu- 
ram, quia alterius naturae est; ergo per artem, cum non 
sit alius modus emanandi nobilis, quam per naturam, vel 
per artem, sive ex voluntate; et ars illa non est exira, 
ipsum: ergo est agens per artem et volens: ergo necesse 
est, ut habeat rationes expressivas. Si enim dat formam 
huie rei, per quam distinguitur ab alia re, vel proprieta- 
tem, per quam distinguitur; necesse est, ut habeat formam 
idealem, immo formas ideales. I» Hexaém. serm. 12. in 
princip. 

?$ |;Hoe nomen, ZJdea, significat divinam essentiam in 
comparatione, sive in respectu ad creaturam. Idea enim 
est similitudo rei cognitae. Quae quamvis in Deo sit quid 
absolutum, tamen secundum modum intelligendi dicit re- 
spectum medium inter cognoscens et cognitum. Et quam- 
vis ille respectus secundum rem plus se teneat ex parte 
cognoscentis, quia est ipse Deus, tamen ratione intelligendi, 
sive dicendi, similitudo plus se tenet ex parte cogniti, Et 
quoniam cognoscens est unum, et cognita sunt multa; ideo 
omnes ideae in Deo sunt unum secundum rem, sed tamen 
plures secundum rationem intelligendi, sive dicendi." 1. dist. 
35. a. 1. q. 8. Ofr. etiam serm. 12. in Hexaém. circ. med. 

? ,Aliquid dicitur esse in aliquo tripliciter, vel secun- 
dum actualem existentiam, vel secundum similitudinis prae- 
sentiam, vel secundum causativam potentiam. Primo modo 
sunt res in universo; secundo modo in cognitiva substan- 
tia; tertio modo in sua causa. His duobus modis ultimis 
res sunt in Deo, quia est cognoscens res, antequam fiant, 
et potens producere. Unde quia ab aeterno cognoscit, et 
potentia, qua produxit ex tempore, in Deo fuit ab aeterno; 
ideo dicuntur res fuisse in Deo ab aeterno.^ Z1. dist. 36. 
a. 1. q. i. His verbis principium fundamentale doctrinae 
Ontologorum evertitur. Vide inferius part. Il. cap. V; 
cap. IX, et cap. XI. 

?? deae, cum sint rationes cognoscendi in Deo, cujus 
sapientiae non est numerus, in finito numero poni non 
debent.^ — Dicendum quod, sieut dicitur in Psalmo 
(146, 5): Divinae sapientiae non est numerus; ac per hoc 
nee rationum, per quas divina sapientia cognoscit. Et 
quoniam non habent numerum, non sunt numerabiles; ideo 
non sunt in numero finito ... Ad illud quod objicitur, 
quod omne scibile est finitum, dicendum quod omne scibile 


PARS 


per comprehensionem est finitum comprehendenti, rationes 
autem aeternae per comprehensionem a solo Deo sciun- 
tur; ideo soli Deo sunt finitae... Ad illud quod objicitur, 
quod multitudo idearum est a multitudine ideatorum, di- 
cendum quod non venit à multitudine ideatorum in quan- 
tum creata, sed in quantum connotata: idea autem idea- 
tum connotat non secundum actualem existentiam, sed 
solum secundum potentiam. Et quia Deus potest facere 
infinita, quamvis nunquam faciat nisi finita; ideo ideae 
vel rationes cognoscendi sunt in Deo infinitae, quia non 
tantum sunt entium et futurorum, sed omnium Deo possi- 
bilium. Nihil enim potest Deus, quod non actu cognoscat. 
Ad illud quod objicitur, quod infinitas ponit confusionem, 
dicendum, quod est ponere infinitatem secundum diversi- 
tatem realem; et sic privat et distinctionem et ordinem, 
8i ponatur actu. Sed multitudo idearum non est rerum 
diversarum, sed dicit immensitatem divinae veritatis in 
exprimendo et cognoscendo omne, quod est Deo possi- 
bile: et hoc quidem secundum rem et actum est unum; 
ideo non est confusio. Ad illud quod objicitur, quod im- 
perfectionis est infinitas in creatura, dicendum quod, quam- 
vis sit imperfectionis in creatura, non tamen est in Crea- 
tore, quia est intelligere infinitatem per defectum et per 
excessum. Infinitas per defectum potest esse in creatura, 
ut in materia, et hoc est imperfectionis: hoc autem nulla- 
tenus est in Creatore. Infinitas autem per excessum non 
potest simpliciter esse in creatura, quoniam habet esse 
creatum et compositum et limitatum, Deus autem nihil 
horum habet; et ideo habet infinitatem, et hoc est summae 
perfectionis." 1. dist. 85. a. 1. q. 5. concl. et ad 1—4. 

?? ,Idea in Deo secundum rem est divina veritas, se- 
cundum rationem intelligendi est similitudo cogniti. Haec 
autem similitudo est ratio expressiva cognoscendi non 
tantum universale, sed etiam singulare, quamvis ipsa non 
sit universalis nec singularis, sicut nec Deus; et ideo non 
tantum est similitudo universalis, ut universale est, sed 
etiam singularis, ut singulare. Et ideo, quia similitudo 
est utrorumque, non solum multiplicatur secundum multi- 
tudinem universalium, sed etiam singularium." 1. dist. 35. 
a. 1. q. 4. 

*' ,Deus non dicitur causa universalis, nee particularis 
simpliciter, sed aliquid habet de nobilitate causae univer- 
salis, quia potest in plurimos effectus; similiter aliquid de 
causa particulari, quia immediate et sufficienter potest in 
effectum quemlibet. Sic in cognitione Dei intelligendum, 
quod nec omnino est in universali, nec omnino in parti- 
culari. Similiter de similitudine et idea intelligendum est, 
quod communis est quantum ad indiflerentiam et ampli- 
tudinem, propria vero quantum ad discretissimam expres- 
sionem. Ratio hujus est, quia similitudo est exprimens, 
non impressa, nec expressa. Quia omnino exprimens, ideo 
summe exprimit, et secundum omnes conditiones. Et rur- 
sus, ex hoc quod non est expressa, ideo non est arctata, 
nec limitata, sed extendit se ad omnia, sicut divina essen- 
tia, quamvis tota sit in uno, non tamen sic est in uno, quod 
non sit in alio." 1. dist. 35. a. 1. q. 2. ad 3. 


I, 8. 87 

31 ,ldea dicitur similitudo rei cognitae. Similitudo au- 
tem dupliciter dicitur: uno modo secundum convenientiam 
duorum in tertio, et haec est similitudo secundum uni- 
vocationem: alio modo est similitudo, secundum quod unum 
est similitudo alterius; et haec similitudo non concernit 
convenientiam in aliquo communi, quia similitudo sibi ipsi 
est similis, non tertio; et hoc modo creatura dicitur simi- 
litudo Dei, vel e converso Deus similitudo creaturae. 
Hoc modo sumendo similitudinem, similitudo est ratio co- 
gnoscendi; et haec dicitur idea. Sed aliter est in nobis, 
aliter in Deo. In nobis quidem ratio cognoscendi est si- 
militudo, cognitum est veritas. Nam in nobis est simili- 
tudo accepta et impressa ab extrinseco, propter hoc quod 


 intelleetus noster, respectu cogniti, est passibilis, et non 


est actus purus; ideo fit in actu per aliquid cogniti, quod 
est similitudo ejus. In Deo autem est e converso, quia ra- 
tio cognoscendi est ipsa veritas, et cognitum est similitudo 
veritatis, scilicet ipsa ereatura. Et quia ratio cognoscendi 
consistit in ipsa veritate prima, ideo ratio cognoscendi in 
Deo est summe expressiva. Et quoniam omne id, quod 
summe exprimit, perfectissime assimilat cognitum assimi- 
latione competente cognitioni; ideo patet, quod ipsa veri- 
tas, ex hoe quod facit cognoscere, est similitudo expres- 
siva et idea. E contrario est in nobis, quia eo ipso quod 
est similitudo, facit cognoscere." 1. dést. 35. a. 1. q. 1. 

3? Quod simplex est et infinitum simul et semel... 
etsi ratione simplicitatis totum se convertat ad id, ad quod 
se convertit, tamen ratione immensitatis nunquam se to- 
taliter ad effectum producendum convertit.^ 2. dist. 2. 
p. 1l. a. 2. q. 3. ad 4. 

3$ similitudo quaedam est secundum proprietatem ge- 
neris; et de hae non est dubium, quod non potest esse 
una plurium genere differentium: et haec est similitudo, 
quae exprimitur et causatur a re generis determinate. 
Alia est similitudo simpliciter extra genus; et haec, quia 
ad hoc genus non arctatur, qua ratione est hujus, eadem 
ratione est et illius; et qua ratione est hujus, secundum 
partem, eadem ratione secundum totum: et talis simili- 
tudo est divina veritas et idea in Deo. Si tu quaeras, 
quo modo hoc possit intelligi, aliqualiter intelligi potest, 
quamvis non possit aptari omnino simile. Cum enim illa 
similitudo sit actus purus etipsa veritas, sicut dictum est, 
et omnia alia cognoscibilia, quantumcumque nobilia secun- 
dum id quod sunt, comparentur ad ipsam per modum pos- 
sibilis, sicut unum secundum formam potest assimilari 
pluribus, secundum materiam diversis; sic in proposito 
una realis similitudo potest esse omnium cognoscibilium. 
Et potest poni exemplum in luce aliquo modo, quae una 
secundum numerum exprimit multas et varias species co- 
lorum. In cognitione autem nostra, quoniam se habet 
per modum possibilis respectu cogniti, et quodammodo 
informabilis ab illo, non potest inveniri similitudo, imo 
invenitur dissimilitudo ; et ideo aspiciendo ad cognitionem 
nostram videtur nobis in Deo non esse intelligibile." 1. dist. 
35. a. 1. q. 2. ad 2. 


88 PARS I, 8. 


APPENDIX. 


De sapientia, seu scientia Dei, multae quaestiones adiaphorae a Theologis exagitari solent; nobis 
duas praecipuas historice delibare sufficiat, quarum prima versatur de ratione, qua scientia Dei est efficax 
et causa rerum, secunda de medio scientiae divinae quoad futuribilia. 

Quoad primam quaestionem, Molinistae asserunt, quia aliquid futurum est, ideo cognosci a Deo; non 
contra, quia a Deo cognoscitur, esse futurum. lis favere videntur ea Origenis verba, quae sibi noster Sera- 
phieus (1. dist. 38. a. 1. q. 2. ad. oppos.) objicit. Siquidem Origenes, expendens illud Apostoli (Rom. 8, 29): 
Quos praescivit, et. praedestinavit, ait: ,Non propterea erit aliquid, quia id scit Deus futurum, sed, quia futu- 
rum esit, scitur a Deo, antequam fiat". Verum hanc sententiam ita absolute prolatam erroribus Pelagianorum 
et Semipelagianorum viam aperire primae notae theologi ostendunt. ,Si enim, ut cl. Gazzaniga in suis 
Praelect. Theol. vol. 2. diss. IV, cap. LX ratiocinatur, dicamus Deum praevidisse ab aeterno nostra bona 
opera salutaria, quia futura erant; vel saltem Deum  praevidisse nostrum consensum divinae gratiae, quia 
futurus erat, sequeretur, opera nostra bona, vel saltem bonorum operum initia, fuisse futura, antequam Deus 
ea decernet, adeoque ea non Deo esse adscribenda, sed nobis. Et reipsa hoc erat Fausti Semipelagianorum 
principis dogma in 2. lib. de gratia et lib. arb. c. 2.^ Hoc argumentum depromptum videtur a nostro Sera- 
phico, qui 4. c. fund. 2. et 3, haec omnino ad rem habet: ,Praescientia est aeterna; ergo cum res sit 
temporalis, si causatur a rebus, temporale est causa aeterni; et cum causa sit prior effectu; ergo temporale 
prius aeterno." — ,Omnis causa est nobilior suo effectu; si ergo divina praescientia causatur a re aliqua, 
cum divina praescientia sit increata, et res creata; ergo creatum est nobilius increato.^ 

Ceteris autem theologis arridet sententia, inter Scholasticos communissima, quam S. Augustinus habet 
in lb. XV. de Trinit. c. 13, ubi ostendens divinam scientiam toto caelo a nostra differre, ait: ,Universas 
creaturas, et spirituales et corporales, non quia sunt, ideo novit Deus; sed ideo sunt, quia novit. Non enim 
nescivit, quae fuerat creaturus: quia ergo scivit, creavit; non quia creavit, scivit. Et re quidem vera, ,quo- 
niam voluntas dicit illud, quo efficiens jungitur fini in habentibus intellectum ; hinc est, quod voluntas est 
causa immediata." Ita Seraphicus 2. dist. 1. p. 2. dub. 1; cujus tamen mens clarius adhuc patebit ex se- 
quentibus conclusionibus. — ,Praescientia et scientia divina aliquo modo respectu futurorum est causa, licet 
in sua generalitate non semper respectu praesciti dicat causam, ut respectu mali.^ — ,Dicendum, quod prae- 
scientia dicit praecognitionem futuri. Est ergo loqui de praescientia, aut quantum ad rem significatam, aut 
prout significatur per illud nomen. Si quantum ad rationem nominis, sic non significat in ratione causae. 
Si quantum ad rem importatam, sic dicit causam, sed tamen non semper respectu praesciti, sive futuri. 
Futurum enim in triplici differentia est. Quoddam enim est, cujus Deus est tota causa, ut sunt illa quae 
creantur. Quoddam, cujus creatura, aut ejus voluntas, est tota causa, ut sunt defectus et peccata. Quoddam, 
cujus Deus et creatura simul sunt causa, ut sunt opera naturalia et opera moralia, quia Deus cooperatur 
ereaturae. Secundum hoc intelligendum, quod respectu primi futuri divina praescientia est tota causa; re- 
spectu vero secundi futuri nec est causa tota, nec causa, quia non habet causam efficientem, sed deficientem, 
est tamen causa sui oppositi: respectu vero tertii est causa, sed non tota. OConcedendum ergo est, quod 
divina scientia, vel praescientia, aliquo modo respectu futurorum est causa. "Tamen si accipiatur in sua ge- 
neralitate, dicendum quod divina praescientia semper importat causalitatem aliquam, sed non semper respectu 
praesciti, ut puta cum praescitum est malum.* — ,Praescientia divina aliquorum est causa essendi, licet non 
omnino: praescita vero ipsa ipsius praescientiae sunt causa illativa et secundum modum dicendi." — ,Aliqui 
voluerunt dicere, quod causa dicitur dupliciter, proprie et communiter. Proprie, quod dat alteri esse; et sic 
nullo modo res sunt causae praescientiae divinae. Alio modo dicitur causa communiter illud, sine quo res 
non est; et sic dicitur causa sine qua non: et hoec modo, quia praescientia Dei non est, quin res sint futurae, 
ideo hoc modo dicuntur causa. Sed quoniam hoc nomen causa semper importat honorabilitatem respectu 
eujus dicitur causa, et quamdam superpositionem; ideo non videtur illud adhuc omnino sanum dicere, quod 
sit causa sine qua non. Et praeterea illud non solvit auctoritatem Origenis, quia ipse negat conversam. Est 
propterea aliter dicendum, quod est causam accipere secundum triplicem modum, scilicet secundum rationem 
essendi et secundum rationem inferendi et secundum rationem dicendi. Dico ergo, quod secundum rationem 
essendi praescientia potest esse causa aliquorum praescitorum, licet non omnino, sed nullo modo e converso. 
Secundum rationem inferendi sunt mutuo causae, quia mutuo antecedunt et consequuntur, et antecedens est 
causa consequentis. Secundum rationem dicendi futurum est causa praescientiae, et non e converso, nam 
praescientia dicitur scientia ante rem. Constat ergo, quod importat ordinem ad posterius, et quod, si scitum 


PARS I, 8. 89 


esset semper praesens, esset scientia, sed non praescientia, nam ad hoc quod praescientia dicatur, venit ex 
futuritione rei Et sic intelligit Origenes." 1. dist. 38. a. 1. qq. 1—2. Et alibi: ,Dupliciter est loqui de 
istis (potentia praecedit scientiam et voluntatem), aut in sua generalitate, aut ut concurrunt ad unum effe- 
ctum. Si in sua generalitate, sic cum scientia sit respectu bonorum et malorum, faciendorum et non facien- 
dorum, prior est secundum rationem intelligendi, quam potentia. Et potentia, cum sit respectu faciendorum 
et non faciendorum, prior est voluntate, quae est respectu faciendorum bonorum tantum. Si autem loqua- 
mur de his, prout concurrunt ad unum effectum, sic potentia, in quantum potens, est prima, in quantum est 
exequens, est ultima, prius enim est posse, deinde scire et post velle et postremo est facere, quod est ipsius 
potentiae." 1. dist. 35. dub. 2. 

Quoad secundam quaestionem, disputant Theologi de medio, quo Deus cognoscit futura libera et 
conditionata, seu futuribilio. Confundendum porro non est medium scientiae cum scientia media, de qua in- 
ferius dicendum. 

Thomistae tale medium in aeterno decreto physicae praedeterminationis reponunt. Deus enim est causa 
prima et primum movens, creaturae vero sunt in potentia tum ad esse, tum ad operari, et quin a Deo 
physice seu realiter praemoveantur ac praedeterminentur, ex se in actum erumpere nequeunt; ergo a Deo 
continue physice praedeterminantur. In decreto autem aeterno hujus physicae praedeterminationis Deus 
cognoscit futura libera. Quod si quaeratur medium, quo in hoc systemate Deus peccata cognoscit, respon- 
detur, Deum ea cognoscere tum in decretis positivis movendi voluntatem ad actum materialem peccati, tum 
in decretis permissivis malitiae, ad quam humana voluntas sua perversitate tendit. Efficaciam autem vel in- 
effieaciam gratiae ex differenti hujus physicae praedeterminationis gradu repetunt. 

Nostrum autem Seraphicum eamdem quam Thomistae, etsi aliis verbis, propugnare doctrinam, nemo 
inficias ibit, qui sequentia perlegerit: ,Quia Deus est causa primordialissima, ideo est influentiae maximae 
in causas secundas, et adeo magnae influentiae, ut nec modicum, seu quantumcumque parum, dum tamen 
aliquo modo sit ens, procedat ab aliqua causa creata, nisi cooperante divina potentia. Omnis enim potentia 
creata, quantum est de se, defectiva est, nec est pure activa; ergo quantumcumque faciat modicam opera- 
tionem, necesse habet adjuvari ab ea potentia, quae est actus purus propter omnimodam impermixtionem 
cum materia, et quae sola sibi sufficit, nullo modo indigens adjuvari a causa alia. Et ideo haec positio, quae 
dicit omnem actionem esse a Deo, secundum quod actio est, absque omni ambiguitate tenenda est... Ad 
ilud autem quod objicitur, quod Deus est principale movens in tali actione, dicendum quod verum est: 
attamen non sequitur ex hoc, quod excitet liberum arbitrium ad faciendam illam operationem.  Execitatio 
enim dicit aliquem. effectum gratiae, praevenientem ipsam voluntatem. Haec autem requiritur in bonis meri- 
toris, in aliis vero operibus indifferentibus, vel etiam malis, non est nisi sola cooperatio divinae virtutis, 
quae existens in creatura potentialiter, essentialiter et praesentialiter, sicut conservat eam in essendo, sic 
adjuvat in operando (2. dist. 37. a. 1. q. 1. concl. et ad 6).^ Hactenus quoad causam primam et primum 
movens. Quod autem attinet ad decreta movendi voluntatem ad actum materialem peccati, alibi (2. dist. 39. 
dub. 2) docet, quod ,malo culpae in actu exteriori substernitur bonum naturae, unde unus et idem actus est 
bonus bonitate naturae et malus malitia moris.^ Porro ,Deus illi actioni non dat nisi bonitatem naturae* 
(2. dist. 37. a. 1. q. 1. ad 5), seu, quod in idem recidit, ,in actione prohibita est duo considerare, et quod 
est actio, et quod est prohibita. Ab eo autem fit, secundum quod est actio, non autem secundum quod est 
prohibita^ (Ibid. ad 1). Patet autem, ,quod nunquam malitia sic adhaeret alicui actioni, quin essentia illius 
actionis possit praeter malitiam considerari.^ 2. dist. 41. a. 1. q. 2. ad 2. 

Molinistae gratiam versatilem admittentes, futura a Deo ante omne decretum cognosci docent per 
scientiam mediam, sic dictam, quia est media inter scientiam semplicis intelligentiae et scientiam visionis. 

Hoc tamen nimis crudum systema mitigatum fuit a Congruistis, ità nuncupatis, quia medium in prae- 
visione congruarum circumstantiarum reposuerunt. Deus enim, juxta ipsos, ex congruitate circumstantiarum 
confert gratiam; in praevisione igitur harum congruarum circumstantiarum futura libera cognoscit. 

Augustinienses demum, inter utrosque quasi media via incedentes, primo distinguunt naturam an- 
gelicam ab humana, et statum naturae humanae ante lapsum et post lapsum, et futura ordinis naturalis & 
futuris ordinis supernaturalis. His praemissis, medium, quo Deus in hae sententia cognoscit futuribilia in 
statu naturae angelicae et naturae humanae ante lapsum, est decretum dandi gratiam sufficientem, seu adju- 
torium. sine quo aliquid non fit; in statu autem naturae humanae post lapsum est decretum dandi gratiam 
viciricem el a se efficacem, seu adjutorium quo aliquid. fit. (Vide S. August. ib. de correption. et gratia. cap. 12). 
Quod quidem de actibus supernaturalibus, non vero de naturalibus, hos enim omnes independenter ab omni 
decreto Deum cognoscere asserunt. Ratio autem hujus sententiae haec est. In natura angelica et in statu 


naturae humanae ante lapsum minor gratia sufficiebat, quam in statu naturae lapsae: in decreto autem dandi 
8. Bonaventurae Breviloq. 12 


90 PARS I, 9. 


hane gratiam sufficientem Deus cognoscit futura libera Angelorum et hominis innocentis. E contra, in statu 
naturae lapsae, Deus homini lapso gratiam victricem largitur, sine hac enim nullum opus efficeret salutare: 
in decreto autem dandi hanc gratiam victricem Deus futura libera supernaturalia cognoscit. 

Ex his colligitur Augustinienses de futuris ordinis mere naturalis cum Molinistis convenire, nam ab- 
solute pronunciant a Deo ante quodvis decretum ea cognósci; de futuris autem ordinis supernaturalis con- 
venire cum Thomistis, ea a Deo cognosci post decretum; in hoc tantum ab invicem dissentientes, quod 'Tho- 
mistae asserunt post decretum physicae praedeterminationis, Augustinienses post decretum dandi gratiam suf- 
ficientem quoad naturam angelicam et humanam innocentem, dandi gratiam efficacem quoad naturam corruptam. 

Hucusque séholae catholicae: porro cum nil horum nobis revelatione innotescat, praedicta satis super- 
que sint, ,sufficit enim in dubiis scire quid sapientes senserunt, nec est utile contentionibus deservire (5$. D. 
3. dist. 40. a. 1. q. 3. ad 6)." 


CAPUT IX. 
a) Et provi- De voluntate Dei et providentia ?. 
entià om. 
ed. 1484. 

(Divina voluntas in se ita est recta, ut non possit obliquari; — it& effioax, ut non possit impediri; — ita una, ut tamen per 
quinque differentias possit significari. — Ratione regulata, dioitur providentia. — Nemo aliquid potest efficere, nisi ipsa cooperante et 
ooéffioiente; — nemo deficere, vel peocare, nisi ipsa juste deserente.) 

pour. volan- De voluntate" Dei haec tenenda sunt: quod ? ipsa sic est recta, ut^? nullo modo 
tate add. A 


CEFGH * possit obliquari: sic est efficax, ut nullo modo ? possit impediri: sic est una, ut tamen 


Q,2"*- multiformiter habeat significari'. Significatur enim divina voluntas, quae est voluntas 


Qn eceane Deneplaciti, per voluntatem signi*, secundum quinque differentias signorum, quae sunt: 


Nor.et Ven. ; 


,24 eL praeceptio ?, prohibitio, consilium, impletio, permissio; secundum quae disponuntur à vO- 
$) «3? ^ Juntate mer quaecumque in universo fiunt. Est enim voluntas Dei prima et 


f) Praece- 


ptum io. Summa causa omnium specierum et motionum *. Nihil enim fit visibile aut intelligibile 
g) Omnium . 


seem ]D 1Sta totius creaturae amplissima quadam universaque" republica, quod non de illa 


corporalium 


'«. ve. er imperial! aula summi imperatoris aut jubeatur aut permittatur, secundum ineffabilem 
1484. " . . . . 
b mmeme-Justitiam praemiorum atque poenarum , retributionum et gratiarum (D. Et quia ista 


que editt. 


Ae. "voluntas, ratione regulata?, dieitur providentia; hine est, quod omuia, quae in universo 


4. "fiunt, aguntur et reguntur divina providentia? (IT, quae per omnia est irreprehensibilis; 


j) Recta ibid. i D ] : ran is A ut "T 
» ria quae nihil praecipit, prohibet, vel" consulit, nisi juste; nihil agit, nisi bene; nihil per- 


mittit. injuste. 


(I) Praecipuus error contra divinam voluntatem est Jansenianorum saec. XVII, qui divisionem vo- 
luntatis in antecedentem et consequentem in ordine ad originalem reatum desumentes, affirmarunt Deum 
ante hujusce reatus praevisionem habuisse quidem veram seriamque voluntatem salvandi omnes homines, ast 
post praevisionem non habuisse voluntatem salvandi nisi electos; ac ex consequenti Christum pro salute 
electorum tantummodo humanam assumpsisse naturam, pro iisque solis sanguinem suum fudisse; quoad reli- 
quos Deum nonnisi metaphoricam habuisse voluntatem, et ex ea Christum pro iis mortem subiisse. Haec 
haeresis proseripta fuit ab Innocentio X an. 1653 in Constit. Cum er occasione; ab Alexandro VII an. 1656 
in Formulario: Apostolici regiminis; a Clemente XI an. 1713 in Bulla Unigenitus; et tandem a Pio VI in 
Bulla Auctorem fidei. — Contra utramque Jansenianorum partem est Censura ultimae ex quinque damnatis 
Jansenii propositionibus, quae habetur in praefata Const. Innocentii X his verbis: ,Semipelagianum est dicere 
Christum pro omnibus omnino hominibus mortuum esse, aut sangwinem fudisse; falsam, temerariam, scandalo- 
sam, et intellectam eo sensu, ut Christus pro salute dumtaxat praedestinatorum mortuus sit, impiam, blas- 
phemam, contumeliosam, divinae pietati derogantem, et haereticam declaramus, et uti talem damnamus." 

(II) Providentiam vel in dubium revocare, vel etiam omnino negare, praeter Sophistas priorum saecu- 
lorum et Deistas saec. XVIII, increduli nostri temporis ausi sunt. — Eorum error damnatus legitur in 5yl- 
labo Pii IX n. 2: ,Neganda est omnis Dei actio in homines et mundum.* 


PAnS I, 9. 91 


Intelligentia autem et ratio praedictorum haec est: primum principium, cum sit 
summe nobile, et voluntatem habet, et nobili modo habet'. Cum igitur voluntas de se 
dicat illud, secundum quod in agentibus a proposito attenditur regula rectitudinis", etu iid 
efficacla operationis; necesse est, quod voluntas in Deo sit rectissima et efficacissima. 
Ideo autem rectissima, quia idem est" in Deo voluntas et veritas: ideo efficacissima, "^^ 
quia idem prorsus in Deo est voluntas et virtus, sive potestas". Et quia non potest 
divina voluntas carere veritate; ideo non tantum est recta", verum etiam regula recti-sissivo. 
tudinis. Quia vero nullo modo potest carere virtute; ideo non tantum est efficax, ve- a 
rum etiam fons et origo totius efficaciae; ita ut nihil sine illa* possit effici', nihil con- 
tra illam possit fieri, nihil etiam sit, a quo valeat? impediri*(III). Et quia rectissima «4. 
est, nullus potest esse rectus, nisi conformetur ei*. Nullus autem potest ei conformari" 
nisi voluntas illa innotescat sibi"?.  Oportuit ergo voluntatem divinam, ut? regulam? y, jn. 
rectitudinis", notificari nobis. Rectitudo autem quaedam est necessitatis, et haec" est; muto 
in faciendo bonum necessarium, et declinando malum: quaedam autem - perfectionis, ) Hoo Ib. 
et haec? est in nqenisnds ultra debitum; et secundum hoc innotescit nobis per? P" 
triplex signum, scilicet praeceptionem, prohibitionem et consilium. Quod quidem signi- 
ficat divinum beneplacitum ? acceptare tanquam justum, m fit secundum divinum i "7 
praeceptum, quod declinatur secundum divinam prohibitionem ", et adimpletur secundum 
divinum consilium. Signa vero haec infallibilia signa sunt divinae voluntatis, ut est 
regula rectitudinis. 

Rursus, quia efficacissima est, nullo modo potest aliquis aliquid efficere, nisi ipsa " JA. iie." 
cooperante et coéfficiente"; nullus deficare vel peccare potest, nisi ipsa juste deserente. 
Et secundum hoc duo sunt signa ejus, scilicet impletio, quod est signum voluntatis, ut 
efficientis, et ? permissio, quod est signum voluntatis juste deserentis. Juste autem de-,2F- 
seri, quia justum est, ut sic administret res, quas condidit, ut non infringat leges, quas 
indidit, et sic cooperetur rebus, quas creavit", ut tamen" eas agere proprios motus si-ncrea 
nat; et ideo si liberum atbiteiuns, ad purum. vertiblle de lege naturae, in malum 
dimittat cadere, hoc non permittit nisi juste". Rursus, et'? si per nés praeveniat a« Et ante. 
et sustentet, nulli injuriam facit: ideo non agit injuste, nec omnino juste secundum exi- QR ams 
gentiam meritorum, quia merita ad hoc non sufficiunt", sed Braun et misericorditer, et" 
quodammodo jas. quantum est ex condecentia bonitatis suae". Cum ergo dainont 
et reprobat, operatur secundum justitiam"; quando vero praedestinat", secundum gra- 


tiam et"? misericordiam (IV), quae non excludit justitiam ". . Quia ergo omnes, secun-*? gris 
1484. 

(III) Contra hane doctrinam sunt errores damnati in Syllabo, nn. 3. 4: ,Humana ratio, nullo pror- 
sus Dei respectu habito, unicus est veri et falsi, boni et mali arbiter, sibi ipsi est lex, et naturalibus suis 
viribus ad hominum ae populorum bonum curandum sufficit.^ — ,Omnes religionis veritates ex nativa hu- 
manae rationis vi derivant; hinc ratio est princeps norma, qua homo cognitionem omnium eujuscumque ge- 
neris veritatum assequi Housit ac debeat." 

(IV) Contra divinam praedestinationem duplex oppositus error recensetur, Pelagianorum nempe et 
Praedestinatianorum. ^ Asserebant Pelagiani causam praedestinationis esse praevisionem operum moralium; 
et idcirco respuebant necessitatem gratiae et. gratuttatem praedestinationis sive ad gratiam, sive ad gloriam. 
Hanc haeresim nonnulli temperantes, docuerunt esse ex nobis initium fidei aut boni operis, atque perse- 
verantiam in fide usque in finem, et gratiam a Deo conferri intuitu conatus, quem quisque adhibet naturae 
viribus; in ceteris vero gratiae supernaturalis auxilia necessaria ultro fatebantur: hi dicuntur Semipelagiani, 
vel etiam Massilienses. Praedestinatiani e contra, nimio ardore gratiae efficaciam defendentes, liberum ar- 

12.* 


92 Pans I, 9. 


dum quod de massa perditionis erant, debebant damnari; ideo plures reprobantur, quam 
"Aw ax. eligantur", ut ostendatur, quod salvatio est secundum gratiam ? specialem", sed dam- 
"'  matio secundum justitiam communem?. Nullus ergo potest conqueri de divina volun- 
tate, quia omnia agit rectissime"; imo in omnibus debemus gratias agere, et honorifi- 
care regimen divinae providentiae". Si quis autem quaerat, quare magis uni peccatori. 
ud pee. gratiam largiatur ", quam alteri, hic oportet silentium imponere humanae loquacitati, 
grate quem et exclamare cum Apostolo: O altitudo divitiarum sapientiae et. scientiae Dei, quam in- 
"* comprehensibilia sunt judicia ejus, el investigabiles viae ejus. Quis enim cognovit sensum 
Domini, aut. quis ejus consiliarius fuil, aut quis prior. dedit illi, et. retribuetur ei? Quo- 
niam er 1pso el per 4psum et in dpso sunt ommia.  lpsi gloria $n saecula saeculorum. 


Amen (Rom. 11, 33—36)*. 


dd) Magis 


bitrium ab ea tolli dixerunt. Istorum haeresi Calvinus saec. XVI addidit Deum eadem ratione ad vitam 
et ad mortem praedestinare; Dei voluntate perire quicumque pereunt, et trahi etiam invitos ad salutem; in 
Deo non esse voluntatem salvandi omnes, et Christum pro solis electis occubuisse, quibus duabus propositio- 
nibus et Janseniani, ut superius vidimus, subscribunt. Porro Pelagianos ac Semipelagianos acriter insectatus 
est S. Augustinus, et post ejus vestigia Ss. Fulgentius Ruspensis et Prosper Aquitanus. In sola causa Pela- 
gianorum viginti quatuor synodi, adhue Augustino superstite, convocatae fuerunt. Semipelagiani vero ex- 
pressius damnati fuerunt in Concilio Arausicano II; Calvinistae autem in Cone. Tridentino. — Contra hae- 
resim Pelagianam in Conc. Trident. sess. VI. can. 2. definitum fuit: ,Si quis dixerit, ad hoc solum divinam 
gratiam per Christum Jesum dari, ut facilius homo juste vivere, ac vitam aeternam promereri possit; quasi 
per liberum arbitrium sine gratia utrumque, sed aegre tamen et difficulter, possit; anathema sit.^ Et cam. 3. 
,B9l quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti inspiratione atque ejus adjutorio, hominem credere, sperare, 
diligere, aut poenitere posse, sicut oportet... anathema sit." — Contra Semipelagianos, praeter canonem 
tertium Conc. Trident. modo allatum, in Arausicano II, cap. VII, definitum fuit: ,Si quis per naturae vi- 
gorem ... evangelicae praedicationi consentire posse confirmat, absque illuminatione et inspiratione Spiritus 
saneti... haeretico fallitur spiritu.^ — Contra Calvinianos in Conc. Trident. sess. VI. can. 6. Si quis di- 
xerit, non esse in potestate hominis vias suas malas facere, sed mala opera, ita ut bona, Deum operari, non 
permissive solum, sed etiam proprie'et per se, adeo ut sit proprium ejus opus non minus proditio Judae, 
quam vocatio Pauli; anathema sit." 


Ap Caprvur IX. 


! ,In Deo est ponere voluntatem, propter quatuor 
conditiones, scilicet potestatis, voluptatis, aequitatis et 
liberalitatis, quae sunt circa voluntatem et magis pro- 
prie in Deo, et completiori modo quam in nobis. Volun- 
tas enim in nobis est per differentiam a substantia et 
actu, et per distantiam a fine; in Deo autem per ommi- 
modam indifferentiam horum, scilicet substantiae, virtutis, 
actus et finis. Et quia in nobis est per differentiam a 
substantia et ab actu; ideo aliis praesidens, et secundum 
diversos actus variabilis. Propter differentiam enim a sub- 
stantia, in qua possunt et aliae potentiae radicari, prae- 
sidet aliis potentiis, ut sensui et appetitui. Propter diffe- 
rentiam ab actu, est variabilis secundum alterationem affe- 
ctionum. In Deo autem neutrum; ideo nec regit inferiores 
potentias, nec habet variari secundum affectiones varias. 
Et quia in nobis est per distantiam a fine; inde est, quod 
est indigens, et ideo in ea est fuga et appetitus; et cadit 
in ea tristitia et malitia, quia potest a fine obliquari, cum 
non sit illi conjuncta. In Deo autem est omnino fini con- 
juncta; ideo nec fugam, nec appetitum habet, nec tristi- 


tiam, nec malitiam, sed omnino laetitiam et justitiam." 
1. dist. 45. a. 1. q. t1. 

? ,Ratio et auctoritas compellit nos distinguere volun- 
tatem signi et voluntatem beneplaciti. Auctoritas quidem, 
quia dicit Apostolus: Haec est voluntas Dei, sanctificatio 
vestra (1. Thess. £, 3); sed illud non est dictum per essen- 
tiam; ergo vel per causam, vel per significationem; non 
autem per causam; ergo per significationem. Item ratio 
dictat, quia communi usu loquendi consuevimus prae- 
ceptum nostrum voluntatem appellare. Propter hoc intelli- 
gendum, quod sicut non absurde intellectus dicitur vis 
intellectiva et ipsum intellectum, ita voluntas dicitur ipsa 
vis volendi et ipsum volitum. Et quia voluntas Dei inno- 
tescit nobis per volitum tanquam per visibile signum, et 
signum est quod facit in aliud venire, dum offert se sen- 
sui; inde est, quod voluntatem Dei dividimus in volun- 
tatem beneplaciti et in voluntatem signi." 1. dist. 45. a. 3. 
q. 1. Cfr. etiam ibid. q. 2. — Voluntas beneplaciti est 
ipse Deus, voluntas vero signi dicit aliquem effectum crea- 
tum... Voluntati beneplaciti nullus potest resistere, immo 


PARS I, 9. 93 


semper impletur vel ab homine, vel de homine... et vo- 
luntates ceterae subserviunt et militant, quamvis aliquae 
contrariae videantur ratione ejus, quod repugnat volun- 
tati signi.^ 2. dist. 35. a. 1. q. 8. 

3 ,Videtur, quod non sit providentia. Primo, quia pro- 
videntia dat debitum ordinem rebus; sed iste non est in 
mundo: Vidi servulos ambulantes in equis, et. principes am- 
bulantes super terram quasi servos (Eccle. 10, 7). Item se- 
eundo, quia providentia dat debitam remunerationem; sed 
hoe non est in mundo: Eadem cunctis eveniunt (Ibid. 9, 3). 
Item tertio, quia dat durationem debitam; sed hoc sim- 
pliciter non est in mundo: Znmpius longo vivit tempore impie- 
tate (Ibid. 7, 16). Sed quod necessarium sit ponere, vide- 
tur: quia sapientis est providere domui; ergo summe sa- 
pientis multo magis. Item, sapientis artificis non tantum 
est facere, sed etiam conservare: sic ergo Deus conservat 
et gubernat: sed ipse est sapiens, et sapiens omne, quod 
gubernat, per providentiam gubernat; ergo. Item, quia 
Deus summe sapiens non potest facere, quin videat mala 
nostra; ergo, cum sic sit summe justus, non potest facere, 
quin vindicet mala et bona remuneret; ergo omnium est 
remuneratio; ergo et providentia... Respondeo, dicendum 
ad primum, quod providentia est. Quod objicitur de de- 
bito ordine, respondetur quod duplex est ordo, particula- 
ris scilicet et universalis. Aliquid potest privari ordine 
particulari, non universali, ut dicit Boétius. Nam univer- 
salis ordo cuncta complectitur, unde qui cadit universali 
ordine naturae, incidit in ordinem poenae; sicut exemplum 
Augustini est de nube, in qua est turbo et involutio in- 
ordinata in se, sed ordinata ad fructum terrae: sic mali 
praesunt bonis ad bonorum exercitationem et malorum 
punitionem. Similiter de remuneratione dicendum, quod 
in praesenti malis bona veniunt justo modo, ut hic remu- 
nerentur et in futuro aeternaliter crucientur; et bonis 
mala, ut hic purgentur et aeternaliter praemientur. Quod 
objieitur de vita, quamdiu vivunt propter dictam causam; 
sed boni moriuntur, quia dicitur de Enoch (Sap. 4, 11), 
quod raptus est, ne malitia mutaret ejus. intellectum. | Quo- 
niam igitur divina judicia in praesenti occulta sunt pro- 
pter hominum probationem, et quia simplices et rudes oc- 
eulta non percipiunt, videtur quod omnia sint inordinata. 
Et ideo Ecclesiastes docet respicere ad eum, sub quo 
omnia ordinantur.^ Expos. in Eccle. c. 5. v. 5. 

* Et idcirco ,tametsi concedamus Deum esse omniscium 
atque omnipotentem, non tamen omnivolentem admittimus, 
quia scientia est omnium, tam futurorum quam possibilium, 
tam bonorum quam malorum. Potentia est omnium bono- 
rum, etiam possibilium, voluntas autem non est nisi bo- 
norum, quae sunt vel erunt.^ — ,Potentia est respectu 
omnium bonorum, in quibus solum salvatur ratio poten- 
tiae, nam posse malum non est posse. Unde posse ma- 


lum non tantum derogat perfectioni potentiae, sed etiam 


ipsi potentiae, quia posse deficere non est posse; et ideo 
adhue dicitur omnipotens. Voluntas vero est respectu 
bonorum tantum, non respectu malorum. Et quamvis in 
volendo malum non salvetur dignitas voluntatis, salvatur 
tamen ratio volendi, quia velle malum velle est. Et hinc 
est, quod Deus non dicitur omnivolens, quia non vult ma- 
lum, sed tamen omnipotens dicitur, quamvis non possit 
malum. Si quaeratur, quare ratio potentiae non salvetur 


respectu mali, sicut et ratio voluntatis, dicendum, quod 
potentia idipsum quod dicit, dicit per modum habitus et 


positionis, de potentia activa loquendo; unde quando est 


respectu privationis, jam non est potentia, sed defectus 
potentiae. Sed voluntas idipsum quod dicit, dicit per mo- 
dum cujusdam adhaerentiae et complacentiae. Quia ergo 
in malum salvatur ratio consensus et complacentiae, sicut 
et respectu boni; ideo velle malum, velle est, sed posse 
malum non est posse." 1. dist. 45. a. 1. q. 2. 

5 ,Divina voluntas est causa prima et universalissima 
et actualissima; ideo potest in totum effectum et in totam 
rei substantiam etiam sine adminiculo alterius causae, nec 
aliqua causa potest aliquid vel modicum sine ipsa; et ideo 
necesse est, quod ipsa sit causa immediata in omni actione 
et re." 1. dist. 45. a. 2. q. 2. 

$ ,Mediatio est tribus modis. Quaedam enim est me- 
diatio, quae excludit immediationem tantum, ut quando 
effectus ultimus non continuatur influentiae causae prioris, 
sed per medium omnino producitur, priori non cooperante: 
et haec dicit ordinem et diversitatem agentium et separa- 
tionem. Alio modo dicitur mediatio, prout dicit ordinem 
causarum ad invicem, non separationem in agendo, sed 
solum diversitatem virtutum agentium et ordinem. Tertio 
modo, prout dicit ordinem, non tamen separationem vir- 
tutum agentium, nec diversitatem. Prima mediatio non 
cadit in Deo, quia Deus est causa simpliciter prima, cujus 
influentia est tanta, quod nulla creatura agit aliquid, ejus 
influentia remota; et ideo nihil exit de Deo mediate tan- 
tum. Secunda mediatio cadit in Deo respectu effectus pro- 
ducti à causa creata, quia ibi est ordo causarum et diver- 
sitas virtutum; sed tamen est separatio, quia Deus intime 
agit, quia per seipsum agit, et nihilominus per virtutem 
creatam, quae ab ipso est. "Tertia mediatio cadit in ope- 
ratione divina, in qua sunt agentes personae, in quibus 
attenditur ordo, quia una habet ab alia quod agat; sed 
tamen nec est ibi virtutum diversitas, nec separatio, vel 
distantia aliqua, immo una virtute et aeque intime agunt: 
et sic Pater mediante Filio producit Spiritum sanctum, 
non quia sit medium distantiae, vel differentiae, sed quia 
quod Filius producat, hoc habet a Patre, ita quod est ibi 
quidam ordo. 1. dist. 12. a. 1. q. 3. ad 1. 

' ,Deus, quamvis sit causa omnium, non íamen est 
tota causa, sed ipse cum causis creatis. Propter hoc no- 
tandum, quod effectus habet comparari ad causam supre- 
mam, quae Deus est; et sic nihil evenit casu et fortuna. 
Habet etiam comparari ad voluntatem, sive causam crea- 
tam, quae est natura vel intelligentia; et sic, cum multa 
eveniant praeter intentionem, multa fiunt casu et fortuna." 
1. dist. 45. dub. 4, — ,In omni operatione Deus operatur 
intime et immediate, cum Dei voluntas, sicut dicit Augu- 
stinus (7. 3. de Trin. c. 4), sit prima et summa causa 
omnium specierum et motionum. In aliquibus autem sic 
operatur, ut ipse sit tota causa; in aliquibus sic operatur 
et movet, ut virtutem agendi e£ movendi communicet crea- 
turae. Prima quidem dicuntur mirabilia, secunda vero 
naturalia, vel voluntaria, quantum ad egressum.^ 2. dist. 
14. p. 1. a. 3. q. 1. 

5 ,Dei voluntas antecedens potest cassari, consequens 
autem atque absoluta, nequaquam." — ,Ad intelligentiam 
praedietorum notandum, quod secundum Joannem Dama- 


94. 


scenum (Lib. 2. de Orthod. fide c. 29) voluntas beneplaciti 
est duplex, scilicet antecedens, sive conditionalis, qua vult, 


quantum in se est, omnium salutem; et absoluta, sive con- 


sequens, qua determinate vult aliquid, quod novit certitu- 
dinaliter evenire. Intelligendum est ergo, quod nullam 
Dei voluntatem possibile est superari, nullam possibile est 
cassari; aliquam tamen, ut antecedentem, possibile est non 
impleri; aliquam, ut consequentem, necesse est impleri, et 
impossibile est impediri. Nulla, inquam, est possibile su- 
perari; nam si homo non faciat, quod Deus vult, quan- 
tum in se est, voluntate antecedente, Deus facit de ipso, 
quod vult voluntate consequente: et ita semper impletur, 
vel de homine, vel ab homine; et sic nunquam vincitur, 
vel superatur. Non etiam possibile est voluntatem Dei 
cassari; nam cassum dicitur aliquid, dum privatur effectu 
proprio, ad quem est; voluntas autem nullo privatur effectu, 
ad quem est proprie. Nam quod dicitur, quod Deus vult 
omnes homines salvos fieri, quantum in se est, haec vo- 
luntas non connotat salutem, nec proprie est ad effectum 
salutis, sed connotat ordinationem naturae, sive naturam 
ordinabilem ad salutem. Unde nihil plus est dicere: Deus 
vult istum salvum fieri, quantum in se est, quam Deo pla- 
cuit dare isti naturam, per quam posset pervenire ad sa- 
lutem, et quod Deus paratus esset juvare, ita quod salus 
non deficit propter defectum a parte Dei. Unde non cas- 
satur, quia habet proprium effectum. De voluntate autem 
absoluta planum est, quod non possit cassari, quia omnem 
effectum suum ponit, nec unquam remanet inexpleta. Cum 
itaque verum sit voluntatem Dei nullo modo posse supe- 
rari, nec cassari; tamen voluntatem absolutam necesse est 
impleri, conditionalem vero minime. Sed attendendum, 
quod est necessitas consequentiae, sicut supra dictum est 
de praescientia. Ipsa non habet necessitatem consequentis, 
Sed consequentiae, quia necessario infert et sequitur: Deus 
praescit hoc; ergo hoc erit: sed tantum non necessario 
praescit, quia in actu praesciendi frequenter notatur effe- 
etus eontingens. Sic in voluntate intelligendum est, quod 
voluntas Dei absoluta connotat eventum rei; et ideo est 
ibi necessitas consequentiae, sed non consequentis, quia 
nou mulíat eventum rei, immo vult Deus, quod eveniat 
consequens contingens. Unde sicut praescientia, quia ne- 
cessario infert effectum, non potest falli; sie voluntas ab- 
soluta, quia necessario infert, non potest impediri, immo 
eam necessarium est impleri: voluntatem autem anteceden- 
tem, vel conditionatam, non est necesse impleri, nec ne- 
cessitate consequentis, nec necessitate consequentiae, quia 
non connotat effectum rei, sed connotat illud, quod est 
ordinabile ad eventum, sieut praedictum est. Unde bene 
sequitur: Vult istum salvari voluntate absoluta; ergo iste 
salvabitur, nunquam enim vellet, nisi pariter praesciret 
eum esse salvandum. De voluntate vero conditionata, ut 
visum est, non sequitur. Si ergo objicitur, quod voluntas 
Dei est necessaria, et necessario infert effectum; ergo 
omnimodam ponit circa ipsum necessitatem; dicendum, 
quod quamvis necesse sit Deum velle, et voluntatem ejus 
esse in actu, tamen comparatio ejus ad futurum est con- 
tingens; et ideo effectus evenit contingenter." . 1. dist. 47. 
a. 1. q. 1. 

? ,Voluntas humana potest conformari voluntati divi- 
nae per similem habitudinem ad actum, ad objectum et 


PARS I, 9. 


ad finem... Videlicet per similem habitudinem ad actum, 
ut sicut Deus quod vult, vult liberaliter et caritative, ita 
et homo: et per similem comparationem ad objectum, ut 
quod vult Deus, velit homo: et eodem fine, quo vult 
Deus, velit homo." 1. dist. 48. a. 1. q. 1. Ofr. etiam q. 2. 

1 ,Voluntas nostra tenetur conformari voluntati di- 
vinae in ratione volendi pro loco et tempore, sed non ad 
omnem actum, nec ad omne praeceptum, sed quando tene- 
mur exire in actum caritatis.^ — ,Tenemur conformare 
voluntatem nostram voluntati divinae in ratione volendi, 
ut scilicet velimus ex caritate: et hoc patet, quia tenemur 
eum diligere ex caritate. Attendendum autem, quod haec 
est obligatio per modum praecepti afürmativi. Differt 
enim obligatio praecepti affirmativi et negativi, nam ne- 
gativi obligat semper et ad semper, affirmativi autem tan- 
tum obligat semper, non ad semper, sed pro loco et tem- 
pore. Et sicut non obligat ad semper, ita nec ad omnem 
actum voluntatis, nec ad omne praeceptum, sed tune so- 
lum quando tenemur exire in actum caritatis. Unde no- 
tandum, quod sic tenemur ad hoc, quod nunquam ad con- 
trarium, sicut velle quod Deus vult ex liberalitate. Ad 
hoc etiam tenemur pro loco et tempore, si habemus cari- 
tatem; si autem non habemus, non ad hoc tenemur, sed 
ad aequivalens, quia tenemur facere quod in nobis est, ut 
habeamus, et ad hoc similiter pro loco et tempore obli- 
gamur.^ Siquidem ,nullus est adeo obstinatus, quod non 
possit facere quod in se est, et qui non possit redire ad 
cor; et ideo tenetur sicut et alii, licet non pro quolibet 
instanti, sed pro loco et tempore. Si autem tu quaeras, 
quid sit locus et tempus, melius docebit unctio quam ars: 
tamen quando Dominus visitat cum interiori allocutione, 
vel exteriori praedicatione, vel aliquo tali, in quo est op- 
portunitas redeundi ad cor, si tunc negligat, incidit in 
contemptum et omissionis peccatum." 7. dist. 48. a. 2. q. 1. 
concl. et ad 5. 

1! ,Non tenetur voluntas nostra conformari voluntati 
divinae in quocumque volito, sed in eo quod vult, et inno- 
tescit absolute Deum velle.^ — ,Ad hoc dicunt aliqui, 
quod non tenemur conformare voluntatem nostram volun- 
tati divinae in omni, quod vult Deus; sed hoe est per- 
fectionis et supererogationis, et hoc erit in patria: sed ad 
hoe solum tenemur, quod ipse nos vult velle.  Dieunt 
autem, quod Deus solum vult nos velle quod praecipit, 
et nolle quod prohibet. Haec enim sunt signa, per quae 
sufficienter indicat nobis suam voluntatem, quae vult nos velle 
aliquid: in aliis volitis, sive innotescant, sive non, licet velle 
contrarium sine peccato; et per hoc solvunt ad utramque 
partem. Unde dicunt, quod licet nobis aliqua velle pro- 
prie, quia non decet velle opposita, ut patet de destructione 
gentis nostrae, et de calamitatibus justorum et consimilium. 
Etiam si Deus pluat, vel disponat pluere, oppositum pos- 
sum petere et velle. Sed licet ista via sit facilior, tamen 
quia Augustinus dicit, quod impius est, cui non placet 
divina providentia, non tantum videtur, quod homo tenea- 
tur velle Dei mandata, sed etiam quod teneatur velle Dei 
opera. Et iterum, quo modo non recaleitrat voluntas nostra 
voluntati divinae, quando Deus vult aliquid, et nos volu- 
mus eontrarium, omnino videtur ei repugnare. Et iterum, 
Glossa videtur dicere, quod homo, qui non vult quod Deus 
vult, habet cor pravum: non dicit, quod Deus vult ipsum 


PARS 


velle, vel quod Deus praecipit. Propterea aliter dicendum, 
quod revera non tenemur velle omne, quod Deus vult, 
sed solum quod vult et innotescit; nec adhuc illud omne. 
Ideo notandum, quod aliquid ostendit se Deus velle ab- 
solute, e£ quantum in se est, ut bona, quae facit. Et haec 
tenemur velle simpliciter et absoluta voluntate, quantum 
in nobis est. Aliquid ostendit se velle voluntate absoluta, 
sed oppositum velle, quantum in se est; ut mala, quae 
infligit: et haec tenemur velle voluntate absoluta et delibera- 
tiva, tamen oppositum possumus velle voluntate pietatis, ut 
dicit Hugo. Unde sicut Deus non delectatur in nostris 
poenis, sed magis dicit: Heu, heu, consolabor super hosti- 
bus meis (Is. 1, 24); sic et nos. Unde Hugo (Jb. de volunt. 
Christi) distinguit in nobis triplicem voluntatem, scilicet 
rationis, pietatis et carnis, et in Christo quadruplicem, 
extendens nomen voluntatis... Et ideo voluntate rationis 
debemus etiam velle malum poenae, quod scimus Deum 
velle; sed voluntate pietatis possumus conditionaliter, sive 
quantum est in nobis, si Deo placet, non velle; nam et 
ipse Deus, quantum in se est, non vult, sicut praedictum 
esi. Aliquid ostendit se Deus velle, quantum in se est, 
cirea quod consistit substantialiter ordo salutis, ut sunt 
ea, quae praecipit fieri, et quae praecipit non fieri: et hoc 
tenemur velle. Aliquid ostendit Deus se velle, quantum 
in se est, circa quod consistit expeditio salutis, ut sunt 
ea, quae consulit; et ad talia non obligat, nec vult obli- 
gare, vult enim aliquos salvare sic, aliquos via latiori ire." 
1. dist. 48. a. 2. q. 2. 

?? ,Deus, cum prohibet aliquam actionem, non pro- 
hibet sibi, sed alii; et non prohibet suam cooperationem, 
quam non subtrahit creaturae, sed ipsi creaturae prohibet 
operationem. . Et ideo, dum cooperatur ei, non facit 
contra suam prohibitionem." 2. dist. 37. a. 1. q. 1. ad 1. 

13 ,Cum ratio causandi res sit ipsa divina bonitas in 
ratione effectivi et in ratione finis, voluntas autem con- 
jungat effectivum cum fine, eapropter dicimus voluntatem 
divinam esse rerum causam." — ,AÀd praedictorum intelli- 
gentiam est notandum, quod, quamvis divina essentia sit 
unum quid simplicissimum, tamen est pelagus substantiae 
infinitum; et ideo omnia, quae in nobis reperiuntur per 
diversitatem, omnia, inquam, in Deo nobilius per omni- 
modam reperiuntur identitatem, nihilominus tamen secun- 
dum omnimodam perfectionem et veritatem. Unde sicut 
in nobis sapientia et potentia et voluntas vere est ens et 
causa rerum, quae a nobis sunt; sic et in Deo sunt, sed 
tamen unum sunt. Et quia intellectus noster non potest 
infinitatem illius substantiae comprehendere, nec per unum 
verbum exprimere; ideo multis modis intelligimus Deum, 
et diversis nominibus exprimimus, et secundum quod per 
illos modos intelligimus, plura enunciamus, ita quod Deo 
aliquid attribuimus secundum unum modum, quod non 
secundum alium: et vere quidem, quia omnia in Deo 
habent veram existentiam. Et ideo, cum alio modo in- 
telligàmus Deum, eum dicimus Deum bonum, alio cum 
dicimus Deum aeternum, concedimus se diffundere, quia 
bonus est, non quia aeternus, haec enim est proprietas 
bonitatis, non durationis. Hinc est quod, cum intelligimus 
vere voluntatem esse in Deo, et proprietas voluntatis sit 
producere ea, quae exeunt per modum liberalitatis, dici- 
mus Deum, in quantum voluntas est, esse causam rerum. 


I, 9. 95 
Ratio autem, quare voluntati attribuitur causalitas, haec 
est, quia ratio causandi est bonitas et in ratione effectivi 
et in ratione finis. Nam bonum dieitur diffusivum, et bo- 
num est, propter quod omnia; effectivum autem non fit 
efficiens in effectu, nisi propter finem. Illud ergo, quod 
dieit conjunctionem principii effectivi cum fine, est ratio 
causandi in effectu; sed voluntas est actus, secundum 
quem bonum reflectitur supra bonum, sive bonitatem; ergo 
voluntas unit effectivum cum fine. Et hinc est, quod 
voluntas est ratio causare faciens in effectu; et ideo atiri- 
buimus Deo rationem causalitatis sub ratione voluntatis, 
non sic sub aliis rationibus. Et hoc colligitur ex verbis 
Dionysii (£4 de div. nom.), ubi dicit quod bonitatem 
ut principium et ut continentiam et ut finem omnia ap- 
petunt; ut principium, a quo sunt; ut continentiam, per 
quam salvantur; ut finem, in quem tendunt. Unde divi- 
nus amor est quidam actus aeternus ex optimo, per opti- 
mum et in optimum: ex quo colligitur, quod dicit con- 
junctionem principii cum fine, et ideo causam actu, quando 
vult facere, ita quod actualitas in causando referatur ad 
voluntatem, non pro instanti, in quo habet voluntatem, sed 
in quo facere vult, sicut ego volo cras audire Missam, et 
voluntas facit me cras esse in aciu respectu voliti: sic 


suo modo est in Deo." 1. dist. 45. a. 2. q. 1. — , Omnis 
actio, quantumvis peccato substrata, est a Deo, cum ipsa 
sit ens, et a causa bona procedat." — ,Circa istam quae- 


stionem fuerunt diversae positiones adeo magnorum viro- 
rum, et adeo rationabiles, ut nec Magister ausus fuerit 
diffinire, quae earum magis contineat veritatem. Attamen, 
quia per multam discussionem dubia ducuntur ad mani- 
festationem, nune communiter tenetur, quod illa opinio 
verior sit, quae dicit, quod omnis actio, sive substrata 
peecato, sive non, secundum id, quod est actio, est a Deo. 
Nee immerito, quia illud oportet ponere, si pensetur emi- 
nentia divinae potentiae, et indigentia potentiae creatae. 
Quia enim Deus est causa primordialissima; ideo est in- 
fluentiae maximae in causas secundas, et adeo magnae 
influentiae, ut nec modicum, seu quantumcumque parum, 
dum tamen aliquo modo sit ens, procedat ab aliqua causa 
creata, nis] cooperante divina potentia. Omnis etiam po- 
tentia creata, quantum est de se, defectiva est, nec est 
pure activa; ergo quantumcumque faciat modicam opera- 
tionem, necesse habet adjuvari ab ea potentia, quae est 
actus purus, propter omnimodam impermixtionem cum 
materia, et quae sola sibi sufficit, nullo modo indigens 
adjuvari a causa alia. Et ideo haec positio, quae dicit 
omnem actionem esse a Deo, secundum quod actio est, . 
absque omni ambiguitate tenenda est. Unde Anselmus in 
libro de concordia praedestinationis et praescientiae: O- 
mnis qualitas et omnis actio, et quidquid habet aliquam 
essentiam, a Deo est, a quo est omnis justitia et nulla 
injustitia. Facit igitur Deus omnia, quae justa, vel in- 
justa voluntate fiunt, id est, bona upera et mala. In bonis 
quidem facit, quod sunt et quod bona sunt; in malis vero 
facit quod sunt, sed non quod mala sunt. Et iterum ibi- 
dem: Omnes actiones et omnes motus facit Deus, quia 
ipse facit res, a quibus et ex quibus et per quas et in 
quibus fiunt; et nulla res habet ullam potentiam volendi, 
aut faciendi, nisi illo dante; ipsum quoque velle (quod 
aliquando justum est, aliquando injustum), in quantum est, 


96 PARS 
bonum est et à Deo est. Non esse vero bonum, non est 
quid, nec a Deo est.^ 2. dist. 37. a. 1. q. 1. 

^^ ,Deus permittit mala fieri, e£ hoc ordinatissime. Du- 
plex est enim ordo rerum, unus in universo, alter in finem; 
et uterque exigit, quod Deus permittat mala fieri. Ordo 
quippe in universo exigit, quia ad perfectionem universi- 
tatis necesse fuit fieri creaturam arbitrio liberam et peccare 
potentem. Sed administratio universitatis est, ut Deus sic 
res conditas administret, ut eas agere proprios motus sinat, 
sicut. dieit Augustinus (de C?vit. Dei lib. 7. c. 30). Ideo 
cum debuerit dare potentiam peccandi, et debuerit regere 
salvo ordine suae conditionis, si voluit peccare, debuit 
permittere; et si non voluit peccare, debuit conservare; 
et ita debet permittere mala. Ordo ad finem hoc exigit, 
quia duplicem. finem contingit reperiri in universo, unus 
est salus electorum, alius divina laus. Quoniam ergo per- 
missio malorum reddit electos gloriosiores per occasionem, 
et Deus non eurat, utrum per causam, vel per occasionem, 
electorum gloria augeatur; ideo Deus permittit recte. Unde 
Augustinus (de Civ. Dei lib. 11. c. 17 —18) dicit, quod 
nullum faceret, quem malum praesciret, nisi pariter nosset, 
quibus bonorum usibus accommodaret. Prosunt autem eis 
exercitando. Et ideo dicit de lapsu mundi, quod permisit 
plures esse malos, quia si pauci essent, non auderent exer- 
cere bonos. Divina etiam laus hoc exigit, quia occasione 
mali summe manifestatur divina misericordia in electis, in 
Fili unigeniti donatione pro inimicis secundum tempus. 
Summe etiam manifestatur Dei justitia in aeterna puni- 
tione reproborum. Unde Augustinus (de Civ. Dei lib. 21. 
c. 12; et in. Enchirid. c. 99. in fine): S1 omnes remanerent 
in poena, in nullo appareret misericordis gratia redimentis. 
Rursus: Si omnes transferrentur ad lucem, in nullo appa- 
reret severitas ultionis." 1. dist. 47. a. 1. q. 3. 

1$ ,In praedestinatione tria intelliguntur. Primum est 
propositum aeternum, secundum est temporalis gratifi- 
catio, tertium vero aeterna glorificatio. Similiter in re- 
probatione intelliguntur tria, scilicet aeternum odium, tem- 
poralis obduratio et aeterna damnatio. Quantum ad pri- 
mum et ultimum similiter est judicandum, nam ultima, 
scilice& poena et gloria, simpliciter cadunt sub merito. 
Primum vero, scilicet propositum aeternum, eo ipso quo 
aeternum est, meritum habere non potest. Quantum vero 
ad medium, quod est gratificatio et obduratio, differenter 
est judicandum. Nam obduratio simpliciter cadit sub de- 
merito, sive sub malo merito. Gratificatio vero nec sim- 
pliciter sub merito, nec simpliciter extra. Est enim meri- 
tum congrui, digni et condigni. Meritum congrui est, 
quando peccator facit, quod in se est et pro se. Meritum 
digni, quando justus facit pro alio. Meritum condigni, 
quando justus operatur pro se ipso, quia ad hoc ordina- 
tur gratia de condigno. Gratia autem alteri promerenda 
non est omnino ex condigno, quia peccator omni bono 
est indignus; nec solum ex congruo, quia justus dignus 
est exaudiri. Gratificatio ergo sub merito congrui potest 
eadere quo ad ipsum gratificandum ; sub merito digni, 
quantum ad alium virum sanetum; sub merito condigni, 
quantum ad neutrum, et hoc proprie loquendo est meritum. 
Respondendum est ergo ad quaestionem, cum quaeritur, 
utrum praedestinatio et reprobatio cadant sub merito, quod 
simpliciter loquendo, quantum ad principale significatum, 


I, 9. 


neutra cadit sub merito; quantum vero ad connotatum, 
reprobatio cadit sub merito simpliciter, praedestinatio vero 
secundum quid." 7. dist. 41. a. 1. q. 1. 

16 Praedestinatio est causa gratiae et tota causa, sed 
non causa salutis, ut exeludatur cooperans et disponens. 
Adjutores enim sumus (1. Cor. 3, 9), et nullus salvatur in- 
vitus." 1. dist. 40. dub. 7. 

'' ,Obduratio, in quantum poena est, dicit animae in- 
eptitudinem, et ita dicit defectionem poenalem: et poena 
omnis in quantum talis, est justa et ordinata; ideo dicit 
defectum ordinatum. In quantum ergo defectus est, non 
habet causam nisi deficientem ; haec autem non est Deus, 
quia Deus non est causa deficiens, sed liberum arbitrium 
destitutum. In quantum vero ordinatum, habet causam 
merentem, scilicet. ipsam culpam, et causam ordinantem, 
scilicet retribuentem divinam justitiam." 4. dist. 40. a. 4. 
q. 2. — ,Ideo est proprium Dei misereri, quia ad opus 
misericordiae non requiritur nisi Dei benignitas; sed ad 
hoe quod severitatem justitiae faciat, praesupponitur nostra 
iniquitas." 1. dist. 47. dub. 1. — , Ad illud quod objicitur, 
quod non est in potestate nostra habere caritatem, dicen- 
dum quod in potestate propinqua habentium caritatem est, 
et in potestate non habentium, non propinqua, sed dis- 
positiva. Potest enim quilibet facere aliquid, quo faoeto, 
habeat caritatem; et ideo si non faciat, imputatur sibi, 
nec exeusatur per impossibilitatem , quia non est impossi- 
bilitas, ubi succurrit aliunde potestas, et non deficit, nisi 
propter nostram negligentiam." 1. dist. 48. a. 2. q. 1. ad 4. 

18 jPraedestinatio duo importat, et rationem prae- 
scientiae et rationem causae. In quantum dicit rationem 
causae, non necessario ponit effectum, quia non est causa 
per necessitatem, sed per voluntatem: et iterum, non est 
tota causa, sed cum alia causa contingente, scilicet cum 
libero arbitrio. Et regula est, quod quotiescumque effe- 
ctus pendet ex causa necessaria et variabili, a necessaria 
tanquam ab universali, a variabili tanquam a particulari 
denominatur: a variabili, quia denominatio est a causa 
particulari; et effectus, qui dependet a causa contingente, 
est contingens. E praeter rationem causae importat ra- 
tionem praescientiae, et praescientia quidem totum inclu- 
dit in cognitione liberi arbitrii et ejus cooperationem et 
vertibilitatem et totum. Et praeterea non est nisi veri, 
el etiam de vero contingente est infallibilis; ideo prae- 
destinatio infert salutem et non potest cassari, nec dis- 
eordare a libero arbitrio. Et quia praescientia nullam 
imponit necessitatem consequenti, sed solum consequentiae, 
similiter nee praedestinatio. Ex hoc patent prima objecta 
de necessitate inferendi, impossibilitate cassandi, impossi- 
bilitate discordandi; haec enim omnia dicunt necessitatem 
consequentiae solum, quia insunt praedestinationi non per 
rationem causalitatis, sed praecognitionis, quae est con- 
cors, certa et infallibilis. Concors, quia praescientia, sive 
praecognitio vera. Qui enim cognoscit vere, cognoscit rem 
praesentem esse sicut est, et futuram sic evenire, sicut 
eveniet, est enim veritas adaequatio rei ad intellectum. 
Est iterum certa, quia independens, quia nullo modo pen- 
det ex praecognito, non enim secundum ejus existentiam 
cognoscit, sed secundum exigentiam luminis et claritatis 
aeternae, in quam nulla cadit dubietas, sed certitudo summa ; 
et ideo de omnibus aequaliter certa est, Est iterum in- 


PARS 


fallibilis, quoniam est totum posse praesciri cireumplectens ; 
et ideo in nullo potest falli, nec circumveniri. Et est 
exemplum (Bot. lib. 5. de cons. pros. 4), quod si aliquis 
aspiceret de loco eminenti cireumjacentem regionem, ubi 
est multitudo viarum, quas omnes simul et uno aspectu 
videret; ambulans per locum suum, quamvis possit per 
diversas vias ire, non tamen posset visum ejus latere, pro 
eo quod nullam viam posset ire, quam ille non videret. 
Si ergo intelligatur unus esse visus, qui posset omnes vias 
praevidere, et totum posse euntis, nullo modo quis eum 
praevidentem circumvenire posset. Et talis est aspectus 
divinae praescientiae, quia ab aeterno cognovit quae cogi- 
tare poteramus, vel velle; et simul cum hoc vidit in quam 
partem nostra voluntas et operatio inclinantur. Et quia 
totum posse et velle et agere complectitur; ideo non po- 
test falli. Et quia praedestinatio claudit praescientiam; 
hine est, quod concordat cum libero arbitrio, et non po- 
test discordare et non potest cassari; et necessario infert 
salutem, sed non necessario efficit. Ad illud quod quae- 
ritur, utrum praedestinatus possit damnari, dicendum quod 
sic sine distinctione, quia quamvis haec possit distingui 
de re, vel dicto, praedestinatum damnari est possibile, 
sicut haec, album possibile est esse nigrum: haec tamen 
non est distinguenda secundum artem: praedestinatus po- 
test damnari; sicut nec haec, homo albus potest esse ni- 
ger; non enim potest esse de dicto, cum non sit dictum. 
Propter quod intelligendum, quod ista habet tres causas 
veritatis: praedestinatus potest damnari; sicut haec: prae- 
destinatus potest esse praescitus. Aut quia forma prae- 
dicari potest inesse subjecto cum forma implicata, vel 
sine forma implicata; quoeumque enim modo praediea- 
tum possit inesse, judicanda est locutio simpliciter vera. 
Et dico, quod in tertio sensu locutio est vera: prae- 
destinatus potest esse praescitus.  Praedestinatus enim 
potest non esse praedestinatus, et necesse est omnem 
hominem esse praedestinatum, vel praescitum; et ideo 
sequitur, quod possit esse praescitus. Et hoc quidem 
necessarium est poni, nam fides dicit et ratio, quae sequi- 
tur: si est praedestinatus, salvabitur. Rursus fides dicit 
et ratio, quia istum salvari est contingens; et qui dice- 
ret contrarium et assereret, respuendus esset secundum 
omnium judicium certum. Et iterum ars dicit, quod si 
consequens est contingens, impossibile est antecedens 
esse necessarium .... et qui diceret hujus contrarium, 
totum totam artem syllogisticam destrueret, cujus vis 
illationis est, ut oppositum consequentis non possit stare 
cum antecedente. Certum est autem, quod oppositum 
contingentis non stat cum necessario; istum ergo esse 
praedestinatum non est necessarium, et est necessarium 
vel contingeus, vel impossibile: et non est impossibile vel 
necessarium; ergo est contingens: et contingens potest 
non esse; ergo iste, qui est praedestinatus, potest non 
esse praedestinatus. Et hoc quidem credo, quod necesse 
sit poni; hoc tamen difficile est intelligi. Potest tamen 
Sic capi, 8i praesupponamus quatuor vera. Primum est, 
quod praesens divinae aeternitatis cirecumplectitur omne 
tempus idem et uniforme, et hoc dicit Anselmus (ib. de 
Concordia praesc. et lib. arb.), quod sicut praesens tempus 
cireumplectitur omnem locum et omne, quod in loco est; 


it& praesens aeternitatis omne tempus. Et hoc necessa- 
8. Bonaventurae Breviloq. 


I, 9. 


9'l 


rium est poni, quamvis non possimus hoe plene intelli- : 
gere, videmus enim ejus oppositum esse falsum et impos- 
sibile; quia si hoec non esset, tunc mutaretur praeseus 
divinae aeternitatis. Secundum est illud, quod Deus uno 
et eodem modo cognoscit omnia, ita quod est unica Dei 
cognitio, qua cognoscit hoc, et qua cognoscit ejus oppo- 
situm ... Tertium est, quod cum dicimus divinam cognitio- 
nem vel voluntatem ordinari ad hoc cognoscibile et ad 
aliud, non ponitur ordo vel respectus in Deo actu, sed 
solum ex parte rei creatae vel cognitae; et ille quidem 
non ponitur in actu, sed in habitu; nec de praesenti, sed 
de futuro. Quartum est, quod futurum sub ratione fu- 
turi, quod ponitur semel esse verum, ponitur semper fuisse 
verum; et quod ponitur semel esse falsum, ponitur fuisse 
semper falsum: et ideo cum ponitur posse esse, non po- 
nitur nec mutari, nec incipere. His .praesuppositis, facile 
est intelligere, quod praedestinatus potest esse praescitus; 
et quod Deus, quem praescivit, potuit praedestinasse. 
Constans enim est, quod salus istius, qui praescitus est, 
potuit ab aeterno praevideri, cum possit esse, sive fieri 
in tempore: et si potuit ab aeterno ordinari ad divinam 
cognitionem et voluntatem, potest et nunc. Etenim quia 
praesens totum est, et nihil transiit in praeteritum, et nihil 
factum est, quod sit necessarium esse factum; hine est, 
quod sieut potest cogitari vere potuisse, et non praedesti- 
nasse ab aeterno, ita etiam quod possit nunc, in suo sci- 
licet nune aeternitatis, non praedestinasse; et hoe dicit 
Magister in litera. Actus tamen aeternus divinae cogni- 
tionis non potest cogitari non fuisse, vel ad hoc futurum 
contingens ordinatum non esse; et si hoc non ponitur, 
non ponitur aliqua mutatio in aeterno praesenti, quia 
nulla ponitur successio, nec ponitur mutatio in cognitione, 
quia non ponitur in Deo alia cognitio; nec in ordine ex 
parte cognoscentis, quia non ponitur in Deo alius ordo; 
nec in ordine ex parte cogniti, quia ex parte illa non 
ponitur nisi futurum: et illud cum non est, potest intelligi 
esse et non esse futurum sine mutatione. Et hoc totum 
clarius aperitur, si veniamus ad significationem horum vo- 
cabulorum praescitus et praedestinatus. Praedestinatus enim 
et praescitus duo sunt vocabula, et quantum ad principale 
significatum important divinam essentiam, quantum ad 
connotatum important futura contingentia. Quantum ergo 
ad principale signifieatum idem sunt, quantum vero ad 
connotatum, quia sunt contingentia, quae non de necessi- 
tate insunt, potest unum esse alterum. Quia vero conno- 


. tata, non tantum sunt contingentia, sed etiam de futuro, 


quae nihil ponunt actu, possunt non inesse et inesse sine 
mutatione. Cum enim ponuntur inesse vera de futuro, 
ponuntur semper fuisse, etc. sicut patet, et Anselmus dicit. 
Si dieatur aliquid esse futurum de contingenti, constat 
quod possibile est non esse futurum; et si futurum est, 
semper verum fuit ipsum esse futurum ; et ideo haec est vera 
sine mutatione et sine inceptione: Praedestinatus potest 
esse praescitus. Nulla enim repugnantia est nec ex parte 
significati, nec ex parte connotati; et hoc patet si resol- 
vatur. Sensus enim est: iste est praedestinatus, id est, 
iste est a Deo praecognitus, et salvabitur per Dei gratiam. 
Similiter, iste est praescitus, sensus est: Iste est prae- 
cognitus, et damnabitur per suam culpam. Constat enim, 
quod in divina cognitione non est differentia in se, sed 
Mois 13 
BAYERISCOó: 
STAATS- | 


| 


98. 


solum in connotato; cum ergo salvandus possit damnari, 
praedestinatus potest esse praescitus sine aliqua mutatione." 
1. dist. 40. a. 2. qq. 1—2. 

1* , Cum vocabulum praedestinationis per se profertur, 
elaudit in se intellectum gratiae et gloriae." 3. dist. 7. 
a. 2. q. 2. ad 1. — ,Praedestinatio est praeparatio gra- 
tiae in praesenti, et gloriae in futuro... Nam nos sumus 
praedestinati ad gratiam et gloriam." 3. dést. 11. a. 1. q. 1. 
— ,Cum praedestinatio significet divinam essentiam ut 
causam gratiae et gloriae, et hoc secundum ordinatam 
distributionem gratiae et gloriae, quantum est de se, non 
tantum importat scientiam, sed etiam voluntatem et po- 
tentiam. Sed quoniam causalitas gratiae et gloriae atíri- 
buitur proprie voluntati ut efficienti, sed scientiae ut dis- 
ponenti, et potentiae ut exequenti; ideo etsi praedestinatio 
importet ila tria, tamen principalius est in genere volun- 
tatis. Et ideo ab Augustino definitur praedestinatio per 
illa tria. Primo per illud, quod respicit potentiam (Zn lib. 
de fide ad Petrum cap. 35): Praedestinatio est gratuita 
donationis praeparatio. Secundo per illud, quod respicit 
scientiam (Zn lib. de bono persev. lib. 8. c. 14): Praedesti- 
natio est praescientia beneficiorum Dei. Tertio per illud, 
quod respicit voluntatem et propriissime (7n lib. de praedest. 
sanct.) : Praedestinatio, inquit ibi, est propositum miserendi." 
1. dist. 40. a. 1. q. 2. — ,Praedestinatio est praeordinatio. 
In praeordinatione autem tria concurrunt, quid ordinetur, 
et per quid, et ad quid. Primum est homo, secundum 
est gratia, tertium gloria, quoniam ille solus dicendus est 
praedestinatus, qui praedestinatione ordinatur." Ibid. dub. 1. 

?' Wlectio tripliciter dieitur. Est enim electio secun- 
dum affectionem dilectionis, et secundum effectum finalis 
gratificationis, e£ secundum statum praelationis. Prima est 
aeterna, et est idem quod praedestinatio. Secunda est 
temporalis, et signum primae infallibile. "Tertia similiter 
temporalis, nec est effectus, nec signum aeternae electio- 
nis, multi enim praeficiuntur mali et reprobi, et utinam 
non sint plures mali, quam boni." 1. dist. 40. a. 3. q. 2. 
Duplex est electio, scilicet aeterna, et secundum prae- 
sentem justitiam." Expos. in Ecclen. c. 7. v. 14. 

^! ,Opinati sunt quidam Deum ideo elegisse Jacob, 
quia talem futurum praescivit. — Videtur quod ista positio 
non sit opinio, sed haeresis manifesta, quia qui hoc ponit, 
ponit gratiam homini non gratis, sed ex meritis dari a 
Deo; et iste est error pessimus, scilicet error Pelagii. — 
Resp. dicendum quod hoc potest dicere causam meritoriam, 
vel rationem congruitatis. Si dicat causam meritoriam, 
sic quamvis prima fronte non dicat errorem, tamen ad 
ipsam sequitur error. Si vero dicat rationem congruitatis, 
sic non dicit errorem; sed tamen temeritatem quandam 
habet, quia occulto Dei profundo nititur reddere rationem." 
1. dist. 41. dub. 1. 

? ,Praedestinatio atque reprobatio, quantum ad ra- 
tionem voliti et ordinationem ad voluntatem divinam, non 
habent eausam meritoriam: habent autem causam con- 
gruentiae bona et mala opera in generali: quid vero sit 
causa in speciali, est ignotum." — ,Cum quaeritur, utrum 
aeternum Dei propositum, sive electio vel reprobatio, in 
Deo motivam rationem habeat, hoc non intelligitur quan- 
tum ad voluntatem divinam, vel ejus actum, qui Deus est, 
sed quantum ad ordinationem voliti ad ejus voluntatem. 


PARS I, 9. 


Et si quaeratur ratio causalis vel meritoria, respondetur 
quod dari non possit. Si autem quaeratur ratio congrui- 
tatis et decentiae, respondent quidam quod ipsa Dei vo- 
luntas sibi ipsi est ratio, nec est alia ratio, quare istum 
elegit, nisi quia placet: et haec est sufficiens per omnem 
modum, quia est causa causarum et ratio rationum; et eo 
ipso quod placet, ideo rectum est, propter summam ipsius 
voluntatis rectitudinem, quia non tantum est recta, sed 
etiam regula. Sed cavendum est, ne, dum voluntatem 
Dei magnificare volumus, potius voluntati ejus derogemus. 
Si enim non esset alia ratio, quare Deus istum elegit et 
ilum non, nisi quia placet, certe jam non occulta dice- 
rentur divina judicia, sed manifesta, cum quilibet hane 
rationem capiat, nec dicerentur mirabilia, sed potius vo- 
luntaria. Et propter hoc est dicendum, quod propositum 
illud aeternum, sieut dicit Augustinus (7. 1. Retract. c. 23), 
et voluntas illa est rationabilissima et rationem habet, et 
sieut. ab aeterno fuit, ab aeterno rationem habuit, non 
aliam propter essentiam, sed propter connotatum. Quid 
autem sit illud in electione hominum vel reprobatione, 
nobis non est omnino notum, nec omnino ignotum. Pro- 
pter hoe notandum, quod quaedam sunt opera, quae exeunt 
& voluntate divina cum alio ad hoc ordinato ordine ne- 
cessitatis, sive necessitatem sumamus in causando, sive in 
merendo, vel disponendo, ut pluere et remunerare, sive 
damnare et salvare; et respectu talium divina voluntas 
habet rationem in generali et speciali. Unde si quaeratur, 
quare Deus vult pluere, respondetur propter nostram uti-. 
litatem. Similiter habet rationem in speciali; ut si quae- 
ratur, quare vult Deus pluere in hieme, non in aestate, 
tune respondetur, quia vapores &quosi magis in hieme 
abundant, quam in aestate. Similiter si quaeratur, quare 
magis voluit salvare Petrum quam Judam, respondetur 
quod iste habuit bona merita, ille vero mala. Quaedam 
autem sunt opera, quae sunt a divina voluntate cum alio 
ad hoc ordinato ordine congruitatis, sicut est nostra grati- 
ficatio, vel justificatio, quae est a divina voluntate cum 
operatione et praeparatione liberi arbitrii; et hoc quia 
qui creavit te sine te, non justificabit te sine te (Aug. 
serm. 169. c. 11). Et hoc dictum est secundum congruen- 
tiam, adjutores enim Dei sumus (1. Cor. 3, 9). Attamen 
Deus sine praeparatione et cooperatione justificat, ut patet 
de sanctificatis in utero, et ut dicunt de Paulo; et re- 
spectu talium operum habet rationem voluntatis in gene- 
rali et habet in speciali, sed in generali certam, in spe- 
ciali occultam. Si enim quaeritur, quare Deus vult justi- 
ficare; respondetur, ad misericordiae suae ostensionem. 
Et si quaeritur, quare non vult omnes homines justificare 
voluntate beneplaciti, dicendum quod hoc est propter ju- 
stitiae suae ostensionem. Unde Augustinus (de C?v. Dei 
l. 1. c. 12; in Ench. c. 99 in fine): Si remanerent omnes 
in poenis justae damnationis, non appareret misericors 
gratia redimentis. Rursus, si omnes transferrentur de 
tenebris ad lucem, in nullo appareret severitas ultionis, in 
qua propterea multo plures quam in illa sunt, ut sic ap- 
pareret quid omnibus debebatur. Si quaeratur in speciali, 
quare magis vult justifieare unum quam alium, duobus 
similibus demonstratis, quia multae possunt esse rationes 
congruentiae; ideo non est certitudo a parte rei. Et ideo 
cum cognitio nostra pendeat a certitudine rei, nullus cer- 


PARS I, 9. 


tam potest invenire rationem, nisi habeat per revelationem 
illius, cui dubia sunt certa. Et quia non fuit nobis ex- 
pediens ad salutem ista cognitio, sed utilior fuit ignoran- 
tia propter humilitatem; ideo Deus noluit revelare, et 
Apostolus non fuit ausus inquirere, sed ostendit defectum 
nostrae intelligentiae, cum exclamavit: O aititudo divitia- 
rum sapientiae et. scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt 
judicia ejus, et investigabiles viae ejus etc. (Rom. 11, 33—34).* 
1. dist. 41. a. 1. q. 2. — Qua autem ratione Christus sit 
exemplar et causa efficiens nostrae praedestinationis, vide 
inferius part. IV. cap. 7. 

? Cum Apostolus dieat, quod Deus hoc vut, scilicet 
omnes homines salvos fieri (1. Tim. 2, 4), necesse habemus 
concedere, quod Deus velit. Et cum non possit exponi 
de voluntate signi, necesse habemus exponere de voluntate 
beneplaciti. Sed cum non omnes salventur, et voluntas 
Dei nunquam frustretur; ideo necesse est, quod fiat vis 
in modo distribuendi, vel in modo volendi. Et egregius 
doctor Áugustinus duplicem facit vim in modo distribuendi 
(in Enchirid. c. 103). Uno modo, quod distributio sit ac- 
commodata, sicut et hie: omnis homo timet in mari, se- 
eundum communem modum loquendi intelligitur, qui est 
in mari Similiter Augustinus exemplificat, si dicatur: 
Magister iste docet omnes pueros de ista civitate, quia 
scilicet docet omnes, qui addiscunt, nullus enim docetur, 
nisi per ipsum. Similiter, Deus vult omnes homines sal- 
vos fieri, quia nullus salvatur, nisi velit Deus; et ideo 
.orandus est, ut velit. Facit etiam alio modo vim in dis- 
tributione secundum omnem modum distribuendi, quae 
potest fieri pro singulis generum; et sic est falsa et non 
intelligit Apostolus sic: vel pro generibus singulorum, et 
est sic vera, quia Deus de omni gente voluit et vult ali- 
quos salvari, et de Graecis et de Latinis, et de praelatis 
et subditis, et de omni gente; ideo dicit Apostolus pro 
omnibus esse orandum. Haec est responsio Augustini, 
cui Magister innititur: et necesse est sic, vel sic solvere, 
supposito quod velle dicat ibi velle Dei, secundum quod 
dicitur velle placito, quietato, sive voluntate absoluta, de 
qua verum est dicere: Omnia, quaecumque voluit, fecit (Ps. 
113, 3). Sed Damascenus (lib. 2. c. 29) facit vim in modo 
volendi. Distinguit enim in Deo voluntatem antecedentem 
et voluntatem consequentem. Et voluntas antecedens est 
voluntas respectu ejus, propter quod Deus hominem fecit ; 
et est irrefragabiliter bonorum. Voluntas autem conse- 
quens est voluntas, non quae sequitur merita, sed quae 
vult aliqua secundum scientiam meritorum. Prima, scilicet 
antecedens, dicitur a Magistris voluntas conditionalis, sive 
voluntas, qua Deus vult, quantum in se est. Secunda 
autem, scilicet consequens, dicitur absoluta. Differentia 
autem inter hanc voluntatem et illam non est secundum 
diversitatem affectionis, sive modi volendi, qui sit in Deo, 
sed secundum rationem connotandi et intelligendi. Prout 
enim Deus dicitur velle omnium salutem, quantum in se 
est et antecedenter, connotatur in omnibus ordinatio ad 
salutem, tum ex parte naturae datae, tum ex parte gra- 
tiae oblatae. Dedit enim eis Deus naturam, secundum 
quam possent eum cognoscere et cognitum quaerere et 
quaesitum invenire et invento inhaerere, ac per hoc sa- 
lutem obtinere. Gratiam similiter obtulit, dum Filium 
misit et obtulit, cujus pretium omnium saluti sufficit. 


.99 


Leges etiam et mandata tribuit salutis et ostendit. Ipse 
etiam praesto est omnibus inquirentibus, et prope est omni- 
bus invocantibus eum (Ps. 144, 18). Velle ergo hominem 
antecedenter salvare, est ordinatum ad salutem facere, et 
volenti pervenire, non deesse. Unde velle antecedenter 
salvare, non connotat salutem, sed ordinabilitatem ad sa- 
lutem. "Velle autem consequenter, sive absolute, salvare, 
est velle dare salutem ei, quem praescit ad salutem per- 
venturum per suum auxilium et gratiam, et connotat salu- 
tis eventum. Et sie non est dicere, quod Deus velit 
omnes homines salvos fieri. Huic responsioni magis conso- 
nant Magistri, quamvis utraque bona sit. Secundum hane 
ergo respondendum, quod Deus vult omnes homines sal- 
vos fieri, quantum in se est voluntate antecedente, non 
autem voluntate absoluta, sive consequente. Et quia illa 
non connotat effectus eventuum; ideo non impeditur in hoc, 
quod non omnes salventur. Patet etiam responsio ad illud, 
quod objieitur de praedestinatione, sive electione, quia 
in illis clauditur voluntas absoluta, non solum antecedens. 
Patet etiam responsio ad ultimum de connotato. Ad 
illud tamen quod objicitur, quod voluntas conditionata non 
cadit in Deum, dicendum quod non ponitur in Deo vellei- 
tas quantum ad defectum plenitudinis voluntatis, nec pro- 
pter diversos modos volendi, sed propter aliam compara- 
tionem in connotando.^ 1. dist. 46. a. 1. q. 1. Cfr. inferius 
part. V. cap. 8. 

?*^ ,Ad illud quod objicitur, quod alius alterius locum 
accipit et coronam, dicendum quod locus aeternae man- 
sionis et corona retributionis alicui debetur secundum re- 
putationem praesentis justitiae, alicui secundum praediffi- 
nitionem praescientiae. Et contingit, quod unus loeus de- 
betur alieui secundum praesentem justitiam, et quod, illo 
eadente, alius intrat, cui debetur secundum praediffini- 
tionem aeternam. Quando vero alicui debetur locus se- 
eundum praediffinitionem aeternam, potest quidem cadere 
et locum perdere, et alius, qui non est praedestinatus, 
potest acquirere; sed tamen hoc nunquam eveniet. Quia 
ergo praescitus justus frequenter locum aeternae mansio- 
nis perdit, quem alius paris meriti acquirit, et nemo scit 
utrum sit praescitus, vel praedestinatus; ideo, quamvis 
seiat se esse justum, timere debet, ne amittat locum. Et 
ad hune timorem hortatur beatus Joannes in praedicta 
auctoritate Apocalypsis (8, 11); et hic timor bonus est 
omnibus, et praescitis et praedesiinatis, quia humiliat et 
sollieitat. E contra certitudo de electione elevat in tu- 
morem et deprimit in torporem; ideo secundum ordina- 
tissimam dispositionem hoc factum est, ut nulli reveletur, 
an sit praedestinatus, nisi sit à Deo confirmatus in bono, 
ut non possit elevari per superbiam, vel torpere per negli- 
gentiam. Patet ergo, quod illa auctoritas non significat 
mutationem fieri in praescientia, vel aliter evenire quam 
Deus praescit; sed quod qui actualiter justus est, potest 
locum, quo dignus est, perdere perdendo justitiam, et 
quod qui peccator est, potest sibi locum debitum acqui- 
rere acquirendo justitiam: et hoc tota die contingit. Exem- 
plum in veteri Testamento manifestum fuit de Saule et 
David in regno, cui scilicet Sauli recte potuit dici: Tene 
quod habes, id est, humilitatem et justitiam, ne alius ac- 
cipiat coronam tuam. tibi debitam secundum statum prae- 
sentem, ali tamen debitam secundum dispositionem ae- 

13 * 


100 PARS 


ternam. Exemplum etiam est in coronis quadraginta mar- 
tyrum.^ 1. dist. 40. a. 2. q. 2. ad 1. 9. 

?5 ,Ad illud quod objicitur, quod si ita evenit, tunc 
frustra laborat praescitus et praedestinatus, dicendum quod 
illud est argumentum, quod ducit eos in torporem et im- 
pietatis excusationem. Et ideo primo ostendendum est 
eos stulte arguere inferendo a simili, dicendo sie: Deus 
praedestinavit, utrum tu debeas cras vivere, an non. Ad 
quid ergo comedis et bibis? Qui sic argueret et tali ra- 
tioni consentiret, argueretur dementiae. Similiter in pro- 
posito. Secundo respondetur argumentando. Tu dicis, 
quod Deus praedestinat; et ego dico, quod Deus, tamquam 


I, 9. 


justus judex, juste remunerat. Nullum bonum ergo irre- 
muneratum, nullum malum impunitum. Ergo nullus la- 
borat sine fructu, nullus torpet sine damno. Et propterea 
dicendum, quod praedieta argumentatio deficit, procedit 
enim ac si Deus praedestinaret et praesciret in eventum 
omnem. Sed non praedestinat hominem ad salutem nisi 
per merita; nec reprobat, ut perveniat in damnationem 
sine meritis. Et ideo non solum est nostra salus ex parte 
Dei, sed ex parte nostra; et cum ipse velit omnes salvos 
fieri, e& omnibus gratiam impertiri, solum ex nostra mali- 
tia vel negligentia venit defectus nostrae salutis." Ibid. 
ad 6. 


APPENDI X. 


Cirea praedestinationem duae sunt sententiae, quarum una a Thomistis et ab Augustiniensibus, altera 
a Molinistis et a Congruistis propugnatur. 

Porro praedestinationis processus juxta priores talis est. Omnes homines, quum filii irae nascantur, 
massam damnationis constituunt. Ex haec autem Deus quos vult, ex pura misericordia ac bonitate, absque 
meritorum praevisione ex parte hominum, eligit, ceteris negative reprobatis, seu non electis. In quo qui- 
dem nulli injuriam facit, ut ait S. D. noster in textu, seu nullius jus violat, nam, cum omnes sint pecca- 
tores, nemo meritum, seu jus ad electionem, habet. Eligendo autem praedestinat ad gratiam, quam ipsis 
electis largiri in tempore decernit, vel ut in justitia permaneant, vel ut & peccatis, si in ea lapsi sunt, re- 
surgant. Primus proinde in ista sententia actus praedestinationis est voluntas; quod tamen relate ad inten- 
tionem. Nam quod attinet ad executionem, praeter divinam gratiam ex parte Dei, requiri eooperationem ex 
parte hominis ex fide constat. 

Processus vero juxta Molinistas talis est. Deus omnibus hominibus gratiam sufficientem, versatilem 
dicunt, offert; quos autem ipsi gratiae fideles praevidet, ad gloriam praedestinat; praevidet vero per scien- 
tiam mediam. At cum gratia versatilis et ipsis nimis molesta videretur, hoc systema mitigatum fuit a Con- 
gruistis, duce Suaresio, qui asserunt Deum per scientiam mediam praescire, quomodo gratia uterentur in iis 
circumstantiis positi, quosque fideles praevidit, in talibus circumstantiis congruis ponere. Ex dictis apparet, 
Augustinienses ac Thomistas praedestinationem adaequatam, scilicet ad gratiam et ad gloriam, ceteros non- 
nisi inadaequatam, nempe ad gloriam tantum, admittere; primos reprobationem negativam agnoscere, secun- 
dos eam rejicere; illos praedestinationem gratuitam 2m se, istos, ?» sua causa asserere: in priori sententia 
Deum praedestinare ante praevisa merita, ac proinde primum praedestinationis actum esse voluntatem, se- 
cundum vero intellectum: in sententia posteriori Deum  praedestinare post praevisa merita, et ideo primum 
actum esse intellectum, secundum voluntatem.  Cuinam autem ex hisce sententiis noster Seraphicus propius 
accedat, ex his, quae in hoc eapite habentur, evidentissime apparet. Advertendum tamen est Molinistas a 
Pelagianis quam longe distare; Pelagiani enim ex praevisione meritorum per naturae vires comparandorum 
Deum ad gloriam praedestinare autumabant, quod haereticum esse nemo non videt, necessitatem enim gra- 
tiae, et praedestinationis gratuitatem omnino denegabant: Molinistae e contra praedestinationem admittunt 
post praevisa merita per gratiam adquirenda. De cetero, cum de his nihil nobis ex revelatione innotescát, 
neque ab Ecclesia hucusque de his systematibus a Theologis excogitatis aliquid definitum sit, cuilibet ex his 
adhaerere, cuique, prout ipsi magis arriserit, conceditur facultas. 

. Antequam tamen de hac re finem faciamus, nonnulla monita, ex Trigosio deprompta, de hoc my- 
sterio disserentibus scitu prorsus necessaria, referre censemus. Quae sunt. ,19. Ut in hac materia maxima 
cum humilitate ac reverentia procedamus captivantes intellectum nostrum in obsequium fidei (2. Corinth. 
10, 5), nam licet hoc de omnibus fidei rebus sit dicendum, praecipue tamen de hoc altissimo mysterio, in 
quo ipsum vas electionis ad divitias divinae sapientiae recurrit. 29. Ut in argumentis contrariis veritati praoe- 
destinationis non turbemur, etiamsi argumenta illa dissolvere minime valeamus; sed statim ad Ecclesiae 
Doctores recurramus, illorumque vestigiis inhaerentes, credamus illa argumenta optime esse ab illis soluta, 
quamvis noster intellectus ea capere non possit; memoria tenentes verba S. Augustini: Benedictus Deus, qui 
dixit: Qwi crediderit, salvus erit (Marc. 16, 16); et non dixit, qui intellexerit, salvus erit. 39. Ut media 
quadam via in hae re procedamus inter gratiam divinam ae liberum arbitrium, ne scilicet nimium libero 


PARS I, 9. 101 


arbitrio tribuentes, Dei gratiam negare videamur; et e contra ne totum divinae gratiae concedendo, liberum 
arbitrium prorsus destruamus. 4?. Ut certissime teneamus, quod in manu nosira stat nostra salus, ita ut qui 
servaverit mandata Dei, salvabitur, ut dixit Christus illi juveni (Matth. 19, 17): Sé vis ad vitam ingredi, 
serva mandata. 59. Ut in hac re magis fides praestetur sacrae Seripturae auctoritati, Conciliorum deter- 
minationibus et sententüs SS. Patrum, quam nostro ingenio et nostris sophisticis argumentis, quae saepe 
saepius nos fallunt; et ideo in his caute, modeste et reverenter, non autem libere ac pertinaciter disputan- 
dum est (/n Summam S. Bonav. v. 1l. p. l1. q. 18. a. 1. pag. 532)." 


102 


C. L DE ILLIS 


absolute i» se, ut .. 


agit de Deo 


relate ad extra, ut ... 


scientia, quia incipit 


Theologia 
est perfecta 


saptentia, quia. ... 


est (tamen) scientia una, cujus subjectum 


Pars 


in tabulas 


SEPTEM, DE QUI- 


ios primum principium, 
primum principium 
primum principium 
primum principium 


a quo omnia .. 
per quod omnia . 
ad quod omnia. 
circa quod omnia . 


de quo omnia. . . 


C. IL. QUID TENENDUM DE TRINITATE 


cum Jrinitate personarum , sci. cum persona 


In Deo est wnitas naturae 


cum divinis perfectionibus, scil. cum 


Patris... 
Spiritus s. 


immortalitate ... 
incorruptibilitate 
immutabilitate 


quae 


VIUB e doe CORN 
potentia ..... quae 
speciositate . .. 


bonitate . . ... 


justitia. . . . .. | 
spiritualitate . . 


— -———— — — 


| 


Prima 


distributa. 


BUS EST THEOLOGIA IN SUMMA. 


: ] : ] emanationibus 
scil. de Deo uno et trino in suis ... | 


conditionibus. 


i ; : ; creatura mundi 
effectivum in creatione; et ideo de 


corruptela peccati. 


Incarnatione Verbi 


refeclivum in redemptione; et ideo de : x : 
Ó P : Gratia Spiritus sancti. 


( medicina sacramentali 


" . . 1 1 : t id d * . e c 
perfectivum in retributione; et ideo de statu finalis judicii. 


a primo et pervenit ad ultimum, quod est praemium aeternum 
à summo et pervenit ad infimum, quod est infernale supplicium. 


incipit à causa summa, ut est principium causatorum 
transit per causam summam, ut est remedium peccatorum 


praemium meritorum 


reducit in causam summam, ut est ; i 
finis desideriorum. 


Deus. 

Christus. 

opus reparationis. 

unicum caritatis vinculum. 


€ 9o € €* eo 9 * e. 9? 9*9 o5» ?9* o. 9 € € 9 € o5» 9 $9 9 9* 9 
e e e 9 9*9 9*9 5*8 9» 9 ce*« 9? $9 0€ 9 9 9 €* 9 9 *9 9 9 9* e 
€ e.« 9 €? 9 o^» ee 9 6&6 9*9 ^. ^o 9 9*9 c. € ce«( 9? 9 05 c. 9 9? € 


€ 9 9 *9 9*9 9 €9 €. * e. 9 9 9 *«* 9 0€» €. 9 € 9^ 9 € 9 0€ 


eredibile ut credibile, in libris canonicis 


ud I M LEG eredibile ut intelligibile, in libris expositorum. 


PERSONARUM ET UNITATE ESSENTIAE. 


& nulla procedente, seu cum mente generante 
procedente a Patre, |, cum verbo nascente inclusis in sapientia. 


procedente ab utraque , cum amore nectente 


ad aeternitatem 


mens generans 
ad sapientiam. . ? quae ad sapientiam reducuntur, in qua sunt 4 verbum nascens 


amor utrumque nectens. 


ad beatitudinem 


103 


104 


C. III. DE ISTIUS FIDEI INTELLIGENTIA SANA. 


per motum naturae — generatio 


duae emanationes. . . . . . . . ; 
per modum voluntatis — processio. 


Pater 
Filius 
Spiritus sanctus. 


ires hypostases ......... 


paternitas 
filiatio 

spiratio activa 
Spiratio passiva. 


quatuor relationes ....... 


paternitas 
quinque notiones .... . ... filiatio 
activa 


Spiratio : 
passiva. 


principium non de principio 
Pater. 


ingenstats 
Pater, qui est ..... | 


verbum 
Filius. 


tres proprietates personales . . 


imago 
Filius, qui est ..... 


donum 
Spiritus sanctus, qui est | caritas 
Spiritus sanctus. 


In divinis sunt innascibilitas 


C. IV. DE ISTIUS FIDEI EXPRESSIONE CATHOLICA. 


per modum substantiae 


duo modi praedicandi... .... per modum relationis. 


| essentiae 


tres modi supponendi ....... personae 
notionis. 
Wr in abstracto — per essentiam 
ut communicabilem . j. : 
in concreto — per substantiam. 


quatuor significandi substantiam mE 
-— distinguibilem — per hypostasim 
ut incommunicabilem 


Pudieinrs gunt distinctam — per personam. 

quiss...... ratione personae 
qui eso »  . hypostasis 

quinque modi dicendi .. ..... quae ..... » notionis 
quod ..... " substantiae 
quid, vel quo , essentiae. 

. emanandi, ex quibus pluralitas personarum 
fof ; : TEN substantiales 
tres modi differendi, se habendi, ex quibus praedicationes ; 
relativae 


scil. secundum modum.... 


proprietates essentiales 


intelligendi, ex quibus | notiones. 


C. V. DE UNITATE DIVINAE NATURAE IN MULTIFORMITATE APPARITIONUM. 


per essentiam 


generaliter — per universitatem effectuum, in quibus est | per potentiain 


per praesentiam. 


Deus se manifestat 


effectum spiritualem eum aeceptione ...... seu per habitationem 


effectum sensibilem cum expressa significatione 


» per apparitionem 
specialiter — poer 


per praedictos effectus cum inchoatione » per descensum 


per praedictos effectus cum aeterna productione ., per »nissionem. 


C. VIL. DE UNITATE DIVINAE NATURAE IN MULTIPLICITATE APPROPRIATORUM. 


— Unitas. . . Aeternitas . . Ratio principiandi . . Omnipotentia 


Appropriantur $4 Filio...... Veritas . . Species. . . . Ratio exemplandi . . Omniscientia 


Spiritui sancto Bonitas . . Usus . . ... Ratio finiendi . . . . Omnivolentia. 


C. VII. DE OMNIPOTENTIA DEI. 


quae non est de nihilo, et ideo . . cu/pabilia 


completa & quae non est sub aliquo 


^ . . poenalia exeluduntur. 
Dinnipotepne indiget alio materialia 
: , uae non indi . . materialia 
Dei se extendit E pum ? 
ad omnia, quae 
veniunt a po- . ; 
a seeundum acetum ......... lens et ideo . . ecfialia .... 
tentia 
ordinata 4 secundum aptitudinem ex parte ereaturae — , .. possibilia . ( comprehenduntur. 
secundum aptitudinem ex parte Dei... ., . . mere. possibilia | 


8. Bonaventurae Breviloq. 


14 


106 


C. VII. DE: 


alaase.... 
creata 
dependentia ., 
cognoscit 4 temporalia . . 
futura .... 
mutabilia. . | 


primum — sémplicissimam, qua : . 
contingentia . 


omnes ideae mn eo unumi, 
| 


| 


ut cognoscitiva 
Deus cognitionem habet, quia 
principium 


dieitur 


ut ratio cogno- 


summum —- perfectissimam, quae scendi 


et habet omniun rerum 


C. IX. DE VOLUNTATE 
| 


rectissima, et regula. rectitudinis, | 
efficacissima, et fons et origo totius 


in se, scilicet absolute, est 
| 
ut regula. 


una et significabilis ... | 


Voluntas Dei | 
ut fons et | 
quoad Zl 


ut ratione regulata, scilicet relative ad extra, est. . . quoad .. 


SAPIENTIA DEI. 


in se et per se 
increate 
 independenter 
aeternaliter 
. praesentialiter 
immutabiliter 
infallibiliter. 


! sunt. 


possibilium (simplicis éntelligentiae) scientia . . . . . . . per /ucem 


existentium (visionis) .......... visio ..... 
bonorum operum ....... ess approbatio . - 


omnium... .. .. . . . praescientia 


futurorum ab ipso faciendorum . . dispositio. . 


praemiandorum ......... ess praedestinatio 
damnandorum ...... "cM MUN EUR reprobatio . . 


VG EET TETTE TIL . lux 


vl8A . . . . . . 


eunlia, seu .. approbata 


praevisa 
disposita ... 


exeuntia, 8C. . 


praedestinata 


reprobata liber vitae. 


redeuntia scil. 


1 ideas. 


, DEI ET PROVIDENTIA. 


 efficaciae 


in faciendo bonum necessarium . . 


| mecessitatiS. 1 . 
i in deelinando malum ........ 


rectitudinis 
perfectionis. . in supererogando ultra debitum . . 


cooperando et coéffeiendo ........ 


origo totius efficactae | juste deserendo ..... eee 


omnes creaturas . . Providentia 
.8olos electos . . . . Praedestinatio. 


per exemplar 


exemplar, cui spectat secundum actum 


per speculum 


| per brum vitae. 


praevidendi — dea 


proponendi — verbum 
prosequendi — ars 
perfieiendi —- ratio. 


per praeceptum | 
per prohibitionem 


per consilium 


per npletionem 
per permissionem. 


14* 


107 


108 


TABULA GENERALIS 


HUJUS I. PARTIS 


IN QUA DE TRINITATE DEI AGITUR. 


( in unitate naturae 
quoad idem, — est 'T'rinitas Personarum 
| cum divinis perfectionibus. 
duae emanationes 
tres hypostases 
quoad ntelligeutiam ,' sunt 4 quatuor relationes 
cum luralitate Personarum, 


in qua quinque notiones 


tres proprietates personales. 


duo modi praedicandi 
tres modi supponendi 

quoad expressionem , sunt 4 quatuor modi significandi substantiam 
quinque modi dicendi 


tres modi differendi. 


Trinitas Dei stat : 
generalium 


eum »utlliformitate apparition habitationis 


apparitionis 
specialiun 
descensionis 


mis8810nis. 
in genere 


( completa 


cum nuttiplicitate appropriatorum | cum omnipotentia , quae est : : 
| ordinata 


( simplicissima 
in specie . | cum sapientia, quae est 
| perfectissima 


in se 
cum voluntate ! 
relativo ad. extra. 


IL PARS, 


IN QUA DE CREATURA MUNDI AGITUR. 


CAPUT I. 


De produetione mundi totalis. 


(mnis oreatura es& producta in esse ex lempore, -- de nihilo, — ab uno primo principio, — solo et summo; — in certo pon- 
dere, numero et mensura. — In qualibel oreatura vestigium Creatoris reperitur.) 


His summatim praeintellectis de Trinitate Dei, dicenda sunt aliqua de creatura 
mundi. Circa quam haec tenenda sunt in summa: videlicet, quod universitas machinae 
mundialis producta est in esse ex tempore, et de nihilo ab uno primo principio solo et 
summo; cujus potentia, licet sit immensa, d?ésposw tamen omnia $n certo pondere, mu- 
mero et mensura (Sap. 11, 21). Haec generaliter intelligenda sunt circa rerum pro- 
duetionem, ex quibus et? veritas colligitur et error repudiatur. Per hoe enim, quod95E »« 


dicitur: ex tempore', excluditur error ponentium mundum esse" aeternum. Per hoc, Xcpozro e 
e e. . . " . . " e 5 : editt. Nor. 
quod dicitur: de nihilo, excluditur error ponentium aeternitatem circa principium mate- Are; Ag. et 


riale' (T. Per hoe, quod dicitur: ab uno principio', excluditur error Manichaeorum 
(August. de haeres. ad. Quodvult. haer. 46), ponentium pluralitatem principiorum " (ID). 


(I) Materiae aeternitatem propugnarunt, praeter Platonicos, ,qui dixerunt principia mundi tria esse*, 
scilicet Deum, materiam et exemplar (S. D. 2. dist. 1. p. 1. dub. 2), Seleuciani et lermiani, apud Epipha- 
nium et Augustinum, obscuri nominis haeretici, sed praecipue Manichaei, qui, teste eodem Augustino (lib. 
de fide coutra Manich. capp. 40. 41), autumarunt materiam non esse a Deo creatam, sed potius Deum ab 
ipsa ad mundi productionem adjutum fuisse. Quidquid porro sit de praedictis haereticis, certum omnino est 
recensitos errores a Pantheistis aeceptatos ac pro virili propugnatos fuisse. Praecipuus pantheismi coryphaeus 
fuit saec. XVII Benedictus Spinoza, Judaeus, ac deinde Christianus, apostata et atheus. Recentissime voro 
ipsum pantheismum strenue tueri conatus est Vincentius Gioberti. — Contra Manichaeos ex Concilio Nieaeno 
credere tenemur ,in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem caeli et terrae, visibilium omnium et in- 
visibilium".  Pantheismus vero damnatus fuit a Pio IX in Syllabo, nn. 1. 2: ,Nullum supremum, sapientissi- 
mum, providentissimumque Numen divinum existit ab hac rerum universitate distinctum, et Deus idem est 
ac rerum natura, et iccirco immutationibus obnoxius, Deusque reapse fit in homine et mundo, atque omnia 
Deus sunt et ipsissimam Dei habent substantiam; ac una cademque res est Deus cum mundo, et proinde 
Spiritus cum materia, necessitas cum libertate, verum cum falso et justum cum injusto.^ — ,Neganda est 
omnis Dei actio in homines et mundum.* 

(II) Error Manichaeorum ponentium pluralitatem principiorum, ,omnibus est abominabilior, quia de- 
fici& in principio summo, in quo philosophi communiter concordaverunt, ponens primo duo principia, ae per 
hoc auferens ordinem atque decorem universi et bonitatem et Dei potestatem. Et hunc errorem inter ceteros 
non humanam malitiam, sed diaboli astutiam credo adinvenisse, ut se alterum Deum esse persuadeat menti- 
bus peccatorum*^ ((S. D. ibid.) Porro Manichaocis, sic dictis a Cubrieo, Persarum lingua Manete, Graecorum 
Manichaeo, eorum praecipuo duce, saec. IIT, praeluserant saec. II Gnostici, Cerdoniani, Marcionistae et Apel- 
litae, iisque Persae atque Aegyptii, qui in sua mythologia Isidem ct Osiridem, sive Oromasdem et Arima- 
nium, seu duo principia boni et mali jampridem agnoscebant. Lorum figmenta iterum prodierunt saec. IV 


110 pans II, 1. 


Per hoc, quod dicitur: solo et summo, excluditur error ponentium Deum produxisse 

2a4uw inferiores creaturas per ministerium intelligentiarum "(IIT). Per hoc, quod additur?: in 

certo pondere, numero et mensura, ostenditur, quod creatura est effectus Trinitatis crean- 

tis sub triplici genere causalitatis: efficientis, a quo est in creatura unitas, modus et 

mensura: exemplaris, a quo est in creatüra veritas, species et numerus: finalis, a quo 

est in creatura bonitas, ordo et pondus. Quae quidem reperiuntur in omnibus creaturis, 

tanquam vestigium mov , Sive PA sive spiritualibus, sive ex utrisque com- 
positis * (IV). 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia ad hoc, quod sit ordo 

perfectus et status in rebus, necesse est, quod omnia reducantur ad unum principium, 

$ «i» quod quidem ? sit primum, ut det ceteris? statum, et perfectissimum ?, ut det ceteris 


om. 


2n s omnibus complementum Quoniam igitur primum principium, in quo est status, non 
cm potest esse nisi unum solum, si mundum producit, cum non possit ipsum producere de 


8ime ibid. 


0 ib . . ZNE . 
$n ABODESe ipso, necesse est, quod rm ipsum ex nihilo. Et quia productio ex nihilo ponit 


FG et 3t edd. 
Ae ^". esse post non esse ex parte producti, et immensitatem in virtute producente ex parte 


principi; cum hoc sit solius Dei, necesse est, quod creatura mundi sit producta ex 
tempore" ab ipsa virtute immensa, agente per se et immediate. Rursus, quoniam prin- 
cipium perfectissimum, a quo manat perfectio universorum, necesse est agere a se, et 
secundum se et propter se, et quia nullo in agendo indiget extra se; necesse est, -— 
habeat intentionem iciptitis causae, respectu cujuslibet creaturae, ediliont efficientis, exem- 


per Priscilianum, et XIII per Albigenses et deinde per Beguinos, sive Fraticellos. Contra Gnosticos autem, 
ceterosque haereficos antiquiores strenue in primis decertarunt S. Irenaeus Martyr et Tertullianus; contra 
Manichaeos S. Augustinus; contra Priscillianum Ss. Leo Magnus et Turribius Astorgensis; contra Albigenses 
S. Dominieus cum suis fratribus; contra Fraticellos Ss. Joannes a Capistrano et Jacobus a Marchia. Plura 
quoque Concilia contra ipsos fuere indicta: hic tamen hoc tantum indicare sufficiat Albigenses solemniter 
damnatos fuisse an. 1215 sub Innocentio III, in Conc. Oecum. Lateran. IV. — Porro contra praedictos erro- 
res est definitio Conc. Bracarensis I an. 5683, can. 13: ,S81 quis dixerit, creationem universae carnis non 
opificium esse Dei, sed malorum Angelowum, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt, anathema sit." 

(II) Nonnulli Deum mundi opificem unicum negantes, ,dixerunt mundum esse factum ex tempore, 
sed mediante intelligentia, ita quod Deus primo fecit Angelos et cum illis condidit mundum" (S. D. ibid.). 
Hujus absurdissimi erroris auctores fuere saec. I Simon Magus, omnium haereticorum primus, Menander, 
Saturninus ac Basilides; et saec. II Valentinus. Eos acriter perstrinxit potissimum S. Irenaeus M. — Eccle- 
sia vero in Conc. Later. IV, cap. Firmiter definivit: ,Firmiter credimus et simpliciter confitemur, quod unus 
solus est verus Deus... qui sua omnipotenti virtute, simul ab initio temporis, utramque de nihilo condidit 
creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam." 

(IV) Errores, qui ad mundi creationem referuntur, et praecipue pantheismus, sive emanatisticus, sive 
realisticus, sive idealisticus, nostris his temporibus late nimis per orbem diffusus, a Concilio Vaticano, Const. 
dogm. de fide cath. I, sequentibus canonibus proscripti fuere. Ca». 1: ,Si quis unum verum Deum visibilium 
et invisibilium Creatorem et Dominum negaverit, anathema sit.^ — Can. 2: ,8i quis praeter materiam nihil 
esse affirmare non erubuerit; anathema sit.^ — Can. 3: ,Si quis dixerit unam eandemque esse Dei et rcrum 
omnium substantiam vel essentiam; anathema sit.^ — Can. 4: ,S8i quis dixerit, res finitas, tum corporeas 
tum spirituales, aut saltem spirituales, e divina substantia emanasse; aut divinam essentiam sui manifestationo 
vel evolutione fieri omnia; aut denique Deum esse ens universale seu indefinitum, quod sese determinando 
constituat rerum universitatem in genera, species et individua distinctam; anathema sit." — Can. 5: ,Si quis 
non confiteatur, mundum, resque omnes, quae in eo continentur, et spirituales ot materiales, secundum totam 
suam substantiam a Deo ex nihilo esse productas; aut Deum dixerit non voluntate ab omni necessitate libera, 
sed tam necessario creasse, quam necessario amat seipsum; aut mundum ad Dei gloriam conditum esse ne- 


gaverit; anathema sit." 


PAnS II, 1. 111 


plaris et finalis: Necesse est etiam omnem creaturam secundum hanc triplicem habitu- 
dinem comparari ad causam primam". Omnis enim creatura constituitur in esse ab 
efficiente", et conformatur ad exemplar, et ordinatur ad finem": aec per hoc est una, vera, 
bona", modificata, speciosa, ordinata, mensurata, discreta et ponderata; est enim pondus 
inclinatio ordinativa ?". Et haec quidem generaliter dicta sunt de omni creatura", sive» onim 
corporea, sive incorporea, sive ex uirisque constituta ?, sicut est natura humana". ROMA 


vel consti- 

tuta ADEH 
et editt. Nor. 
Arg. Aug. 


Ap Carum I. 


! ,Differt dicere, secundum Augustinum (Ab. 11. de 
Civ. Dei c. 6), aliquid fieri er tempore et 2» tempore et 
cum tempore. Er enim importat ordinem, 4» importat 
continentiam , Cum importat simultatem; et ideo nihil est 
factum in tempore, nec ex tempore, nisi quod exceditur 
à tempore. Quia igitur tempus et ea, quae in primordio 
temporis creata sunt, a tempore non exceduntur; ideo 
dicit ea esse creata cum tempore, non in tempore, nec ex 
tempore. Et ideo cum Deus dicatur Dominus respectu 
omnis rei creatae, Deus non potuit incipere Dominus esse 
ex tempore, nec in tempore, proprie accipiendo habitudi- 
nem ejus, quod est Ex et I», nos autem in communi ser- 
mone large accipimus." 2. dist. 2. p. 1. dub. 2. — ,No- 
tandum, quod quaedam fiunt cum tempore, ut illa, quo- 
rum ortum non praecessit tempus, sicut angelica natura et 
materia prima: quaedam fiunt in tempore, quae incoepe- 
runt post temporis ortum, sed in tempore non habeat oc- 
casum, ut anima Petri: quaedam fiunt in tempore et sub 
tempore, quae post ortum temporis inchoant et in tempore 
terminantur; cujusmodi sunt mutabilia. Et talia sunt du- 
plieia, quaedam enim fiunt pro tempore et sub tempus, 
et talia transeunt fructu et actu: quaedam pro aeternitate, 
et talia transeunt actu, sed manent radice et fructu, quia 
manet bona voluntas in aeternum remuneranda.^  J/rpos. 
in Lcclen. c. 1. v. 3. Vide etiam Z1. dist. 30. dub. 2. 

? ,Posita causa sufficienti et actuali, ponitur effectus; 
sed Deus ab aeterno fuit causa sufficiens et actualis ipsius 
mundi; ergo etc. Major propositio per se nota est. Minor 
patet, scilicet. quod Deus sit causa sufficiens, quia cum 
nullo extrinseco indigeat ad mundi creationem, sed solum 
. potentia, sapientia et bonitate, et haec in Deo fuerunt 
perfectissima ab aeterno, patet, quod ab aeterno fuit suf- 
ficlens. Quod etiam actualis, patet. Deus enim est actus 
purus et suum velle, ut dicit Philosophus (Arist. 12. Met. 
cont. 39). Et Sancti dicunt, est suum agere; ergo etc. — 
Item, per impossibile. Omne illud, quod incipit agere vel 
producere, cum prius non produceret, exit ab otio in 
actum. Si ergo Deus incipit mundum producere, exit ab 
otio in actum. Sed in omni tali cadit otiositas et mutatio 
sive mutabilitas; ergo circa Deum est otiositas et muta- 
bilitas. Hoc autem est contra summam bonitatem et contra 
summam simplicitatem; ergo hoc est impossibile et blas- 
phemum dicere de Deo, ct ità quod mundus coeperit ... 
Quod objicitur de causae sufficientia et actualitate, dicen- 
dum quod causa sufficiens ad aliquid est duobus modis, 
aut operans per naturam, aut per voluntatem et rationem. 
Si operans per naturam, sie, statim cum est, producit. Si 


autem operans per voluntatem, quamvis sit sufficiens, non 
oportuit quod, statim cum est, operetur, operatur enim 
secundum sapientiam et discretionem, et ita considerat 
congruitatem. Quoniam igitur non conveniebat naturae 
ipsius creaturae aeternitas, nec decebat Deum alicui hane 
nobilissimam conditionem donare; ideo divina voluntas, 
quae operatur secundum divinam sapientiam, produxit non 
ab aeterno, sed in tempore; quia sicut produxit, sic et 
disposuit et sic voluit, ab aeterno enim voluit producere 
tune quando produxit, sicut ego nunc volo cras audire 
Missam. Et ita patet, quod sufficientia non cogit. Simi- 
liter de actualitate dicendum, quod causa duobus modis 
potest esse in actu. Aut in se, ut si dicam: sol lucet. 
Aut in effectu, ut si dicam: sol illuminat. Primo modo 
Deus semper fuit in actu, quoniam ipse est actus purus, 
nihil habens admixtum de possibili. Alio modo non sem- 
per in actu, non enim semper fuit producens. Quod ob- 
jicitur secundo, si de non producente factus est producens, 
mutatus est ab otio in acetum, dicendum quod quoddam 
est agens, cujus actio et productio addit aliquid supra 
agentem et. producentem. Tale, cum de non agente fit 
agens, variatur aliquo modo; et in tali ante operationem 
cadit otium, et in operatione additur complementum. Aliud 
est agens, quod est sua actio; et tali nihil omnino ad- 
venit, cum producit, nec etiam in eo fit aliquid, quod non 
prius infuit: et tale nec recipit complementum in operando, 
nec in non operando est otiosum, nec cum de non produ- 
cente fit producens, mutatur ab otio in actum. Tale autem 
est Deus etiam secundum philosophos, qui posuerunt Deum 
simplicissimum. Patet ergo, quod stulta est eorum ratio. 
Si enim propter otium vitandum res ab aeterno produ- 
xisset, sine rebus perfectum bonum non esset, ac per hoc 
nee cum rebus, quia perfectissimum seipso perfectum est. 
Rursus, si propter immutationem oporteret res ab aeterno 
esso, nihil posset nune de novo producere. Qualis igitur 
Deus esset, qui nune nihil per se posset? Haec omnia 
dementiam indicant magis quam philosophiam, vel rationem 
aliquam. Si tu quaeras, qualiter possit capi, quod Deus 
agat seipso, et tamen non incipiat agere, dicendum quod 
Sj hoec non possit plene capi propter imaginationem con- 


junetam, potest tamen necessaria ratione convinci: et si 
) 3 


quis à sensibilibus se trahat ad intelligibilia aspicienda, 
aliquo modo perciperet. Si enim quis quaerat, utrum 
Angelus possit facere lutum figuli, cum non habeat manus, 
vel projicere lapidem; respondebitur quod potest, quia 
hoe potest sola virtute sui absque organo, quod potest 
anima cum corpore et membro suo. Si igitur Angelus 


112 PARS 
propter suam simplicitatem et perfectionem tantum ex- 
cedit hominem, ut possit facere sine organo medio illud, 
ad quod homo necessario indiget organo, posset etiam 
facere per unum, quod homo potest per plura; quanto 
magis Deus, qui est in fine totius simplicitatis et perfectio- 
nis absque omni medio suae voluntatis imperio, quae non 
est aliud quam ipse, potest omnia producere, ac per hoc 
in producendo immutabilis permanere? Et sic potest. homo 
manuduci ad hoc intelligendum. Hoc autem perfectius 
capiet, si quis ista duo potest in suo opifice contemplari, 
scilicet. quod est perfectissimus et simplicissimus. Quia 
perfectissimus, omnia, quae sunt perfectionis, ei attribuun- 
tur. Quia simplicissimus, nullam diversitatem in eo po- 
nunt; ac per hoc nec ponunt ullam varietatem, nec mu- 
tabilitatem ; ideo, stabilis manens, dat cuncta moveri (Doét. 
|. 3. de consol. metr. 9).^ 2. dist. 1. p. 1. a. 1. q. 2. ad 
4. et 5. 

3 ,Materiale principium, ex quo res est, aut est ma- 
teriale et transiens formaliter ... sicut ex grano frumenti 
herba... et sic est defectio. Aut est materiale et per- 
manens... sieut vas fit de argento ... et sic est proten- 
sio. Aut est materiale et permanens et agens ... ut ri- 
vus ex fonte et lacus ex rivo ... et sic est derivatio." 
1. dist. 18. dub. 4. Cfr. quoque 2. dist 1. p. 1. a. 1. q. 1. 

* ,0mnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est 
niil (Jo. 1, 3). Hic describitur Verbum per compara- 
tionem ad id, quod per Verbum dicitur. Et hoc quantum 
ad quatuor conditiones; describit enim ipsum, ut prin- 
cipium creationis sufficiens, ut indeficiens, ut praecogno- 
scens, ut aliis cognitionem praebens. Et per has quatuor 
conditiones plures haereses eliduntur. Primo ergo dicitur 
ipsum principium sufficiens, quia ad omnia producenda 
sufficit. Ideo dieitur: Omnia per ipsum facta sunt, scilicet 
a Deo Patre per Verbum; quia (fvccl. 18, 1): Qui vivit in 
aeternum, creavit omnia simul, e& hoc per Verbum. Unde 
in Psalmo (32, 9; ac 148, 5): Dixit, et facta sunt. Au- 
gustinus (//b. Confess. 11. c. 7. n. 9): Verbo tibi coaeterno 
dicis quaecumque dicis et fit quod dicis, nec aliter quam 
dicendo facis. Et sine ipso factum est nihil. Hic notatur 
secunda conditio, scilicet quod est principium indeficiens, 
quia nulli operationi deest; nam Pater sine Verbo nihil 
facit (Jo. 5, 19): Quaecumque enim Pater facit, haec et 
Fülius similiter facit. Similiter creatura sine Verbo coope- 
rante nihil facit (Jo. 15, 5): Sine me nihil potestis facere. 
Et in hoc perfecte eliditur haeresis Manichaeorum, qui 
posuerunt duo principia, et quaedam produci a Deo lucis, 
quaedam a Deo tenebrarum. Non enim intellexerunt, quo- 
modo omnia per Verbum facta sunt. Quod factum est, 
?n $pso vita erat, et vita erat luv hominum. Hic notatur 
tertia conditio, scilicet quod est principium praecognoscens; 
quia omnia sunt in ipso, antequam fiant, et in ipso vivunt 
atque subsistunt, sicut arca in mente artificis. Unde Au- 
gustinus (Ub. 6. de TYrón. c. 10. n. 11) dicit, quod Filius 
est ars plena omnium rationum viventium (Eccl. 23, 29), 
Domino enim Deo, antequam crearentur, omnia sunt. agnita; 
sic et post perfectum respicit omnia. Ideo rationes in 
ipso vivunt, quia non transmutantur (Jacob. 1, 17): Apud 
ipswm mon est transmutatio, mec vicissitudinis obumbratio; 
et transmutatio nonnulla mors est. Et vita erat lur homi- 
"wm. "Tangitur hic quarta conditio, quae est aliis cogni- 


I, 1. 


tionem praebens. Ideo dicitur /wr hominum, quia homines 
illuminat et videre facit. Uude in Psalmo (4, 7): Signa- 
tum est super nos lumen vultus tu? Domine. Sine quo lu- 
mine non est videre, sicut dicit Augustinus (Tract. in Jo. 
n. 18. 19; Soliq. l. 1. c. S). Quia sicut non videt oculus, 
nisi a luce corporali illuminetur; sic non videt intellectus, 
nisi a luce spiritualissima illustretur. Et licet omnibus 
cognitionem praebeat, non tamen omnibus praebet com- 
prehensionem sui, quia peccatores per ipsam cognoscunt, 
et ipsam non comprehendunt; et ideo dicit: E lur in 
tenebris lucet, cum peccatores facit vera cognoscere. .E/ 
tenebrae eam. non comprehenderunt; quia infidelitatis tene- 
bris obcaecati, et absentes luci non cognoscunt (Gen. 1, 2) : 
Tenebrae erant super faciem abyssi, id est, infidelitas in 
facie cordis humani. Unde ad Ephesios (5, S8): F'uistis 
aliquando tenebrae; nunc autem lux in Domino (1. Jo. 1, 5): 
Deus lux est, et tenebrae in eo non. sunt ullae. Si dixerimus, 
quoniam societatem habemus cum eo, el in tenebris ambula- 
mus, mentimur et veritatem non facimus. Et per hoc eli- 
ditur error ille, qui posuit omnia a fortuna, nee esse pro- 
videntiam, nec Deum cognoscere acta nostra. Comment. 
in Ev. Jo. c. 1. v. 38—5. nn. 9—193. Supplem. Vol. 1. 

$ 2. dist. 1. p. 1. a. 2. q. 1. 

$ ,Deus, cum sit actus purus, atque causa omnium re- 
rum sufficiens, immediate omnia produxit.* 2. dist. 1. p. 1. 
a. 2. q. 2. 

' ,Quamvis divina essentia non habeat vere respectum 
ad creaturam, tamen contingit eam intelligere et signifi 
care per modum respectus; nec tamen intellectus est va- 
nus propter hoc, quod totam rationem respectus realis 
ponit in creatura. Quoniam igitur hujusmodi nomina di- 
cunt respectum, & quo imponuntur, quamvis imponantur 
essentiae; ideo dicuntur secundum exigentiam illius re- 
spectus. Ideo intelligendum, quod quaedam dicunt respe- 
etum solum, ut Dominus; quaedam etiam effectum, ut 
ereator et justus: et utraque sunt sub duplici differentia, 
quia aut important respectum ad rem praesentem, aut ad 
rem futuram, sive ad rem in actu vel habitu. Primo 
modo, quia ponunt creaturam 1n actu, dicunt solum respe- 
ctum, cum creatura incipit. Secundo modo, ab aeterno. 
Secundum hoe ergo, si Dominus et Creator important re- 
spectum in actu, ab aeterno non possunt dici; si autem 
in habitu, possunt. Tamen usus communis accipit hujus- 
modi nomina, ut connotant in actu; et ideo dicit Augusti- 
nus (0. 5. de Tyin. c. 16) ea dici cum tempore." 1. dist. 
30. dub. 1. 

$ ,Primo modo aspectus contemplantis res in seipsis 
considerans, videt in eis pondus, numerum et mensuram. 
Pondus, quoad situm ubi inclinantur, numerum quo distin- 
guuntur, et mensuram qua limitantur. Ac per hoe videt 
in eis modum, speciem et ordinem, nec non substantiam, 
virtutem et operationem; ex quibus consurgere potest, si- 
cut ex vebtigio, ad intelligendum potentiam, sapientiam 
et bonitatem Creatoris immensam.^ Itiner. c. 1. n. 11. 

? ,Ordo importat habitudinem; et quia habitudo in 
creaturis ratione imperfectionis dicit dependentiam, ideo 
in creaturis importat dependentiam." 1. dist. 20. a. 2. 
q. 1. ad 5. — ,Deus non dat unicuique simpliciter melius, 
quia tune non faceret res ordinatas, sed aequaliter per- 
fectas; et hoc repugnaret perfectioni, quia si omnia essent 


PAnS II, 1. 


aequalia, non essent omnia, ut dicit Augustinus (Contr. 
adv. Leg. et Proph. c. 4). Cum ergo dicitur quod Deus 
dat unicuique, quod sibi melius est, hoc intelligendum est 
secundum exigentiam ordinis et naturae." 2. dist. 1. p. 2. 
a. 1. q. 2. ad 4. et 5. — ,KEst perfectio quantum ad esse 
primum, et est perfectio quantum ad esse secundum. Et 
perfectio quantum ad esse secundum duplex est. Quae- 
dam enim est, quae habet ortum a perfectione secundum 
esse primum, sicut illa perfectio, quae attenditur in aeci- 
dentibus, quae oriuntur ex principiis subjecti. Est alia 
perfectio quantum ad esse secundum, quae non eausatur 
& perfectione secundum esse primum, sed potius est supra 
illud, sicut est perfectio in esse gratuito vel glorioso, quae 
quidem est in nobis, non ex nobis, sed ex Deo. Cum 
ergo dicitur, quod Dei perfecta sunt opera, hoc intelligitur 
quantum ad esse primum et quantum ad esse secundum, 
quod causatur ab illo. Quantum autem ad illud esse, se- 
eundum quod non causatur a perfectione secundum esse 
primum, veritatem non habet. Non enim fecit Deus 
omnes beatos et gloriosos, sed illos solos beatificavit, quos 
praedestinavit conformes fieri imaginis Filéi sui (Rom. 8, 29), 
hoc enim disponit dare per merita tamquam bonum lau- 
dabile.^ 2. dist. 29. a. 1. q. 2. ad 3. 

1? ,Tempus dicitur tripliciter, communiter et proprie 
et magis proprie. Communiter, secundum quod dicit men- 
suram de non esse ad esse; et hoc modo est in omnibus, 
quia omnia initium habuerunt... Alio modo proprie, prout 
importat variationem, sive in substantia, sive in affectione; 
et sic adhue substantia spiritualis habet tempus quantum 
ad mutationes affectuum. Tertio modo magis proprie, 
prout est mensura excedens; et sic est corruptibilium et 
non omnium.^ Exp. in Ecclen. c. 8. v. 1. 

^! ,Nullius causae habitudo cadit in Deum respectu sui, 
sed respectu creaturarum, et aliarum causarum habitudines 
in Deo recipiuntur, circumscripta dependentia, propter hoc 
quod sonat imperfectionem." 1. dist. 19. p. 2. a. 1. q. 3. 
ad 2. 

!* Et quia ,o0mne creatum, totum quod est et quod 
habet, à Deo habet; ergo impossibile est aliquid nec ad 
momentum conservari in esse, nisi Deo conservante." Imo 
dicendum quod non solum omnem actionem, verum etiam 
omnem conservationem necesse est a Deo esse. Et ratio 
hujus est necessitas et indigentia ex parte creaturae. 
Omnis enim creatura ex nihilo est, et aliunde habet esse. 
Quia ex nihilo est, ideo quodammodo vana est et vani- 
tati subjecta est. Quia vero aliunde habet esse, ideo esso 
est sibi quodammodo accidentale: contrario modo est in 
Deo. Unde Hilarius (Ub. 7. de Trin.): Esse non est ac- 
cidens Deo, sed subsistens veritas et manens causa et 
naturalis generis proprietas. Sicut igitur vanum non po- 
test fulciri nisi per verum et stabile, et accidens non po- 
test fuleiri nisi per subjectum; sic esse creaturae non po- 
test conservari absque munificentia creaítricis essentiae." 
2. dist. 37. a. 1. q. 2. fund. 4. et concl. — ,Deus magis 
est intimus unicuique rei, quam ipsa sibi; et plus pendet 
esse rei a Deo conservante, quam ab ipsis principiis in- 
trinsecis." 3. dist. 29. a. 1. q. 2. ad 6. 

13 ,Est ordo rerum in universo, et hic appropriatur sa- 
pientiae; et est ordo rerum in finem, et hic appropriatur 
bonitati." 1. dist. 3. p. 1. dub. 7. 


8. Bonaventurae Breviloq. 


113 


1^ ,Fieri propter divinam bonitatem est dupliciter, aut 
ostendendam, et sic facta sunt cuncta, omnia enim divinam 


. exprimunt bonitatem; aut participandam, et hoc dupliciter, 


aut quia sunt nata participare, aut quia serviunt partici- 
pantibus. Primo modo conditae sunt creaturae spirituales, 
secundo modo corporales, istae tamen aliquo modo parti- 
cipant, sed in earum participatione status non est, sed 
ordinatur ad ulteriorem. 2. dist. 1. p. 2. a. 1. q. 2. ad 1. 
— $,In nobis bonum proprium differt à bono communi, 
sed in Deo bonum suum est bonum commune, nam ipse 
est bonum omnis boni. Si ergo effectum non ordinaret 
ad se, vel non faceret propter se (cum ipse sit bonum, a 
quo omne bonum), jam effectus non esset bonus. bid. 
a. 2. q. 1. ad 1. 

55 ,Dieendum quod res creata habet tripliciter con- 
siderari. Aut in se, aut in comparatione ad alias crea- 
turas, aut in comparatione ad causam primam. Et secun- 
dum hos omnes modos contingit reperire Trinitatem du- 
plieiter. Si enim consideratur quantum in se, vel quan- 
tum ad se, hoe est, aut quantum ad substantiam prin- 
cipiorum, et sic est illa Trinitas: Materia, forma, compo- 
sitio, quae ponuntur in libro de regul/s fidei. Aut quan- 
tum ad habitudines; sic est ila de Sapientia (11, 21): 
Omnia in mumero, pondere et mensura. disposuisti. In nu- 
mero enim intelligitur principiorum distinctio; in pondere, 
propria ipsorum inclinatio; in mensura, eorum ad invicem 
proportio. Item si consideretur una creatura in compara- 
tione ad alias creaturas, hoc potest esse, aut in quantum 
agit actione naturali; et sic sumitur illa Trinitas Dionysii: 
Substantia, virtus et operatio; aut in quantum agit actio- 
ne spirituali; et sic illa Augustini (de $3. q.): Quo con- 
stat, quo congruit, quo discernitur; et ultimum refertur 
ad animam. $Si autem considerantur in comparatione ad 
Deum, hoe potest esse dupliciter. Aut in quantum refe- 
runtur tantum; et sic est ill: Modus, species et ordo. 
Aut in quantum referuntur et assimilantur; et sic est illa: 
Unitas, veritas, bonitas. Quoniam ergo vestigium atten- 
ditur in comparatione ad Deum proprie, ideo in his ulti- 
mis conditionibus proprie accipitur vestigium. Et quia 
magna est inter istas comparationes convenientia; ideo 
Magister miscet haec ad invicem propter multam con- 
venientiam et respondentiam; quia unitas respondet modo, 
qui respicit Deum ut causa efficientem; veritas speciei, 
quae respicit ipsum ut exemplar; bonitas ordini, qui re- 
spicit Deum ut finem." 1. dist. 3. p. 1. dub. 6. Cfr. quo- 
que 2. dist. 35. a. 2. per int., et Centiloq. p. 3. $ 8. 

1$ ,Multitudo in rebus est a principio uno, quia est 
primum principium unice unum. Quia enim est principium 
simpliciter primum, ideo foecundum et potens est foecun- 
ditate infinita et immensa. Si enim unitas, quae est prima 
in genere numeri, est principium à quo possunt infiniti 
numeri egredi, et punctus a quo infinitae lineae; ergo 
quod est simpliciter primum, est ita potens, quod omnino 
immensum. Propter ergo immensitatem infinita potest, sed 
propter immensitatis manifestationem multa de thesauris 
suis profert, non omnia, quia effectus non potest aequari 
virtuti ipsius primae causae. Quia vero est unice unum, 
ideo simplicissimum et spiritualissimum et perfectissimum. 
Et quia simplicissimum, maximae potentiae; quia spiritua- 
lissimum, maximae sapientiae; quia perfectissimum est, 

15 


114 pAnS Il, 2. 


bonitatis summae. Quia maximae potentiae, multa potest; principio uno, quia primum et unum, exit multitudo." 
quia maximae sapientiae, multa novit; quia summae boni- — 2. dist. 1. p. 2. a. 1. q. 1. 


tatis, multa vult producere et se communicare; et ideo a ''" Centiloq. p. 3. sect. 9. Vide infra cay. II. 
CAPUT II. 
De natura eorporali quantum ad fieri. 
(Natura oorporea fuit oreata ex nihilo anie omnem diem; — dislinota per triduum; — ornata el consummaia per alterum iri- 
duum. — Cur maluerit Deus per successionem lemporum res oreare.) 


Natura' vero corporea nobis consideranda est quantum ad fieri et quantum ad 
esse et quantum ad operari De natura vero corporea quantum ad fieri, haec specialiter 
tenenda sunt, scilicet quod sex diebus sit in esse producta, ita quod 2m principio, ante 
omnem diem, creavit Deus caelum et terram (Gen. 1, 1) *. Prima vero die formata est 
lux': secunda firmamentum factum est in medio aquarum: tertia die separatae sunt 

vero om. ed. aquae a terra et congregatae in locum unum": quarta vero die" caelum ornatum est 
luminaribus': quinta aér et aqua volatilibus et piscibus": sexta terra animalibus* et 


b) Ab opere 


ABcpEFGH hominibus ": septima vero die requievit Deus" non a labore, nec" opere, cum usque 
et editt. Arg. 


ve nune operetur", sed a novarum specierum conditione (I); quia omnia fecerat vel in si- 
ns "mili, sieut illa, quae propagantur, vel? in seminali ratione, sicut illa, quae aliis modis 
introducuntur in esse". 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia enim res manant a 
primo principio et perfectissimo, tale autem est omnipotentissimum, sapientissimum et 
benevolentissimum; ideo oportuit, quod sie producerentur in esse, ut in earum produ- 

ia ""'etjone reluceret ^ triplex nobilitas praedicta et excellentia". Et ideo triformis fuit ope- 
ratio divina ad mundanam machinam producendam, scilicet creatio, quae appropriate 
respondet omnipotentiae; distinctio, quae respondet sapientiae; ornatus, qui respondet 
bonitati largissimae". Et quoniam creatio est de nihilo", ideo fuit in principio ante 
omnem diem, tanquam omnium rerum et temporum fundamentum ". 

Rursus, quia distinctio corporum mundi attenditur secundum triplicem modum, 
ideo facta fuit per triduum. Est enim distinctio naturae luminosae a perspicua et opaca", 

1,""* et haec facta est in prima die in divisione lucis a tenebris"; et? est distinctio naturae 
perspicuae à perspicua, et haec facta est secunda die in divisione aquarum ab aquis; et 
est distinctio naturae perspicuae ab opaca, et haec facta est tertia die in divisione aqua- 
rum a terris: In his autem implicite datur intelligi distinetio caelestium et elementa- 

0 Ene rium ?, secundum quod post declarabitur. Sie igitur distinctio fieri debuit per triduum. 


(I) Sufficiat indicare híc loci impiam illam ae absurdissimam transformismi doctrinam, a materialismo, 
tamquam rivulus a fonte, profluentem, quam a praecipuo ejus assertore Darwinismwm passim appellant. Iujus 
figmenti fautores docere conantur species animalium in prineipio paucas numero fuisse, at per successivam 
evolutionem et derivationem eas multiplicari et transmutari, sive transformari a minus perfecta ad perfectio- 
rem, ipso homine non excepto, quem a simiis originem traxisse non erubescunt asserere. lis optime convenit 
illud Psalmi (48, 21): Homo, cum in honore esset, non intellexit: comparatus est. jumentis insipientibus et. similis 
factus est illis. Carolus Darwin Anglus an. 1859 librum edidit, in quo totus est ut ostendat in principio 
rerum non omnes species sibi invicem independenter creatas fuisse, sed unam ab alia descendere. Huic au- 
tem principio innixus, anno 1871 aliud protulit volumen de hominis origine, in quo regem naturae a belluis 
originem duxisse impudenter asseruit. 


PARS II, 2. 


115 


Et quia ornatus correspondet distinctioni, ideo similiter tribus diebus debuit con- 
summari. Est enim ornatus naturae luminosae, et hic factus est quarta die, in formatione 
stellarum et solis? et lunae; et est" ornatus naturae perspicuae, et hic factus est quinta 
die, in" qua ex aquis facti sunt pisces et aves ad ornatum aéris et aquae; et est or- 
natus naturae opacae, scilicet terrae, et hic factus est sexta die, in quo factae sunt be- 
stiae, facta sunt et reptilia, facta est etiam ad consummationem omnium natura humana". 
Haec autem omnia, licet potuerit Deus? facere in instanti, maluit tamen per successio- 
nem temporum, tum propter distinctam et claram repraesentationem potentiae, sapientiae 
et? bonitatis"; tum propter convenientem correspondentiam dierum sive temporum et 
operationum; tum etiam, ut, sicut? in prima mundi conditione fieri debebant seminaria 
operum fiendorum, sic fierent et praefigurationes " temporum futurorum. Unde in illis 
sex" diebus quasi seminaliter praecessit distinctio omnium temporum, quae explicantur » 


per decursum sex aetatum". 


Et hinc est, quod sex diebus operum additur septimus 


quietis"; qui dies non scribitur habere vesperam, non quia non habuit dies illa noctem 
succedentem, sed ad praefigurandum ? animarum quietem, quae nunquam habebit finem. 
Si autem diceretur alio modo, quod omnia essent simul facta, tunc omnes hi septem 


dies ad considerationem angelicam referrentur 
est magis Scripturae consonus et auctoritatibus Sanctorum ", et qui praecesserunt et etiam 93 Etsm em. 


p) 25 


qui secuti sunt beatum Augustinum (Epist. 55. ad Januar. c. 9). 


Ap Carvur Il. 


! ,Uniuscujusque forma substantialis et completiva di- 
citur species, natura et essentia; et hoc secundum multi- 
plicem considerationem. Potest enim considerari in se, et 
sic dicitur essentia. Potest considerari in comparatione 
ad operationem propriam, et sic dicitur natura. Potest 
iterum considerari in comparatione ad nostram cognitio- 
nem, et sic dicitur species." 1. dist. 51. p. 2. dub. 4. 

? ,Praepositio cum suo causali tripliciter potest accipi. 
Uno modo, ut dicat purum ordinem; et sic idem est fa- 
cere 2^ principio et facere ante alia, ita quod connotet 
privationem respectu alicujus temporalis prioris, et connotet 
praepositionem posterioris. Alio modo potest importare 
habitudinem mensurae; et tunc i» principio idem est quod 
in primo instanti temporis. Tertio modo potest importare 
habitudinem causae; et tunc sensus est 2n principio, id est, 
in Filio, dicitur creasse, secundum quod dicitur in Psalmo 
(108, 24) : Omnia in. sapientia fecisti, Domine; ut sic note- 
tur non tantum causa efficiens, sed etiam exemplaris. Omnes 
istae expositiones verae sunt et catholicae et poer eas 
eliduntur tres errores circa mundi productionem. 2. dist. 1. 
p. 1. dub. 2. — ,ln principio, id est, in Filio, creavit 
Deus caelum et terram . . . Haec praepositio J» potest 
importare causalitatem , et potest importare identitatem. 
Causalitatem, ut cum dicitur: Omnia sunt in Deo; iden- 
titatem, ut cum dicitur: Pater cst in Filio ... Dico igitur, 
quod convenienter dicitur Deus operari in Filio, ot ratione 
identitatis, quia Pater operans est in Filio, et ratione cau- 
salitatis, quia Filius est causa effectus producti a Patre." 
2. dist. 13. dub. 4. 


* ,Dupliceem modum computandi diem accipimus in 
Seriptura. Primus, in quo dies praecedens copulatur nocti 
sequenti: et hoc quidem fuit in prima dierum enumera- 
tione, in quo, ut dicit Magister, praefigurabatur lapsus fu- 
turus a luce gratiae in tenebras culpae. Alius modus com- 
putandi dies attenditur in solemnitatum custoditione, in 
quo nox praecedens connumeratur diei sequenti: et hoc 
vult dicere a vespera in vesperam, ut praecedat nox et 
sequatur dies, quia eramus aliquando tenebrae, nunc autem 
lux in. Domino (Ephes. 5, 8) . .. Licet autem hae duae 
distinctiones in Seriptura maxime exprimantur, quatuor 
tamen modis, secundum diversorum computationes, " dies 
distingui consueverunt. Graeci enim computant diem a 
mane in mane, quia tunc primo apparet sol: Hebraei vero 
a vespera in vesperam, quia tunc incipiunt solemnmizare: 
astronomi vero a meridie in meridiem, quia tunc est sol 
in majori virtute: sancta Ecclesia a media nocte usque ad 
mediam noctem, quia tunc natus est Christus." Ibid. dub. 1. 

* ,Etsi multae sint expositiones hujus verbi: [» prin- 
cipio creavit. Deus caelum et terram; quatuor tamen' sunt 
principales ... Una expositio est, quod caelum et terram 
unam et eandem materiam nominant, scilicet materiam 
informem omnium corporalium, prout tamen de ipsa debe- 
bant fieri duorum corporum genera, scilicet caelestia et 
elementaria, ut sit sensus: In principio creavit Deus cae- 
lum el terram, id est, materiam, ex qua debebat fieri cae- 
lum et omnia elementa... Alia vero expositio est ab hac 
expositione valde longinqua, quia nomine caeli vult in- 
telligere naturam spiritualem, nomine terrae naturam cor- 

15* 


Verumtamen primus modus dicendi p ster 


116 


poralem, ut sit sensus: I» principio creavit Deus. caelum 
et terram, id est, angelicam naturam et materiam primam... 
Tertia expositio, quasi media inter has duas, est expositio 
Hugonis, qui dicit per terram intelligi terrenum elemen- 
tum, et per caelum tria alia elementa, quae similiter super 
terram cireumquaque in modum nebulae erant expansa, 
eti in una confusione permixta, sive potius in una per- 
mixtione confusa circumquaque suspensa, quae eo usque 
in altum protendebatur, quousque nunc summitas corpo- 
reae naturae pertingit... Quarta expositio, quae com- 
munior est secundum expositores, planior est, quod per 
caelum intelligatur caelum empyreum, quod est Angelorum 
habitaculum, in quo Angeli sunt creati: per terram vero 
materia omnium corporum intra ipsum contentorum, sive 
caelestium, sive terrestrium." 2. dist. 12. dub. 1. 

$ 2. dist. 18. per integr. 

6 2. dist. 14. p. 1. a. 1. q. 2. et p. 2. dub. 2. 

' 2. dist. 14. p. 2. dub. 3; et a. 2. qq. 1—3. 

? 2. dist. 15. dub. 1. 

? 2. dist. 15. a. 1. qq. 2—3. 

19 "Occurrit autem triplex ratio ad praesens, quare 
post omnia productus est homo, scilicet propter partium 
corporis multitudinem, propter animae et corporis distan- 
tiam et propter totius compositi perfectionem. — Propter 
partium corporis multitudinem debuit homo ultimo pro- 
duci, cum enim corpus ejus sit completissimum inter ce- 
tera corpora, et quanto aliquid completius, tanto posterius, 
post omnia producendus erat. Propter animae et corporis 
distantiam debuit fieri post cetera, quia enim distat anima 
& corpore, et non solum sicut forma a materia, sed etiam 
sicut spirituale a corporali, et sicut perpetuum a corrupti- 
bili; ideo magna distantia temporis debuit intervenire inter 
productionem hominis quantum ad materiale principium 
et conjunctionem suarum partium, ut per distantiam tem- 
poris intelligeretur distantia principiorum constituentium. 
Et propter totius compositi perfectionem post cetera de- 
buit homo produci, quia enim homo sua dignitate et com- 
plemento finis es& omnium corporalium; ideo post omnia 
erat producendus, ut sua productione finiret et compleret 
omnia praecedentia, sicut finis complet, quod ad ipsum 
ordinari habet.^ 2. dist. 15. a. 2. q. 2. 

15! ,Omnis artifex perfectus opus inchoat, ut ad per- 
fectionem perducat, et sicut intendit, ita facit, si per omnia 
sufficientia virtutis agentis sibi suppetit; cum autem ad 
perfectionem deduxerit, habet quod intendit; omne autem 
operans propter quid, obtento eo, propter quod agit, quie- 
Scit: omnis igitur agens perfectus sic operatur, ut aliquando 
quiescat. Cum igitur Deus sit agens perfectissimum in 
producendo ipsum universum, necesse est ergo ipsum ali- 
quando quiescere; sed cum duplex sit agens, quoddam 
quod movetur et laborat in sua operatione, quoddam vero, 
quod nec mutatur, nec variatur; illud quod primo modo 
agit, quiescit per quietationem, quae quidem est privatio 
motus et laboris, sicut est agens creatum; illud vero, quod 
secundo modo agit, quiescit quietatione, non quae sit la- 
boris vel fatigationis privatio, sed quae est cessatio ab 
opere propter ipsius perfectionem: et sic dicitur Deus ab 
omni opere quievisse, cum universum produxerit ad esse 
perfectum, et sic quievit, cum ad perfectum esse deduxit." 
2. dist. 15. a. 2. q. 3. 


PARS II, 2. 


1? ,Est opus primae conditionis, et hoc consistit in 
creatione rerum, quae spectant ad complementum universi, 
et includit in se creationem, distinctionem et ornatum. Et 
hoe perfectum fuit in sex diebus. Ab hoc opere Dominus 
requievit. Aliud est opus conservationis; ei quia res non 
possunt conservari in seipsis, quia natae sunt per naturam 
corrumpi, consistit hoc opus in transmutatione, propaga- 
tione e£ animarum creatione. Et hoc opere operatur Deus, 
et cooperatur naturae cooperanti." Comm. in Ew. Jo. c. 5. 
v. 18. n. 327. vol. I. Supplem. 

13 Novum dicitur dupliciter. Uno modo dicitur novum 
contra antiquitatem cursus naturae et consuetudinem ra- 
tionalis creaturae; et sic Deus non cessavit in sex diebus 
facere novam creaturam, immo multa facit miraculose et 
mirabiliter contra solitum cursum naturae et consuetudinis 
humanae: et ista nova dici possunt. Alio modo dicitur 
novum, cujus nulla similitudo praecessit, nec etiam aliquod 
principium creatum, quod esset ipsius seminarium. Eit sic 
dicit Magister in proposito, quod novam creaturam facere 
cessavit. Et dicitur etiam in Ecclesiaste (1, 10): Nihil 
sub sole novum. Nihil enim produxit, cujus non fecerit 
aliquo modo simile, vel eujus non produxerit principium 
seminale in operibus sex dierum... Aliter posset dici, 
quod requievit facere novam creaturam, quae quidem sit 
de necessitate perfectionis universi: productio autem Christi 
excedit universi complementum, et ideo purae gratiao est, 
et dicitur Deus fecisse novum, cum mulier circumdedit 
virum* (Jer. 31, 22). 2. dist. 15. dub. 4. 

1 Ratio seminalis est potentia activa indita materiae, 
et illam potentiam activam constat esse essentiam formae, 
eum ex ea fiat forma mediante operatione naturae, quae 
non producit aliquid ex nihilo." 2. dist. 18. a. 1. q. 9. — 
,Eorum, quae successione producuntur, quaedam fuerunt 
in prima rerum distinctione producta in simili, sed non in 
ratione seminali, utpote animae rationales, quae scilicet pro- 
ducuntur per creationem; et ideo non habent rationem semi- 
nalem, in simili tamen productae sunt, quando producta fuit 
anima Adae, post cujus productionem non producitur nova 
gpecies, quamvis producantur nova individua. Quaedam sunt, 
quae producta sunt in primis diebus quantum ad rationem 
seminalem, sed non in simili, sicut sunt ea, quae generan- 
tur per putrefactionem et per diversarum specierum com- 
mixtionem. Quaedam sunt, quae producta sunt et in ra- 
tione seminali et in simili, sicut plantae et bruta animalia, 
quae producuntur per propagationem. Et ad haec tria 
rerum genera possunt reduci genera omnia, quao fiunt. 
Et propterea non dicitur Deus producere aliqua de novo, 
secundum quod dicitur in Ecclesiaste (1, 10), quod mihil 
novum sub sole; sed dicitur ab omni opere requievisse, quia 
nihil producit, quod prius non fuerit, vcl in simili specie, 
vel in ratione seminali, quae tunc erant de primaria con- 
stitutione universi. 2. dist. 15. a. 2. q. 3. ad 5. 6. Cfr. 
2. dist. 18. a. 1. q. 2. 

1$ ,Finis conditionis rei, sive rerum conditarum, prin- 
cipalior est Dei gloria, sive bonitas, quam creaturae uti- 
litas. Sicut enim patet (Prov. 16, 4): Universa. propter 
semetipsum operatus est. Dominus; sed non propter suam 
utilitatem, vel indigentiam, quia ait in Psalmo (15, 2): 
Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum 
non eges; ergo propter sui gloriam, non, inquam, propter 


PAnS II, 2. 


gloriam augendam, sed propter gloriam manifestandam et 
propter gloriam suam communicandam, in cujus mani- 
festatione et participatione attenditur summa utilitas crea- 
turae, videlicet ejus glorificatio, sive beatificatio." 2. dist. 1. 
p. 2. a. 2. q. 1. Ofr. Itiner. c. 1. n. 1£. Vide inferius ad 
cap. V. 

1$ ;Deus potuit facere hune mundum meliorem quoad 
augmentum substantiae, non autem quantum ad specifi- 
cam gradus nobilitatem." — ,Excessus bonitatis substan- 
tialis in rebus potest attendi dupliciter. Aut quantum ad 
essentiarum nobilitatem et gradus; et sic dicitur, quod 
species hominis melior est et nobilior specie asini. Aut 
quantum ad esse, prout concernit additionem sive augmen- 
tum; sic dicitur, quod marea auri melior est uncia, non 
quia nobiliorem habet formam, vel essentiam, sed quia 
plus habet de auri substantia, ae per hoc de bonitate et 
valore. Quando ergo quaeritur, utrum Deus potuerit mun- 
dum facere meliorem quantum ad substantiam partium, si 
tu intelligas de excessu quantum ad primum modum, quod 
mundus constaret ex nobilioribus essentiis, dico quod idem 
mundus, qui est nunc, non potuit fieri melior, quia non 
esset iste, sed alius: sicut si iste, qui factus est homo, 
fuisset factus Angelus, non esset ille qui est. Quia tamen 
posse ejus non est arctatum, nec limitatum, non video 
quare non potuisset alium mundum meliorem facere hoc 
genere melioritatis. Si autem intelligas quantum ad se- 
cundum modum, sic dico, quod non solum alium, verum 
eliam hune potuit facere meliorem, sicut et majorem; et 
8i fecisset, non esset alius; sicut posset facere, quod isto 
puer esset iià magnus ut gigas, et plus haberet de sub- 
Stantia et virtute, et tamen non esset alius, quam est. 
Concedo ergo rationes probantes, quod Deus simpliciter 
potuit alium mundum quantum ad substantiam partium 
fecisse meliorem; et etiam hunc quantum ad magnitudi- 
nem partium et virtutem, non tamen quantum ad essen- 
tiarum nobilitatem majorem. Et hoc vult Augustinus (T7. 3. 
de lib. arb. c. 5) dicere in praemissa auctoritate de libero 
arbitrio, quod nulla essentia nobilior potest cogitari esse 
in hoc mundo rationabiliter, quae non sit ibi. Nam si 
cogites meliores esse partes, hoc est, aut secundum totum, 
aut secundum partem: si secundum totum, jam non istum 
mundum cogitas, sed alium: si secundum partem, tunc 
ergo tollis ordinem et perfectionem de hoc mundo; ut si 
cogites, quod Deus fecisset lunam ita lucidam, ut ost sol, 
vel terram sieut caelum, non rationabiliter cogitas, quia 
perimis universum; non enim essot omnia, si essent ao- 
qualia: et hoc est quod dicit Augustinus de libero arbi- 
trio. ((b. S3. q. 41. et. lib. 1. coutra adv. leg. et prophet. 
|. 3. c. 5): Non est vera ratio, sed invidiae infirmitas, 
cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaveris, jam nihil 
aliud inferius fieri velle, tanquam si perfecto caelo nollos 
terram factam esse, utique omnino inique cogitares." .... 
Partium integralium mundi, quae a Deo pendent immo- 
diate, proprietates si absolute considerentur, melioros fieri 
potuerunt: si vero relative ad invicem et ad finem, nequa- 
quam.^ — ,Cum quaeritur de melioritate partium uni- 
versi, potest quaeri quantum ad duplex genus partium: 
aut quantum ad partes manentes, sicut natura intellectua- 
lis, rationalis, caelestis et elementaris: aut quantum ad 
partes transeuntos, sicut hic homo ct hic equus. Si quan- 


11' 


tum ad partes transeuntes, sic sine distinctiono concedo, 
quod possunt, ut in pluribus, quantum ad proprietates, 
fieri meliores, quia non sunt de substantia universi, nec 
sunt a solo Deo, sed a Deo simul operante cum agente 
particulari, quod impeditur et deficit. Si autem intelliga- 
mus de partibus, quae sunt de constitutione et integritate 
mundi, et immediate sunt a Deo, cum quaeritur, utrum 
potuerint fieri meliores, quantum ad proprietates, distin- 
guendum est, quia aut loqueris de ipsis absolute, aut de 
ipsis in relatione ad finem. Si de ipsis absolute, patet 
quod meliores conditiones potuerunt habere. Si de ipsis 
in relatione ad invicem, vel ad finem, optimas habuerunt 
proprietates; quod patet, quia sicut dicit Augustinus: 
Meliores judicavit Deus homines, si ei liberaliter deser- 
virent. Similiter melius fuit, quod omnes homines essent 
ex uno, et ita quod haberent corpus animale, et secundum 
exigentiam ejus necesse fuit alias creaturas corporales 
disponi in motu ot corruptibilitate.^ 1. dist. 44. a. 1. qq. 1 
et 2. 

5 2. dist. 12. a. 1. q. 3., et a. 2. q. 9. 

19 Oreatio caeli et terrae, secundum omnes, fuit ante 
omnem diem, quantum ad ordinem naturae, quantum vero 
ad ordinem temporis, sive durationis, diversimode sense- 
runt diversi. Quidam senserunt, quod non fuit aliqua 
mora inter creationem et distinctionis incoeptionem ; imo 
Statim cum producta fuit illa materia et lux, quae diem 
faciebat, non fuit morula aliqua intermedia. Aliis autem 
videtur, quod fuit mora temporis interjacens inter terrae 
ereationem et lucis factionem: et istud videtur magis con- 
sonum sententiae expositorum . .. Utrumque tamen potuit 
esse verum, nec aliquod horum usquequaque est certum." 
2. dist. 19. a. 2. q. 2. Advertendum autem est, ,quod 
dupliciter est loqui de materia, aut secundum quod existit 
in natura, aut secundum quod consideratur ab anima. 3Si 
secundum quod consideratur ab anima, sic potest consi- 
derari informis, sive per privationem formae distinctae, 
sive per privationem etiam omnis formae: et sic dieit Au- 
gustinus (Conf. 12) essentiam materiae intelligi. Nam ma- 
teria secundum sui essentiam est informis por possibili- 
tatem omnimodam ; oct dum sie consideratur, formarum 
ipsa capacitas, sivo possibilitas, est sibi pro forma. Est 
iterum loqui de materia, secundum quod habet esse in 
natura; et sic nunquam est praeter locum et tempus, sive 
praeter quietem et motum. Et hoc modo non solummodo 
non congruit, immo etiam impossibile est materiam infor- 
mem existere per privationem omnis formae. Et hoc est, 
quod dicit Magister et Hugo do S. Victore, et omnes in 
hoc tractatores consenserunt, quod illa materia, quae primo 
producta est por creationem, non fuit in omnimoda possi- 
bilitate, sive in carentia omnis formae.^ Ibid. a. 1. q. 1. 

1 ,Etsi materia ex omni parte esset influentiam lucis 
aequaliter nata suscipere, illa tamen lux non poterat un- 
dique illuminare, sicut ot sol non potest; et ideo, cum ex 
una parte illuminabatur, ex alia parte erat obscura. Et 
quia ad lumen uniformiter erat disposita, cum non posset 
simul illuminari, oportebat illuminari successive; ot ita 
oportebat fieri noctem ot diem. Si tu quaeris, quare Deus 
non fecit lucem ita sufficientem, quod undique posset illu- 
minare, dicendum quod si sic fecisset, per illam lucem esset 
illuminatio, sed non horarum distinctio, nec temporalis 


118 


successio. Divinae autem dispositioni placuit mundum 
quasi carmen pulcherrimum quodam decursu temporum 
venustare." 2. dist. 13. a. 1. q. 2. ad 2. 

? , Tenebrae semper accipiuntur privative. Et quoniam 
privatio requirit constantiam alicujus subjecti, tenebra 
semper aliquid praesupponit in obliquo, nunquam enim 
est tenebra, nisi sit aliquid, quod tenebretur. Unde tene- 
bra non dicit tantum non existentiam lucis, sed etiam cum 
hoe addit aptitudinem corporis illuminabilis. Quia ergo 
tenebra privationem dicit, ideo dicitur esse facta: quia 
vero aliquid ponit in obliquo, ideo non est aeterna. 8i 
ergo alicubi dicatur, quod tenebra nihil est, hoc dicitur 
quantum ad illud, quod dicit tenebram in recto, sicut di- 
citur: caecitas nihil est. Si vero dicatur, quod tenebrae 
aliquid sunt, vel quod divisae sunt, vel quod benedicunt 
Dominum, hoc dicitur ratione ojus, circa quod sunt." 2. dist. 
12. dub. 2. 

^! ,In productione rerum sensibilium servatus est ordo 
convenientissimus, tam si attendas finem et materiam, quam 
praeeccellentiam perfectionis naturae." 2. dist. 15. «a. 2. 
q. 2. Vide quoque De S. Script. Mater. $ 9. Supplem. 
vol. 1. 

?? ,Produxit Deus trinus et unus differentiam triplicem 
creaturae. Nam produxit creaturam pure corporalem, ut 
est mundialis machina; creaturam pure spiritualem, ut est 
natura angelica; creaturam ex utraque compositam, ut est 
natura humana. Sic enim decuit Deum producere varia 
et diversa, ut multiplicitas creaturae faceret perfectionem 
universi, quae consistit in amplitudine ambitus, in suffi- 
cientia ordinis et influentia bonitatis, ex quibus etiam di- 
vina potentia, sapientia et bonitas innotescit. Decuit nam- 
que Deum sic res producere, ut essent ad manifestationem 
suae potentiae; quae quidem apparuit in productione crea- 
turarum summe distantium, et earumdem conjunctione, ut 
patet in natura humana, in qua corporeum et incorporeum 
uniuntur. Item decuit Deum sic res producere, ut essent 
in manifestationem suae sapientiae, quae maxime ex per- 
fectione ordinis declaratur; qui quidem ordo necessario 
tria requirit, scilicet infimum, medium et supremum. In- 
fimum fuit natura corporalis, supremum natura spiritualis, 
medium natura composita ex utraque. Item decuit Deum 
Sic res producere, ut essent in manifestationem suae boni- 
tatis et benevolentiae, quae maxime consistit in diffusione 
el communicatione in alterum. Sic ergo divina bonitas 
communicavit actum nobilissimum, qui est vivere oet intel- 
ligere, ut non tantum daret alii potentiam vivendi et in- 
telligendi, sed etiam potentiam se communicandi alii; quod 
factum est in homine, in quo spiritualis vita et intellectiva 
perficit corporalem." Centiloq. p. 3. sect. 9. 

?3 Secundum tropologiam autem ot allegoriam simul, 
intelligitur per septem dies virtus Spiritus septiformis, et 
octavus esi perseverantia finalis, quae nunquam deficit. 
Prima ergo pertinet ad lucem fidei, quia prima die facta 
est lux: Justorum semita quasi lux splendens procedit, et 
crescit usque ad perfeclam. diem (Prov. 4, 18). Secunda 
vero ad firmitatem spei, in qua factum fuit firmamentum: 
Fortissimum solatium habeamus, qui confugimus ad. tenen- 
dam propositam spem, quam sicut anchoram habemus ani- 
mae tutam ac. firmam. etc. (Hebr. 6, 19). "Tertia ad viri- 
ditatem caritatis, quando terra germinat: Justi, quasi vi- 


PAnS II, 2. 


rens folium, germinabunt (Prov. 11, 28). Gregorius: Non 
habet aliquid viriditatis ramus boni operis, nisi manserit 
in radice caritatis (hom. 27. in Ev.) Quarta ad lumino- 
sam discretionem prudentiae, quae viget in virili aetate: 
Memento Creatoris tui in diebus juventutis tuae, antequam 
veniat tempus affliclionis tuae, ei. appropinquent. anni, de 
quibus dicas: Non mihi placent. (Eccl. 12, 1). | Lucetis sicut 
luminaria i& mundo (Philipp. 2, 15). Quinta ad fortitudi- 
nem potentiae, quae probatur in aquis tribulationis: Sa/- 
vum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad 
animam meam (Ps. 68, 1). Misit de summo et accepit. me, 
et. assumpsit me de aquis mullis (Ps. 17, 17). Sexta ad 
rectitudinem justitiae, propter severitatem respectu bestia- 
lium motuum et pietatem respectu hominum: Scies quod 
pacem habeat. tabernaculum tuum, et. visitans speciem. tuam, 
non peccabis (Job 5,24). Septima ad sanctificationem tem- 
perantiae: Vade ad populum, et sanctifica illos hodie et cras: 
laventque vestimenta sua (Exod. 19, 10). Et in Exodo (20, 8): 
Memento, ut. diem sabbati sanctifices. Octava ad consum- 
mationem finalis perseverantiae: Erant feriae tabernaculo- 
rum seplem diebus (Lev. 23, 34). Octavus dies erit cele- 
berrimus atque sanctissimus, quia erit de transitu hujus 
vitae ad gloriam supernam. Unde etiam: Domine, ne in 
furore tuo arguas me (Ps. 6, 1), intitulatur Psalmus pro 
octava. Ewpos. in Luc. c. 2. v. 21. Ofr. etiam in Hexaem. 
serm, 15. circa medium, et. serm. 16. per integ.; De Profectu 
lelig. lib. 2. c. 65, et superius Proém. $ 3; nee non in- 
ferius Part. VII. cap. VII. | 

?^ ^ Quoniam Deus omnia fecit propter hominis instru- 
etionem, ut hominem non solum verbo, sed etiam opere 
erudiret, sicut sex diebus dedit homini licentiam operandi 
et intendendi rebus inferioribus, et sicut septimo die ab 
omni opere cessavit; sic voluit, quod septimo die homo 
ab omni opere cessaret, et ei per contemplationem. inhae- 
reret, et inhaerendo quiesceret. Et quia in hac inhaesione 
homo obtinet a Deo ampliationem benedictionis et sancti- 
tatis; ideo dies septimus dicitur a Deo benedictus et sancti- 
ficatus (Gen. 2, 3), non ratione sui, sed ratione illius, quod 
Dominus deputavit in illo fieri." 2. dist. 15. dub. 5. 

?| Deum materiam primam non perfecte statim for- 
matam creasse sacrae Scripturae testimoniis probabilius 
est, licet oppositum humanae rationi magis consonum vi- 
deatur. — Ad praedictorum intelligentiam notandum est, 
quod cirea hanc quaestionem diversae sunt Sanctorum 
opiniones. Quidam enim Sancti in hae quaestione magis 
secuti sunt viam theologicam, trahentes rationem ad ea, 
quae sunt fidei. Quidam vero, inter quos praecipuus fuit 
Augustinus, magis secuti sunt viam philosophicam, quae illa 
ponit, quae videntur magis rationi consona, unde et intelle- 
etum Scripturae trahit ad rationis confirmationem ot attesta- 
tionem. Unde cum videatur rationabilius a summa potentia 
omnia produci simul, et mora temporis interjacentis nullius 
videatur esse utilitatis, vel necessitatis, posuit omnia simul 
esse producta; suam positionem confirmans per auctori- 
tates sacrae Seripturae, et exponens illud, quod videtur 
sibi contradieere, videlicet de dierum distinctione, osten- 
dens quod illi dies non fuerunt dies materiales, sed potius 
spirituales, qui omnes simul potuerunt esso; et haec po- 
sitio multum fuit rationabilis, et valde subtilis. Verum- 
tamen quia ad hanc positionem videtur intellectus Seri- 


PARS II, 2. 


pturae distrahi, et securius est et magis meritorium intel- 
lectum nostrum et rationem omnino Scripturae supponere, 
quam ipsam aliquo modo distrahere; ideo communiter 
aliqui Doctores, et qui praecesserunt Augustinum, et qui 
secuti sunt, sic intellexerunt et posuerunt, sicut textus in 
litera. saerae Scripturae Genesis sonare videtur. Unde 
posuerunt omnia materialia et corporalia simul esse creata 
in materia, sed per senarium dierum esse distincta in 
forma. Hane positionem, etsi minus videatur rationabilis 
quam alia, non tamen est irrationabile sustinere. Quam- 
vis enim ratio non percipiat hujus positionis congruitatem, 
prout considerationi suae innittur, percipit tamen, prout 
sub lumine fidei captivatur. Est enim hujus successivae 
formationis et distinctionis ratio quadruplex, videlicet li- 
teralis, moralis, allegorica et anagogica. Literalis in hoc, 
quod Deus non tantum intendit facere, quantum potest, 
tantum etiam communicare creaturae, quantum potest re- 
cipere. Unde cum possit dare beatitudinem absque meri- 
tis, vult tamen quod mereamur. Sic cum possit statim 
perficere materiam, maluit tamen ipsam sub quadam in- 
formitate et imperfectione facere, ut ex sua imperfectione 
quasi materia ad Deum clamaret, ut ipsam perficeret. Et 
hoc idem voluit per senarium dierum differre, ut in per- 
fectione numeri simul ostenderetur perfectio universi (Aug. 
de gen. ad lit. lib. 4. c. 2). Secundum enim arithmeticum 
senarius est numerus perfectus, quia constat ex omnibus 
8ui8 partibus aliquotis, ita quod non deficit, nec excrescit. 
Partes autem aliquotae dicuntur, quae sumptae aliquotiens 
reddunt totum. Ratio moralis est, ut in hoc erudiatur 
homo, quod sieut materia corporea per seipsam informis 
existit, tunc autem formatur, cum divina bonitas ejus in- 
formitati tribuit formam; sie anima formari non potest 
per seipsam, nisi Deus gratiam suam infundat, cui etiam 
numerus senarius attestatur, quia tempus est merendi per 
universum tempus vitae praesentis, ut postmodum detur 
homini quies; quia non pervenitur ad perfectionem meriti 
usque ad consummationem gratiae finalis, post quam nulla 
sequitur vespera; et ideo dies septimus non habet sibi 
assignatum vespere in Scriptura.  Allegorica vero ratio 
est, quia sieut expresse Augustinus (de Gen. lib. 4. c. 4. 
et. lib. ult. de Civ. Dei c. ull. in fin.) ostendit, in illa prima 
mundi conditione, quae est distincta per senarium, totum 
spatium decursus mundi praesentis seeundum sex aetates 
praesignatur; ut primus dies aetati primae respondeat, se- 
eundus secundae, et sie deinceps, secundum quod plane 
adaptat Augustinus (super Gen. ad literam), quod hic longum 
esset repetere. Ratio autem anagogica est, ut in illa die- 
rum distinctione intelligatur perfectio cognitionis in an- 
gelica natura beatificata, secundum quod plane ostendit 
Augustinus (super Gen. ad. literam quasi per totum). Quod 
ideo vocat ad literam, quia expositionem istam, quam alii 
reputabant anagogicam, dicit legislatorem intendisse ad 
literam; nihil tamen ibi asserendo dicit, sed protestatur 
ipse modo inquisitorio se ibi procedere. Et sicut patet 
ex ejus intentione ibidem, magis volebat intellectum ex 
Seriptura elicere, ex quo Seriptura non posset a viris phi- 
losophieis derideri, nec propter hoc aliquis naturali philo- 
sophia imbutus a fidei veritate retardari, sicut ipse ali- 
quando fuerat retardatus, magis, inquam, quam intellectum 
principalem exponere, quem ibi habuit legislator, et magis 


119 


intendit ostendere, quid creatum fuerit, vel tunc potuerit, 
quam quid factum fuerit. Et in 12 Confess. ostenditur, 
quod una et eadem Scriptura multipliciter potest intelligi, 
et in omnibus sensibus vere, quorum nullus Spiritum san- 
etum latuit, ex cujus inspiratione Scriptura edita fuit et 
in hoe manifeste ostendit, quod aliis non contradicit." 
2. dist. 12. a. 1. q. 2. Ofr. etiam 2. dést. 13. a. 1. q. 1. 
Materia prima in sua creatione imperfecta quadam forma 
fuit formata, quae non omne desiderium ad formam ex- 
pleret, sed esset dispositio quaedam ad ulteriores recipien- 
das formas. — ,Ad praedictorum intelligentiam notan- 
dum, quod informitatem illius materiae corporalis diversi- 
mode intellexerunt diversi. | Quidam namque voluerunt 
dicere, quod materia illa diceretur chaos propter forma- 
rum multitudinem et contrarietatem, quae erat in partibus 
materiae; ita quod illae partes non distinguebantur ad 
invicem secundum loca determinata, nec ita proportiona- 
liter invieem jungebantur, ut ex eis resultaret aliquod 
mixtum completum; et ideo erat ibi quaedam permixtio 
non proportionis, sed confusionis. Et sicut non erat ibi 
proportionalis mixtio, ita nec ibi erat regularis actio, immo 
cujusdam pugnae confusio, ita ut calida pugnarent frigidis, 
et humida siccis: et sic recte posset materia illa chaos 
appellari. Sed iste modus ponendi potius est poóticus, 
quam philosophicus, quia magis sequitur imaginationis 
fictionem, quam rationem, cum secundum istam positionem 
ponantur elementa illam materiam sic productam natura- 
liter praecedere, quod nec rationi consonat, nece sacrae 
Seripturae. Et ideo est alius modus dicendi rationabilior, 
quod materia illa producta est sub aliqua forma, sed illa 
non erat forma completa, nec dans materiae esse com- 
pletum; et ideo non sie informabat, quin adhue materia 
diceretur informis, nec appetitum materiae adeo finiebat, 
quin adhue materia alias formas appeteret: et ideo dispo- 
sitio erat ad formas ulteriores, non completa perfectio. 
Et quoniam ad multas formas materia informis appetitum 
et inclinationem habebat; ideo quamvis illa forma non 
haberet in se naturas diversas, tamen materia in diversis 
suis partibus quamdam diversitatem imperfectam habebat, 
non ex diversis actibus completis, sed magis ex appetiti- 
bus ad diversa, et ideo permixta dicit et confusa. Sicut 
exemplum ponitur in embryone, quod actu habet unam 
formam et figuram quamdam massae carnis, illa tamen 
est dispositio ad diversas membrorum figurationes. Istud 
tamen non est omnino simile, quia forma illa non erat 
tantae actualitatis, sicut est forma embryonis, nec in tanta 
propinquitate ad eduetionem formarum sequentium, sieut 
forma embryonis ad eductionem membrorum. Forma enim 
embryonis est visibilis, et per vim naturae ad perfectam 
completionem est perducibilis; illa vero materia sub tali 
forma ineomposita erat et invisibilis, et ad formas sub- 
sequentes sola divina virtute et operatione poterat per- 
duci; et ideo propter imperfectionem formae illius materia 
illa dicitur informis, et propter indeterminatum appetitum 
multarum formarum confusa dicitur et permixta. Et haee 
positio satis videtur esse intelligibilis et probabilis." Ibid. q. 3. 
?$5 Non debemus auctoritates Sanctorum ad nostram 
trahere rationem, sed magis e converso rationem nostram 
auctoritatibus Sanetorum subjicere, ubi non continent ex- 
pressam absurditatem.^ 1. dist. 15. p. 1. a. 1. q. 4. 


120 PARS Il, 3. 


CAPUT III. 
De natura eorporali, quantum ad esse. 


(Mundus consistit in natura caelesti — et elementari.) 


a) Tenenda De natura vero corporea quantum ad esse tenendum est", quod corporalis mundi 

DE machina tota consistit in natura caelesti et elementari", ita quod caelests distincta est 

UUU* jn tres caelos principales, scilicet. empyreum, crystallinum et firmamentum. Intra firma- 

94we»o». mentum autem ?, quod est caelum stellatum, continentur septem orbes septem plane- 
tarum, qui sunt: Saturnus, Jupiter, Mars, Sol, Venus, Mercurius, Luna. Natura vero 
elementaris in quatuor sphaeras distinguitur, scilicet ignis, aéris, aquae et terrae; et 
sic procedendo a summo cardine caeli usque ad centrum terrae, decem concurrunt orbes 
caelestes et quatuor sphaerae elementares, ex quibus integratur et constituitur tota ma- 
china mundi sensibilis, distincte, perfecte et ordinate. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum natura corporalis 
ad perfectionem sui, et expressionem sapientiae multiformis primi principii, requirat multi- 
formitatem formarum ', sicut apparet in mineralibus, plantis et animalibus; necesse fuit 

Pe ponere aliqua corpora simplicia, quae multiformiter possunt ^ misceri, ad introductionem 
formarum multüformium; et talis est natura subjecta contrarietati, et haec est elemen- 

Jue"We. taris. Necesse etiam fuit fieri naturam, per quam haberent haec contraria in mixto 

tf" eonciliari; et talis est natura elongata a contrarietate, cujusmodi est natura lucis et cor- 
poris supercaelestis. 

Et quoniam mixtio fieri non potest nisi per contraria agentia et patientia; ideo 

^ 5t necesse fuit duplicem contrarietatem fieri in elementis, scilicet? quantum ad qualitates 


om. ibid. 


fau. activas, quae sunt calidum et? frigidum, et quantum ad passivas, quae sunt humidum 


et siccum. Et quia quodlibet elementum agit et patitur; 1deo quodlibet habet duas qua- 
litates, unam activam et aliam passivam; ita tamen, quod unam principalem et propriam, 
») Ain alteram accidentalem vel acquisitam ": aec per hoc necesse est tantum quatuor esse ele- 


accid. vel 
acq. restitui 


ex ed, Ye. menta, secundum quatuor qualitates praedictas, quadrupliciter combinatas ?. 
ned Natura autem caelestis? aut est uniformis et immobilis, et haec est empyreum, 
eredi. No. quia lux pura?: aut mobilis et multiformis, et sic est? firmamentum : aut mobilis et ? 
Arg. Aug. 
ea 
| superas liDum ^. Quartum membrum, scilicet quod sit multiforme et immobile, non potest stare, 
lestis ed. . : . . . . . . ZEE 
1484. quia mulüformitas disponit ad motus varietatem, non ad uniformem quietem. Sunt igi- 
m. : s à eq 
»i — tur tres caeli, quorum primum per totum est luminosum, scilicet empyreum: secundum 
Il) Et om.ibid. : ace 
? conjunctum, scilicet 
firmamentum. Cum igitur tres sint caeli incorruptibiles et. quatuor elementa variabilia, 
ut fiat debita connexio, concordia et correspondentia, disposuit Deus septem orbes pla- 
culum essent et junctura inferiorum elementarium orbium et superiorum caelestium, ad 
») Mirabile perficiendum et. decorandum universum, quod secundum numerales " proportiones ordina- 


Legitur et in 
tas ABCDEF 
E . . . . . 

ve; uniformis, et sic caelum medium inter empyreum et stellatum, quod est caelum crystal- 
j) Supercae- 
k) Est o 
m) Uisque per totum perspicuum, scilicet crystallnum: tertium ex utroque 

netarum, qui sua varietate motuum et incorruptibilitate formarum, quasi quoddam vin- 
U'* oJ tum dicitur et connexum denario caelestium orbium et quaternario elementorum, redden- 


PAnS II, 4. 


121 


tibus ipsum proportionaliter tam pulchrum, quam perfectum et ordinatum, ut suo modo - 


suum repraesentet primcipium. 


Ap Capur III. 


' ,Mundus sensibilis imitatur mundum archetypum in 
quantum potest, sed deficit. In illo enim est summa pul- 
chritudo per omnimodam unitatem; hie autem, si esset 
unitas, non esset pulchritudo, quia non esset ordo, nec 
perfectio. Et ideo, ut mundus hic imitaretur in perfectione 
et pulchritudine, oportuit, quod haberet multitudinem, ut 
multa facerent, quod unum facere per se non posset." 
2. dist. 1. p. 2. a. 1. q. 1. ad 3. 

? ,Ponendum est illud caelum (empyreum), quia per- 
suadet ratio finis triplex. Una est perfectio universi, alia 
est propter motum firmamenti, tertia principalis propter 
habitationem hominis beati. Et quoniam finis imponit ne- 
cessitatem his, quae sunt ad finem, propter perfectionem 
universi necesse est ipsum esse uniforme. Quia cum sit 
caelum luminosum difforme, si non esset caelum uniforme, 
non esset universum completum. Propter motum firma- 
menti ponendum est ipsum immobile, ut motus mobilis 
fiat eirea immobile, scilicet. centrum, et intra continens 
immobile et locans, scilicet empyreum. Propter habita- 
eulum hominis beati ponendum est ipsum luminositatis 
perfectae, ut habitatio congruat suo habitatori. Ex his 
ergo colligitur, quare sit factum, et cujus sit dispositionis 
inter alios caelos, quia uniforme et immobile et luminosi- 
tatis perfectae." 2. dist. 2. p. 2. a. 1. q. 1. 

3 ,Firmamentum et ignis elementum diversam sortiun- 
tur naturam, quamvis propter analogiam, quam habent in 
caliditate et lumine, firmamentum ignem dixerint Patres 
sancti.^ 2. dist. 14. p. 1. a. 1. q. 2. 

* ,Supra firmamentum, sicut dicit Scriptura (Gen. 1, 


6—9), sunt aquae, quae tamen non habent naturam et 
speciem aquae elementi, censentur tamen aguae nomine 
propter convenientiam in aliqua proprietate. Unde no- 
tandum est, quod aqua ista tres habet proprietates, habet 
enim perspicuitatem, habet frigiditatem, habet nihilominus 
gravitatem. Quantum ad naturam perspicuitatis hae aquae 
et illae conveniunt, eo quod habent naturam receptivam 
luminis e£ quodammodo retentivam ... Quantum autem 
ad naturam gravitatis simpliciter differunt, illae enim aquae 
nullo modo sunt graves, nec appetunt deorsum. Quantum 
vero ad naturam frigiditatis partim .conveniunt, partim 
differunt. Conveniunt enim in hoc, quod utraeque sunt 
frigidae effective; differunt autem in hoc, quod istae sunt 
frigidae formaliter, ille vero minime. Et secundum hoc 
patet, quod nomen aquae tripliciter accipitur in primaria 
rerum distinctione. Aliquando pro informi materia, ut ibi: 
Spiritus Domini ferebatur etc. Aliquando pro natura trans- 
parenti et luminis retentiva, ut ibi: Fiat firmamentum n 
medio aquarum. Aliquando pro ipso elemento aqueo, ut 
ibi: Congregentur aquae in locum unum, Et sic patet, quod 
super firmamentum verae sunt aquae, sicut dicit Scriptura, 
et auctoritates Sanctorum ; quia illud intendunt persuadere. 
Patet etiam, quod non sunt ibi aquae elementares, sive 
ejusdem naturae, cujus sunt aquae istae... Hane autem 
viam satis sustinere possumus probabiliter, cum nihil videa- 
tur sibi obviare." lbid. g. 1. 

* Mystice nomine caeli significantur Angeli, Apostoli, 
judices et praelati, Religiosi et contemplativi et Doctores 
S. Seripturae. Cfr. S. D. De Eccles. Hierarchia p. 4. c. 1—5. 


CAPUT IV. 
De natura eorporali, quantum ad operari et influere. 


(Caelestis influunt in terrestria, quantum ad effeotivam produotionem; — in terrestria et elementaria, quantum ad dislinotivam 
signifioationem ; — non tamen certe signant futura contingentia; — neque influunt super liberum arbitrium.) 


De natura corporali quantum ad operari, hoc tenendum est, scilicet" quod cae- « sue 
lestia influunt in terrestria et elementaria, quantum ad distinctivam significationem tem- 
porum, scilice£. dierum, mensium et annorum. Sic enim dicit Scriptura, quod sent ón 
signa et tempora et dies et annos (Gen. 1, 14). Influunt etiam " quantum ad effectivam wsian on. 
productionem rerum generabilium et corruptibilium, scilicet mineralium, vegetabilium, 
sensibilium et corporum humanorum. Sic tamen sunt in? signa temporum ef regimen o i mu. 
operationum, ut non sint certa signa futurorum contingentium, nec influant super libe- 
rum arbitrium per vim constellationum, quam dixerunt aliqui philosophi esse fatum '. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum in corporibus 
caelestibus propter proximitatem ad primum principium sit lux, motus, calor et virtus; 


lux ratione suae formae et speciei, motus respectu superioris influentis, calor respectu 
10 


8. Bonaventurae Breviloq. 


122 PAnS Il, 4. 


inferioris naturae susciplentis, virtus vero omnibus modis praedictis; cum, inquam, ita 
sions ipM Sit, caelestia corpora per lumen et motum sunt in^ distinctiones temporum, scilicet diei, 
secundum lucem solis et motum firmamenti; mensis, secundum motum lunae in circulo 
obliquo; anni, secundum motum solis in eodem circulo; temporum vero, secundum va- 
rium planetarum motum, distantiam et concursum, ascensum et descensum, retrograda- 
tionem et statum, ex quibus oritur diversitas in temporibus". Per virtutem autem et 
Qemess. calorem influunt ad productionem eorum *, quae ex elementis generantur '?, excitando, 
ug. Nor. edge. conciliando *; ità quod secundum conciliationem contrariorum ab aequalitate 
0nemae-- remotam ^ influunt in mineralia, secundum oconciliationem ab aequalitate minus ? longin- 
n gin "'quam in vegetabilia, secundum conciliationem aequalitati proximantem in sensibilia ", se- 
cundum vero conciliationem aequalem in corpora humana, quae disposita sunt ad no- 
bilissimam formam, quae est anima rationalis, ad quam ordinatur et terminatur appeti- 


wu». tus omnis naturae sensibilis et corporalis'", ut per eam, quae est forma, ens, vivens, 
vens atn. sentiens et intelligens ?, quasi ad modum circuli intelligibilis reducatur ad suum princi- 
» Qus, Dium, in quo m et beatificetur. Et quoniam? in illud tendit per liberum ar- 
Preces Ditrium ; ideo quantum ad arbitrii libertatem praecellit" omnem virtutem corporalem: 

i ac per hoc cuncta.nata sunt sibi servire, nihil autem sibi dominari habet, nisi solus 
Jie sd Deus, non fatum, sive vis positionis " iidurem "^ Et propterea indubitanter verum est", 


rum, ed. Ven. 
et 1484. 


m) Verumest 


quod sumus finis omnium eorum, quae sunt, et omnia corporalia facta sunt ad bed: 
indubiobar num obsequium ', ut ex illis? omnibus accendatur homo ad laudandum et amandum 
p « factorem universorum, eujus providentia cuncta disponuntur. Haec autem sensibilis cor- 
poralium machina est tanquam quaedam domus a summo opifice homini fabricata, donec 
ad domum veniat non manu factam in caelis (2. Cor. 5, 1), ut sicut anima M rà- 
tione corporis et status meriti, nunc est in terris, sic aliquando corpus, ratione animae 
et status praemi, sit in caelis. 


Ap Caprur IV. 


! ,De fato aliter loquitur Boétius et aliter Augustinus. —aceipit fatum Bo&tius et Augustinus. Et propter hoe non 


Boétius enim loquitur de fato, prout est aliquid secundum 
veritatem; et sic fatum nominat ordinem in rebus mobi- 
libus ad divinam providentiam relatum, ordinem, inquam, 
non solum seeundum naturam et causam necessariam, sed 
etiam secundum libertatem voluntatis et contingentiam. 
Dicit enim sie in libro de consolatione (4. prosa 6 circa 
initium) : Providentia cuncta pariter, quamvis diversa, quam- 
vis infinita, complectitur: fatum vero singula dirigit in 
motum, locis, formis et temporibus distributa. Et haec 
temporalis ordinis explicatio in divinae mentis adunata 
prospectu, providentia est; eadem vero adunatio digesta 
atque explicata temporibus fatum vocatur. Et sic patet, 
quod Boétius fatum accipit generaliter ad egressum et 
decursum omnium rerum, sive voluntariarum, sive natura- 
lium, sive necessariarum, sive contingentium. Augustinus 
vero (lib. 5. de Civit. Dei cap. 5) accipit fatum secun- 
dum aestimationem Philosophorum, qui vocant fatum vim 
positionis siderum et constellationum, secundum quam 
cuncta necessario eveniunt in his inferioribus; et sic fatum 
uihil est. Et ostendit ipse, quod nihil sit: et ita aequivoce 


fit assumptio sub medio, sed magis aequivocationis de- 
ceptio, propter quam tollendam de medio dicit Augustinus 
(lib. 5. de Civit. ibidem), quod si quis fatum vocat ordinem 
causarum, quem Deus instituit, cum hoc sit verum, sen- 
tentiam teneat et linguam corrigat, quia secundum com- 
munem usum sic accipitur, sicut mathematici accipere con- 
sueverunt." 2. dist. 14. p. 2. a. 2. q. 3. ad 1. 

* 2. dist. 1á. p. 2. ad dub. 4. 

3 ,Monstrum dicit deordinationem aliquam in natura; 
ergo non est a eausa suprema. Resp. Aliquibus dicendum 
videtur, quod monstrum dicit deordinationem aliquam in 
natura, et dicit etiam substantiam aliquam. — Substantia 
causam habet positivam, quae Deus est; inordinatio illa 
non habet causam positivam, sed privationem, et haec est, 
ut plurimum, improportio virtutis agentis ad materiam. 
Aut enim materia superabundat, aut deficit secundum pro- 
portionem «caloris operantis et virtutis... "Tamen aliter 
posset diei, quod monstra etiam sunt a Deo puniente, 
quando poenae sunt; et sic habent rationem ordinis. Quam- 
vis enim Deus non faciat contra ordinem in finem, facit 


pAnS II, 4. 


tamen econtra solitum cursum naturae frequenter, vel ad 
vindietam, vel ad misericordiam." 1. d?st. 45. dub. 6. 

* ,Deus propter suae bonitatis manifestationem et or- 
dinis sapientiae ostensionem creaturis communicavit posse 
operari, et in alias creaturas effectum suum imprimere, ipso 
tamen non deserente, sed cooperante." 2. dist. 11. a. 1. 
q. 1. ad 5. | 

5 2. dist. 14. p. 2. a. 2. q. 2. 

$ ,Cum ponuntur corpora caelestia imprimere in haec 
inferiora et diversas qualitates generare, hoc non est in- 
telligendum quod eis dent ex se, sed educunt illud, quod 
est in potentia, in actum. Praeterea non est intelligendum, 
quod dent per se solum, sed adjuvando virtutem naturae 
inferioris: hoc autem faciunt tum per virtutem lucis, in qua 
communicant, tum etiam per virtutes proprias, secundum 
quas agunt in haec inferiora, non ut producant sibi simi- 
lia, sed ut influendo conservent, regant et intendant rerum 
inferiorum qualitates et naturas." 
q. 2. ad 3. 

! "Triplex est appetitus, videlicet naturalis, sensualis, 
sive animalis, et rationalis; et quilibet istorum appetituum 
habet suum regimen ... ÁÀd regimen et directionem appe- 
titus naturalis plus spectat dirigi, quam dirigere, ad dire- 
ctivum vero appetitus rationalis proprie spectat dirigere; 
directivum vero appetitus brutalis quodammodo medium 
tenet. Et hinc est, quod naturalia moventur quadam ne- 
cessitate, rationalia vero mera libertate, bruta vero mo- 
ventur quadam impetuositate, quae est infra libertatem et 
supra necessitatem, non enim possunt se omnino reprimere, 
et tamen possunt ad oppositas partes tendere... Igitur 
regula directiva operationis reperitur in rationalibus proprie, 
in sensualibus minus proprie, in naturalibus improprie... 
Intentio proprie accepta, secundum quod dicitur lumen, 
per quod est collatio et tendentia in Deum, accipitur circa 
animae supremum; et ideo hoc modo in solis rationalibus 
reperitur... Intentio vero, prout dicit tendentiam, ordi- 
nem et directionem appetitus ad aliquem terminum vel 
finem quietantem, non tantummodo est in rationalibus, 
immo etiam in brutis." 2. dist. 38. a. 2. q. 1. 

5 ,Mores hominum et eventus futurorum a sideribus 
causari dupliciter potest intelligi, aut necessario et suffi- 
cilenter, aut dispositive et contingenter. Si primo modo 
dicitur, sic non tantum est falsum, imo et haereticum, et 
diabolicum figmentum, quia repugnat christianae religioni, 
repugnat sensui et repugnat etiam rationi... Si autem 
dicantur mores hominum a dispositionibus siderum variari, 
et dispositive et contingenter, sic potest habere veritatem, 
quia nec rationi, nec fidei repugnat. Planum est enim, 
quod dispositio corporis varia multum facit ad variationem 
affectionum et morum animae. Ut plurimum enim anima 
complexiones corporis imitatur; unde cholerici sunt ira- 
cundi, et sanguinei sunt benigni, et melancholici sunt li- 
vidi, et phlegmatiei sunt pigri. Hoc autem non est ne- 
cessario, anima enim suo corpori dominatur, maxime quando 
est adjuta per gratiam, multos enim videmus cholericos 
mansuetos ot melancholicos benignos. Quoniam igitur 
virtus corporum caelestium operatur ad  mixtionem et 
qualitatem complexionum; hinc est, quod per consequens 
operatur quodammodo ad qualitatem morum, valde tamen 
de longinquo, plus enim facit ad qualitatem complexionis 


2. dist. 14. p. 2. a. 2. 


123 


virtus naturae inferioris, quam virtus sideris... Si ergo 
hoe modo quaereretur, utrum impressiones siderum aliquo 
modo disponant ad varietatem morum, respondendum 
esset, quod sie; verumtamen non dispositione necessaria 
et proxima et sufficiente, sed dispositione remota et con- 
tingente. Si autem quaeratur, utrum sit causa sufficiens, 
respondendum est simpliciter, quod non, quia contrarium 
dicere est haereticum." 2. dist. 14. p. 2. a. 2. q. 3. 

? ,Finis, ad quem res ordinantur, duplex est. Quidam 
enim est finis principalis et ultimus , quidam est finis sub 
fine. Si primo modo loquimur de fine, sic omnium crea- 
turarum tam rationalium, quam irrationalium finis est Deus, 
quia omnia propter semetipsum creavit Altissimus (Prov. 
16, 4), omnia enim fecit ad laudem suae bonitatis. Si 
autem loquamur de fine non principali, qui est finis quo- 
dammodo et finis sub fine; sic omnia sensibilia alia facta 
sunt propter hominem. Et hoc insinuat Philosophus (Arist. 
2. physic. cont. 24), cum dicit: Sumus finis nos quodam 
modo omnium eorum, quae sunt. Insinuat etiam Scriptura 
multo excellentius, cum dicit: Faciamus hominem ad ima- 
ginem et. similitudinem nostram, et praesit. piscibus mavis etc. 
(Gen. 1, 26); quia enim homo rationis capax est, ideo 
habet libertatem arbitrii et natus est piscibus dominari; 
quia vero per similitudinem natus est in Deum tendere 
immediate, ideo omnes creaturae irrationales ad ipsum or- 
dinantur, ut mediante ipso in finem ultimum perducantur. 
Et sic concedendae sunt rationes ostendentes animalia pro- 
pter hominem facta esse. Ad dissolutionem autem ratio- 
num, quae inducuntur in contrarium, notandum est, quod 
aliter ordinantur animalia ad hominem secundum statum 
innocentiae, aliter secundum statum naturae lapsae. BSe- 
cundum statum innocentiae ordinantur ad hominem secun- 
dum rationem quadruplicem. Prima ratio est ad mani- 
festandum ejus imperium, quod manifestarent, dum ei per 
omnia obedirent. Secunda ad decorandum hominis habi- 
taculum, perpulehrum enim erat habitaculum hominis ani- 
malium multiplieatione, non solum arborum decorari. Ter- 
tia ad excitandum hominis sensum, ut in ipsorum anima- 
lium naturis diversis videret homo multiformitatem sapien- 
tiae conditoris. Quarta ad moderandum ejus affectum, ut 
dum homo videret animalia secundum rectitudinem suae 
naturae eurrere et amare illud, ad quod naturaliter facta 
sunt, ex hoc excitaretur ad amandum Deum. Et propter 
has rationes non solummodo fecit Deus jumenta, sed etiam 
bestias et pecora, omnia enim faciunt ad hominis utilita- 
tem secundum rationes praedietas. Secundum statum na- 
turae lapsae ordinantur ista animalia ad utilitatem homi- 
nis; sed aliter bestiae et aliter jumenta et pecora. Ju- 
menta enim et pecora ordinantur ad relevandam hominis 
indigentiam quantum ad cibum et quantum ad vestimen- 
tum et quantum ad obsequium, sicut sunt equi et asini, 
et quantum ad solatium, sicut quaedam aves et catuli et 
similia; et sie facta sunt propter hominem ratione qua- 
drupliei. Similiter animalia, sive bestiae noxiae, ordinan- 
tur ad hominem secundum quadruplicem rationem et utili- 
tatem, quam ponit Aug. super Genesim ad litteram lib. 3 
(c. 17) , dicit enim quod aut poenaliter laedunt, aut salu- 
briter exercent, aut utiliter probant, aut ignoranter do- 
cent. Et sic patet, quod tam bestiae, quam reptilia et 
jumenta facta sunt propter hominum, sive in statu inno- 

16 * 


124 


centiae, sive in statu naturae lapsae... Ad illud quod 
objicitur de bestiis, quae sunt contra hominem, dicendum 
quod, homine stante, nulla animalia ipsum offenderent, 
sed omnia sibi mansueta essent, sicut aliquando divino 
imperio ferae crudelissimae Sanctis Dei mansuetae factae 
sunt, ut leones Danieli. Quod autem noceant, vel offen- 
dant, hoc est propter peccatum hominis, non propter no- 
vam potentiam eis datam, sed propter dignitatis praesiden- 


PARS II, 5. 


non laeditur, sed cum efficitur lippus, statim offenditur, 
non propter mutationem factam in sole, sed in oculo: sic 
et in proposito intelligi potest." 2. dést. 15. a. 2. q. 1. concl. 
et ad 3. — ,Quod bestiae, et si qua animalia sunt, quae 
nocere possent, ipsum (Adam) minime laederent, nec in 
somno, nec in vigilia, hoc non erat a natura, sed a spe- 
eciali Dei providentia, quae ita eum custodiebat, ut sub 
pedibus ejus omnia subjacerent, ut nihil cuperet ipsum 


tiam &b homine amissam. Unde sicut oculus sanus a sole offendere, et si cuperet, non valeret." 2. dist. 19. a. 3. q. 1. 


CAPUT V. 


De modo deseribendi ? praedicta in saera Seriptura. 
a) Soribendi 


et 1484. (Sacra Soriptura est doolrina suffioiens de creatione, licet non descendat ad speciales entium naturas describendas: — ordinate 


narrat rerum oonditiones, quantum ad tempus, — ad distinotionem et ornatum, — et quantum ad influentiam: — ordinate taoel seoun- 
dum litteram de Angelorum oondilione et lapsu.) 

Ex jam dictis colligitur, quod, sicut Deus res ordinate condidit, quantum ad tem- 
pus, et ordinate disposuit, quantum ad situm; sic etiam " ordinate gubernat, quantum 
ad influentiam, et Scriptura ordinate narrat, quantum ad doctrinae sufficlentiam ; licet 
non ita explicite describat distinctionem orbium, nec caelestium, nec elementarium, et? 
"bcoerag parum aut nihil dieat de motibus et virtutibus corporum superiorum et de mixtionibus 


b) Etiam om. 
ibid. 


d)Id ed. 1484. 


Aw. Nw elementorum et elementatorum; et, quod plus est, nihil explicite narrat de conditione 
supernorum spirituum, maxime cum describit istud ? universum in esse productum. 
Ratio autem ad intelligentiam praedictorum ? haec est: quia, cum primum prin- 
in. "" ejpium reddat se nobis cognoscibile et per Seripturam' et per creaturam, per librum 
creaturae se manifestat ut principium effectivum, per librum Seripturae ut principium 
reparativum, et principium reparativum non potest cognosci, nisi cognoscatur et effe- 
Pane. clivum ?; ideo sacra Scriptura, licet principaliter agat de operibus reparationis, debet 
Sognonei na nihilominus agere de opere conditionis, in quantum tamen? ducit in cognitionem 
wm, iid. primi principii efficientis et reficientis: et ideo ipsa est cognitio sublimis et salutaris *. 
ww iMi" Sublimis, quia de primo principio effectivo, quod est Deus creator: salutaris, quia de 
ie ""primo principio" reparativo, quod est Christus Salvator et mediator. Rursus, quia 
sublimis est, utpote quia agit de primo principio et ente summo; ideo non descen- 
wa ^ dit ad describendas speciales entium naturas, motus, virtutes et differentias; sed stat 
in quadam generalitate, in qua implicantur specialia, describendo scilicet. conditionem - 
mundi, quantum ad dispositionem et influentiam, quoad naturam luminosam, opacam et 
perviam in generalitate quadam. Et quoniam primum principium, de quo agit, habet 
in se ordinem naturae in existendo, ordinem sapientiae in disponendo, ordinem boni- 
"ABcb se tatis in influendo, ita quod ordo naturae habet in se? simultatem " et aequalitatem, 
4. Ne» ordo sapientiae considerat prioritatem et posterioritatem, ordo bonitatis influentis? su- 
tóm ed 494, Derloritatem et inferioritatem; ideo ad insinuandum ordinem naturae determinat Socri- 
ritererptura, juxta quod Deum operari decebat, quod in principio ante temporis decursum 
») ruisia.fuerit" illa triplex natura de non esse in esse producta, cum dicit: Inm principio creavit 
Deus caelum et terram, et: Spiritus Det ferebatur. super. aquas (Gen. 1, 1—2). Ubi 
nomine caeli insinuatur natura luminosa, nomine terrae natura opaca', nomine aquae 
natura pervia, sive perspicua, sive contrarietati subjecta, sive supra contrarietatem ele- 


PARS Il, 5. 125 


vata. Ubi etiam insinuatur Trinitas aeterna, scilicet Pater in nomine Dei creantis, Fi- 
lus in nomine principii, Spiritus sanctus in nomine spiritus Dei. Et sic intelligendum 
est illud, quod dicitur: Qu v?vit in aeternum, creavit omnia, simul. (Eccl. 18, 1). Non 
quia ea" creavit in chaos omnimodae confusionis, secundum quod finxerunt poétae, cum 2)» «» 
produxerit hane triplicem naturam, summam in summo, mediam in medio et infimam 
in infimo; nec eliam creavit in esse omnimodae distinctionis, cum caelum esset per- 
fectum et terra incomposita, natura vero media, quasi medium tenens, nondum esset ad 
perfectam distinctionem deducta. Ad insinuandum autem ordinem sapientiae in dispo- )4stenon. 
nendo determinat, quod haec triplex natura non simul fuit distincta et ornataP?, sedp orm 
juxta triplicis naturae creatae exigentiam per triduum distincta, et per triduum aliud * jas uua 
ornata; ut sicut Deus in dope triplicem naturam simul — in primordio tem-. 
poris, sic successione temporis" in tripliei mensura temporis, scilicet triplicis diei, tripli- diio 
cem faceret distinctionem naturae triplicis creatae; et rursus in alio triduo triplicem or- 
natum triplicis naturae distinctae. Ad insinuandum vero ordinem bonitatis in influendo 
determinat, quod haec triplex natura collocata est in mundo secundum sub, medium ? 9 Meam. 
et supra, duxit suam mdi et influentiam. Et que luminosum ulesitiinh habet Nor. Arg. 
de specie, ideo sibi debetur? cireumferentia; quia vero? opacum minimum habet de» ner 


ed. 1484. 


specie, ideo sib! debetur" centrum; sed? quia natura? pervia tenet medium, ideo me-, " Et quia 
: "besceie 


dium sortita est? situm. Et quoniam natura corporis pervii et perspicui communis est3. ibid. 
, om. ibid. 
et — omnem contrarietatem sublimatae; ac per hoc caelestis naturae et in caelesti- ho) Peres 
iu lt t lesti d | li licet calid bd uem 
rem "^ sumit à natura caelesti, cum duae sint qualtates activae, scilicet calidum et iri 
? caelum sidereum - lam... et 
pro sicut A 
calidum; sic etiam caelum, quod dicitur aqueum, sive crystallinum, non est essentialiter 
editt. 
cationem, sed secundum efficientiam et influentiam sunt intelligenda. Competit ergo con- 
Rursus, quia ipsa est"" scientia salutaris, ideo non determinat de opere conditio-h» me ew 
exteriorem, angelorum lapsus et conditio, quia non debebat subsequi reparatio'. Quia 
FGBH et editt. 


. . . . . . DAP Et ibid. 
naturae caelesti et elementari, et rursus luminosa utrique *? convenit; ideo recte dicitur, sus. 
en factum in "e aquarum, non quia aquae super caelos sint aquae fluxi- seti 
biles "^, frigidae, graves et^? corruptibiles, sed quia subtiles et incorruptibiles et perviae» " Uirisque 
bus collocandae ratione nobilitatis formae. Collocantur etiam ratione virtutis et influen- 5) P ?* 
tiae. Quia enim omnis actio corporalis in rebus inferioribus regulam, originem et vigo- 

ibid" Reg 
. e. . * e . e . . . egu- 
gidum, et aliquod sit caelum principaliter influens in calidum, sicut A 
à NM m * vigorem om. 
ratione luminositatis; congruum fuit, quod aliquod influeret super frigidum, et sic cry- «9 voe 
stalinum. Et sicut caelum sidereum, licet influat ad calorem, non tamen est formaliteriu wo. 
frigidum. Unde quod Saneti dieunt, quod aquae sunt ibi constitutae ad reprimendum 
calorem superiorum corporum et cetera consimilia?, non secundum formalem  praedi- m simui 4 
Nor. Aug. 
ditio creaturae, secundum ordinem praedictum et ordini*? creatricis sapientiae et divinae gp orien 
Scripturae, quae est scientia sublimis *. 
nis, nisi propter opus reparationis" Et quoniam angeli sic conditi sunt, ut labentes 
nullatenus reparentur, sicut apparebit in sequentibus; ideo tacetur, secundum litteram 
vero sublimitatem sacrae Scripturae non decebat prorsus reticere de conditione sublimis- 
simae creaturae; ideo sic sacra Scriptura describit rerum conditiones", juxta quod exigit? Coxttio- 
scientia sublimis et salutaris, ut tamen secundum spiritualem intelligentiam tota conditio xo- are. 
ug. 
litteraliter descripta, inieiiuaditer referatur ad describendam hierarchiam et angelicam et 


126 | PARS II, 5. 


ecclesiasticam ; ideo secundum spiritualem intellectum describitur in illis tribus naturis 
primo productis hierarchia angelica nomine caeli, et ecclesiastica nomine terrae, et gratia, 


jj) Numerum 


o» ABcDEper quam irrigatur utraque, nomine aquae. Rursus, per septenarium numerum dierum 
FGHet editt. 


Axa, nteligitur septiformis Ecclesiae status, secundum decursum "? septem aetatum. Per 
kk) Cursum | 


«14. eumdem etiam septenarium intelligitur septiformis conversio angelorum a creatura ad 
Deum. Et sic ex praedictis apparet sufficientia et veritas Scripturae in diversis opinio- 
nibus Sanctorum, scilice£ Augustini et aliorum, qui sibi non contradicunt, cum verae 


m ipia," Sint, si recte intelligantur ". 


Ap Carur V. 


! Vide superius part. J..cap. I. n. 3. 

? ,Deus cognoscitur per creaturas a viatoribus tantum: 
sed in creaturis a viatoribus semiplene, a comprehensori- 
bus autem perfecte." — ,Ad intellectum praedictorum no- 
tandum, quod aliud est cognoscere Deum in creatura, 
aliud per ereaturas.  Cognoscere Deum in creatura est 
cognoscere ipsius praesentiam et influentiam in creatura; 
et hoc quidem est viatorum semiplene, sed comprehen- 
sorum perfecte. Unde dicit Augustinus (de Civitate Dei 
lib. ult. c. ult.), quod tune expresse Deus videbitur, quando 
Deus erit omnia in omnibus. Cognoscere autem Deum 
per ereaturam, est elevari a cognitione creaturae ad co- 
gnitionem Dei quasi per scalam mediam: et hoc est pro- 
prie viatorum, sieut dicit Bernardus ad Eugenium (7b. 5 
de consid.). Aliter autem convenit homini in statu naturae 
institutae et naturae lapsae, quia in statu primo cognosce- 
bat Deum per creaturam tamquam per speculum clarum, 
sed post lapsum cognovit tamquam per speculum et aeni- 
gma, sicut dicit Apostolus (1. Cor. 13, 12), propter obnu- 
bilationem intellectus et peiorationem rerum.^ 1. dist. 3. 
D. 1. a. 1. q. 3. — ,AÀd illud quod objicitur, quod omne 
illud, quod est ens cognoscibile per se, aut cognoscitur 
per sui essentiam, aut per speciem, dicendum, quod adhuc 
est tertius modus cognoscendi, scilicet per effectum. Co- 
gnoscitur autem Deus per effectus visibiles, et per sub- 
Stantias spirituales, et per influentiam luminis connaturalis 
potentiae cognoscenti, quod est similitudo quaedam Dei 
non abstracta, sed infusa, inferior Deo, quia in inferiori 
natura, sicut dicit Augustinus (Ub. 9. de Tyin. c. 11)." 
2. dist. 83. p. 2. a. 2. q. 2. ad 4. — ,Quia relucet causa 
in effectu, et sapientia artificis manifestatur in opere; ideo 
Deus, qui est artifex et causa creaturae, per ipsam cogno- 
scitur. Et ad hoc duplex est ratio, una est propter con- 
venientiam, alia propter indigentiam. Propter convenien- 
tiam, quia omnis creatura magis ducit in Deum quam in 
aliquid aliud. Propter indigentiam, quia cum Deus tam- 
quam lux summe spiritualis non possit cognosci in sua 
spiritualitate ab intellectu, quasi materiali luce indiget 
anima, ut cognoscat ipsum, scilicet per creaturam." 1. dist. 
3. p. 1. a. 1. q. 2. — ,Differt dicere videre rem in spe- 
culo et per speculum. Per speculum enim dieitur videre 
Deum, qui ascendit a cognitione creaturae ad cognitionem 
Creatoris. In speculo autem videt, qui Deum in ipsa 
ereatura elare intuetur. Prima visio non erit in gloria, 
quia non erit ibi necessaria scala. Secunda vero erit, 


quia Deus videbitur aperte in omnibus creaturis... Et 
attendendum est híc, quod plus differt visio per speciem 
a visione per speculum, quantum ad cognitionem ipsius 
Dei, quam quantum ad cognitionem alicujus creaturae sen- 
sibilis. Si enim aliqua creatura sensibilis videatur in pro- 
pria natura, et videatur per aliquod speculum, in quo re- 
sultat, non est differentia inter visionem istam et illam 
nisi in hoc, quod una est per speciem secundum directio- 
nem simplicem, alia est per speciem secundum directionem 
reflexam; et ideo ab uno et eodem oculo, et secundum 
omnem statum, de eadem re visa haberi potest visio. 
In visione autem ipsius Dei, quae est per speciem et per 
Speculum, major est differentia tum a parte videntis, quia 
in una illarum est cognitiva potentia obumbrata, in altera 
illuminata; tum a parte medii, quia in una videtur Deus 
per sui essentiam, in altera vero per effectum creatum. 
Et ideo una istarum cognitionum est in quiete et in statu, 
altera vero in progressu, secundum quod dicit Apostolus 
(2. Cor. 5, 7): Per fidem ambulamus." 3. dist. 31. a. 2. 
qg. l. ad 5. -- Ex allatis verbis nemo non videt nostri 
Seraphiei doctrinam toto caelo distare ab ea, quam Onto- 
logi tradunt. "Verum de his fusius dicendum occurret 
cap. IX hujus partis. 

3 Quartum lumen, quod illuminat ad veritatem salu- 
tarem, est lumen sacrae Scripturae, quod ideo dicitur su- 
perius, quia ad superiora ducit manifestando ea, quae 
sunt supra rationem. Et etiam quia non per inventionem, 
sed per inspirationem, a Patre luminum descendit (Jac. 
1, 17). Quod licet unum sit secundum intellectum littera- 
lem, est tamen triplex secundum sensum mysticum et spiri- 
tualem. In omnibus enim sacrae Scripturae libris, praeter 
litteralem sensum, quem exterius verba sonant, concipitur 
triplex sensus spiritualis, scilicet allegoricus, quo docetur 
quid credendum de divinitate et humanitate sit; moralis, 
quo docetur quo modo vivendum sit; et anagogieus, quo 
docetur qualiter sit Deo adhaerendum. Unde tota sacra 
Seriptura haec tria docet, scilicet Christi aeternam gene- 
rationem et incarnationem, vivendi ordinem, et Dei et ani- 
mae unionem. Primum respicit fidem, secundum mores, 
tertium finem utriusque. Circa primum insudare debet 
studium doctorum, circa secundum studium praedicatorum, 
cirea tertium studium contemplativorum.^ De Reduct. art. 
ad Theol. post init. 

* ,Nomine terrae in Scriptura intelligitur materia cor- 
poralium, intelligitur etiam elementum terrae ... Si terra 


PAnS Il, 5. 


accipiatur pro materia informi, sic recte dicitur: I» prin- 
cipio, Domine, terram fundasti (Ps. 101, 26), id est, in 
principio fecis(i materiam informem, quasi fundamentum 
omnium formarum. Quae ideo dicitur esse fundata, quia 
omnes formae sustentantur a materia, et ipsa non susten- 
tatur ab alio, nisi à Deo. Ideo autem dicitur fundata in 
principio, quia nihil ante ipsam creatum est. Si autem 
nomine terrae intelligitur elementum terrae, adhue verus 
est praedictus sermo. "Terra enim fundata dicitur propter 
sui stabilitatem, secundum illud: Generatio praeterit et ge- 
neratio advenit; terra autem in aeternum stat. (Eccle. 1, 4). 
Hoc elementum, scilicet terrae, et dicitur fundatum et di- 
citur appensum. PFundatum super stabilitatem suam et 
fundatum etiam super aquas. Fundatum dicitur, quia sicut 
fundamentum est infimum inter omnes partes domus, sic 
terra est infimum inter omnia corpora mundi, ei in centro 
existens, tenet locum fundamenti. Et cum virtute propria 
sibi divinitus data centrum appetat, ut in centro requiescat, 
fundata dicitur super stabilitatem suam (Ps. 103, 5). Et 
hoe dictum esse intelligendum est secundum veritatem. 
Secundum autem nostram imaginationem et vulgarem opi- 
nionem, cum aquae cooperiant inferiorem superficiem terrae 
respectu nostri, et ultra aquam sit aér, et ultra aérem sit 
ignis, dicitur terra fundata super aquas (Ps. 25, 2). Nos 
enim aestimamus terram esse super aquam, dum considera- 
mus aquam sub pedibus nostris. Dicitur etiam esse tribus 
digitis appensa (7sai. 40, 12), pro eo quod tribus elementis 
intermediis distat a caeli circumferentia, et mediantibus 
illis videtur esse quasi appensa... Nota tamen, quod... 
secundum quod nomine terrae intelligitur materia, tunc 
dicitur fundata in principio, id est, in primordio productio- 
nis rerum; sed secundum quod terra dicitur elementum, 
tune dieitur esse fundata in principio, id est, in primis 
operibus sex dierum." 2. dist. 2. p. 1. dub. 1. 

$ Sublimitas hujus scientiae egregie demonstratur ex 
consideratione septem conditionum creaturarum.  ,Haee 
consideratio dilatatur secundum septiformem conditionem 
creaturarum, quae est divinae potentiae, sapientiae et boni- 
tatis testimonium septiforme, si consideretur cunctarum 
rerum origo, magnitudo, multitudo, pulchritudo, plenitudo 
et operatio et ordo. Origo namque rerum secundum crea- 
tionem, distinctionem et ornatum, quantum ad opera sex 
dierum, divinam praedicat potentiam cuneta de nihilo pro- 
ducentem, sapientiam cuncta lucide distinguentem, et boni- 
tatem cuncta largiter adornantem. Magnitudo autem re- 
rum secundum molem longitudinis, latitudinis et profun- 
ditatis, secundum excellentiam virtutis longe lateque et 
profunde se extendentis, sicut patet in diffusione lucis, 
secundum efficaciam operationis intimae, continuae et dif- 
fusae, sicut patet in operatione ignis, manifeste indicat 
immensitatem potentiae, sapientiae et bonitatis trini Dei, 
qui in cunctis creaturis per potentiam, praesentiam et 
essentiam incircumscriptus existit. Multitudo vero rerum 
secundum diversitatem generalem, specialem et individua- 
lem, in substantia, in forma seu figura et efficacia ultra 
omnem humanam aestimationem, manifeste trium prae- 
dictarum conditionum in Deo immensitatem insinuat et 
ostendit. Pulchritudo autem rerum secundum varietatem 
luminum, figurarum et colorum, in corporibus simplicibus, 
mixtis et etiam complexionatis, sicut in corporibus cae- 


12'l 


lestibus et mineralibus, sicut lapidibus et metallis, plantis 
et animalibus, tria praedicta evidenter proclamat.  Pleni- 
tudo autem rerum, secundum quod materia est plena for- 
mis secundum rationes seminales, forma est plena virtute 
secundum aetivam potentiam, virtus est plena effectibus 
secundum efficientiam, idipsum manifeste declarat. Opera- 
tio multiplex, secundum quod est naturalis, secundum quod 
est artificialiss, secundum quod est moralis, sua multipli- 
cissima varietate ostendit immensitatem illius virtutis, artis 
et bonitatis, quae quidem est omnibus causa essendi, ratio 
intelligendi et ordo vivendi. Ordo autem secundum ratio- 
nem durationis, situationis et influentiae, scilicet per prius 
et posterius, superius et inferius, nobilius,et ignobilius, in 
libro ereaturae insinuat manifeste primi principii primi- 
tatem, sublimitatem et dignitatem quantum ad infinitatem 
potentiae. Ordo vero divinarum legum, praeceptorum et 
judiciorum, in libro Scripturae immensitatem sapientiae. 
Ordo autem divinorum sacramentorum, beneficiorum et 
retributionum, in corpore Ecclesiae immensitatem bonitatis ; 
ita quod ipse ordo nos in primum et summum potentissi- 
mum et sapientissimum et optimum evidentissime manu 
ducit. Qui igitur tantis rerum creatarum splendoribus non 
illustratur, caecus est: qui tantis clamoribus non evigilat, 
surdus est: qui ex omnibus his effectibus Deum non lau- 
dat, mutus est: qui ex tantis indiciis primum principium 
non advertit, stultus est. Aperi ergo oculos, aures spiri- 
tuales admove, labia tua solve et cor tuum appone, ut in 
omnibus creaturis Deum tuum videas, audias, laudes, di- 
ligas et colas, magnifices et honores, ne forte contra te 
universus orbis terrarum consurgat. Nam ob hoe pugna- 
bit orbis terrarum contra insensatos (Sap. 5, 21), et e con- 
tra sensatis erit materia gloriae, qui secundum Prophetam 
possunt dicere: Delectasti me, Domine, in factura tua, et in 
operibus manuum tuarum exultabo. Quam magnificata sunt 
opera tua, Domine! Omnia in sapientia fecisti, àmpleta est 
lerra possessione tua (Ps. 91, 5—06; et 103, 24). Itiner. 
ment. in Deum, c. 1. nn. 14—15. 

$ ,Sacra Scriptura principaliter est de operibus repara- 
tionis. Unde et ipsa praecipue agit de fide, spe et cari- 
tate, per quas virtutes habet anima reformari, et specialis- 
sime de caritate. De qua dicit Apostolus: Quod est finis 
praecepti, secundum quod est de corde puro, conscientia 
bona et fide mon ficta (1. Tüm. 1, 5). Ipsa est plenitudo 
legis (Rom. 13, 10), ut dicit idem. Et Salvator noster as- 
serit totam legem prophetasque pendere in duobus prae- 
ceptis ejusdem (Matth. 22, 40) , scilicet in dilectione Dei 
el proximi: quae duo innuuntur in uno sponso Ecclesiae 
Jesu Christo, qui simul est proximus et Deus, simul frater 
et Dominus, simul etiam rex et amicus, simul verbum in- 
creatum et incarnatum, formator noster et reformator, « 
et «o. Qui etiam summus hierarcha est, purgans, illuminans 
et perficiens sponsam, scilicet totam Ecclesiam et quam- 
libet animam sanctam. De hoc igitur hierarcha et eccle- 
siastica hierarchia est tota sacra Scriptura, per quam do- 
cemur purgari, illuminari et perfici, et hoc secundum tri- 
plicem legem in ea traditam, scilicet naturae, seripturae 
et gratiae. Vel potius secundum triplicem partem ejus 
principalem, scilicet legem mosaicam purgantem, revela- 
tionem propheticam illustrantem et eruditionem evangeli- 
cam perficientem. — Vel potissimum secundum triplicem 


128 


ejus intelligentiam spiritualem, scilicet tropologicam, quae 
purgat ad honestatem vitae; allegoricam, quae illuminat 
ad claritatem inteligentiae; et anagogicam, quae perficit 
per excessus mentales et sapientiae perceptiones suavissi- 
mas, secundum tres virtutes praedictas theologicas et sen- 
sus spirituales reformatos et excessus tres supradictos et 
actus mentis hierarchicos, quibus ad interiora regreditur 
mens nostra, ut ibidem speculetur Deum in splendoribus 
sanctorum, et in eisdem tanquam in cubilibus dormiat in 
pace et requiescat, sponso adjurante quod non excitetur, 
donec de ejus voluntate procedat (Cant. 2, 7)." Itiner. 
ment. c. 4. nn. 6—7. 


PARS II, 6. 


' ,Conditio angelicae naturae non oportet explicite 
dici; sieut etiam nec de lapsu naturae angelicae in Scri- 
ptura legitur historialiter, sed magis allegorice. Et ratio 
hujus est, quia Scriptura principaliter intendit agere de 
operibus reparationis humanae, sicut dicit Hugo; et pro- 
pterea, ut illa melius explicentur, agit de lapsu hominis 
et conditione naturae humanae institutae, et ratione hujus 
determinat de his, quae faciunt ad hominis conditionem 
ei conservationem. Et quia in Scriptura non agitur de 
lapsu naturae angelicae, nec etiam in ea agitur de con- 
ditione Angeli instituti. 2. dist. 13. a. 1. q. 1. ad 2. 

? Vide superius in Proém?o $ 3. 


CAPUT VI. 


De productione supernorum spirituum. 


(An Deus debuerit Angelos creare. — Angelis a primordio suae oonditionis quatuor sunt attributa: — et cum his alia quatuor 


concomitantia.) 


Consequenter vero agendum est de natura spirituali et incorporea, cujusmodi est 
angelica, de qua considerari oportet, quantum ad conditionem supernorum ? spirituum, 
quantum ad ruinam daemonum et quantum ad confirmationem bonorum angelorum (I). 
Sciendum est igitur, quod angelis a primordio suae conditionis? quatuor sunt attributa, 
scilicet simplicitas essentiae; personalis discretio propter rationem insitam; memoria, in- 


telligentia et voluntas; et hbertas arbitrii ad eligenda bona et respuenda mala. 


Haec 


autem quatuor attributa principalia alia quatuor comitantur, scilicet virtuositas in ope- 
rando, officiositas in ministrando, perspicacitas in cognoscendo et immutabilitas post ele- 


ctionem, sive in bono, sive in malo. 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia primum principium, 
hoc ipso quod primum, omnia de nihilo produxit; ideo non tantum prope nihil, sed 


,D,F* »- etiam prope se, non" tantum substantiam a se longinquam, scilicet naturam corpoream, 
iO ** producere debuit, verum etiam propinquam: 


et haec est substantia intellectualis et? in- 


corporea (II), quae, hoc ipso quod Deo simillima est, simplicitatem habet naturae", et 
discretionem personalem *, ut Deo assimiletur ex parte substantiae sive communis sive 
individuae. Habet etiam in mente imaginem "Trinitatis secundum memoriam, intelligen- 
tiam et voluntatem. Habet etiam voluntatis libertatem, ut assimiletur Deo ex parte 
potentiae sive naturalis sive electivae; ut sic potentia naturalis insignita sit Dei imagine, 


electiva vero arbitri libertate. 


Nequaquam enim perveniret meritorie ad praemium 


gloriosum, quod facit quemquam beatum, nisi haberet liberum voluntatis arbitrium: hoc 
autem esse non potest nisi in substantia rationali, quam comitatur memoria, intelligen- 


(I) Angelorum existentiam inficiati sunt Sadducaei, ut patet ex Act. 23, 8: ,Sadducaei enim dicunt 
non esse resurrectionem, neque ÀÁngelum neque Spiritum". Recentiori autem aevo idipsum adstruxerunt So- 
ciniani, Materialistae ac Pantheistae. — Contra quos in Conc. Lateran. IV. cap. P?rmiter definitur: ,Unum 
esse universorum principium, qui utramque condidit creaturam, angelicam videlicet et mundanam, ac deinde 
humanam, quasi communem, ex corpore et spiritu constitutam." 

(II) Spiritualitatem Angelorum nonnulli, inter quos Origenes, Tertullianus, Clemens Alexandrinus, 
Methodius, Cassianus et Gennadius negarunt, docentes eos aethereis corporibus nostris longe subtilioribus 


praeditos esse. 


Verum haec opinio post Conc. Lateran. IV vix salva fide admitti potest. 


PARS II, 6. 129 


tia et voluntas. Ubi autem est ratio, oportet, quod sit rationalis naturae substantia in- 
dividua*. Necesse est etiam, quod sit substantia spiritualis et incorporea, ac per hoc 
simplex carens omni divisione quantitativa ". Talis autem substantia, hoc ipso, quod, 9" 
simplex est, virtuosa est in operando: hoc ipso, quod virtuosa est et personaliter dis- 
creta *?, competit ei distinctio officii in ministrando: hoc ipso, quod simplex et virtuosa,tu 
competit ei perspicacitas in discernendo*: hoc ipso autem, quod perspicax et simplex 


est, habens intellectum deiformem, ideo stabilitatem habet post electionem in electo, sive 


in bono, sive in malo. 
spirituum generaliter comitantur. 


Et hae conditiones ipsam generalem conditionem supernorum 


Ap Caprvr VI. 


! ,A Damasceno definitur Angelus quantum ad sub- 
stantiam, cum dicit: Angelus est substantia incorporea; 
quantum ad virtutem, cum dicit: Intellectualis, semper mo- 
bilis, arbitrio libera, Ubi tangitur triplex virtus angelica, 
Scilicet cognitiva, cum dicit: Intellectualis; operativa, cum 
dicit: semper mobilis, quia infatigabiliter operatur; impe- 
rativa, cum dicit: arbitrio libera. Operatio tangitur, cum 
dicitur: Deo serviens; duratio, cum dicitur: gratiá, non 
naturá, immortalitatem suscipiens." —Centiloq. p. 3. sect. 16. 
Cfr. 2. dist. 9. in expos. text. | 

? ,Quatuor primo fuerunt simul ereata, Angelus, cae- 
lum empyreum, materia prima, et tempus, quantum ad 
mensurarum concomitantiam, quia simul coepit duratio 
materiae et intelligentiae." 2. dist. 2. p. 1. a. 2. q. 3. 

3 ,Ista attributa sunt convenientia Angelo per naturam 
suam et sui creationem, tanquam principalia, a quibus 
alia habent ortum. Et sumitur sufficientia sic. In Angelo 
est considerare esse et posse, sive substantiam et perso- 
nam. Et circa substantiam duo, scilicet quo est, et penes 
hoe est substantia et simplicitas. "Vel ipsum quod est, et 
penes hoc est personalis discretio. Similiter circa posse 
est considerare ipsam potentiam, et penes hoc tertium, 
scilicet. ratio naturaliter insita. Est iterum considerare 
facultatem potentiae, et penes hoc est quartum attributum, 
Sscilieet liberum arbitrium. Vel aliter, Angelus habet qua- 
drupliciter considerari, scilicet in se; et sic essentiae sim- 
plicitas: ad alterum Angelum; et sie personalis discretio: 
ad Deum; et sic memoria, intelligentia et voluntas, in 
quibus consistit ratio imaginis: in comparatione ad ea, 
quae subjecta sunt eorum regimini; et sic habet liberum 
arbitrium. — Vel aliter et magis secundum consonantiam 
ad ea, quae dicuntur in littera. Quia in Angelo est con- 
siderare substantiam, formam et potentiam. Substantia 
autem considerari potest dupliciter, sicut dictum est; et 
sic competit ei simplicitas et personalitas. Formae attri- 
buitur imaginis pulchritudo, sive venustas. Potentiae attri- 
buitur libertas.^ 2. dist. 3. p. 1. dub. 1. Cfr. quoque Cen- 
tiloq. p. 3. sect. 13. i 

* ,Dubitaverunt aliquando magni doctores, utrum sci- 
licet Angeli habeant corpora naturaliter sibi unita; unde 
super hoc dubio loquitur tem Augustinus quam Bernardus. 
Sed nune satis certitudinaliter tenetur, et Magister et Ri- 
chardus affirmant, quod angeli sunt naturaliter incorporei, 
nec habent corpora naturaliter sibi unita. De hoc tamen 

S. Bonavonturae Breviloq. 


plures dubitant, utrum daemones habeant corpora sibi 
inseparabiliter alligata, in quibus torqueantur. Sed satis 
planum est quod, sicut boni angeli non habent corpora 
nisi voluntarie sumpta, sic nec mali. Et hujus signum est, 
sicut. dicit Richardus, quod corpus modicae quantitatis a 
maxima multitudine daemonum aliquando obsidetur, sicut 
legitur in Marco (^5, 9) de illo, qui dicit: Legio mihi no- 
men est; legio enim, ut idem Richardus dicit, continet 
sex milla sexcentos sexaginta sex; unde si daemones 
eorpora haberent, cum suis corporibus nullo modo possent 
subintrare corpus ita modieum. Propter quod satis pro- 
babiliter dici potest, quod non solum non habent corpora 
sibi naturaliter unita, verum etiam nec boni, nec mali ha- 
bent inseparabiliter alligata, quantum est de lege communi. 
Nec obstat eorum cruciatus, quia sicut in quarto Libro 
ostendetur (Dist. ££), spiritus absque corpore secundum 
ordinem divinae justitiae potest ab igne materiali puniri.^ 
2. dist. 8. p. 1. a. 1. q. 1. 

* ,In Angelis est gradus simplicitatis, et hoc manifestat 
gradus virtutis, quia unus Angelus est potentior altero; 
et quanto in spiritualibus aliquid est simplicius, tanto vir- 
tuosius. Hoc etiam manifestat approximatio ad Deum. 
Si enim per naturam unus est Deo proximior altero et 
similior; ergo magis accedit ad divinam simplicitatem. 
Manifestat ulterius hoc ipsa cognitio, quia unus alterum 
purgat pellendo ignorantiam; ergo unus altero prior et 
simplicior: et ideo bene dicit Magister, quod est gradus 
in simplicitate essentiae ... Major simplicitas est in An- 
gelo non propter paucitatem compositionis, sed propter 
accessum majorem ad summe simplex; hoc autem est pro- 
pter majorem nobilitatem formae, sicut ignis potest dici 
in corporalibus simplicior aére." 2. déíst. 3. p. 1. dub. 29. 
Vide quoque 2. dist. 1. p. 2. a. 3. qq. 1. 2; et dist. 3. p. 1. 
a. l. per integrum. 

$ ,Angelorum quidam solo numero inter se discrepant, 
nullamque specificam habent differentiam: nonnulli vero 
et numero et specifica inter se discrepant differentia." — 
Hie fuit duplex positio. Quidam enim dixerunt, quod in 
Angelis est discretio personalis, sed nunquam pure, imo 
sunt ibi tot species, quot individua: similiter dicunt in lu- 
minaribus mundi. Sed licet hoe aliquam probabilitatem 
habeat in corporalibus; non tamen videtur rationabile in 
spiritibus, ut nullus communicet cum alio in natura spiri- 


tuali et specifica. Sicut enim innotescit per scripturam, 
11 


130 


multi angeli ad idem officium ordinantur, et communem 
videntur habere operationem eamdem. Nobis etiam nec 
per Seripturam, nec per dicta Sanctorum, nec per officia 
innotescit tanta diversitas; ideo non videtur nisi praesum- 
ptio hoe dicere, maxime cum non appareat in promptu 
aliqua ratio cogens. Alia est positio sobria et catholica, 
quod in Angelis est ponere distinctionem, quantum ad 
personalitatem tantummodo, aut in omnibus, aut in ali- 
quibus; et concedendae sunt rationes ad hoc inductae, tum 
ex parte ministerii, tum ex parte assimilationis ad Deum, 
tum ex parte assimilationis mutuae." 2. dist. 3. p. 1. 
a. 2. q. 1. 

' ,Individuatio consurgit ex actuali conjunctione ma- 
teriae cum forma, ex qua conjunctione unum sibi appro- 
priat alterum, sicut patet cum impressio vel expressio sit 
multorum sigillorum in cera, quae prius erat una, nec si- 
gilla plurificari possunt sine cera, nec cera numeratur, 
nisi quia fiunt in ea diversa sigilla. Si tamen quaeras, 
& quo veniat principaliter, dicendum quod individuum est 
hoc aliquid. Quod sit hoc, principalius habet a materia, 
ratione cujus forma habet positionem in loco et tempore. 
Quod sit aliquid, habet a forma. Individuum enim habet 
esse, habet etiam existere. Existere dat materia formae, 
sed essendi actum dat forma materiae. Individuatio igitur 
in ereaturis consurgit ex duplici principio. Personalis autem 
discretio dicit singularitatem et dignitatem. In quantum 
dicit singularitatem, hoc dicit ex ipsa conjunctione prin- 
eiplorum, ex quibus resultat ipsum quod est. Secundum 
dignitatem dicit principaliter rationem formae. Et sic pa- 
tet, unde sit personalis discretio originaliter, in creaturis 
loquendo, sive in homiribus, sive in Angelis.^ 2. dist. 3. 
p. 1. a. 2. q. 3. 

3 ,Discretio personalis, etsi videatur dicere accidens, 
quia dicit per modum accidentis, tamen principaliter dicit 
quid substantiale; et si aliquo modo importat accidons, hoc 
est consequenter, illud tamen immediate habet ortum a 
principiis substantialibus. Et hoc patet sic. Diseretio per- 
sonalis addit super discretionem individualem, discretio 


PARS Il, 6. 


autem individualis duo dicit, indivisionem et consequenter 
distinctionem.  Indivisio autem est ex principiorum indi- 
visione et appropriatione, ipsa enim rei principia, dum 
conjunguntur, invicem se appropriant, et faciunt indivi- 
duum. Sed ad hoc consequitur esse discretum, sive esse 
distinctum ab alio, et surgit ex hoc numerus; et ita acci- 
dentalis proprietas dicit consequens ad substantiam: et sie 
individualis discretio dicit aliquid accidentale et aliquid 
substantiale, personalis autem addit super hanc dignitatem 
personalitatis. Dignitas autem illa duo dicit, scilicet nobi- 
litatem rationalis naturae, quae est quod natura rationalis 
tenet principatum inter naturas creatas; unde non est or- 
dinabilis ad perfectiorem formam. Et haec nobilitas, etsi 
per modum qualitatis habeat intelligi, tamen essentialis 
est naturae rationali. Dicit etiam illa nobilitas actualem 
eminentiam, ita quod in supposito nulla sit alia natura ita 
principalis, ut natura rationalis, ut sit quasi per se sonans. 
Et ideo, quia hoc deficit ei in Christo, natura rationalis 
creata non facit personalitatem: et hoc est accidentale. 
Dicendum igitur quod, quemadmodum individualis discretio 
est existentia formae naturalis in materia, sic personalis 
diseretio est existentia naturae nobilis et supereminentis 
in supposito. Et ideo, quamvis utrobique importetur quid 
substantiale et similiter accidentale consequens, hoc dico 
in creatura; tamen non importatur accidentale, quod cau- 
setur, vel ortum habeat ab accidente, sed potius conse- 
quitur formam in materia, vel naturam in supposito." 
2. dist. 3. p. 1. a. 2. q. 2. 

? ,Angelus quidem per innatas species intelligit alia 
aique necessaria et per earumdem applieutionem, atque 
appropriationem singularia et contingentia." — ,Angelus 
naturali cognitione divinam essentiam in claritate essentiae 
non poterat videre, cum ejus splendor cujuscumque vir- 
tutis ereatae vires transcendat." 2. dist. 3. p. 2. a. 2. qq. 
1. 2. — ,AÀngelo non fuit data praescientia sui status, cum 
talis notitia potius ad praemium, quam ad meritum spe- 
ctare videatur." 2. dist. 4. a. 2. q. 1. 


APPENDIX. 


Circa Angelos quamplures quaestiones in medium proferri possent. Nobis de praecipuis nonnulla 


delibanda sufficiat. 


Prima quaestio est de tempore, quo Angeli creati sunt. Eos aliquando creatos fuisse, et aliquod ini- 


tium durationis suae habuisse, certa fide tenendum est, et evincitur in primo capite hujus secundae partis 
Breviloquii, et ostenditur a D. Paulo ad Coloss. 1, 16, ubi de Filio Dei scribit: In ipso condita sunt universa 
in caelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive "Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates. 
Omnia per ipsum eL in ipso creata sunt, eb ?pse est ante omnes. Quia autem Moyses, cujus scopus fuit mundi 
creationem rudi populo enarrare, vel etiam, ut censet noster Seraphicus, cap. praeced., descriptionem expo- 
nere mundi conditi in ordine ad reparationem, de Angelorum productione specialem sermonem non instituit; 
propterea Ss. Patribus ac Theologis fas fuit de ea re diversimode opinari. Attamen sententia, qua asseritur 
Angelos ante mundi creationem aut multo aut nonnullo tempore extitisse, licet multi ex Ss. Patribus, tum 
Graecis tum Latinis, ipsi subscribant, post Cone. Lateran. IV, in quo definitum fuit: Deum sua omnipotenti 
virtute simul. ab. initio temporis utramque de nihilo condidisse naturam etc., vix salva fide propugnari potest; 
ac proinde Scholasticorum sententia jam invaluit, qua Angelos simul cum mundo corporeo creatos fuisse tene- 
tur. Vide Seraphicum 2n 2. sent. 2. distin. p. 1. a. 2. q. 3. Quanam autem die Angeli creati fuerint, com- 
munis sententia tenet eos creatos fuisse prima die, cum creatum fuit caelum, vel cum creata fuit lux; hoc- 


PARS Íl, f. 131 


que S. Augustinus desumit ex verbis, quae in Job 38, 7 leguntur juxta versionem Septuaginta: ,Quando 
facta sunt sidera, laudaverunt me voce magna Angeli mei.^ (De Civit. Dei l. 9. c. 2.) 

Secunda quaestio est de statu, in quo Deus condidit Angelos. Seraphicus, vestigia premens Magistri 
Sententiarum, Hugonis Victorini, Alexandri Alensis et fere omnium Theologorum, qui eum praecesserant, 
docet in 2. sent. d. 4. a. 1. q. 2, Angelos creatos fuisse in statu purae naturae, aec post aliquod tempus ad 
gratiam fuisse elevatos. Modo tamen contraria sententia invaluit, quae est S. Thomae 1. p. q. 62. a. 3, et 
innititur auctoritati S. Augustini, qui expresse de Angelis scribit 2n lib. 12. de Civit. Dei c. 9: ,Deus erat 
simul in eis et condens naturam et largiens gratiam".  Falsitate autem laborat Jansenistarum assertum, qui 
ad possibilitatem purae naturae negandam sententiam thomisticam ad fidem spectare autumant. — Hanc 
quaestionem alia excipit de gratia, qua Angeli donati fuerunt, utrum scilicet aequalis fuerit in omnibus, nec 
ne. Negativa sententia est S. Thomae 1. p. q. 62. a. 6, et est communis Scholasticorum. Inter recentiores 
autem Theologos non pauci oppositum tenent. Verum nil nobis certum est. 

Quaeritur etiam de modo, quo per species infusas Angeli cognitionem rerum acquirant. S. Thomas 
1. qq. 54—58 docet eos omnia in speciebus a Deo acceptis cognoscere: Seraphieus vero, distinctionem indu- 
cens, tenet universalia et necessaria ab Angelis per species a Deo acceptas intelligi; singularia tamen et con- 
tingentia per earundem applicationem et appropriationem. (Vide Seraph. 2. sent. dist. 3. p. 2. a. 2. q. 1). 


CAPUT VII. 
De apostasia daemonum. 
(Angeli omnes boni sunt creati, — inter bonum summum et creatum, — liberi. — Lucifer cecidit oum consentientibus sibi, — 
ei perdidit locum summum; — obstinatus est in malo, — exoaecatus a vero, — deordinatus in operatione, — infirmatus in virtute, — 


conversus ad decipiendos et tentandos homines). 


De apostasia vero daemonum hoc est tenendum, scilicet quod Deus angelos omnes 
fecit bonos, tamen medios inter se? summum bonum, et commutabile bonum, quod est? eu 
creatum '; ita quod si converterentur ad amandum, quod est supra, ascenderent ad sta- 
tum gratiae" et gloriae; si vero ad bonum commutabile, quod est infra, hoc ipso rue- 
rent in malum culpae et poenae, quia non est dedecus peccati sine decore justitiae. 
Primus autem " Lucifer inter angelos', praesumens de privato bono, privatam appetiit,» iu" 
excellentiam, volens alis superferri; et ideo cecidit cum ceteris consentientibus sibi. Ca- 
dens autem factus est impoenitens, obstinatus et excaecatus, et exclusus a Dei contem- 
platione, et deordinatus in operatione, toto nitens conamine ad subvertendum hominem 
per tentationem multiplicem. 

Ratio autem ad inteligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 
cipium sit summe bonum, nihil facit, nisi quod sit bonum ?, quia a bono non procedit 255iteir 


quod non sit 

e € . e. e. . bon ,ABD 
nisi bonum; quod tamen fit ab ipso, hoc ipso minus est eo, et ideo non potest essezre.«eic. 
rg. Aug. 


summum bonum. Fuit igitur angelus a Deo conditus bonus quidem (I), sed non sum- X5 "7 *' 
mus; perficlendus tamen, si affectu tenderet in summum *. Et quoniam per liberum 
arbitrium voluntatis poterat tendere in bonum summum, vel converti ad bonum priva- 
tum, Lucifer suae pulchritudinis et altitudinis consideratione excitatus? ad se diligendum 2, c te«. 
et suum privatum bonum, praesumpsit de altitudine habita ', et ambivit excellentiam pro- 
priam, non tamen" obtentam; ac per hoc praesumendo constituit se sibi principium 2z»7eno»- 
summum ^, in se ipso gloriando; et ambiendo constituit se sibi summum bonum, inX^a" 


(I) Manichaei, quibus deinde adhaesit Priscillianus, asserebant diabolum natura sua esse malum, imo 
omnium malorum principium. — Sed contra Conc. Later. IV definivit, cap. Firmiter: ,Diabolus et daemones, 
ali a Deo quidem natura, creati sunt boni; sed ipsi per se facti sunt mali." 

IT* 


132 PARS Il, 7. 


eX s"Sseipso quiescendo. Cum autem ipse non esse summum principium ", nec summum 


mum esset 
principium A 


iyi bonum; necesse fuit, ut, inordinato ascensu appetito ", descensu rueret pari ratione, et 


vue omnes in hoc stseniientar* Et quia non est dedecus peccati sine decore? justitiae; 


h. i . ZNP e 3* 
o».erisldeo statim cum cecidit in peccatum", cum ceteris adhaerentibus sibi", perdidit locum 


i" summum, scilicet caelum Pod dens ad i MosEaals MR aei 
PM 1cet caelum " empyreum ', descendens ad imum, scilicet cahgimosum aérem 
J 


sm. ABODE ye] infami" ; ia quod lapsus in eulpam fuit per liberum pice. lapsus vero in 


Ar . 
vere. poenam per divinum judicium. Et quia immutabilitatem habuit? post electionem " (TI), 
k) Imm . 
bilem "hiebe- jdeO statim obstinatus est in malo", et per hoc excaecatus a vero"; deordinatus est" " 


bat intell 
ctum ed. 


ux." ]n operatione, et infirmatus in virtute; ideo voluntas ejus impia, et actio" aversa a Deo, 
1) Et ek ; 4o o qe : : ers ; 
Ww i.Conversa est ad hominis odium et invidiam; et perspicacitas rationis, a vero lumine 
m) Actio om. 


ibid. excaecata, conversa est ad deceptiones per divinationes et cautelas"; et officiositas in 
ministrando, a vero ministerio amota, conversa est ad tentamenta ^; et virtuositas, im- 
mutata et coarctata, quantum permittütur, convertitur ad miracula facienda per trans- 
mutationes repentinas", quas facit circa corporeas creaturas". Et quia haec omnia 
fuerunt deordinata per voluntatem depravatam per superbiam; ideo haec omnia convertit 

»0"2wad fomentum suae superbiae, quaerens ab hominibus" coli et honorari et? adorari ad 

? v* "^" modum Dei"(III) Hine est, quod omnia male agit, quod tamen justo judicio Deus 
permittit ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum", sicut apparebit per finale 
judicium. 


(II) Origenes docuit daemones ac damnatos aliquando fore convertendos. — Sed Conc. Optanum II 
an. 558, anath. 5: ,Si quis dicit, aut sentit, ad tempus esse daemonum et impiorum hominum supplicium, 
anathema sit." 

(IIT) Nostris hisce temporibus Lucifer miracula circa corporeas creaturas per magnetismum praesertim, 
seu Mesmerismum, et per Tabulas rotantes, seu per spiritismum, facere conatur, per quae plures homines 
etiam baptizatos miserrime decipit, et ad fomentum suae superbiae quaerit ab eis coli et honorari et adorari 
ad modwm Ls De. 

Quid autem sit magnetismus et quis primus ipsum invexerit, quinam sint ejus effectus et quid de eo 
theologi aec medici sentiant, audiatur cl. Seavini T'heolog. mor. vol. II. n. 153. ,Sub fine saeculi decimi 
octavi (anno 1799) quidam Fridericus Antonius Mesmer medicus Germanicus, novos quaerens curandi modos, 
librum edidit, in quo contra communes physicorum doctrinas eatenus in scholis acceptas, tradebat se mirum 
invenisse remedium variorum morborum 2n» fluido quodam subtilissimo e cunctis animalium corporibus manante, 
fluxui magnetis simili, quem ideo magnetismum animale nuncupavit. Qui quidem fluidus transit e corpore 
magnetizantis in corpus magnetizati. 

Magnetismi duo praecipue exhibentur effectus: 1. Status somnambulismi, in quo quis usu sensuum 
destitutus, videt tamen, audit, loquitur et respondet ad omnia, de quibus interrogatur: 2. Mira sui status 
cognitio et remediorum suo morbo convenientium; nec non, ut ajunt, visio actionum aliorum hominum, etsi 
longe distantium et similia. liaec doctrina in Gallia praesertim propagari coepit, et à suo auctore nomen 
tulit Schola Mesmeriana, seu Magnetismus animalis, dictus etiam simpliciter Mesmerismus. Sed a gravissimis 
deinde medicis et physicae professoribus refutata, imo et a diversis Academiis expresse damnata tamquam 
falsa, prorsus insulsa, et magis ridiculi ludionis seu histrionis, quam viri medici propria, penitus fere exolevit. 
Quid tamen? Adhuc Magnetismus revixit, primo in America, dein in Gallia, postea vero in Italia et alibi; 
imo talibus ac tantis methodis a quibusdam medicis exornatus fuit, ut merito inter moralistas exortum sit 
dubium, an religionis puritati et sanctitati adversetur, et habendus sit uti species quaedam divinationis aut 
vanae observantiae, nec ne? Haec quaestio gravis est ac difficillima: theologi ac medici in tres praecipue 
sententias abierunt, quas breviter referemus cum Gury. 

Prima sententia in omni casu rejicit magnetismum veluti opus diabolicum; miri enim illius effectus 
neque a Deo, neque a natura esse possunt. 1. Non a Deo; quis dixerit Deum ad hominis etiam impii nu- 
tum obtemperare, ita ut, eo requirente, ad res adeo prodigiosas immediate concurrat? Non a natura; etenim 
ad effectus magnetismi producendos requiritur voluntas agentis, imo et patientis, saltem prima vice: nulla 


PARS Il, 7. 133 


autem datur proportio naturalis inter actum mere internum voluntatis et res physicas, physica enim semper 
agit uno modo, debitis conditionibus positis, et independenter à voluntate humana, ut exemplo fluxus electrici 
patet; ergo deficiente proportione inter effectum et causam, jam ea causa naturalis censeri nequit, et proinde 
ab infernali virtute effectus repetendus est. Adde: meri effectus magnetismi videntur omnino naturae nostrae 
vires superare; non enim intelligitur, quomodo magnetizatus licet rudis possit tam multas scientias extemplo 
sibi comparare, linguas ignotas scire, inspicere intimas magnetizantis cogitationes, proprias et aliorum infir- 
mitates ac congrua remedia etc., quorum quidem in statu naturali semel constitutus non amplius recordatur. 

Secunda sententia tenet omnes magnetismi effectus a naturae viribus procedere posse. Ratio, quia 
inesse possunt humanis corporibus effluvia subtilissima, fluxus magnetis instar, quae in aliorum corpora, et 
mediantibus organis, in ipsam animam agant; non enim omnes naturae vires cognoscimus. Nonne effectus 
similes, qui negari non possunt, in naturali somnambulismo producuntur? Somnambuli vident, audiunt, et 
stupenda faciunt, quae ab ipsis fieri nequeunt in statu vigiliae. Nec obstat, quod requiratur voluntas magne- 
tizati, non enim ipsa requiritur quatenus facultas mere interna animae et a corpore independens, sed qua 
medium ad phantasiam excitandam et corporis subtiles spiritus movendos. Hoc patet exemplo motuum con- 
eupiseentiae, qui sola cogitatione objecti minus casti in organis illico excitantur. 

Tertia sententia concedit quidem magnetismum miros quosdam ace naturales effectus naturaliter ope- 
rari posse, mirifica enim est in variis corporibus virtus et efficacia fluxus naturalis. At multa ex illis, quae 
praedicantur, vel inania, vel mendaciosa, vel diabolica prorsus sunt: inania, ut cum magnetismus habetur 
tamquam mirum inventum ad omnes morbos curandos, quotidiana enim experientia contraria est: mendaciosa, 
ut cum ea, quae latent omnino, magnetizatus divinare praetendit, fraudes enim hae in re intervenire satis 
hodie notum est, adeo ut magnetismus ad lucrum vel solatium, potius quam ad salutem, adhibeatur: denique 
diabolica, ut cum magnetizatus addiscit, si vere addiscit, per scientiam infusam, scripturam, litteras, linguas, 
quas penitus ignorat, et cetera similia; haec enim videntur omnino vires naturae excedere, nec talia ab ipso 
somnambulismo efficiuntur. 

Quidquid sit, etsi, praeclusis abusibus, haud sit illicitus magnetismus, ut pluries declaravit S. Sedes, 
in praxi negari non potest, quod plerumque sit damnandus, cum fere semper interveniat illusio, deceptio et, 
quod pejus est, pessimum scandalum contra morum honestatem." 

Hucusque de Magnetismo, nunc de Tabulis rotantibus dicendum occurrit. ,Tabulae rotantes, ita 
Theologus praecitatus prosequitur, /oc. cit. n. 154, hodie non exhibent tantummodo phaenomena rotationis 
motus, quae nempe in gyrum versantur, dum a circumstantium simul connexis manibus tanguntur; sed illud 
etiam prae se ferunt, quod uno vel altero pede terram percutiendo, et diversis ictibus diversas alphabeti litteras 
indicando, interrogantibus responsa exhibeant de rebus prorsus ignotis, abditis, vel extra praesentem vitam 
peraetis, quae quidem etiam (prout narrant) in subjecto papyro, aptato ad pedem calamo, scribunt aliquando. 

Porro quidquid sit de illo simplici motu tabularum, qui forsitan ad certum gradum per contactum 
mere physicum esse poterit (si tamen imperio voluntatis non fiat, cum voluntas spiritualis ex se nullimode 
possit influere in physicas naturae leges, utpote constantes, firmas ac necessarias); indubium est quod ceteri 
effectus diabolicum opus, infernalemque divinationem prae se ferunt, cum illi nonnisi causae intelligenti tri- 
buendi sint. Numquid enim (ad rem Gury) ipsi tabulae ligneae aut marmoreae quaestiones proponunt, et 
ab eadem responsa exspectant? Nullus adeo insanus, ut credat: communis persuasio est rem agi cum spiri- 
tibus, & quibus tabulae moventur, et terra percutitur; imo hosce spiritus mortuorumque animas ex professo 
etiam evocant; ex quo spiritismi nomen, vel spirituwm percutientiwn. Qui spiritus certo nequeunt esse boni; 
impium sane et blasphemum foret asserere bonos spiritus intervenire (et Deum permittere ut interveniant) 
puerilibus hominum ludis, eorum vanae voluntati obtemperare, et stultissimae curiositati satisfacere. Spiritus 
ergo illi sunt spiritus mali a Deo in aeternum maledicti, qui jugiter hominibus insidiantur, eos subvertentes. 
ÁÀt quid, quaeso, magis horrendum et superstitiosum esse potest, quam cum illis societatem inire, et eos in- 
vocare, interrogare, alloqui ?* 

Contra hujusmodi flagitia, religioni et civili soeietati infensissima, Sancta Sedes non semel sua ora- 
cula protulit. Duo híc referamus. Primum sit responsum ad sequens Postulatum Episcopi Lausanensis. 
,Cum hactenus responsa circa magnetismum animalem minime sufficere videantur, sitque magnopere optan- 
dum, ut tutius magisque uniformiter solvi queant casus non raro incidentes... humiliter sequentia exponit. 
Persona magnetizata, quae plerumque sexus est feminei, in eum statum soporis ingreditur, dictum somnam- 
bulismum magneticum, tam alte, ut nec maximus fragor ad ejus aures, nec ferri ignisve ulla vehementia illam 
suscitare valeant. Ab solo magnetizatore, cui consensum suum dedit (consensus enim est necessarius), ad 
illud exstasis genus adducitur, sive variis palpationibus gesticulationibusve, quando ille adest, sive simplici 
mandato, eodemque interno, vel cum pluribus leucis distat. Tune viva voce seu mentaliter de suo absen- 


134 pans II, 7. 


tiumque penitus ignotorum sibi morbo interrogata, haec persona evidenter indocta illico medicos scientiá 
longe superat; res anatomicas accuratissime enuntiat; morborum internorum in humano corpore, qui cognitu 
definituque peritis difficillimi sunt, causam, sedem, naturam indigitat; eorumque progressus, variationes ot 
complicationes evolvit, idque propriis terminis; saepe etiam dictorum morborum diuturnitatem exacte prae- 
nuntiat, remediaque simplicissima et efficacissima praecipit. Si adest persona, de qua magnetizata mulier 
consulitur, relationem inter utrumque per contactum instituit magnetizator; eum vero abest, cincinnus ex 
ejus caesarie eam supplet ac sufficit. Hoc enim cineinno tantum ad palmam magnetizatae admoto, con- 
festim haec declarat, quid sit (quin aspiciat oculis), eujus sint capilli, ubinam versetur nunc persona, ad quam 
pertinent, quid rerum agat, circaque ejus morbum omnia supradicta documenta ministrare, haud aliter atque 
si medicorum more corpus ipsa introspiceret. Postremo magnetizata non oculis cernit, ipsis velatis, quidquid 
erit, legit legendi nescia, seu librum, seu manuscriptum, vel apertum vel clausum, seu capiti vel ventri im- 
positum. Etiam ex hae regione ejus verba egredi videntur. Hoc autem statu educta vel ad jussum etiam 
internum magnetizantis, vel quasi sponte sua ipso temporis puncto a se praenuntiato, nihil omnino de rebus 
in paroxysmo peractis sibi conscire videtur, quantumvis ille duraverit; quaenam ab ipsa petita fuerint, quae 
vero responderit, quae pertulerit, haec omnia nullam in ejus intellectu ideam, nec minimum in memoria 
vestigium reliquerunt. 

Itaque Orator, tam validas cernens rationes dubitandi, an simpliciter naturales sint tales effectus, 
quorum occasionalis causa tam parum cum eis proportionata demonstratur, enixe vehementissimeque Vestram 
Eminentiam rogat, ut ipsa pro sua sapientia ad majorem Omnipotentis gloriam, necnon ad majus animarum 
bonum, quae a Domino redempíae tanti constiterunt, decernere velit, an, posita praefatorum veritate, con- 
fessarius parochusve tuto possit poenitentibus aut parochianis suis permittere: 1. Ut magnetismum animalem, 
ilis characteribus aliisque similibus praeditum exerceant, tamquam artem medicinae auxiliatricem atque sup- 
pletoriam; 2. Ut sese illum in statum somnambulismi magnetici demittendos consentiant; 3. Ut vel de se, 
vel de aliis, personas consulant illo modo magnetizatas; 4. Ut unum de tribus praedictis suscipiant, habita 
prius cautela formaliter ex animo renuntiandi cuilibet diabolico pacto explicito, omni etiam satanicae inter- 
ventioni, quoniam, hae non obstante cautione, a nonnullis ex magnetismo hujusmodi vel iidem aliquot effectus 
obtenti jam fuerant. 

S. Poenitentiaria 1 Julii 1841, mature perpensis expositis, respondendum censet, prout respondet: 
Uswn magnetismi, prout in casu exponitur, non licere (Ita etiam responsum fuit 21 aprilis eod. anno).* 

Alterum oraculum sit Epistola Encyclica S. R. U. Inquisitionis ad totius orbis Episcopos data sub 
die 4 Augusti 1856, quae talis est. ,In Congregatione Generali 8. R. et U. Inquisitionis habita in Conventu 
S. Mariae supra Minervam, EE. RR. DD. Cardinales in tota republica christiana adversus haereticam pravi- 
tatem generales inquisitores, mature perpensis lis, quae circa magnetismi experimenfa a viris fide dignis un- 
dequaque relata sunt, decreverunt edi praesentes litteras encyclicas ad omnes Episcopos ad magnetismi abu- 
sus compescendos. Etenim compertum est, novum quoddam superstitionis genus invehi ex phaenomenis ma- 
gneticis, quibus haud scientiis physicis enucleandis, ut par esset, sed decipiendis ac seducendis hominibus 
student neoterici plures, rati posse occulta, remota ac futura detegi magnetismi arte vel praestigio, prae- 
sertim ope mulierecularum, quae unice a magnetizatoris nutu pendent. Nonnullae jam hac de re a S. Sede 
datae sunt responsiones ad peculiares casus, quibus reprobantur tamquam illicita illa experimenta, quae ad 
finem non naturalem, non debitis mediis adhibitis assequendum, ordinantur: unde in similibus casibus de- 
cretum est feria IV, 21 Aprilis 1841: usum magnetismi, prout. exponitur, non licere. Similiter quosdam libros 
ejusmodi errores pervicaciter disseminantes prohibendos censuit S. Congregatio. Verum quia, praeter parti- 
culares casus, de usu magnetismi generatim agendum erat; hinc per modum regulae sic statutum fuit feria IV, 
28 Julii 1847: remoto omni errore, sortilegio, explicita aut. implicita daemonis invocatione, usus magnetismi, nempe 
merus actus adhibendi media physica aliunde licita, non est moraliter. vetitus, dummodo non tendat ad fimem 
illicitum, aut quomodocumque pravum. — Applicatio autem. principiorum et mediorum pure physicorum ad ves e 
effectus mere supernaturales, ut. physice explicentur , non est nisi deceptio omnino illicita et haereticalis. Quam- 
quam generali hoc Decreto satis explicetur licitudo aut illieitudo in usu aut abusu magnetismi; tamen adeo 
crevit hominum malitia, ut, neglecto licito studio scientiae, potius curiosa sectantes, magna cum animarum 
jactura, ipsiusque civilis societatis detrimento, ariolandi, divinandive principium quoddam se nactos glorientur. 
Hine somnambulismi et clarae intuitionis, uti vocant, praestigiis mulierculae illae gesticulationibus non semper 
verecundis abreptae, se invisibilia quaeque conspicere effutiunt, ac de ipsa Religione sermones instituere, 
animas mortuorum evocare, responsa accipere, ignota ac longinqua detegere, aliaque id genus superstitiosa 
exercere ausu temerario praesumunt, magnum quaestum sibi ac dominis suis divinando certo consecuturae. 
In hisce omnibus, quacumque demum utantur arte vel illusione, cum ordinentur media physica ad effectus 


PARS II, T. 


135 


non naturales, reperitur deceptio omnino illicita et haereticalis, et scandalum contra honestatem morum. 
Igitur ad tantum nefas et religioni et civili societati infestissimum efficaciter cohibendum excitari quam ma- 
xime debet pastoralis sollicitudo, vigilantia et zelus Episcoporum omnium. Quapropter, quantum divina ad- 
jutrice gratia poterunt, locorum Ordinarii, qua paternae caritatis monitis, qua severis objurgationibus, qua 
demum juris remediis adhibitis, prout attentis locorum, personarum temporumque adjunctis, in Domino ju- 
dicaverint, omnem impendant operam ad hujusmodi magnetismi abusus reprimendos et evellendos, ut domini- 
cus grex defendatur ab inimico homine, depositum fidei sartum tectumque custodiatur, et fideles sibi crediti 


a morum corruptione praeserventur." 


Ap Carvr VII. 


! , Angeli boni non fuerunt creati in statu beatitudinis, 
si beatitudo statum perfectum, cum omnium bonorum pleni- 
tudine, visione Dei clara, tentioneque perfecta claudat. 
Quod si beatitudo tantum dicat privationem cujuscumque 
mali, tam culpae quam poenae, beali creati fuerunt." 
2. dist. 4. a. 1. q. 1. 

? Vide inferius cap. VIII. hujus partis. 

? ,Lucifer appetiit omnibus praeesse, et credidit se 
posse obtinere, ut nulli subesset; sed hoc non est pro- 
babile, nisi vidisset se omnes praecellere; ergo fuit de 
supremo ordine." 2. dist. 6. a. 1. q. 1. fund. 3. 

* ,Nam opus Dei, eo ipso quod opus Dei est, necesse 
est ipsum esse laudabile, esse ordinabile, esse acceptabile, 
esse perfectum , vel perfectibile, nihil enim facit Deus, 
quod non deceat suam majestatem. Si enim magnus Deus, 
et laudabilis nimis (Ps. 95, 4), et in tantum laudabilis, 
quod non tantum in se, sed etiam in nullo opere potest 
vituperari juste, imo in omnibus digne laudari; impossibile 
estí, quod faciat opus vituperabile, quantum est de ipso 
actore. Sed malum, eo ipso quod malum culpae, dignum 
est vituperio; ergo impossibile est, quod aliqua creatura 
ab ipso habeat istam conditionem. Rursus, non tantum 
malum dignum est vituperio, immo etiam quodammodo 
in Dei vituperium. Si ergo Deus faceret creaturam ma- 
lam, ipse faceret sibi vituperium et contumeliam. Necesse 
est etiam esse ordinabile, quia nihil facit, nisi quod deceat 
suam sapientiam. Sed nihil, quod Deus facit, est ordina- 
bile in poenam, quia tune destrueret opera sua, et ita se 
praevaricatorem constitueret. Deus enim illius est ultor, 
cujus non actor; ergo si Deus facit creaturam malam ma- 
litia culpae, ergo erit ordinabilis et non in poena; ergo 
malum culpae maneret inultum, sive impunitum, salvo 
ordine universi. Sed hoc est impossibile per se, quia tunc 
malum esset bonum per se, si aliter esset ordinatum; ergo 
si Deus faceret creaturam malam, creatura non esset mala. 
Necesse est etiam, quod sit acceptabile, non enim faeit 
Deus nisi quod vult; sed omne, quod vult Deus, justa et 
bona voluntate vult; ergo cum omne, quod justa et bona 
voluntas approbat, sit omnibus acceptabile; ergo acceptare 
malum esset bonum, pari ratione et facere; ergo malum 
esset bonum. Necesse est etiam, quod omne, quod Deus 
facit, sit perfectum, vel perfectibile, cum Dei perfecta sint 
opera; ergo omne, quod est in opere Dei a Deo, vel est 
de perfectione, vel inclinat ad perfectionem. ^ 5S1 ergo ma- 
litia est à Deo in creatura rationali; ergo vel est de per- 
fectione Angeli, vel disponit ad perfectionem: sed nihil 
tale deordinat; ergo malum non deordinaret; et si non 


deordinaret, non noceret; ergo malum esset aliquid, et 
non noceret. Cum ergo hic sint quatuor incompossibilia 
manifesta, manifestum est, quod falsum est et impossibile 
Deum fecisse Angelum originaliter malum, et venit ista 
impossibilitas ex summa perfectione et nobilitate operan- 
tis, et vilitate mali culpae, privat enim illas quatuor con- 
ditiones nobiles, quas necesse est esse in omni divino 
opere, non quod Deus teneatur operi illas dare, sed quia 
non decet ejus voluntatem aliter operari vel facere." 
2. dist. 3. p. 2. a. 1. q. 1. | 

5 ,Angelus certam praescientiam sui casus habere non 
potuit. Cum enim hoc esset contingens, scire certitudina- 
liter omnia non potuit, nisi ab eo qui certitudinaliter omnia 
cognoscit, et tam necessaria quam contingentia, quia ejus 
cognitio ex re non pendet. "Talis est Deus solus. Non 
ergo potuit praescire, nisi Domino revelante. Deus autem 
sibi revelare non potuit, quia praedicere quidem potuit, 
sicut praedixit Petro, quod non voco revelare; sed cer- 
tam interius illuminationem dare ad praecognoscendum 
suum lapsum, hoc voco revelationem. Hanc autem dare 
Deus non potuit de potentia ordinata, quia talis prae- 
cognitio de necessitate habet annexam culpam aut mise- 
riam. Aut enim sibi placeret, quod haberetur, et ita esset 
impius: aut displiceret, et ita esset miser et dolorosus. 
Utrumque est Deo impossibile et inordinatum, sive inno- 
centi infligere poenam, sive innocentem, dum est innocens, 
habere culpam." 2. dést. 4. a. 2. q. 2. 

* ,Est loqui de peccato quantum ad triplicem statum, 
scilicet. quantum ad inchoationem, consummationem et 
confirmationem. Peccatum diaboli initiatum est in prae- 
sumptione, statim enim ut suam vidit pulchritudinem, prae- 
sumpsit. Consummatum est in ambitione, quia praesumens 
de se, appetit quod omnino supra se fuit, et ad quod 
pervenire non potuit. Sed confirmatum est invidiae oet 
odii aversione, quia ex quo obtinere non potuit, quod 
appetiit, ideo invidere coepit, et affectu odii contraire. 
Et in hoc firmatum est, quia haec omnino ipsum a Deo 
separavit, et perfectum obstaculum posuit, sicut perfecta 
caritas perfecte Deo jungit." 2. dist. 5. a. 1. q. 1. 

' ,Angelus malus quodammodo aequiparantiae, quo- 
dammodo imitationis appetiit similitudinem, cum sua au- 
ctoritate, aliis praeesse, et quod sine meritis, nullique sub- 
esse appetierit.^ — ,Dicendum quod duplex est similitudo 
Dei, scilicet aequiparantiae, sive aequalitatis, et imitatio- 
nis. Similitudo imitationis potest appeti ordinate et in- 
ordinate. Ordinate, ut appetatur similitudo in his, quae 
nostrae sunt aptitudinis et divinae acceptionis; cujusmodi 


136 


sunt perfectiones et decores virtutum. Inordinate vero, 
ut homo appetat id, quod non decet, vel quod Deo non 
placet, ut si appetat hominibus praeesse, vel se de ad- 
versariis vindicare. Similitudo omnimoda aequalitatis nullo 
modo potest appeti ordinate; sed aliquo modo est appe- 
tibilis, aliquo modo non. Nam omnimoda similitudo non 
est appetibilis, quia non potest cadere in cognitionem, 
sive in intellectum, et ideo nec in appetitu; et si quis 
fingat, non appetit aequalitatem, sed suam fictionem. Alio 
modo est similitudo aequalitatis in aliqua conditione, ut 
in dominii praesidentia et scieutia; et sic credo quod po- 
test appeti. Notandum est igitur, quod diabolus quodam 
modo appetiit similitudinem imitationis, quodammodo ae- 
qualitatis: et hoc apparet, si attendatur appetibile, et mo- 
dus appetendi. Diabolus enim apfpetiit aliis praeesse, sua 
tamen auctoritate; quod appetiit praeesse, hoc fuit imi- 
tationis, et hoc quidem aliquando obtinuisset, si stetisset: 
quod autem propria auctoritate, ita quod sine meritis et 
sine datore, ita quod nulli subesset, hoc est solius Dei, et 
hoc est aequiparantiae. Et ita patet quod appetiit; et pa- 
tent multae auctoritates Sanctorum, quia Gregorius dicit, 
quod appetiit esse sui juris, ita quod nulli subesset. Ber- 
nardus (de grat. hum. in 1. grad. superbiae) dicit, quod 
appetiit aequalitatem potentiae. Anselmus (de cas. diabol. 
c. 6), quod appetiit praeesse sine meritis; et omnes verum 
dicunt, et diversae auctoritates cireumloquuntur hoc, quod 
est praeesse omnibus propria auctoritate." 2. dist. 5. a. 1. q. 2. 

8 ,Superbia daemonum conformis fuit capiti, totius ma- 
litiae principi, scilicet tenebrarum. Ipse autem diabolus, 
attendens suorum naturalium strenuitatem et excellentiam 
et praecellentiam, voluit praeesse, et requiescere sua au- 
ctoritate, hoc est sine meritis et sine ministerio. Dae- 
mones vero ei subjecti non sunt ausi tantum appetere; 
Sed considerantes naturalium strenuitatem, voluerunt sub 
umbra illius requiescere, ita quod non ministrarent, sed 
quadam sub illo potirentur voluntaria libertate, quam vide- 
bant se non posse habere sub divino dominio. Cognove- 
runt autem Angeli se esse factos ad participandum quio- 
tis beatitudinem, et acquirendum per merita et ministeria. 
In hoc ergo superbierunt, quia sine meritis voluerunt beati 
esse, et sine ministerio quiescere, et sine limite propriam 
voluntatem implere: et hoe totum est superbire, quamvis 
non sit tantae superbiae, quantae fuit appetere omnibus 
praecellere et nulli subesse." 2. dist. 5. a. 2. q. 1. 

? ,Antiqua positio fuit aliquorum, quod simul tempore 
fuit diabolus et peccavit, nee unquam fuit nisi malus, et 
videtur Augustinus (super gen. lib. 2) illam approbare; et 
ideo aliqui moderni eam tenuerunt. Sed quoniam, sicut 
expresse dicit Augustinus, praedicta positio accedit ad pri- 
mam, quae est haeretica, et ita quasi haeresim sapit; ideo 
communis opinio Magistrorum Parisiensium est, quod dura- 
tione conditio Angeli praecessit lapsum; et de communi 
consilio Magistrorum positio opposita excommunicata est 
ab Episcopo Parisiensi. Ideo tanquam magis veram et 
catholicam, et magis probabilem et communem opinionem 
dico illam esse tenendam, quod morula fuit inter creatio- 
nem et lapsum, licet parvula. Propter quam Sancti et 
expositores, et ipsa Scriptura loquitur de malitia diaboli, 
quasi semper fuisset in ea, quia illud modicum quasi pro 
nihilo reputatur." 2. dist. 3. p. 2. a. 1. q. 2. — ,Et si tu 


PARS II, 7. 


objicias, quod, cum Deus praeviderit quod diabolus lapsu- 
rus erat, sive peccaturus, quare praefixit ei ita modicum 
tempus merendi, ut non haberet spatium redeundi; no- 
tandum ad hoc, quod in conditione rerum non attenditur 
ratio misericordiae et justitiae principaliter, sed sapientiae. 
Decrevit enim divina sapientia in universo facere duplicem 
creaturam rationalem, ad hoc quod esset universum com- 
pletum, unam corpori unitam, ut animam rationalem, aliam 
absolutam et spiritualem, ut Angelum. Et quoniam sub- 
stantia omnino spiritualis omnino est incorruptibilis et in- 
generabilis, non potuit unus Angelus ex alio produci; ideo 
simul producti sunt: et sicut simul sunt producti, ita etiam 
simul glorificandi, sive dispositi ad simul glorificari. Et 
quia sunt spirituales et incorporales et incorruptibiles, 
nullo modo habentes retardativum ; hinc est, quod in loco 
gloriae sunt conditi, scilicet in empyreo, et ita de pro- 
ximo ad gloriam dispositi et ratione naturae et loci; et 
ideo tempus meriti est eis ita breve praefixum, sicut po- 
tuit, et ideo usque ad primam aversionem et conversionem 
deliberativam. Homini vero, quia conditus est in corpore 
animali ad procreandam prolem ad cultum Dei, et ita in 
dispositione remotiori a gloria, datus est locus distans ad me- 
rendum a sui conditione, scilicet paradisus terrestris, et prae- 
fixus est ei terminus diuturnus propter officium procreandi 
prolem. Et propterea cum peccavit Angelus, statim exiit 
tempus meriti statuti, homo vero non; et ideo iste potuit 
rectificari, ille vero non. Et hoc est, quod dicit Augusti- 
nus (de miírab. s. Script.: Angelus de sublimissimo sui 
ordinis statu cecidit; ideo resurgere non potuit." 2. dist. 7. 
p. 1. a. 1. q. 1. 

1! Inter Luciferi peccatum et ceterorum fuit ordo, 
tum quoad gravitatem delicti, tum quoad occasionem, quia 
ceteris praebuit exemplum, tum quoad durationem, quia 
prius ipse, quam ceteri, peccavit." 2. dist. 5. a. 2. q. 2. 

31 Caelum empyreum locat Angelos, et est locus An- 
gelorum. Ad intelligentiam autem objectorum dicendum, 
quod loeus habet triplicem comparationem ad locatum. 
Comparatur enim primo in ratione continentis, secundo 
in ratione mensurantis, tertio in ratione conservantis. Con- 
tinet enim ut vas, mensurat ut quantitas, conservat ut 
natura. Secundum hane triplicem habitudinem sunt in 
loco substantiae finitae, corporales et corruptibiles. Quia 
finitae et limitatae, sunt in loco continente; quia corpo- 
rales, in mensurante; quia corruptibiles, in loco eonser- 
vante. Secundum duas comparationes primas, quae sunt 
continere et mensurare, sunt in loco substantiae finitae 
et corporales, sed incorruptibiles; secundum primam vero, 
quae est continere, sunt in loco substantiae finitae, spiri- 
tuales et incorruptibiles, ut Angeli. Et hoe dico in loco 
corporali. Nam Angelus habet locum spiritualem et con- 
servantem, scilicet Dei virtutem; locum mensurantem, sive 
cireumseribentem propriae substantiae, virtutis limitatio- 
nem, sive clausionem; locum vero continentem, non tan- 
tum spiritualem, sed etiam corporalem. Ratio autem, quare 
Angeli contineantur loco, sive aliquo ambiente, est ordi- 
natio partium universi. Si enim non haberent aliquid 
continens, non esset eorum existentia ordinata ad invicem, 
quia ordinem non haberent in creatione, eo quod creata 
sunt simul, nec haberent ordinem unius ad alterum: hoc 
autem non decet universum, nec summum opificem. Ratio 


Pans II, 7. 


&ulem, quare continentur loco corporali, duplex est. Una 
est limitatio ipsius spiritus creati. Cum enim spiritus 
incoreatus, qui Deus est, habeat in se simplicitatem, per 
quam est inira omnia, et immensitatem, per quam con- 
linet omnia, et est extra omnia, communicat illas condi- 
tiones creaturae eatenus, quatenus nata est recipere. Unde 
simplicitatem communicat spiritui, sed spiritus non potuit 
recipere virtutem continentiae, quia enim simplicitas ejus 
est finita, ideo est hic et nunc; et quia non habet partem 
et partem, ideo secundum totum est hic et nunc; et ideo 
non potest habere universalem capacitatem rerum. Corpus 
autem, quia compositum est, et habet partes innumerabiles, 
non potuit participare simplicitatem, sed propter partium 
extensionem potuit recipere capacitatem ; ideo Deus fecit 
unum corpus nobilissimum, quod esset natum omnia ambire, 
et extra quod omnino nihil esset, et hoc est empyreum; et 
ideo necesse est Ángelum esse intra ipsum. Alia ratio est, 
quia in solo corpore est distinctio secundum hic et ibi. Quia 
enim ceterae creaturae ordinem habent in mundo, distin- 
ctionem et positionem habent secundum gradus perfectio- 
num: et ita una est hic et alia ibi, una sursum et alia deor- 
sum. Et quia in solo corpore. est potentialis distinctio se- 
cundum hic et ibi; ideo inter creaturas soli corpori debet 
dari universalis potentia locandi et respectu visibilium et 
invisibilium, ut sic universum esset unum in omnibus suis 
partibus ordinatum. Et sic patet ratio duplex, quare data 
est corpori potentia locandi spiritum, et spiritum con- 
tineri à corpore. Hoc enim exigebat ordo universi, tum 
propter limitationem spiritus creati, tum quia in solo cor- 
pore distinctio est secundum hic et ibi.^ 42. dist. 2. p. 2. 
a. 2. q. 1. 

1? Dist. 2. p. 2. a. 2. q. 1. 

13 ,Sieut patet ex Seripturis, locus daemonum post 
lapsum usque ad diem judicii non est locus subterraneus, 
quem vocamus infernum; sed aér caliginosus, in quo ge- 
neraliter daemonum multitudo inhabitat. Utrum autem 
aliqui detrusi sint in infernum, hoc ego nescio, nec in- 
venio & Sanctis determinatum. Hoc autem bene credo, 
quod aliqui descendunt ad torquendas animas, secundum 
quod inter se habent deputata maledictionis officia. Ratio 
autem, quare in hoc aére sunt, est propter humanum exer- 
citium. Sicut enim dicit August. (7ib. 2. de Civit. Dei c. 18), 
nunquam Deus, quos praesciebat futuros malos, eos fe- 
cisset, nisi pariter nosset, quibus bonorum usibus eos ac- 
commodaret. Unde divina dispositio hoc exigit, ut etiam 
de praevaricantibus angelis obsequium quodammodo ele- 
ctorum trahat et eliciat, scit enim bene uti malorum pra- 
vis voluntatibus; et ideo non eos detrusit in infernum, sed 
locum dedit aptum ipsis daemonibus, tum quantum ad sta- 
tum peccati, tum quantum ad statum exercitii, sive belli. 
Aér enim caliginosus propter caliginem convenit tenebro- 
sitati culpae, sed propter mobilitatem et subtilitatem con- 
venit angelicae velocitati; unde, sicut aliquibus viris sanctis 
ostensum est, frequenter circa nos volitant ut muscae." 
2. dist. 6. a. 2. q. 1. 

1^ 2. dist. 6. a. 2. q. 2. 

15 2. dist. 7. p. 1. a. 2. per integr. 

1$ ,Daemonum voluntas de potentia habente ordinem 
ad actum rectificari non potest, tametsi Deo non sit im- 


possibile diabolo bonam restituere voluntatem, cum poeni- 
S. Bonaventurae Breviloq. 


137 


tentiam non possit habere, cum tempus jam praeterierit 
conversionis, et meriti.^ — ,Daemon in voluntate mala 
semper continuitatem habet quoad deformitatem, quoad 
pronitatem et quoad actum peccandi, cum macula ab eo 
non possit separari; semperque idem appetat, quod primo 
appetiit, omnemque suum actum deformet atque depravet.* 
2. dist. 7. p. 1. a. 1. qq. 1. 2. Vide etiam bid. q. 3. 

!' ,Deceptio et error venit ex deordinatione, sive de- 
viatione judicii. Judicium autem duplex est in quolibet 
ratiocinante, unum, quod est cognoscendorum, quod est 
veri sub ratione veri, aliud agendorum, quod est boni sub 
ratione boni. Et primum est intellectus speculativi, nec 
spectat ad liberum arbitrium, secundum vero est intellectus 
praetici, et est pars liberi arbitrii. Primum judicium, etsi 
maneat integrum quantum ad substantiam potentiae, nihilo- 
minus per eulpam est in angelis aliquo modo obnubilatum, 
quia errant frequenter in judicando de multis, et in multis 
decipiuntur, maxime cum judicant de contingentibus. Aliud 
judicium est in eis omnino subversum, et quantum ad hoc 
excaecati sunt angeli mali, sicut. quantum ad affectum 
obstinati; et propter istius judicii subversionem dicuntur 
facti tenebra (Luc. 22, 53), et dati in reprobum sensum 
(Rom. 1, 28).^ 2. dist. 7. p. 2. a. 1. q. 1. — ,In daemo- 
nibus, quoad memoriam, quae dicit habitum, nulla cadit 
oblivio; sed quoad actum memorandi dicuntur obliti, prae- 
sertim suae salutis et beneficiorum Dei. Ibid. g. 2. — 
Sieut Deus voluntati creaturae rationalis dedit dominium, 
sive arbitrium, cui nulla potentia praesidet nisi divina; 
sic ejus cognitivae dedit conscientiae secretum, cujus se- 
ereta et profunda non penetrat nisi divina sapientia. Et 
ideo dico, quod nulla ereatura, nec humana nec angelica, 
potest conscientiae humanae nosse secreta, nisi per signa 
vel conjecturas, vel nisi noverit Dei revelatione, aut ho- 
minis denuntiatione. Et quoniam pauca sunt ita secreta, 
quin prodeant in opera exteriora, vel appareant per signa 
exteriora faciei, vel per signa cordis, quod movetur di- 
versimode secundum diversitatem affectionum; hinc est, 
quod multae cogitationes et affectiones nostrae deprehendi 
possunt a malignis spiritibus, nisi arceantur Dei virtute; 
haec autem cognitio potius est conjecturae, quam certae 
scientiae." 2. dist. 8. p. 2. a. 1. q. 6. 

15 ,De Angelis est loqui quantum ad statum triplicem, 
scilicet gloriae et naturae institutae et lapsae. Quantum 
ad statum gloriae, est in eis ponere ordinum distinctionem 
perfectam: quantum ad statum naturae, ordinum distin- 
ctionem, sed imperfectam: quantum ad statum culpae, or- 
dinum distinctionem, sed imperfectam et perversam; im- 
perfectam, propter privationem gratiae, quae habilitatem 
naturae perficit; perversam, propter praesentiam culpae, 
quae quamvis substantiam naturalium non corrumpat, ta- 
men foedat et deordinat. Et illud est manifestum, si atten- 
datur. Nam illi, qui meliora habuerunt naturalia, illi gra- 
vius peccaverunt et peccant, tum propter hoc quod ar- 
dentius appetierunt, tum quia magis ingrati fuerunt, tum 
etiam quia modo acrius vexant. Ratione nobilitatis na- 
turae praecellunt in ordine naturae, et praecellunt in ma- 
gnitudine culpae; et quantum ad hoe deteriores sunt, et 
ideo inferiores esse debuerunt. Concedo ergo, quod inter 
daemones est ordo secundum praecellentiam naturalium, 
sed tamen perversus adjunctione culparum." —  ,Prae- 

18 


138 


latio est inter daemones, et alii imperant, alii obediunt... 
Et hoe satis videtur probabile, tum quia filii tenebrarum 
quodammodo imitari conantur, licet falso et imperfecte, 
filios lucis. Unde sicut vident angelos ordinate officia 
sua exequi secundum imperia sapientiorum et majorum, 
similiter et ipsi faciunt maleficia. Tum etiam quia filii 
tenebrarum prudentissimi sunt in generatione sua (Luc. 
16, 8), et quia habent colluctationem adversus genus hu- 
manum et regnum eorum (Ephes. 6, 12), et exercitus, si 
esset divisus et sine capite, non posset stare (Luc. 11, 17); 
ideo, sieut homines praeliantes in exercitu, quantumcum- 
que sint praesumptuosi, tamen propter odium inimicorum 
libenter subjacent duci imperanti, et habent multos pro- 
prios e£ unum principalem ducem; sic credendum est esse 
in daemonibus." 2. dist. 6. a. 3. qq. 1. 2. 

!** ,Daemones futurorum contingentium non possunt 
certam habere praecognitionem, cum hoc solius sit Dei; 
licet ob ingenii acrimoniam, longam experientiam, dolosam 
cautelam et alienam doctrinam aliquando possint vera 
praedieere.^ 2. dést. 7. p. 2. a. 1. q. 8. — ,Hujusmodi 
artes magicae, sive divinationes, non possunt esse absque 
peccato; nec potest a diabolo requiri consilium, vel etiam 
auxilium, sive ministerium, absque peccato, nisi fortassis 
in hoe casu, ubi Deus diabolum subjiceret homini justo 
suo judicio, et sicut de aliquibus viris sanctis audivi nar- 
rari; voluntario autem commercio non potest sine peccato. 
Àut enim est ibi peccatum infidelitatis, utpote si, dae- 
monio credendo, attribuat divinum aliquid. Aut est ibi 
peccatum idololatriae, utpote in oblationibus et sacrificiis. 
Aut inobedientiae saltem, quia facit contra prohibitionem 
divinam et Ecclesiae. Ratio autem hujus prohibitionis 
est, quia talis peccat in seipsum, dum se committit discri- 
mini: peccat in Ecclesiam, quia habet commercium cum 
illo, qui est omnino praecisus, et Ecclesiae adversarius: 
peccat etiam in majestatem divinam, dum recurrit ad dia- 
bolum, quasi non sit omnipotens et omnino sufficiens et 
benignus Deus Christianorum. Et ideo prohibitum est, 
et sine peccato fieri non potest." 2. dist. 7. p. 2. a. 2. q. 3. 
Cfr. quoque Centiloq. p. 3. sect. 14. 

?? ,Daemones animabus humanis illabi nequeunt, hoc 
enim solius est Dei, cum in anima idem sit intimum atque 
supremum, solus autem Deus est superior mente humana." 
— ,4Daemon sensus nostros deludere potest, id esse prae- 
sens ostendendo, quod tamen non est, vol aliter osten- 
dendo quam sit, sive abscondendo quod praesens est." — 
Daemon potest animae humanae cogitationes immittere, 
non quidem ut principale agens talis effectus, sed ut ex- 
citans atque impellens.^ — ,Daemon potest animas no- 
Sstras incendere, cogitationes et aftectiones excitando et 
subministrando.^ 2. dist. 8. p. 2. a. 1. qq. 2. 3. 4. 5. 

?*! , Opera, quae faciunt daemones, etsi miracula videan- 
tur, quia fiunt in tempore non perceptibili, non tamen 
sunt vera miracula, quia fiunt vi naturae. Attamen, si 
objicias, quod natura non potest ita cito operari, dicendum 
quod verum est de hac natura per se, sed taliter potest 
esse adjuta et confortata, vel consita rebus convenientibus, 
ut quasi repente prorumpat in effectum. Si autem quae- 
ra8, quomodo discernantur hujusmodi miracula, dicen- 
dum quod etsi conveniant in materia, differunt tamen ex 
parte principalis agentis et ex parte ministri, ex parte 


PARS II, 1. 


finis et ex parte facti. Ex parte principalis agentis, nam 
in miraculis divinis operatur agens potentiae infinitae et 
supra naturam; in miraculis daemonum operatur virtus 
naturae multipliciter adjuta per naturas alias. Ex parte 
ministri, nam Dei miracula fiunt per publicam justitiam 
secundum veritatem, vel secundum apparentiam ; sed mira- 
cula daemonum fiunt per privatos contractus et quaedam 
arcana... Ex parte finis differunt similiter, quia miracula 
Dei fiunt ad utilitatem et divinam gloriam; sed magorum 
ad deceptionem et gloriam vanam et excellentiam, unde 
sunt quasi inutilia. Differunt etiam ex parte facti, quia 
daemones faciunt hujusmodi vilia et inutilia; miracula vero , 
divina sunt valde necessaria et utilia... Unde sie Deus 
temperat potentiam et astutiam diabolicam, ut sic patiatur 
eum perverse imitari, ut in ipsa imitatione possint sedu- 
cere malos juxta eorum merita mala, possint etiam de- 
prehendi a bonis; et ut fides simul cum miraculis habeat 
locum. Si enim solus Deus et ejus servi miracula facerent, 
quis non credidisset in Deum miraeulis compulsus? Nunc 
autem, cum mali faciunt, et boni faciunt, qui divinitus 
illustrantur, ut inter haec possint discernere, per vera 
miracula adjuvantur, et per daemonum miracula exercen- 
tur et probantur." 2. dist. 7. p. 2. a. 2. q. 2. ad 9. 

?? ,Hicut innuit textus Evangelicus, et Augustinus etiam 
in /ib. de dévinatione daemonum, daemones per naturam 
suae subtilitatis et spiritualitatis possunt quaecumque cor- 
pora penetrare, et in eis sine aliquo obstaculo et impedi- 
mento subsistere; ratione vero suae potestatis possunt ea 
corpora, in quibus sunt, commovere et conturbare. Sicut 
enim spiritus spiritui penetrabilis esse non potest; sic nec 
corpus potest resistere spiritui: ideo daemones, quantum 
est de potestate et subtilitate naturae, possunt corpora 
humana intrare, possunt etiam et vexare, nisi prohibean- 
tur a superiori virtute; et cum permittuntur introire et 
vexare, tune dieuntur corpora obsidere. Permittit autem 
hoec Dominus, sive ad gloriae suae ostensionem, sive ad 
peeeati punitionem, sive ad peccantis correctionem, sive 
ad nostram eruditionem. Sed ex qua istarum causarum 
determinate permittat, latet hoc humanam industriam, 
propter hoe quod occulta sunt Dei judicia, hoc tamen 
planum est, quod non sunt injusta: et ideo non permit- 
tit talia sine causa." 2. dist. 8. p. 2. a. 1. q. 1. 

?: ;Honor latriae potest exhiberi adversario Christi 
dupliciter, aut simpliciter, aut sub conditione. Si simpli- 
citer, dico quod non potest esse sine peccato. Offertur 
enim cultus latriae alteri, quam Deo; et ideo est ibi pec- 
catum idololatriae. Nec excusatur ratione ignorantiae, habet 
enim triplex adjutorium, per quod potest errorem evitare. 
Primum est remedium praemonitionis sacrae Soeripturae, . 
quae multoties dicit. (Matth. 24, 5; Marc. 13, 6), quod 
multi in nomine Christi venturi sunt mendaciter. Secun- 
dum est remedium orationis internae, qua ad Deum debet 
homo recurrere, ut cor ejus illuminetur. Tertium est su- 
spensio credulitatis suae, non enim debet homo omni spiri- 
tui credere, sed probare, qui ex Deo sunt (1. Jo. 4, 1); 
qui enim cito credit in talibus, /evis est corde (Eccli. 19, 4), 
et fortassis etiam inflatus corde, dum ad tales visiones 
et revelationes idoneum se esse existimat; unde tales 
visiones, vel apparitiones, potius sunt formidandae, quam 
desiderandae.  Narratur enim de quodam sancto Patre, 


PARS Il, 8. 


quod cum ei diabolus in specie Christi appareret, ille clau- 
sis oculis dixit, se in hac vita nolle Christum videre; at 
diabolus humilitate ejus confusus, statim evanuit. E con- 
tra de pluribus narratur, qui se ad visiones idoneos re- 
putaverunt et desideraverunt, quod ad multas insanias 
et errores praecipitati sunt. Et ideo si simpliciter adorat 
quis Christi adversarium, non exeusatur a peccato, etiamsi 
credat ipsum esse Christum. Si autem adoret sub con- 
ditione, hoc potest esse dupliciter, aut quia est illa con- 
ditio habitudinaliter, aut actualiter considerata, sive appo- 
sita. Si actualiter, sic non adorat ipsum Luciferum, sed 
magis Christum; quia non stat adoratio, nisi stante con- 
ditione, et ad eum refertur adoratio, ad quem refertur 
adorationis implicatio. Si autem illa conditio sit sub con- 
sideratione habitudinali, hoc modo non sufficit ad vitan- 
dum peccatum idololatriae respectu hujus apparitionis, 
sive transfigurationis, sufficit tamen respectu Saeramenti 
altaris. Nam talis transfiguratio est insolita, et ideo non 
debet ad eam praecipitanter sequi adoratio, sed cum ma- 
turitate et praevia oratione. Sed consecratio hostiae est 
consueta; ideo sufficit, quod adorans in habitu hanc ha- 
beat conditionem, videlicet si consecratio debito modo 
facta est; unde pauci, vel nulli fideles in hac adoratione 
peccant, omnes enim accedunt cum conditione ista." 3. dist. 
9. a. 1. q. 6. 

2^ Dicendum et pro vero habendum est, quod dicit 
Isidorus et Augustinus, quod (daemones) aliqua praesciunt 


139 


revelatione supernorum spirituum, cujus revelationis atten- 
dendus est finis et modus. Finis, quia mirabilis sapientia 
per inimicantes sibi implet voluntatem suam. Unde sicut 
revelatio somni de exaltatione Joseph facta insidiantibus, 
secundum mirabilem Dei dispositionem fecit ad ejus im- 
pletionem, licet secundum intentiones illorum esset ad im- 
pedimentum; sic Deus ita ostendit per Angelos suos dae- 
monibus, ut dum illi obviant aliquid valde decens et com- 
petens, ordinatissime impleat et eliciat... Attendendus 
est etiam modus, duplici enim modo fit revelatio. Ali- 
quando mentis illustratione, sicut fiebat sanctis prophetis; 
et haec est gratiae. Aliquando vero sola praedictione, 
sicut homo revelat aliquando voluntatem suam: et hoc 
non est gratiae aliquo modo perficientis vel elevantis na- 
turam; sed potest esse opus misericordiae, si illud ordi- 
netur ab bonum ejus, cui praedicitur; vel justitiae, si or- 
dinetur ad punitionem alicujus mali, utpote si ad fallen- 
dum fallaces; vel utriusque, si simul ad utrumque. Et 
ita est quasi semper, quia hujusmodi futura praedicuntur 
daemonibus, et permittuntur miracula fieri ab eis, ut boni 
talia parvipendant, in quibus se vident a damnatis et mi- 
seris superari; et mali et fallaces proficiant in poenis 
errantes et in errorem mittentes; occulto Dei judicio, ta- 
men judicio justo. Unde valde stultum est desiderare 
facere miracula, vel praescire futura, et quasi magna haec 
reputare, cum inimicos Dei in his videamus abundare." 
2. dist. 7. p. 2. dub. 2. 


CAPUT VIII. 


De confirmatione bonorum Angelorum. 


(Angeli boni per gratiam et gloriam in quadruplici facultate confirmati fuerunt, — et seoundum triplicem hierarohiam per- 


feote ordinati.) 


De confirmatione vero bonorum Angelorum tenendum est, quod sicut angeli a 


Deo aversi statim sunt obstinati per impoenitentiam, sic angeli? ad Deum conversiz5g- 
statim fuerunt confirmati per gratiam et gloriam in voluntate: perfecte illuminati in 
ratione secundum cognitionem matutinam et vespertinam, perfecte fortificati in virtute, 
sive motiva sive operativa: perfecte ordinati in operatione, sive contemplativa sive mini- 
strativa, et hoc secundum triplicem hierarchiam ', scilicet supremam, mediam et infimam *. 
Ad supremam autem spectant T'hroni, Cherubim et Seraphim; ad mediam autem .JDo- 
minationes, Virtutes, Polestates; ad infimam vero Principatus, Archangeli, Angeli*. Ex 
quibus plurimi sunt in ministerium missi', et " ad custodiam hominum deputati", quibus,» x: e». 
ministrant purgando, illuminando, perficiendo ?, secundum imperium voluntatis Dei. 
Ratio autem ad intellipentiam praedictorum haec est: quia cum angeli propter 
expressam similitudinem et propinquitatem ad primum et summum principium habeant 
intelleetum deiformem et immutabilem " post consensum ex libertate arbitri, divinas) were 
superveniente gratia, ad summum bonum conversi, cum totaliter in Deum tenderent, tabilomNor, 
per gloriam fuerunt confirmati pariter et perfecti': ideo, quantum ad voluntatem, fue- sem «4. 
runt stabiles et felices, quantum ad rationem, perspicaces; ita ut non tantum cogno- 


Scerent res in proprio genere, sed etiam in ipsa arte aeterna", ac per hoc non tantum 24e 
| 18* 


c) Et perfi- 
ciendo ibid. 


140 PARS II, 8. 


haberent cognitionem vespertinam, sed etiam matutinam, vel etiam diurnam *, propter 
ilius lucis plenitudinem et omnimodam puritatem, respectu cujus omnis creatura merito 
potest dici tenebra*. Quantum autem ad virtuositatem, perfecte fortificati sive in im- 
perando, sive in exequendo, sive in contemplando, vel assumpto corpore vel etiam non 
assumpto". Quantum vero ad operationem, perfectissime ordinati, ut jam non possint 
deordinari, nec ascendendo ad contemplationem Dei, nec descendendo ad ministrandum 
homini; quia cum Deum facie ad faciem contemplentur, quocumque mittantur, intra 
Deum currunt. Aguntur enim et agunt secundum ordinem hierarchicum ", in eis ini- 
tiatum per naturam" et consummatum per gloriam" (I), quae stabiliendo liberi arbitrii 
vertibilitatem, illustravit perspicacitatem, ordinavit officiositatem et roboravit virtutem 
secundum quatuor attributa superius nominata.  Perspicacitas autem rationis in con- 
templando, aut principaliter respicit ad majestatem divinam venerandam, aut ad veri- 
tatem inteligendam, aut ad bonitatem desiderandam; et secundum hoc sunt tres ordi- 

5 Spe nes'* in prima hierarchia, scilicet Throni, ad quos spectat? reverentia; Cherubim, ad 
quos sapientia; et Seraphim, ad quos spectat benevolentia. Ad perfectam autem vir- 
tuositatem spectat virtus imperativa, virtus executiva et virtus expeditiva. Prima ad 
Dominationes, secunda ad Virtutes, tertia vero ad Potestates spectat, quarum est arcere 
potestates contrarias. Ad perfectam vero officiositatem spectat regere", revelare" et 
relevare". Primum est Principatuum, secundum Archangelorum, tertium Angelorum, 
quia custodiunt, ne stantes cadant, et cadentes adjuvant, ut resurgant". Et sic patet, 
quod haec omnia sunt in beatis angelis", secundum plus et minus, gradatim a superio- 
ribus descendendo usque ad ima". Ordo autem denominari debet ab eo, quod excel- 
lentius accipit in munere". 


(I) Ab omnibus fere explosa est illa Origenis opinio, qui omnes Angelos creatos aequales putavit, 
eam vero, quae modo est in eis, differentiam, ex variis eorumdem meritis ortam esse. 


Ap Carvur VIII. 


! ,Hierarchia dicitur & Aéera, quod est sacrum, et  notificationis explanatio in promptu est. Notificatur enim 


archía principatus, quasi sacer principatus, vel ordo." 
2. dist. 9. in Exp. textus. — ,Triplex autem invenitur de- 
finitio hierarchiae, secundum quod triplex est differentia 
hierarchiae, scilicet divina, angelica et ecclesiastica.  Di- 
vina sic definitur a Dionysio (de cael. hier. c. 3): Hierar- 
chia est divina pulchritudo, ut simpla, ut optima, ut con- 
summativa. Angelica sie definitur ab eodem: Hierarchia 
est ordo divinus, scientia et actio, deiforme, quantum pos- 
sibile est, similans, et ad inditas ei divinitus illuminationes, 
proportionabiliter in Dei similitudinem ascendens.  Eccle- 
siastica magistraliter sic definitur: Hierarchia est rerum 
sacrarum et rationabilium ordinata potestas, debitum in 
subditis obtinens principatum. Haec autem definitio po- 
test etiam convenire angelicae hierarchiae." Centiloq. p. 3. 
sect. 16; De Eccles. Hierarchia, passim; in Hexaém. serm. 
21. per integr., et Itiner. c. 4. n. 5. 

? ,Ordo angelicus est multitudo caelestium spirituum, 
qui inter se aliquo munere gratiae similantur, sicut et in 
naturalium donorum participatione conveniunt. Hujus 


hic ordo quantum ad suum fundamentum, quantum ad 
suum complementum, quantum ad dispositionem, quae 
inter haec medium tenet locum. Fundamentum tangitur, 
eum dicit: Ordo est multitudo caelestium spirituum, ordo 
enim fundatur in natura. Complementum vero tangitur 
in hoe quod dicit: Qui inter se aliquo munere gratiae si- 
milantur, ordo enim complementum habet a gratia. Dis- 
positio media inter utrumque notatur in hoc, quod dicitur: 
Sicuti in naturalium donorum participatione conveniunt, 
quia meliora naturalia disponunt ad majora gratuita." 
2. dist. 9. in exp. teat. 

3 ,Angelorum nomina propria in singulis ordinibus & 
donis gratiarum sumuntur super diversos status et gradus, 
in quibus distinguuntur et ordinantur.^ 2. dist. 9. art. 
unic. q. 4. 

* ,Distingui oportet in missione. Est enim missio ex- 
terior, quae est ad nos. Et est missio interior, quae est 
ad angelos, sed propter nos. Si de missione exteriori 
loquamur, sic non competit omnibus angelis, quia non 


PAnS Il, 8. 


competit superioribus agminibus, sicut dicit Dionysius, 
quia ea, quae praeeminent, usum exterioris officii nun- 
quam habent, in quo significat, quod intelligit de missione 
exteriori quae est ad nos. Si autem intelligamus de mis- 
sione interiori, quae est ad angelos propter nos, sic mitti 
competit omnibus, quoniam superiores mittuntur ad me- 
dios, et medii ad infimos, dum revelando purgant et illu- 
minant ea, quae nobis expediunt; et hoc totum est propter 
nos; et ideo signantur dicit Apostolus (Hebr. 1, 14) : Missi 
propter eos; non inquit, missi ad eos.^ — ,Bonos angelos 
ad nos mitti, competit caritati divinae, quae per hoc ma- 
nifestatur: angelicae, quae per hoc nos adjuvat: et no- 
Sírae, quae, cum sit parvula, per hoc fovetur, nutritur et 
excitatur." 2. dist. 10. a. 1. q. 2. — q. 1. 

5 ,Conveniens est hominem lapsum deputari angelicae 
custodiae, et angelum deputari ad custodiendum hominem, 
tum quia decet altitudinem divinae potentiae, tum quia 
decet ordinem sapientiae, tum quia etiam decet dulcedi- 
nem misericordiae.  Altitudinem namque decet divinae 
potentiae duplici ex causa. Una est, quia Deus non so- 
lummodo vult honorari in se, sed etiam in suis servis. 
Unde non sufficit altitudini divinae potentiae, quod an- 
geli ministrent sibi, sed etiam ad ostensionem excellentis 
suae potentiae hoc ab eis exigit, ut ministrent etiam crea- 
turae suae. Alia est ratio, quia cum Deus habeat dia- 
bolum et ejus daemones adversarios, magis decens est, 
quod ipse eos vincat per suos ministros, ut per hoc osten- 
datur potentia manus Dei, qua non solum potens est in 
se, sed etiam in servis suis, et ut non indebite possit Do- 
minus exercituum appellari. Ordinem vero sapientiae si- 
militer decet. Nam hie est ordo, quem divina lex in suis 
operibus exequitur et conservat, ut postrema per media 
deducat ad summa. Quoniam igitur angelus, tum ratione 
immortalitatis naturae, tum etiam ratione gratiae consum- 
matae, medium tenet inter Deum et hominem lapsum; 
decens fuit, ut Deus hominem adjuvaret et custodiret per 
angelum. Dulcedinem etiam decet divinae misericordiae, 
quae aperuit sinum homini lapso, nec in aliquo ei defecit, 
quod spectat ad salutis suae promotionem. Et ideo, cum 
homo lapsus esset venumdatus, ut faceret malum, ei mini- 
stravit pretium sanguinis Filii sui, per quem est redemptus, 
ut faciat bonum. Et quia habet adversarium impugnan- 
tem, dedit ei ministrum eustodientem, vel custodem au- 
xiliantem, ut sic ex nulla parte miseria remaneret humana 
sine divinae misericordiae subsidio et beneficio. Compe- 
tebat igitur homini lapso dari ex hae triplici ratione an- 
gelicam custodiam." 2. dist. 11. a. 1. q. 1. — ,Homini non 
modo in statu naturae lapsae, sed institutae quoque, con- 
veniebat angelica custodia, licet in statu isto magis expe- 
diat, cum colluetationem habeat non adversus carnem et 
sanguinem, sed adversus mundi rectores." — ,Cum $Sal- 
vator noster Christus Jesus vinci a diabolo non potuerit, 
nec per blanditias seduci, nec reluctantem carnem ha- 
buerit, nec praesidentiae angelicae subjectus fuerit, custo- 
dia angelica ei non fuit destinata." Ibid. qq. 2. 8. — 
Quamquam angelus bonus in malo obstinatos, quoad ma- 
lum evitandum, semper dum vivunt, custodiat, ad bonum 
tamen exequendum tantum eis custodiae beneficium sub- 
trahit.^ — ,AÀd praedictorum intelligentiam notandum est, 
quod communiter tenetur & doctoribus sacrae Scripturae, 


141 


quod angelus non omnino relinquit obstinatos, quamdiu 
sunt viatores, nec tamen adeo diligenter custodit, sicut 
custodit bonos, aut mediocriter malos. Ideo communiter 
dieitur, quod quodammodo deserit, et quodammodo sem- 
per eustodit. Explicatio autem hujus potest diversimode 
fieri. Nam aliquem custodiri ab angelo, hoc potest dupli- 
citer intelligi, vel secundum habitum, vel secundum actum. 
Voluerunt ergo aliqui dicere, quod angelus obstinatum 
secundum actum custodiendi relinquit, pro eo quod ipse 
eustodienti angelo non obedit, immo contra ejus monita 
faciem obfirmavit: quantum vero ad habitum non deserit, 
quia semper promptus est ei subvenire, si quo modo ipsum 
ad viam veritatis videat inclinari. Et hic quidem modus 
dicendi non sufficit, quia nullus est adeo malus et per- 
versus, quin angelus bonus possit ei aliquod beneficium 
custodiendi largiri; ergo si semper est ei promptus facere 
bonum, videtur quod nunquam subtrahat omnem actum. 
Et ideo secundus modus dicendi est, quod duplex est 
custodiae angelicae actus, unus respectu corporis, alter 
respectu spiritus. Unus consistit in repulsione hostis, ne 
opprimat corpora, alter in arcendo ipsum, ne pervertat 
animas. Primi actus efficacia est in angelo, secundi vero 
non solum est in angelo, sed etiam in nobis. Quantum 
ad primum actum bonus angelus hominem usque ad mor- 
tem non derelinquit£, quia non patitur ipsum a daemone 
opprimi vel occidi, nisi quando aliter exigit fieri sententia 
divini judicii. Quantum vero ad secundum actum, quia 
actus illius efficacia non tantum est in angelo, sed etiam 
in nobis, subtrahit custodiae beneficium ab his, circa quos 
videt se frustra exerceri, utpote ab excaecatis et obstina- 
tis, qui nec recipiunt instructionem, nee exhortationem. 
Sed cum custodia magis respiciat animam, quam corpus, 
adhue non videtur omnino probabile, quod angelus om- 
nem actum custodiae subtrahat respectu animae. Et ideo 
est adhue tertius modus dicendi probabilior praediotis, 
quod effectus angelicae custodiae et est respectu boni, et 
respectu mali; respectu boni eonservandi, vel acquirendi, 
vel agendi; respectu vero mali deserendi, vel evitandi, 
vel minuendi. Bonus igitur angelus obstinatos non de- 
serit, quantum ad actum custodiae, qui respicit malum, 
quia semper retrahit hominem, ne labatur in pejus... 
Quantum vero ad actum, qui respicit bonum, obstinatos 
deserit.^ —  ,Ex beatificatione custoditi . . . angelorum 
gaudium essentiale augeri non potest... accidentale vero 
et extensive et intensive ampliari non est incommodum." 
— ,Angeli custodientes ex damnatione eorum, quos custo- 
diunt, nec concipiunt gemitum, nec incurrunt aliquod gloriae 
detrimentum. Gemitum non concipiunt propter plenitu- 
dinem gaudii, quod adeo perfectum est, ut nullo modo 
suscipiat admixtionem contrarii  Detrimentum etiam non 
patiuntur propter stabilitatem boni adepti, nihil enim ha- 
bent, quod possint amittere, nec ex parte meriti, nec ex 
parte praemii, cum sint in gloria ot in justitia confirmati. 
Et quoniam detrimentum dicit amissionem alicujus boni 
habiti; ideo ex nullo eventu detrimentum aliquod possunt 
pati... Ad illud, quod objieitur, quod angelus malus 
gaudet de damnatione; ergo, etc., dicendum quod non est 
simile. Quia sicut non est reperire malum omnino im- 
permixtum bono, est tamen reperire bonum omnino im- 
permixtum malo; sie reprobatio angelorum aliquo modo 


142 


admittit gaudium licet impurum; sed perfecta beatitudo 
nullum patitur secum tormentum, vel gemitum. Ex prae- 
dictis patent illa duo, quae ultimo quaerebantur, scilicet 
de voluntate et praemio angelorum custodientium malos. 
Volunt enim malos, quos noverunt esse praescitos, volun- 
tate absoluta damnari, quantum autem in se est, vellent 
eos salvari; et ideo non custodiunt invite. Quia quamvis 
$ciant se frustra laborare ad perducendum eos ad salutem; 
tamen sciunt se fructuose laborare in hoc, quod retrahunt, 
ne incurrant majorem damnationem.  Quadruplex enim 
consuevit principalis effectus custodiae angelicae assignari 
circa animas. Unus est, ut proficiat anima in bonum gra- 
tiae; alius, ut non cadat in malum culpae; tertius est, 
si cadat, quod postmodum resurgat; quartus, ne toties, 
vel in tantum malum cadat, quoties, vel ad quantum ad- 
versarius incitat. Posset tamen aliter dici, quod non est 
angelis revelatum, qui ex eis, quos custodiunt, salvari 
debeant, vel damnari: hoc tamen non est certum. De 
praemio vero dicendum, quod sicut duplex est finis arti- 
ficis, unus in se, et alter in alio, sicut patet in rhetore, 
cujus finis est loqui ornate, et hic finis est in se; et alter, 
alii persuadere, et sic est finis in alio: sic etiam duplex 
est praemium angeli accidentale; unum, quo gaudet de 
bonis operibus, quae fecit; aliud, quo gaudet de salute 
ejus, quem custodivit. Et quemadmodum artifex, si habet 
finem primum, et caret secundo, nihilominus perfecte di- 
citur habere methodum, si ex contingentibus nihil omisit; 
sic angelus, qui fideliter custodivit eum, qui ex sua culpa 
damnatur, perfectum habet praemium et meritum, dum de 
bonis suis operibus gloriatur. Gaudium autem illud, quod 
est de multiplicatione bonorum operum, non est praemium 
substantiale, cum non sit de summo bono, sed accidentale; 
nec tamen est aureola, quia non omne praemium acci- 
dentale est aureola, sed illud solum, quod habet prae- 
excellentiam." 7bid. a. 2. qq. 1. 2. concl. et 8. concl. et ad 6. 

$ ,Angeli non fuerunt creati in gratia gratum faciente, 
licet oppositum nonnulli defenderint; probabilior tamen 
est prima opinio, quam Magister defendit, et est commu- 
nis.^ — ,Dicendum, quod haec quaestio facti est: et quia 
non invenimus aliam rationem quam congruitatis, proba- 
biliter possumus utrumque opinari, sicut et alii ante nos. 
Fuerunt enim aliqui docentes, quod angeli omnes creati 
sunt in gratuitis gratum facientibus. Et ratio, quae movit 
eos, fuit haec ex parte Dei, scilicet perfecta liberalitas; 
et ex parte creatorum, idoneitas. Quia enim ab instanti 
creationis erant vasa et receptacula munda, et Deus est 
promptus suam gratiam impertiri, nisi habeat obstaculum 
ex parte suscipientis, non dimisit Deus illa ad momentum 
vacua, sed statim ut condidit, gratiá illustravit: et talia 
debuerunt de manu Dei exire receptacula, ut statim essent 
prompta in bonum usum. Unde sicut probabiliter conji- 
ciunt aliqui, quod Deus fecerit arbores plenas fructibus, 
et alia in statu nobilissimo et perfectissimo; sic etiam na- 
turam angeli ornaverit gratia a sui conditione, quae in 
primo usu bono sine victoria erat perpetuanda, et in prima 
deordinatione perpetualiter amittenda. Haec est una po- 
sitio, et satis videtur consona Sanctorum auctoritatibus, 
ut patet inspicienti. Fuerunt etiam alii, qui dixerunt an- 
gelos non habuisse gratiam gratum facientem ab instanti 
creationis, sed post. Et ratio, quae eos movit, est dis- 


PARS II, 8. 


positio angelicae naturae, quae fertur in id, quod appetit, 
sine retardatione. Unde sicut ex conversione ad malum 
ita profunde conversi sunt, ut non possent redire; sic, imo 
multo magis, ex conversione ad bonum, sive ex habilitate, 
ita bono totaliter adhaesissent, si gratiam habuissent, quod 
nunquam lapsi essent. Unde non videtur aliquo modo 
probabile, quod Lucifer habuerit gratiam; et si ipse non 
habuit, cum inter ceteros esset excelsus, & majori arguitur 
nec alios habuisse a sui origine. Hane positionem videtur 
acceptare Magister, hanc positionem communiter tenent 
doctores, et ita huie tanquam probabiliori et communiori 
concordant. Ad auctoritates in contrarium adductas re- 
spondendum est per distinctionem gratiae. Uno enim 
modo gratia dicitur communiter, prout comprehendit quid- 
quid naturalibus est superadditum, naturalibus, inquam, 
quae sunt de essentiali rei constitutione; sicut dicitur ex 
gratia habere bonum ingenium, bene legere, bene cantare, 
et hujusmodi. Alio modo dicitur quod superadditum est 
libero arbitrio ad rectitudinem faciens et disponens; sicut 
dicimus virtutes naturales, sicut innocentia, mititas, pietas. 
Tertio modo quod est superadditum tanquam rectificans, 
et complens et elevans; et haec dicitur gratia gratum fa- 
ciens, quia facit hominem acceptabilem Deo, et ideo ac- 
ceptabilem, quia conformem. Quando ergo dicitur, quod 
angelo data sunt gratuita, aut non intelligitur de gratui- 
tis tertio modo dictis, sed primo vel secundo, quia sic 
mulia dona gratuita habuerunt: aut si intelligitur de gra- 
tuitis proprie dictis, non intelligitur ab instanti creationis, 
sed sicut intelligitur peccatum diaboli fuisse ab initio, 
quia statim post initium, et post primum motum delibera- 
tivum cecidit, ita intelligendum est de gratia angelorum: 
aut si intelligitur de gratuitis proprie dictis, et ab instanti 
creationis, hoc non intelligitur formaliter, sive essentia- 
liter, sed dispositivo; unde dieitur aliquis creatus in ali- 
quo, quia in proxima dispositione ad illud; ot ita per hanc 
iriplcem viam ad auctoritates inductas, et multas alias, 
quae possent induci, potest breviter responderi." 2. dist. 4. 
a. 1l. q. 2. 

' ,Angeli, qui ad Deum conversi sunt, quamquam a 
natura rectitudinem quandam habere potuerint, meritoriam 
tamen sine gratia habere non poterant." — ,Angelorum 
praemium praecessit meritum, quia meritum requirit fun- 
damentum in perfectione voluntatis, et non in multitudine 
operationum." 2. dist. 5. a. 3. qq. 1. 2. 

* ,Divina lux illuminans angelum illuminatione per- 
fecta ad cognitionem sui, facit angelum lucem, et cognitio 
ipsius Dei in se dies dicitur, quia pura est lux et cognitio 
et cognoscendi ratio. Lux ista angelica sie illuminata 
habet cognoscere creaturam; et sic quia cognoscit id, quod 
est tenebra, est ejus cognitio mane, vel vespera appellata; 
sed vespera, prout cognoscit creaturam in seipsa, mane 
prout ex illa cognitione consurgit ad laudem Dei, sive ad 
laudandum Deum, et refert ad cognitionem ipsius, quam 
habet in verbo. Unde Augustinus (de civ. Dei l. 2. c. 7): 
Scientia ereaturae in comparatione scientiae Creatoris, quo- 
dammodo advesperascit, itemque ]lucescit, et mane fit, 
cum ipsa refertur in laudem, dilectionemque Creatoris, nec 
in noctem vergitur, nisi cum Creator amore creaturae re- 
linquitur. Unde nota, quod etsi ad similitudinem hujus 
lucis visibilis dicatur ibi mane et vespere, sicut dictum 


PARS II, 8. 


est, tamen est duplex differentia. Una, quia ibi vespere 
non vertitur in noctem, sicut de luce materiali Altera 
vero, quia mane non suecedit meridies, neque diei vespere, 
Sed totum est simul. Unde Augustinus (de Gen. ad lit. 
c. 18 ín fine) : Simul, inquit, habent dies vespere et mane. 
Et sic patet, quod in angelis beatis est nunc cognitio 
vespertina cum matutina, nec habent successionem, vel 
ordinem temporis, habent tamen ordinem dignitatis." 
1. dist. 4. a. 3. q. 2. | 

? ,Cognitio in angelis quaedam est a natura, quaedam 
vero est a gratia. Cognitio vero, quae est a natura, du- 
plex est. Quaedam enim dicitur esse a natura, quia na- 
turaliter inserta, ut cognitio eorum, quae sunt de prima 
mundi constitutione: et quantum ad hanc angeli non pro- 
ficiunt, nec deficiunt, quia quantum ad hanc habent uni- 
versales species omnium. Alio modo cognitio a natura 
dicitur cognitio, quae est per naturalem potentiam, sive 
sit innata, sive sit acquisita: et quantum ad hanc pro- 
fecerunt angeli secundum processum temporis per multi- 
plicem experientiam et conversionem super his, quae de 
novo fiunt. Similiter cognitio a gratia duplex est, quae- 
dam a gratia fixa, quaedam a gratia fluente. Sicut enim 
in membris corporalibus ponuntur quaedam virtutes fluen- 
tes, quaedam fixae, sive vita quaedam fluens, quaedam 
fixa; sic intelligendum est et in spiritualibus membris, 
sive spiritibus angelicis. Quia gratia fixa dicitur esse gra- 
tia confirmationis. Cognitio procedens ab hae gratia est 
visio aeternae lucis, in qua nec proficiunt Angeli, nec de- 
crescunt. Cognitio vero, quae est a gratia fluente, est 
cognitio revelationis, quae ideo vocatur fluens, quia non 
semper revelat Deus mysteria, sed pro loco et tempore." 
2. dist. 11. dub. 2. 

1? , Angeli boni interdum corpora assumunt humana 
ad operationes aliquas exercendas, ad seipsos manifestan- 
dos, atque ad homines consolandos." — ,Angeli vera cor- 
pora humana complete organizata et perfecta non assu- 
munt, cum tale corpus ad ministerium illis non competat, 
nec veram formam naturalem, absque naturae auxilio, 
educere valeant. — ,AÀngeli assumunt corpora elemen- 
taria, praesertim aérea, cum aliqua alterius elementi im- 
perfecta mixtione, terrei vel aquei vaporis, non tamen per- 
fecta.^ — ,Angelus in corpore assumpto nec naturales, 
neque vitales operationes exercet, cum generativam, neque 
vegetativam habeat virtutem, licet aliquo modo iis con- 
formes et semiplenas habeat functiones. — ,Angelus in 
corpore assumpto operationes potentiae sensitivae non 
exercet, cum corpus non sensificet, licet motricis virtutis 
operationes in ipso exerceat." 2. dist. 8. p. 1. a. 1. q. 2. 
et a. 2. et a. 3. per integ. 

3! Cirea hoc duplex est opinio, et utraque probabilis. 
Una est, quod in angelis est diversitas secundum speciem, 
et etiam secundum genera subalterna, ut hierarchia sit 
quasi unum genus, et ordines faciant species; et ad hoc 
ponendum moti sunt tum propter divinae bonitatis osten- 
sionem, tum propter simile in aliis creaturis, tum etiam 
propter gradus repertos in ipsis angelis. Cum enim an- 
geli ejusdem ordinis aliquo modo se excedant, videtur 
quod angeli diversorum ordinum et hierarchiarum adeo 
se excedant, quod etiam habeant in specie et in genere 
diversitatem. Alia positio est, quod angeli omnes sunt 


143 


ejusdem naturae, tum propter unionem illius civitatis, tum 
propter universi perfectionem. Licet autem utraque harum 
positionum habeat probabilitatem, quia tamen per Sceri- 
pturam non innotescit nobis diversitas operationum, et 
videtur quod illi, qui aggressi sunt hanc materiam deter- 
minare, sicut Dionysius, divina inspiratione cognoverint et 
officium et naturam, et ipsi dicunt quod omnia, quae sunt 
omnium ordinum, in omnibus reperiantur, licet magis ex- 
cedenter in uno; videtur magis theologica et probabilis 
positio, nisi occurrat manifesta auctoritas in contrarium, 
quod omnes angeli sint ejusdem speciei, sicut et omnes 
homines. Et quemadmodum in hominibus sunt gradus ef 
erdines, et quoad naturalia, et quoad officia commissa, 
sive dignitates, et quoad gratuita, salva tamen unitate 
speciei, sic intelligendum est in angelis.^ 2. dist. 9. a. 
unic. q. 1l. 

1? Ordo est a natura, et est a gratia; sed a natura 
tanquam a praeambula dispositione, a gratia tanquam a 
completiva perfectione. Hoc dico de illis ordinibus, se- 
cundum quos attenditur distinctio hierarchiarum in supre- 
mis spiritibus, sicut manifeste apparet ex officio et actione 
et nominatione ipsorum ordinum, inter quos praecipuus 
ordo est ordo Seraphim, qui nominatur ab ardore dilectio- 
nis, quae non est in angelis consummata et perfecta, nisi 
per gratiam; et ideo concedo, quod ordinum principalis 
distinetio non potest esse a natura." 2. dist. 9. a. un. q. 2. 

15 ,Sicut de quolibet ordine angelorum quidam ceci- 
derunt, sic singuli angelici ordines per homines restau- 
rantur; quamquam enim homo in naturae praestantia assi- 
milari non possit, in gratia tamen ei aequari non est an- 
gelo inconveniens." — Quaeritur, utrum ad singulos or- 
dines angelorum fiat assumptio salvandorum. Et quod 
sic, videtur; quia super illud Psalmi (44, 17): Constitues 
eos principes super omnem terram, dicit Glossa: Elegit 
pauperes, ut exaltaret ad ordines caeli, qui fiunt ex ho- 
minibus et angelis. Item super illud Josue (1, 3): Omnem 
locum, quem calcaverit pes vester, dicit Glossa: Si diabolum 
vincere potuero, et meruero, ut Deus conterat eum sub 
pedibus meis; consequenter locum ejus in eaelo habebo. 
Ergo si diabolus fuit de excellentissimo ordine, sicut supra 
monstratum fuit *), videtur quod homo possit ascendere 
ad supremum ordinem angelorum. Item ruina angelorum 
restauranda est, aut superna civitas remanebit imperfecta; 
sed non restauratur ex angelis, quia casus angelorum est 
irreparabilis; ergo restaurabitur ex hominibus bonis. Item 
distinctio ordinum principaliter venit ex donis gratiarum; 
sed in via videmus, quod aliqui assimilantur Seraphim 
in visu gratiae, aliqui Cherubim, et sic de aliis; ergo si 
Deus retribuit unicuique, secundum quod meruit, videtur, 
quod ad diversos ordines angelorum homines debeant as- 
sumi, et ex eis angelorum ordines restaurari^ — ,Ad 
perfectionem ordinis duo concurrunt, scilieet natura et 
gratia, Natura, tanquam fundamentum et dispositio; gra- 
tia vero, ut complementum et consummatio. Et quia ali- 
quid tune dicitur esse secundum quid, quando est in sola 
dispositione, tunc esse simpliciter, quando est in sua per- 
fectione; cum daemones et angeli in naturalibus communi- 
cent, dicitur aliquando daemones fuisse de diversis ordi- 


*) Vide superius cap. 7. not. 3 hwj. partis. 


144 


nibus angelorum, quamvis numquam plene fuerint in ali- 
quo ordine; unde hoc intelligitur secundum quid, non 
simpliciter. Quia vero homines possunt ad eminentiam 
gratiae et gloriae, in qua sunt angeli, elevari; potest ex 
hominibus et angelis idem ordo constitui, quia quamvis 
non conveniant in natura, assimilantur tamen et aequan- 
tur in hae gratia; et per hunc modum reparatur angelo- 
rum ruina. Et si tu objicias, quod non potest esse con- 
formitas in perfectione, ubi non est convenientia in prae- 
ambula dispositione, dicendum, quod hoc non habet locum 
in proposito, quia illud verum est de dispositione solius 
necessitatis, non autem de dispositione congruitatis. Con- 
cedendum est ergo, quod sicut de singulis ordinibus aliqui 
ceciderunt, sic etiam singuli angelici ordines per homines 
restaurantur. Ad illud quod objicitur in contrarium, quod 
ad unitatem ecclesiasticam non admittit homo rem alterius 
speciei, dicendum quod non est simile, quia nullum animal 
invenire potest homo sibi simile in conformitate rationis; 
homo autem et angelus in participatione communicant 
rationis, et, quod plus est, in deiformitate gloriae; et ideo 
possunt in eandem societatem et ejusdem societatis ordi- 
nem convenire, cum major sit unitas voluntatum quam 
facierum, et plus facit ad unitatem pacis et societatis et 
ordinis conservandam. Ad illud quod objicitur, quod plus 
differt homo ab angelo, quam differat ordo infimus a su- 
premo, dicendum, quod verum est de difformitate, quae 
opponitur unitati naturae, sed non est verum de difformi- 
tate, quae opponitur unitati gratiae in statu et dignitate; 
unitas autem ordinis plus respicit hanc, quam praeceden- 
tem; et ideo ilud non valet. Ad illud quod objicitur, 
quod corpus non sublimatur ad dignitatem spiritus, dicen- 
dum quod verum est; sed tamen ex hoc non sequitur, 
quod non debeat locari cum angelis. Sicut enim in statu 
viae et meriti, anima sequitur locum corporis et in terra 
habitat, cum sit nata esse sursum; sic e conira in statu 
patriae et praemii, corpus sequitur locum spiritus, et ibi- 
dem erit, ubi natus est esse ipse spiritus, non propter se, 
sed propter eum, cui conjungitur; et ideo in eisdem sedi- 
bus locatur cum angelicis spiritibus, ad quorum dignitatem 
per gratiam est humanus spiritus sublimatus. Ad illud 
quod objicitur, quod angelus habet capacitatem majorem 
quam anima, dicendum quod ratio illa calumniabilis est, 
et quantum ad majorem, et quantum ad assumptionem. 
Quamvis enim angelus excedat animam in naturalibus, 
Secundum comparationem creaturae ad creaturam, tamen 
secundum comparationem ad Trinitatem summam, cujus 
est imago iam angelus quam anima, non oportet esse 
praecellentiam, cum magis videamus humanam naturam 
exaltatam quam angelicam, tum per gratiam unionis in 
Christo, tum etiam per gratiam comprehensionis in Virgine 
beata. Sed esto, quod adhuc ista propositio haberet veri- 
tatem, adhue remaneret in assumptione dubietas. Cum 
enim dieitur, quod angeli susceperunt gratiam secundum 
capacitatem naturalium, non est intelligendum praecise, 
ita quod tantam susceperint, quod plus non potuerint ca- 
pere, quia hoc non de facili posset probari, nec auctori- 
tate, nec ratione; sed ita intelligitur, quod naturalia me- 
liora habentibus, plus datum est de gratia, quam haben- 
tibus minora; quamvis isti et illi plus possent accipere. 
Et ex hoc non videtur, quod anima humana non possit 


PARS II, 8. 


ad aequalitatem cum angelis ascendere; imo absque dubio 
concedendum est posse, cum in Christo et beata Virgine 
videamus praecellere.^ 2. dés/. 9. a. 1. q. 5. fund. concl. 
et ad. 1—4. 

1* ,Sicut in suprema hierarchia propter summam per- 
fectionem reperitur pulehritudo ex perfectissima aequali- 
tate et similitudine parium, sic in angelica hierarchia re- 
peritur pulchritudo perfecta in genere creaturae ex qua- 
dam gradatione disparium. In his enim duobus modis 
consistit pulchritudo et convenientia, sicut dicit Augusti- 
nus (de vera Religione cap. 30. in med.); sed in suprema 
hierarchia ex sola similitudine et aequalitate potest esse 
perfectissima pulchritudo, quia in qualibet personarum 
aequalium est omnimoda et summa perfectio, in angelica 
vero hierarchia, quia illi spiritus, qui ordinantur, non ha- 
bent singillatim summam perfectionem, necesse est, quod 
ex quadam convenienti diversitate in quadam proportiona- 
bili gradatione consurgat quaedam convenientia: ordinata 
et pulchritudo in genere creaturae perfecta. Et ideo sicut 
in Sanetis intelligimus, quod unus est ordo apostolorum, 
alter martyrum, alter confessorum, et sic de aliis, et ta- 
men in his ordinibus est gradatio quaedam, nece potest 
omnimoda reperiri aequalitas, cum de quolibet Sancto 
possit dici: Now est énventus similis dll, qui conservaret 
legem Excelsi (Eccli. 44, 20); sic suo modo intelligendum 
est in spiritibus angelicis. Ideo et in eodem ordine po- 
nenda est quaedam gradatio et quidam ordo, licet non 
sit tantus excessus, quantus reperitur in angelis diver- 
sorum ordinum." 2. dist. 9. a. un. q. 8. 

1 ,Angelorum praelatio post judicium evacuabitur 
quoad influentiam unius ad alterum et quoad imperium, 
licet quoad dignitatis excessum debeat remanere." — ,AÀd 
praedictorum intelligentiam est notandum, quod tripliciter 
aliquid dieitur praeferri alteri. Aut per modum exceden- 
tis solum, sicut praefertur aurum argento; aut per modum 
excedentis et influentis, sicut praefertur caelestis natura 
elemento; aut per modum imperantis, sicut praefertur do- 
minus ministro. Ad rationem autem perfectae praelatio- 
nis ista tria concurrunt, ut qui praefertur, natus sit eum, 
cui praefertur, excedere, et in ipsum aliquo modo influere, 
et eidem praecipere. Hoc modo est nune in praelatione, 
quae attenditur inter ordinem et ordinem in hierarchiis 
angelicis, et etiam in hierarchia ecclesiastica. In angelis 
enim ordo, qui ordini praefertur, excedit in naturalibus 
et gratuitis, etiam quodammodo influit purgando, illumi- 
nando et perficiendo, et etiam ministeria complenda in- 
jungit. Cum ergo quaeritur, utrum esset praelatio ordinis 
ad ordinem, dicendum, quod si intelligatur de praelatione 
quantum ad primam conditionem, scilicet ratione excessus, 
non evaeuabitur, sed manebit, quia ordo excedit ordinem 
tam in gratuitis, quam in naturalibus, ita post judicium, 
sicut. et. nune. Si autem intelligatur ratione duorum se- 
quentium, scilicet ratione praesidentiae, et influendo et 
imperando, sic cessabit et evacuabitur, quia illuminatio, 
quam dicitur recipere angelus ab angelo, et imperium, si 
quod est ibi, attenditur per comparationem ad nos, quibus 
ministrant, non per comparationem ad Deum, in quo quie- 
scunt, et beatitudinis completione perfecte illuminantur. 
Et secundum viam hanc procedunt rationes et auctorita- 
tes, ostendentes quod post judicium cessabit praelatio or- 


PARS Il, 8. 


dinis ad ordinem. Sie enim dicit Magister et Apostolus 
(1. Cor. 15, 24), quod Deus evacuabit praelationem, eva- 
cuando potestatem et principatum, dum enim tolletur mi- 
nisterium, tolletur subjectio ot imperium." 2. dist. 9. a. 
wn. q. 6. 

1€ ,Sieut unicuique naturae rationali data est volun- 
tas libera, sie conscientia secreta. Unde sieut non potest 
aliquis voluntatem alterius in aliud vertere, sed solum 
inducere, nisi ipsa se inclinet, praeter solum Deum, 
in eujus manu sunt corda hominum; ita nemo potest 
conceptiones alterius cognoscere, sed solum conjicere, 
praeter Deum, nisi ipsa intelligentia exprimat; et ipsa 
expressio locutio nuncupatur. Ratio autem hujus est, 
quia solus Deus format mentem et quantum ad intel- 
lectum et quantum ad affectum; et modus loquendi 
similis est modo addiscendi. Sicut enim nos per sensum 
addiscimus, ita quod species per interiorem sensum per- 
venit ad intellectum ; sic exprimimus, quia verbum cogi- 
tationis internae unitur voci in excogitatione, et postmo- 
dum voci sensibili in pronunciatione, et ex hoe fit ex- 
pressio in actu. Angelus autem unica virtute facit, quod 
nos pluribus. Unde angelus sicut per applicationem spe- 
eiei innatae ad ipsum cognoscibile ipsum cognoscit, sic 
ordinando speciem innatam ad alium angelum. ceognoscen- 
tem, conceptus suos aperit: similiter alius mutua conver- 
8ione recipit, et sic unus loquitur, alter audit. . Simile est 
de duobus speculis sibi oppositis, si voluntarie possent 
abseondere aliis et auferre, quae in se relucent." 1. dist. 9. 
dub. 7. — , Angelorum loeutio non est idem quod cogitatio, 
quia locutio supra verbum addit respectum ad alterum, et 
effectum protendendi speciem intelligibilem ad alterum." 
— $,Àd praedictorum intelligentiam est notandum, quod 
loqui duplieiter est. Uno modo loqui dicit acetum in se, 
sive intrinsecum; alio modo actum ad alterum, sive quo- 
dammodo extrinsecum. Primo modo loqui idem est, quod 
verbum formare sive gignere; secundo modo idem est, 
quod verbum formatum depromere, sivo exprimere. Primo 
modo locutio, sive in Deo, sive in homine, sive in Angelo, 
non est aliud quam eogitatio. Secundo modo plus dicit 
quam eogitationem, sed differenter in diversis. In Deo 
enim loqui ad alterum, supra intellectum notat effectum, 
vel revelationem. Non enim dicitur Deus nobis loqui, so- 
lum quia intelligit, sed etiam quia revelando aliquid ali- 
quam illustrationem in nobis efficit. Unde Gregorius 
(Moral. lib. 28 c. 2): Dei locutio ad nos intrinsecus facta 
videtur, potius quam auditur, quia dum semetipsum sine 
mora sermonis insinuat, repentina luee nostrae ignorantiae 
tenebras illustrat. In homine vero non solum addit oeffe- 
ctum in alterum, sed etiam actum et signum medium; eum 
enim homo loquitur alteri, non solum cogitat, sed cogi- 
tationem suam formando vocem sensibilem alii interpre- 
tatur et explicat. Ratio autem, quare loeutio hominis non 
solum addit actum, sed etiam signum medium, haec est. 
Quia in anima alius est actus conversionis supra se, et 
alius aetus conversionis ad alterum ; et in cogitatione con- 
vertitur anima supra illud quod habet in se, in locutione 
vero offert alteri: et ita oportet, quod alius sit aetus co- 
gitare et loqui, et ita addit actum locutio supra cogitatio- 
nem in homine. Addit etiam signum, quia anima quam- 


diu est cum corpore, non est nata suscipere nisi mediante 
S. Bonaventurae Breviloq. 


145 


vi sensitiva; unde qui amittunt unum sensum, necesse ha- 
bent amittere unam scientiam. Ideo ad hoc, quod anima 
conceptum suum alteri exprimat, oportet quod ipsum voci 
sensibili per organa formatae mediante via imaginaria con- 
jungat; et sic similitudo intelligibilis, sive signatum intel- 
ligibile, per illud suum signum sensibile, mediantibus vir- 
tutibus sensitivis, ad intellectum alterius animae ascendat. 
Et hoe conveniens est, ut sicut homo compositus est ex 
anima et corpore, ita ejus locutio aliquid habeat spirituale, 
aliquid corporale. In spiritualibus autem substantiis medio 
modo est, nam locutio supra cogitationem addit effectum, 
sive respectum, sed non addit sensibile signum. . Respe- 
ctum quidem et effectum addit propter hoc, quod cogi- 
tatio, quantum est de sui natura, est secreta, et ideo nun- 
quam fit manifesta, nisi ipse cogitans aliquid tanquam au- 
dienti offerat, et aperiendo se, quasi quodam nutu me- 
diante, quod in se habet, ad intellectum alterius quasi ad 
aurem pertingere facit. Necessarius est etiam actus novus, 
quia non eadem conversione se supra se convertit et su- 
pra alterum, vel ad alterum; sed tamen non est necessa- 
rium sensibile signum, nee deferens medium, quia cum 
ipse intellectus angelicus sine potentiis sensitivis natus sit 
suscipere, angelus loquens sine sensibili medio natus est 
similiter offerre; et ideo ad loquendum sufficit ipsi angelo 
ipsa species intelligibilis, quae ex virtute intellectiva ipsius 
angeli per vim voluntatis potest ad alterum protendi. Et 
sicut illa species, dum eam sibi et in se contuebatur in- 
tellectus, erat verbum interius; sic dum eam protendit ad 
alterum, effieitur quasi nutus et verbum exterius. Et quia 
tam illa species, quam virtus protendens illam ad alterum, 
et ipsa protensio spiritualis est; ideo non indiget corporali 
medio deferente. Sed quia virtus illa finita est, necesse 
est ad hoe, quod unus angelus intellectum alterius angeli 
loquendo, hoc est illam speciem protendendo, excitet, quod 
finita distantia ad invieem distent. Ex his igitur patet, 
quod non tantum differat in angelo locutio et cogitatio, 
quantum differt in homine; differt tamen aliquo modo... 
Ad illud quod objicitur, quod si loeutio addit aliquid su- 
pra cogitationem, tunc non poterit angelus inferioris or- 
dinis loqui ad angelum superioris, dicendum, quod verum 
est, si loqui adderet influentiam veram in alterum; sed 
aetus locutionis superadditus actui cogitationis non dicit 
nisi quandam speciei protensionem ad alterum, quae qui- 
dem protensio non est illius speciei impressiva, sed potius 
exeitativa intellectus audientis, ut propria virtute suscipiat, 
et in seipso faciat. Unde locutio ex parte loquentis non 
ponit nisi exceitationem activam, ex parte audientis non 
nisi excitationem passivam. Ex hoe patet, quid sit audi- 
tus angeli, et quo modo differat audire et videre, nam 
tam audire, quam videre, est in angelo intelligere. Sed 
tune videt, cum ex proprio motu intelligit aliquid; tune 
audit, quando per oblationem speciei intelligibilis ab alio 
intelligente excitatus, ipsum, quod profertur, intelligit; et 
sic competit angelo non solum respectu superioris, sed 
etiam respectu paris vel inferioris, quia sie audit supre- 
mus angelus ab infimo, sieut magister audire potest a 
discipulo, non quia ab eo suscipiat doctrinam, sive illu- 
minationem, sed quia melius cognoscit ejus defectus per 
sui ipsius defectionem. Ad illud quod objieitur, quod si 
locutio differt a cogitatione, quod nutus differt a specie, 
19 


146 


dicendum quod illud non oportet, quod differat re; sed 
sufficit, quod differat comparatione. Eadem enim species 
est, quae consideratur in se, et quae potest protendi ad 
alterum relatione differens; sed actus considerandi eam 
in se, qui quidem est cogitatio, et actus protendendi ad 
alterum, qui est locutio, actus est alius et alius; nam his 
actibus intellectus angelicus eadem similitudine diversimode 
utitur, ita quod in uno illa similitudo ot intelligibilis spe- 
cies dicitur tantum species et verbum, in altero vero non 
tantum species, sed etiam nutus. Verumtamen posset dici, 
quod sicut species, quae est in speculo, dum protendit se 
ad oculum, non est omnino eadem, sed se multiplicat; sie 
etiam potest intelligi spirituali modo de specie, quae est 
in intellectu angelico. Si autem quaeratur de medio, di- 
cendum quod nulla est quaestio; quia cum sit actio spiri- 
tualis et intellectualis, non indiget medio corporali. Si 
vero quaeratur de virtute, per quam sit, sive de luce spiri- 
tuali, dicendum quod concurrit ibi lux intellectus angelici 
offerentis, et lux etiam supernae veritatis. Nam sieut in 
luce eorporali ad immutandum visum videmus concurrere 
et lucem incorporatam, et lucem insuper influentem et ab- 
solutam, utpote lucem solis; sic etiam et in spirituali co- 
gnitione duplicem lucem concurrere intelligimus, secundum 
quod in pluribus locis innuit Augustinus.^ — ,Eadem saepe 
numero est Dei et ipsius Angeli locutio, quamvis a Deo 
sit per modum imperantis, ab Angelo vero per modum 
ministerii, licet interdum Deus per semetipsum nobis lo- 
quatur aliquid mentibus nostris revelando.^ — ,Dicendum 
quod sieut tripliciter dicimur videre Deum, scilicet visione 
corporali, imaginaria et intellectuali, in visione intellectuali 
videtur Deus in seipso lucens, visione autem imaginaria 
et corporali videtur Deus in subjecta creatura apparens; 
sic etiam tripliciter dieimur audire. Aut per aliquod si- 
gnum exterioribus auribus oblatum, sieut pluries auditum 
fuit et in veteri et in novo Testamento; aut per aliquod 
signum in interiori sensu, vel in interiori imaginatione 
formatum; aut per aliquod inspirationis verbum nostris 
mentibus instillatum. Et sicut tripliciter auditur, ita etiam 
dicitur tripliciter loqui, secundum quod in nobis triplicem 
excitat auditum. Sicut enim sensum nostrum ad sui ipsius 
apprehensionem excitat mediante signo sensibili, in quo 
apparet angelus ex persona Dei, vel Deus apparet ex 
ministerio angeli, mentem autem nostram per semetipsum 
informat, ut ipsum videat et cognoscat; sie in locutiono 
intelligendum est. Nam locutio illa, qua Deus loquitur 
per signum sensibile, sive exterius, sive interius, aut sem- 
per, aut frequenter fit per angelum, sicut dicit. Gregorius 
(Moral. lib. 28 v. 2). Ait enim: Cum loquitur Deus no- 
bis per angelum, aliquando voluntatem suam rebus indi- 
cat, aliquando imaginibus oculis cordis ostensis, aliquando 
imaginibus ante corporeos oculos ex aére assumptis, ali- 
quando substantiis caelestibus, aliquando terrenis, aliquando 
simul caelestibus et terrenis; et de omnibus exemplificat. 
Locutio vero, qua Deus inspirat aliquid cordibus nostris, 
etsi possit fieri per angelum excitantem ab inferiori, sicut 
dicit Gregorius (ibidem), quod nonnunquam Deus humanis 
cordibus ita per angelum loquitur, ut ipse mentis obtu- 
tibus praesentetur; fit tamen principaliter ab ipso Deo. 
Primus igitur et secundus modus loquendi et angeli est 
et Dei; sed Dei tanquam imperantis, angeli vero tanquam 


PAnS II, 8. 


exequentis, ita quod sermo exequentis referatur ad per- 
sonam imperantis. Hoc autem potest esse dupliciter, vel 
eum angelus loquitur in persona Dei, sicut cum formavit 
illam«vocem: Hic est Filius meus dilectus (Matth. 3, 17); sive 
sicut locutus est ad Moysen (Exod. 33, 1): vel cum loquitur 
ut nuntius Dei, proferens illud verbum quasi a Deo, per 
quem etiam modum dicitur Dominus loqui per Prophetas. 
Tertius vero modus loquendi est proprius ipsius Dei; et 
ita non potest eadem esse locutio Dei et Angeli secundum 
illum modum.^ 2. dist. 10. a. 3. qq. 1. 2. 

* ,Angeli boni mittuntur ad affectum nostrum inflam- 
mandum non tanquam causae agentes, sed tantum exci- 
tantes, atque adjuvantes.^ — ,Angelus bonus mittitur ad 
inferiorem animae portionem illuminandam non irradiando, 
vel deferendo, sed tantum exprimendo et suggerendo." 
2. dist. 10. a. 2. qq. 1. 2. — ,Perfectio divinae custodiae 
non excludit utilitatem angelicae. Sieut enim Deus opera- 
tur in omnibus rebus, et tamen ejus operatio operationes 
creaturarum non excludit, sed conservat et adjuvat, nec 
tamen ejus operatio est imperfecta, aut operatio creaturae 
superflua ; sic intelligendum est de custodia. Sicut enim Deus 
propter suae bonitatis manifestationem, et ordinis sapien- 
tiae ostensionem creaturis communicavit posse operari, et 
in alias creaturas effectum suum imprimere, ipso tamen 
non deserente, sed cooperante; sic dedit angelis posse 
hominem custodire, cum tamen a servorum suorum custo- 
dia ipse nunquam desistat, quia tale posse competebat 
angelicae naturae et gratiae. Et una istarum custodiarum 
alteri non praejudicat, immo divina facit ad angelicae 
custodiae perfectionem, angelica vero ad perfectionis di- 
vinae custodiae manifestationem." 2. dist. 11. a. 1. q. 1. 
ad 5. 

1$ , Credendum est quod multis modis angeli, qui nos 
custodiunt, et studeant promovere ad bonum, et studeant 
retrahere a malo, quamvis hoc non percipiat hebetudo 
spiritus nostri; propter quod multi superbiunt, multi sunt 
ingrati, et frequenter sibi attribuunt, quod est ex beneficio 
angelico; et ex hoc minus efficiuntur digni, ut ab angelis 
adjuventur. Et propter hoc perutile est effectus angelicae 
custodiae nosse et intelligere. | Consueverunt autem a 
Magistris effectus duodecim assignari, qui eliciuntur ex 
Seripturis. — Primus est pro delictis increpare: Ascendit 
Angelus Domini de Galgala ad locum flentium, et ait: Edwxi 
vos de lerra Aegypti; et post: Non audistis vocem. meam 
(Judic. 2, 1—2). Secundus est a vinculis absolvere: .42a- 
gelus astitit; et post: Ceciderunt. catenae. de manibus ejus 
(Act. 12, 7); hoe tamen intelligendum est dispositive. Ter- 
tius est impedientia ad bonum auferre, quod signatur in 
Exodo (12, 29), ubi angelus percussit primogenita Ae- 
gypti. Quartus est daemones arcere: Daemoniwum ab. wxore 
mea compescuit, dieit Tobias (12, 3) de Raphaéle. Quintus 
est docere: Nunc egressus sum, 1 docerem. te, et. intelligeres 
(Dan. 9, 22). Sextus est secreta revelare. "Tres Angeli 
mysterium Trinitatis et unitatis expresserunt (Gen. 18, 2); 
et ibidem (19, 17) sequitur: Nwm celare. possum. Abraham 
eic. Septimus est consolari: Forti animo esto, in. proximo 
est, «t « Deo cureris etc. (Tob. 5, 13). Octavus est in via 
Dei eonfortari: Swrge et. comede, grandis enim. tibi vestat 
via (8. Reg. 19, 7). Nonus est in via deducere et condu- 
cere: Ego ducam et reducam eum etc. (Tob. 5, 15). Decimus 


PARS Il, 9. 


est hostes dejicere: gressus Angelus Domni percussit in 
castris. Assyriorum | etc. (Isa. 37, 36). Undecimus tenta- 
tiones mitigare; et hoc assignatur in Genesi (32, 24— 25), 
ubi Jacob luetatus est cum angelo, ubi, benedictione ac- 
cepta, confortatus est post luctam, et emarcuit nervus fe- 
moris ejus. Duodecimus est orare et orationes deferre: 
Quando orabas cum lacripmnis, ego obtuli orationes tuas Do- 
mino (Tob. 12, 12). Hi omnes sunt effectus custodiae an- 
geli, ex quibus omnibus tam Deo, quam angelis debemus 
esse obnoxii et grati.^ 2. dist. 11. a. 2. q. 1. ad 7. 

!* ,Haec est ratio, quare Deus, cum habeat unum Fi- 
lium, non tamen produxit unum solum angelum, sed mul- 
tos; quia Filius perfecte implet Patrem, et imitatur, ut 
dieit Augustinus (7. 6. de T(in. c. 10) , sed angelus per- 
fecte non exprimit creationem; ideo decuit oos creari in 
magna multitudine, vel in multiformi ordine." 2. dist. 9. 
a. un. q. 8 ad 4. 

?? ,Cum ad perfectam rationem ordinis concurrant 
praecellentia naturalium et gratuitorum sibi corresponden- 
tium, in eis solum proprie et perfecte est ponere ordinum 
distinetionem, in quibus est haec duo simul concurrentia 


141 


naturae, ot creati sunt in naturalium praecellentia, et bea- 
tificati in differenti donorum praerogativa; hinc est, quod 
proprie est in eis et ordo et hierarchia, maxime cum illa 
praerogativa ita habeat stabilem permanentiam et distin- 
ctionem, quod nullam admittat confusionem. In hominibus 
vero, etsi sit reperire praecellentiam in naturalibus, et 
etiam in gratuitis, tamen haec duo, ut plurimum, sibi non 
correspondent; quia ubi melior est natura, frequenter mi- 
nor est gratia, et qui hodie minor est in merito, cras for- 
tassis erit major in praemio. Ideo in hominibus secundum 
Statum praesentem non est proprie ordinum distinctio se- 
cundum gratuita, licet aliquo modo secundum auctoritates 
et officia et status professionum ordinetur Ecclesia. Dicen- 
dum est igitur, quod proprie et perfecte in solis angelis 
ponenda est distinctio ordinum; in hominibus vero, otsi 
aliquo modo reperiatur in praesenti, reperitur imperfocte 
el incerte. In futuro vero, quamvis reperiatur stabiliter, 
non tamen reperitur undique; ut sic oporteat eos, qui 
praecellunt in gratia, praecellere in natura." 2. dist. 9. 
a. wn. q. 9. — ,DBeatissima Virgo Maria in paíria non orit 
praeter ordinem; cum ergo sit supra omnos ordines, per 


reperire. Quoniam ergo in angelis gratia correspondet se constituet ordinem." 2. dist. 9. a. 1. q. 7. fund. 4. 
CAPUT IX. 
De productione hominis, quantum ad spiritum. 
(Anima rationalis est forma bealifioabilis, — libera, — intelligens, — vivens vità perpetuá; — oreata; — neo tantum forma, 


sed hoc aliquid: — unitur corpori, ui perfeolio per essentiam, — ut motor per potentiam vegetativam, -— sensitivam, — intelleotivam. — 
Ejus proprietates sunt oognitio et affeolus. — Libertas arbitrii est facultas rationis et voluntatis.) 


Post naturam vero" corpoream ef incorpoream dicenda sunt aliqua de natura ex» ver em. 
ed. . 

Primo ex parte mentis', secundo ex parte carnis, tertio ex parte 

De anima igitur rationali haec in summa tenenda sunt, secundum sa- 


utrisque composita. 
totius hominis. 


cram doctrinam, scilicet& quod ipsa est forma ens, vivens, intelligpens et libertate utens. 
Forma quidem ens, non a seipsa, nec de divina natura, sed a Deo de nihilo per crea- 
tionem in esse deducta (I) Forma autem vivens(II), non ex natura extrinseca ), sed v sivi 


(I) Contra animae humanae creationem opinati sunt diversa ratione Origenes et Apollinares. Primus 
arbitratus est omnes animas, sive angelorum, sive hominum, simul ab initio creatas fuisse, ot ab invicem 
natura non distingui, ex quibus, quae meruerunt, in sua remanserunt puritate, quae vero demeruerunt, juxta 
culpae gravitatem, in corpus plus minusve nobile detrusae fuerunt. 

Apollinares autem, pater oct filius, praeter alios errores, de quibus suo loco, autumarunt animas hu- 
manas non quidem a Deo in corporibus infundi, eum creantur, sed una eum corporibus generari. Ex quo 
errore, qui Traducianismus corporeus appellatur, spiritualitatem quoque et immortalitatem prorsus adimi nemo 
non videt. Idem error tribuitur Tertulliano ct Luciferianis, ipso saec. IV. Est etiam "Traducianismus spiri- 
iualis, de quo ad cap. VI part. III dicendum occurret. 

(II) Contra animae humanae essentiam peccarunt nonnulli per excessum, nonnulli per defectum. 
Inter priores veniunt Gnostici, Manichaei, eorumque pedissequus Priscillianus una cum Pantheistis, qui eam 
de substantia Dei esse delirarunt. — Contra hos Conc. Toletan. I an. 400 can. 2. definivit: Si quis dixerit, 
vel erediderit animam humanam Doi portionem, vel Dci esse substantiam; anathema sit^. Veniunt etiam 
Apollinaristae, qui ex tribus compositum hominem effutiebant, nempe ex eorpore, ex anima vitali rationis 
experte, et ex mente seu ex anima rationali, Concil. Oecum. Cptanum IV his verbis eos damnavit; can. 10: 
Cum vetus novaque lex testamenti doccat, unicam homini, eamque ratione et intelligentia pollentem esse 


animam; ... sunt tamen, qui duas homini esse animas asserant; ... sancta haec et oecumenica Synodus 
| 19 * 


148 PARS II, 9. 


$^ *- 4? seipsa, non vita mortali, sed vita perpetua. Forma vero intelligens, non tantum 


3) « creaturam ?, sed etiam creatricem essentiam (III), ad cujus imaginem faeta est per me- 


creatam. 
hujus impietatis conditores cum tota secta sua magna voce anathematizati.^ In eumdem sensum loquitur 
Pius IX contra doctrinam cujusdam canonici Baltzeri, in Literis ad Episcopum Wratislaviensem, sub die 30 
Aprilis 1860. Ait enim: ,Notatum praeterea est, Daltzerum, in illo suo libello, cum omnem controversiam 
ad hoc revocasset, sitne corpori vitae principium proprium ab anima rationali reipsa diseretum, eo temeritatis 
progressum esse, ut oppositam sententiam et appellaret haereticam, et pro tali habendam esse multis verbis 
argueret. Quod quidem non possumus non vehementer improbare, considerantes hane sententiam, quae unum 
in homine ponit vitae principium, animam scilicet rationalem, a qua corpus quoque et motum et vitam omnem 
et sensum accipiat, in Dei Ecclesia esse communissimam, atque Doctoribus plerisque et probatissimis quidem 
maxime, cum Ecclesiae dogmate ita videri conjunctam, ut hujus sit legitima solaque vera interpretatio, nec 
proinde sine errore in fide possit negari." 

Inter secundos recensentur Averroistae, pantheismi idealistici parentes, qui unicam animam humanam 
rationalem in cunctis hominibus asserebant, licet singulis singulas animas sensitivas concederent; et quotquot 
animam humanam formam esse corporis denegarunt. Inter hos veniunt, qui proseripti fuerunt in Conc. 
Oecum. Viennensi an. 1311, ct Petrus Pomponacius, qui praeterea animae immortalitatem ratione evinci haud 
posse asseruit. — Contra eos est definitio Oecumenici Concil. Lateran. V an. 1513, sess. 8, in qua plures de 
anima errores damnantur: ,Sacro approbante Concilio, damnamus et reprobamus omnes asserentes animam 
intellectivam mortalem esse, aut unicam in cunctis hominibus, et haec in dubium vertentes; cum illa non 
solum vere et per se et essentialiter humani corporis forma existat, sicut in Canone Clementis Pp. V in 
Generali Viennensi Concilio edito continetur, verum et immortalis, et pro corporum, quibus infunditur, multi- 
tudine singulariter multiplicabilis et multiplicata et multiplicanda sit." 

Quidam Antonius Guntherius, presb. Vindobonensis, eundem de anima errorem hisce nostris temporibus 
renovare conatus est; cujus scripta a Pio IX damnata fuere in appositis Literis ad Card. Coloniensem datis 
sub die 15 Junii 1857, in quibus, praeter alia, haec habentur: ,Noscimus iisdem libris laedi catholicam sen- 
tentiam ac doctrinam de homine, qui corpore et anima ita absolvatur, ut anima, caque rationalis, sit vera, 
per se atque immediata corporis forma". Idipsum confirmat in praecitatis Literis ad Episc. Wratislaviensem. 
Hae tamen Literae merito proferri nequaquam possunt ad improbanda systemata philosophica, circa quae 
in scholis catholicis nune fervet controversia, de materia prima et substantiali forma corporum. ,Ea namque 
documenta pertinent tantummodo ad docendam unitatem substantialem humanae naturae, quae duabus constat 
substantiis partialibus, corpore nempe et anima rationali, adeoque haec cadem documenta spectant ad doctri- 
nam theologicam; dum eae controversiae .. doctrinas mere philosophicas respiciunt, super quibus catholicae 
scholae diversas sententias sequuntur ac sequi possunt: quoniam suprema Ecclesiae auctoritas numquam pro 
altera judicium tulit, quod alteram excluderet.^ (Liter. Secretar. S. Congr. Negot. Eccles. Ewtraord. praepositae, 
5 Junii 1877.) 

(ILI) Intelligens, ait S. D., non intuens, divinam essentiam; sicut superius (cap. V hujus partis) do- 
cuerat, primum principium nobis se reddere cognoscibile et. per. scripturam et. per. creaturam tantum; et alibi 
(2. dist. 10. a. 1. q. 1. ad 1): ,Quamvis Deus sit praesens, tamen propter caecitatem et. caliginem intellectus 
nostri, in qua sumus, ipsum cognoscimus "£L absentem." Vide etiam part. I. cap. VIII passim; et inferius cap. 
XI huj. part.; et part. VII. cap. VII. 

Perperam igitur, et nonnisi summa injuria, Ontologi patrocinium Seraphiei Doctoris implorare con- 
tendunt. Ipsi enim turpiter pro suis placitis ea S. D. verba usurpant, in quibus de cognitione Dei non per 
naturales vires, sed per subsidium gratiae assequenda is loquitur, de quo postremo cognitionis genere con- 
stanter in suis opusculis mystieis sermo est, ut lector etiam ex hisce illustrationibus inde depromptis facile 
animadvertere potuit. Quin imo ipse S. D. apertissime declarat, quod ,si quae auctoritates illud dicere in- 
veniantur, quod Deus in praesenti ab homine videtur et cernitur, non sunt intelligendae quod videatur in 
sua essentia, sed quod in aliquo effectu inferiori cognoscitur, nisi fortassis in his qui rapiuntur, sicut credi- 
mus fuisse in Paulo, qui specialitate privilegii statum viatorum supergrediuntur, nec ibi aliquid agunt, sed 
solum aguntur.^ (2. dist. 23. a. 2. q. 3.) Idipsum clarius alibi ostendit his verbis: ,Lux divinae essentiae 
est supra omnem intellectum creatum, quantumcumque ille intellectus sit excellens in naturalibus; ergo nun- 
quam intellectus creatus in illam intuendam ascendet virtute sua, nisi Deus condescendat per gratiam . .. 
Item impossibile est, quod aliquis oculus perveniat ad cognitionep luminis solaris, nisi per immissionem ra- 
diorum solis, quantumcumque habeat alia lumina; ergo impossibile est, quod aliquis ad cognitionem supernae 
lucis perveniat per illuminationem aliquam naturalem, vel acquisitam, nisi Deus suae luminositatis radium 


PAnS Il, 9. 149 


moriam, intelligentiam et voluntatem. Forma libertate utens, quia semper est libera a 
coactione. .À miseria vero et coactione libera fuit in statu innocentiae, licet non in 


immittat. Sed missio haec non est nisi per gratiam; ergo impossibile est, quod aliqua creatura, quantum- 
cumque nobilis, divinam lucem in seipsa per naturam cognoscat. (2. dist. 3. p. 2. a. 2. q. 2. fund. 4. et 6.) 
Etenim ,ad hoc, quod illi (sum bono) uniamur, necessario intervenit duplex medium. Medium unum, per 
quod anima nata est uniri alii a se diverso, ect hoc est potentia: aliud speciale, vel spirituale, quod ipsam 
sublevet, et hoe est virtus^ (1. dist. 1. dub. 16). Et alibi: ,Differt dicere considerari et figi et comprehendi. 
Considerari potest lux divina a mente non munda, ut a philosophis; sed figi non potest in illa, nisi mens 
a vitiis pura; comprehendi non potest nisi in patria. Ratio autem, quare non potest figi, est duplex. Una, 
quia est supra intellectum; et ideo intellectus in ea non figitur, nisi habeat gluten affectus, sed statim rece- 
dit. Alia ratio, quia oculus sanus est illi luci proportionabilis secundum qualitatem , ot sic non secundum 
quantitatem ; sed si oculus sit infirmus, sive lippus, sicut est in non habente fidem, utroque modo est impro- 
portionabilis, et ideo non figitur." (1. dist. 2. dub. 2.)  Ofr. quaestionem anecdotam Ser. Doctoris superius 
(part. I. cap. VIII) relatam, De ratione cognoscendi. Consuli etiam potest cl. Sanseverino Philosophia chri- 
sliana cum antiqua et nova comparata, Neapoli, 1862, vol. III, art. £1, ubi contra Ontologos expendit: ,1. Num 
S. Bonaventura interiorem cognitionem Dei eo modo admiserit, quo a Neoplatonicis explicata. fuit; 2. num 
facultates ratione superiores in anima agnoverit, por quas haec ad interiorem illam cognitionem pervenit." 

Porro Ontologismi systema a Malebranchio Gallo, Oratorii presbytero, primum excogitatum , sed 
nostra aetate novo quodam modo a Giobertio expositum, in ceo totum est, ut statuat cognitionem viatorum 
a Deo, tanquam unico intelligibili, et unico intelligibilitatis fonte esse repetendam, sive quod Deus, ut sen- 
sit Malebranchius, rerum ideas animae manifestet, sivo, ut Giobertio placuit, quod ipsa anima eas ideas in Deo 
intueatur cum intuitione substantiali e£. perenni Dei creantis mundum. Clarius Ontologismum definivit Ubaghs 
his verbis: Ontologismus est doctrina philosophica, cujus praecipua capita haec duo sunt: 1. Lumen rationis 
humanae, seu lux mentium nostrarum Deus est, qui immediate animae praesens, non per speciem abstractam, 
sive ideam mediam vicariamve, sed nulla re interposità a mente percipitur, seu magis aut minus obscure 
cernitur. 2. Veritates aeternae, necessariae, immutabiles, quae passim absolutae vocantur, non aliquid sub- 
jectivi sunt, non merae cogitandi formulae, sed in se aliquid vere objectivi ac divini sunt, atque adeo non 
nisi in Deo, luce mentium, a nobis intelligi et conspici possunt. (De mente S. Bonav. circa modum, quo Deus 
ab homine cognoscitur, Lovanii, 1859, in. Praef. pag. V.) — Verum contra hanc doctrinam ob oculos ponenda 
est declaratio Congregationis S. Romanae et Universalis Inquisitionis. Quum enim ab ipsa Congregatione 
postulatum fuisset, ,utrum sequentes propositiones tuto tradi possint: 1. Immediata Dei cognitio, habitualis 
saltem, intelleetui humano essentialis est, ita ut sine ea nihil cognoscere possit: siquidem est ipsum lumen 
intelleetuale; 2. Esse illud, quod in omnibus, ct sine quo nihil intelligimus, est esse divinum; 3. Univer- 
salia, a parte rei considerata, a Doo realiter non distinguuntur; 4. Congoenita Dei tanquam entis simpliciter 
notitia omnem aliam cognitionem eminenti modo involvit, ita ut per cam omne ens sub quocumque respectu 
cognoscibile est, implicite cognitum habeamus; 5. Omnes aliae ideae non sunt nisi modificationes ideae, qua 
Deus tanquam ens simpliciter intelligitur; 6. Res creatae sunt in Deo tanquam pars in toto, non quidem 
in toto formali, sed in toto infinito, simplicissimo, quod suas quasi partes absque ulla sui divisione et dimi- 
nutione extra sc ponit; 7. Creatio sic explicari potest: Deus ipso actu speciali, quo se intelligit ct vult, 
tanquam distinctum a determinata creatura, homine v. g., erecaturam producit: — Feria IV die 18 septem- 
bris 1861, in Congregatione Generali habita in Conventu S. Mariae supra Minervam coram IEminoentissimis 
et Reverendissimis DD. $. R. E. Card. contra haereticum pravitatem in tota Republica Christiana Inquisi- 
toribus Generalibus, iidem Eminentissimi ct Reverendissimi DD., praehabito voto DD. Consultorum, omnibus 
et singulis propositionibus superius enuntiatis mature perpensis, proposito dubio, responderunt: Negative." 

Non defuerunt, qui acriter demonstrare nisi sunt hisce propositionibus Ontologismum Malebranchii 
et Giobertii proscriptum fuisse, 1ninime vero illum Ontologismum moderatum, quem nonnulli tuentur. Aíta- 
men alii, ,re bene considerata, contendunt damnationem septem propositionum omnis Ontologismi funda- 
mentum convelli, eo quod Ontologismus, quem moderatum appellant, doctrinas continet plane similes illis, 
quae propositionibus damnatis comprehenduntur. Ut huie sententiae adstipulemur, praeter alia, nos movet 
judicium, quod Congregationes S. O. ct Indicis, conventu simui habito die 21 septembris 1866, tulerunt 
de doctrinis illius auctoris (G. C. Ubaghs), qui inter praecipuos moderati Ontologismi propugnatores merito 
recensetur; siquidem libris examini subjectis, tum alias quasdam opiniones et doctrinas notarunt, tum, quod ad 
praesentem quaestionem attinet, perspicere debuerunt tradi in illis libris doctrinas plane similes aliquot. ex septem 
propositionibus, quas S. O. Congregatio die 18 septembris an. 1861 haud tuto tradi posse judicavit, ut ait Card. 


150 PARS II, 9. 


5 me statu naturae lapsae'. aec? libertas a coactione nihil aliud est, quam facultas volun- 
tatis et rationis, quae sunt potentiae animae principales. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 

££ cipium sit beatissimum et benevolentissimum; ideo suá? summá benevolentià beatitudi- 

nem suam communicat creaturae, non tantum spirituali et proximae, sed etiam cor- 

porali e£ longinquae. Corporali tamen et longinquae communicat mediate; quia lex di- 

£555 yinitatis? haec est, ut infima per media reducantur ad summa. Et ideo non tantum 

Spiritum angelieum et separatum fecit beatificabilem, sed etiam spiritum conjunctum, 

scilicet humanum. — Est igitur anima rationalis forma beatificabilis. Et quia àd beatü- 

») Meimtudinis praemium pervenire non est gloriosum, nisi per meritum, nec mereri" contingit, 

nisi in eo, quod voluntarie et libere fit; ideo animae rationali libertatem arbitri dari 

oportuit, per remotionem omnis coactionis*; quia hoc est de natura voluntatis, ut nulla- 

tenus possit cogi, licet per culpam misera efficiatur et serva peccati". Rursus, quia 

forma beatificabilis est capax Dei per memoriam ', intelligentiam * et voluntatem *, et hoc 

aO *" est esse ad imaginem"? Trinitatis, propter unitatem in essentia et? trinitatem in poten- 

i1" (1s!2. ideo animam hominis" necesse fuit esse intelligentem Deum et omnia, ac per 

o». hoc imagine Dei insignitam. Et quia nihil beatum potest beatitudinem amittere, nihil 

j),P*ert poterat? esse beatificabile, nisi esset incorruptibile et immortale"; necesse igitur fuit ani- 

mam rationalem immortali vita de sui natura esse viventem". Postremo, quia omne, 

quod ab alio beatificabile est et immortale, est mutabile, secundum bene esse, et incor- 

ruptibile secundum esse; ideo anima nec a se est, nec de divina natura", quia muta- 

bilis ^; nec producta de aliquo, nec per naturam generata, quia est immortalis et in- 

corruptibilis. Et ita haec forma non potest per generationem in esse introduci, quia 

omne naturaliter generabile, est naturaliter corruptibile. Ex his apparet, qualiter finis 

beatitudinis necessitatem imponit praedictarum conditionum ipsi animae ad beatitudinem 

8m" ordinatae. Quoniam autem natura" beatificabilis est immortalis; ideo cum unitur cor- 

«Row w.pori mortali, potest ab eo separari , ac per hoc non tantum forma est, verum etiam 

«4. 4. "hoc aliquid": et ideo ? non tantum unitur corpori ut perfectio", verum etiam ut motor"; 

el sic perficit per essentiam", quia movet pariter per potentiam. Et quoniam ipsa non 

;2,* " tantum dat esse, verum etiam vivere et? sentire et intelligere; ideo potentiam habet 

"heran e Vegetativam et? sensitivam et intellectivam ", ita quod per potentiam vegetativam ge- 

Aw. Nw. perat, nutrit e£ augmentat. Generat ut quid, nutrit ut quale, augmentat ut quantum. 

. Per sensitivam" vero apprehendit sensibilia", retinet apprehensa, componit et dividit 

retenta.  Apprehendit quidem per sensitivam exteriorem quinquepartitam, secundum 

correspondentiam ad quinque mundi corpora principalia; retinet per memoriam; com- 

ponit et dividit per phantasiam, quae est prima virtus collativa ^. — Per intellectivam 

autem discernit verum, refugit malum et appetit bonum. Verum quidem discernit per 
rationalem, malum repellit per irascibilem, bonum appetit per concupiscibilem *. 


Serbont en Rursus, quia discretio est veri cognitio ?, fuga et appetitus est affectio; ideo tota 
itio, ed. . TETT ; T à . : : Ss i 
Hs. ^ anima dividitur in cognitivam" et affectivam ". Amplius, quoniam cognitio veri est du- 


Patrizi, litt. ad Archiep. Mechliniensem die 2 martii 1866 datis." (WVeccehiotti, Instit. Canon. Aug. Taur. 1875. 
vol. I. cap. V. $ 72.) Consulantur Acta S. Sedis in compendium redact«, vol. III. pagg. 205—224. 


Pans II, 9. 151 


et hoc, vel aeterni, quod est supra animam, 
31 D duds om, 


plex, vel veri ut veri, vel veri ut boni^; 
vel temporalis, quod est infra; hine est, quod" potentia cognitiva ", EP intellectus 
et ratio dividuntur, ita quod intellectus" in speculativum et practicum", ratio in su- 
periorem portionem et inferiorem, quae potius nominant diversa officia, quam diversas 
potentias *'. 

Postremo, quoniam appetitus dupliciter potest ad aliquid ferri, scilicet secundum 
naturalem instinctum", vel secundum deliberationem et arbitrium ; hinc est, quod potentia 
affectiva dividitur in voluntatem naturalem et voluntatem electivam, quae proprie vo- 
luntas dicitur". Et quoniam talis electio indifferens est ad utramque partem, ideo est 
a libero arbitrio. Et quoniam haec" indifferentia consurgit ex deliberatione praeambula j),P** *" 
et voluntate adjuncta; hine est, quod liberum arbitrium est facultas rationis et volun- 
tatis", ita quod ?, sicut dicit Augustinus (de sptr. el an. c. 13, 354—355), omnes prae- iu 
dictas rationales satétitinà comprehendit". Ait enim: Cum" de fibers arbitrio loquimur, T dd 
non de parte animae loquimur, sed certe de tota anima" yd 
rum potentiarum", rationis super seipsam redeuntis, et voluntatis concomitantis, con-,A. Ne, 
surgit integritas libertatis, quae est principium meriti vel demeriti, secundum electionem 
boni vel mali*. 


d qued om. 


Anima om. 


Ex concursu namque illa- Xscperan 


Ap Carver IX. 


! ,Mens dicitur ab actu essentiali; propterea est in- autem subjectionis potest esse sub duplici differentia, se- 


telligendum quod quo est potest intelligi, in quantum dat 
animae esse generalissimum; et sic dicitur essentia: vel 
in quantum dat esse generale; et sic dicitur vita, quia 
anima est in genere viventium: aut in quantum dat esse 
spirituale; et sie dicitur mens, mens enim non dicitur, 
nisi quod vivit vita intellectiva. Vel anima, in se dicitur 
essentia; ut actus corporis, vita; ut perfectibilis a Deo, 
mens.^ 1. dist. 3. p. 2. dub. 9. 

? ,Animam Adae statim in corpore creatam fuisse, est 
probabilius asserendum, licet de hoc dubitaverit Augusti- 

* 2. disl. 17. a. 1. q. 3. 

3 , Anima est substantia spiritualis, corpori, ut forma 
rectrix et vivificatrix accommodata, et ad aeternam beati- 
tudinem principaliter ordinata." Decl. Term. Theol. 

^ ,Dileetio Dei ad ereaturam non est affectio, sed affe- 
etus eommunicatio. Communicatio autem secundum ra- 
tionem habitualem attenditur secundum bonitatem, quia 
bonum est, quod natum est se communicare: secundum 
rationem vero actualem attenditur, sive respicit volun- 
tatem, quia enim vult, ideo facit. Ratio ergo communi- 
candi venit ex voluntate et bonitate, sicut ratio cogno- 
scendi ab exemplari et intelligentia." 1. dist. 1. a. 3. q. 2. 
ad 3. 

5 Libertas a coactione est facultas rationis et voluntatis, 
consurgens ex deliberatione praeambula, et voluntate ad- 
juncta, et dicitur liberum arbitrium." Decl. Term. Theol. — 
Arbitrii libertas et privative dieitur, et positive. Privative 
dicitur per comparationem ad illud, respectu cujus dicitur 
libertas, ut à quo. Positive, per comparationem ad illud, 
respectu cujus dicitur libertas, ut ad quod. Libertas au- 
tem opponitur servituti: servitus autem duplex est, vide- 
licet servitus coactionis, et servitus subjectionis. Servitus 


cundum quod duplex est malum, scilicet malum quod pa- 
timur, et hoe est malum miseriae, et in hoc attenditur 
libertas a miseria; et malum quod facimus, et hoc est 
malum culpae, et in hoc attenditur tertia libertatis diffe- 
rentia. Et sic patet, quod libertas, secundum quod con- 
sideratur per comparationem ad illud, a quo est libertas, 
habet dividi in tres differentias, quae sunt libertas a ne- 
cessitate, a culpa et a miseria. Si autem consideretur li- 
bertas per comparationem ad illud ad quod, scilicet ad 
actum, in quem exit, hoc potest esse, aut prout simpli- 
citer consideratur respectu actus volendi; et sie dicitur 
libertas arbitrii. Aut prout consideratur respectu actus 
volendi ad finem relati, qui dicitur usus, vel uti; et sic 
attenditur libertas consilii. Aut respectu actus volendi 
quietati, qui quidem dicitur actus fruitionis; et penes hunc 
attenditur libertas complaciti ... Possent tamen ad unam 
communem rationem dividendi reduci sic. Est enim con- 
siderare libertatem arbitrii quantum ad esse et quantum 
ad bene esse. Si quantum ad esse, sic vocatur a Magistro 
libertas a eoactione, et a Bernardo libertas arbitrii, ab uno 
positive, ab altero privative. Si quantum ad bene esse, 
eum ad bene esse concurrat duplex bonum, videlicet bo- 
num rectificans et bonum delectans, sive bonum ordinans 
eti bonum quietans; et per oppositum excludatur duplex 
malum, videlicet malum deformans et malum affligens; sic 
est duplex differentia, quarum una sumitur respectu boni 
dirigentis, et haec dicitur libertas consilii a Bernardo, et 
a Magistro libertas a culpa; alia vero sumitur respectu 
boni quietantis, e£ haec a Bernardo vocatur libertas com- 
placiti, e£ a Magistro libertas a miseria. Idem enim ipsum, 
quod Bernardus nominat positive, sive per comparationem 
ad terminum ad quem, Magister nominat privative, sive 


152 


per comparationem ad terminum a quo." 2. dist. 25. p. 2. 
dub. 2. Cfr. etiam eandem dist. per integrum. 

$ Vide inferius part. III. c. I. 

' ,Memoria est illa vis, quae conservat formas sensi- 
bilium specierum." Decl. Therm. Theol. — ,AÀctum memo- 
riae contingit accipere et per modum habitus, et iste est 
retinore speciem, et esse dicitur per modum habitus, quia 
continue tenet, et dicit magis statum, sive conservationem, 
quam actionem. Est et alius actus memoriae per modum 
usus, sive actus, qui est meminisse sive recordari. Primus 
quidem actus naturalis est, et non subest voluntati, nec 
penes illum attenditur meritum vel demeritum. Secundus 
vero actus potest ordinari ad bonum et ejus oppositum, 
8cilieet ad malum ... Memoria habet naturam specula- 
rem, sive speculi: intelligentia naturam luminosam, sive 
]uminis.^ 2. dist. 7. p. 2. a. 1. q. 2. concl. et ad 8—4. — 
,Ad memorandum autem duo requiruntur, seilicet fortis 
impressio et frequens reiteratio." Expos. in Sap. c. 2. v. 4. 

$ ,Intelleetus est illa vis animae, qua anima apprehen- 
dit res immateriales et intelligibiles." Dec. Term. Theol. 

? ,Voluntas dieitur potentia, et sie definitur ab An- 
selmo (7. c.): Voluntas est instrumentum per seipsum mo- 
vens. Dicitur actus, sive motus potentiae, ot sic definitur 
ab Augustino: Voluntas est animi motus, cogente nullo 
ad aliquid admittendum, vel non admittendum, vel adipi- 
scendum, vel non adipiscendum. Dicitur etiam volitum, 
ut cum dicit aliquis: Haee est mea voluntas. Sex sunt 
actus ad voluntatem liberam pertinentes, secundum Dama- 
8cenum, scilicet consilium, judicium, sententia, electio, ope- 
ratio et usus. Liberum arbitrium vult, ecce voluntas: in- 
quirit et scrutatur, ecce consilium: judicat, ecce judicium: 
disponit, ecce sententia; eligit, ecce electio, quae est duo- 
bus placentibus alterum praeoptare; impetum facit, ecce 
operatio; agit, ecce usus." Centiloq. p. 3. sect. 22. 

'' Imago attenditur in his tribus potentiis cum com- 
paratione ad unitatem essentiae ct pluralitatem actuum, 
in quibus est distinctio et ordo et origo unius ab altero 
per modum quemdam disponendi. Nam retentio speciei 
disponit ad intelligendum, et intelligentia ad amandum, 
secundum quod intelligitur esse bonum." 41. dist. 5. p. 2. 
a. 1l. q. 1. Ofr. quoque 2. dist. 16. a. 1. qq. 2. 3, et a. 2. 

'! ,Potentiae animae sunt substantiales, et sunt in eo- 
dem genere per reductionem, in quo est anima: non sunt 
tamen omnino idem per essentiam." — ,Ad praedictorum 
intelligentiam notandum est, quod potentia naturalis dicitur 
tripliciter. Primo modo, prout dicit modum existendi na- 
turalis potentiae in subjecto, secundum quem dicitur sub- 
jectum facile vol difficile ad aliquid agendum; et sie na- 
turalis potentia dicit modum qualitatis, ct est generaliter 
in secunda specie qualitatis ... Secundo modo potentia 
naturalis dicitur potentia naturaliter egrediens a substan- 
tia. Et hoc potest esse dupliciter, uno modo aliqua po- 
tentia egreditur a substantia cum accidente, ut potentia 
calefaciendi, ignis enim per suam substantiam non cale- 
facit sino caliditate: et haec potentia non est alterius ge- 
neris, quam sit qualitas, a qua egreditur... Alio modo 
dicitur naturalis potentia, quae naturaliter egreditur de 
substantia immediate, sicut potentia generandi, quantum 
ad inductionom ultimae formae: et haec quidem non est 
alterius generis cum substantia, sed reducitur ad genus 


pAns II, 9. 


substantiae tamquam substantialis differentia. Per hune 
modum intelligendum est in potentiis animae. Nam uno 
modo convenit nominare potentias animae secundum pri- 
mum modum, ut dicunt facilitatem, quae dicit modum po- 
tentiae existendi in subjecto, sicut ingeniositas ot tarditas; 
et haec quidem sunt in secunda specie qualitatis. Alio 
modo convenit potentias nominare, prout dicunt ordinem 
substantiae ad actum, qui est mediante aliqua proprietate 
accidentali, ut potentia syllogizandi, quae est in anima, 
cum habet aditum syllogizandi; et haec est in eodem ge- 
nere, in quo est scientia syllogizandi, ut in prima specie 
qualitatis. Contingit iterum nominare potentias animae, 
ut immediate egrediuntur a substantia, ut haec tria, me- 
moriam, intelligentiam et voluntatem. Et hoc patet, quia 
omni accidente circumseripto, intellecto quod anima sit 
substantia spiritualis, hoc ipso quod est sibi praesens et 
sibi conjuncta, habet potentiam ad memorandum et in- 
telligendum se. Unde istae potentiae animae sunt sub- 
Stantiales, et sunt in eodem genere per reductionem, in 
quo est anima. Attamen quoniam egrediuntur ab anima, 
potentia enim se habet per modum egredientis, non sunt 
omnino idem per essentiam, nec tamen adeo differunt, ut 
sint alterius generis, sed sunt in codem genere per redu- 
ctionem. Et potest satis manifestum exemplum dari in re 
et in similitudine ejus. Nam res non habet tantam idonti- 
tatem cum sua similitudine, ut sint uno numero, nec tan- 
tam diversitatem, ut differant numero. Similitudo enim 
Martini non adeo distat a Martino, ut penitus differat ab 
eo. Et ideo similitudo rei in eodem genere est per re- 
duetionem cum eo, eujus est similitudo. Quia enim egre- 
ditur, ideo differt; sed non transit in aliud gonus. Et lo- 
quor de similitudine secundum rationem similitudinis, non 
intentionis, id est, prout a subjecto exit et non recedit, ut 
splendor a luce. 1. dist. 3. p. 2. a. 1. q. 8. 

1* , Licet in cognitionem immortalitatis animae rationalis 
multipliei via possemus deduci et manuduci, potissimus ta- 
men modus deveniendi in ejus cognitionem est ex conside- 
ratione finis. Et hunc modum praecipue approbat Augustinus 
(I. 12 de Trin. et de Civ. Dei). Nec immerito, quia finis im- 
ponit necessitatem his, quae sunt ad finem. Hoc igitur primo 
supponendum est tamquam verum et certum, quod anima 
rationalis facta sit ad partieipandam summam beatitudi- 
nem; hoc enim adeo certum est ex clamore omnis appe- 
titus naturalis, quod nullus de eo dubitat, nisi eujus 
ratio est omnino subversa. Certissimum enim est nobis, 
quod omnes volumus esse beati. Si igitur beatus esse 
non potest, qui bonum, quod habet, potest admittere, 
quia hoc ipso jam habet, unde timeat, et unde etiam 
doleat, et ita unde miser existat; necesse est igitur, 
quod si anima facta est capax beatitudinis, ipsa sit 
per naturam immortalis. Et si colligitur ojus immortali- 
tas ex parte causae finalis, colligitur etiam nihilominus 
consequenter ex parte causae formalis. Quia enim facta 
est ad participandam beatitudinem, quae consistit in solo 
summo bono, facta est capax Dei, et ita ad ipsius ima- 
ginem et similitudinem. Sed si est imago Dei, expresse 
ei assimilatur; hoc autem non esset, si mortis termino clau- 
deretur; ergo eum sit de natura sua imago Dei, non po- 
test mortis termino claudi. Ex hoc etiam habetur et col- 
ligitur ratio ex parte materiae. Quia enim ipsum, quo est 


PAnS II, 9. 


anima, sive forma, tantae dignitatis est, ut ipsam ani- 
mam reddat Dei imagine insignitam, quae est conditio 
nobilissima; materia, quae huie formae unitur, tanto ap- 
petitu ei conjungitur, et ita ejus appetitus in ipsa termi- 
natur, quod nullatenus queat aliam formam appetere, cum 
optima colligantia jungantur ad invicem. Denique ex 
parte causae efficientis colligitur. Et quoniam quod bona 
ratione junctum est, dissolvi velle non est Dei efficientis; 
hinc est, quod Deus, qui fuit animae auctor, est continuus 
animae conservator. Et sic patet ratio immortalitatis ani- 
mae ex quadrupliei genere causae, quamvis principaliter 
sumatur ex fine." 2. dist. 19. a. 1. q. 1. 

?* , Anima separata, licet sensu interiori et exteriori 
non utatur, tamen per unam intellectivam potentiam, quae 
aliis nobilior est et potentior, habet usus omnes, quos hic 
per alias potentias exercebat.^ — ,Cirea hanc quaestionem 
iriplPx fuit Doctorum opinio. Quidam namque dixerunt, 
quod anima separata, cum trahat secum omnes potentias, 
omnibus utitur tamquam: substantia liberior: et dicunt non 
esse eredendum philosophis in hae parte, quia nec recte 
intellexerunt cognitionem post separationem animae, nec 
ulterius unitatem, propter quam in una anima sunt tres 
potentiae. Item rationalis, sensibilis et vegetabilis in oa- 
dem substantia perpetuo radicantur, cum qua necessario 
separantur, quod philosophi non cognoverunt, sed Saneti. 
Et quoniam fides nostra dicit animas cruciari ignibus, et 
Cassiodorus dicit, quod aliis sensibus efficacius valent; 
ideo posuerunt animam usum omnium potentiarum habere. 
Secunda positio est, quod anima habeat potentias sensi- 
.tivas, illa, inquam, quae rationalis est. Sed quoniam omnes 
sensitivae exteriores uniuntur in origine et in sensu com- 
muni, et distinguuntur in organis; ideo necessario, cum 
anima separatur à corpore, recurrunt omnes potentiae ad 
unam originem, scilicet ad sensum communem, ot per illum 
sensum potest anima libera quod poterat per omnes alios 
exteriores ratione alligationis cum corpore, et illo utitur 
ad actus omnium sensuum; et ita utitur sensu interiori, 
non solum intellectu: et iste sensus est, qui trahit secum 
phantasma et ipsam potentiam. Et hanc positionem con- 
firmant per Augustinum, qui dicit (de sp. et an. et 12 sup. 
Genes. ad. litt.), quod anima trahit secum imagines rerum 
corporalium; et ideo per illas imaginatur et cognoscit; 
ergo utitur potentia sensitiva interiori. Tertia positio est, 
quod anima rationalis separata nihil cognoscit, nisi mo- 
diante potentia intellectiva. Per illam autem potest co- 
gnoscere non solum intelligibilia, vel ea, quorum habet 
Species, sed etiam omne illud, quod cognoscebant aliae 
potentiae, propter sui libertatem, sicut unus Angelus. Per 
potentias autem sensitivas nihil potest operari, sicut nec 
per vegetativas, quoniam dependent ab organo corporali, 
sicut manifestum est intuenti. Ergo sicut corpore corrupto 
nihil operatur per potentias, quae respiciunt vegetabilem ; 
ita nihil operatur per potentias, quae respiciunt sensibilem. 
Per intellectum autem cognoscit res sub conditionibus ma- 
terialibus, praesente materia, et hoc est sensus exterioris; 
et res sub eonditionibus materialibus, absente materia, et 
hoe est imaginationis; et illas etiam res cognoscit, abstra- 
ctis omnibus materialibus: et haee omnia vere facit. Et 
ideo recte dicitur anima separata sentire, imaginari et in- 


telligere, non per diversas potentias, sed per unam, quae 
8. Bonaventurae Dreviloq. 


153 


potens est omnibus his modis eognoscere, sicut ponere 
est in Angelo. Ad majorem autem intelligentiam est no- 
tandum, quod sicut in omni potentia vel natura est ali- 
quid, quo est fieri, et aliquid, quo est facere; sic ot in 
omni cognitione. Et cum haee sit prima divisio potentiae 
per activum et passivum, necesse est ista differre. Verum- 
tamen secundum gradus minoris et majoris simplicitatis 
spiritualitatis habent majorem et minorem differentiam. 
Intellectiva namque, pro eo quod est spiritualior et abs- 
iraetior, habet utramque potentiam, quae respicit sub- 
stantiam spiritualem, ita quod activa est ratione ipsius, 
quo est, et passiva ratione ipsius, quod est, scilicet ma- 
teriae et formae. In potentia autem sensitiva, quae est 
minus spiritualis, activa potentia est ex parte animae, et 
passiva ex organo; et ideo, quia sensus non est sine 
actione et passione, sentire dicitur esse operatio conjunoti. 
Et iterum, cum activa nihil agat sine passiva, et quando 
anima amittit corpus, amittit passivam respectu actus sen- 
tiendi; ideo impossibile est, quod aliquo sensu utatur, sive 
interiori, sive exteriori, quamdiu est separata. Haec au- 
tem opinio magis est rationi consona, nec repugnat fidei, 
nec Sanctorum auctoritati. Ponit enim, quod anima per 
potentiam intellectivam intelligat et cognoscat his tribus 
modis, quibus nunc et Angelus similiter, his, inquam, tri- 
bus modis à parte rei cognitae: et illud dicitur intelligere 
et imaginari et sentire, secundum quod Sancti dicunt." 
4, dist. 50. p. 2. a. 1. q. 1. — ,Ànimae separatae cogno- 
scunt nostra per conjecturam propria consideratione, et 
per instructionem alterius.^ —  ,Est aliquid cognoscere 
dupliciter, scilicet propria consideratione et alterius in- 
structione. Cognitio per propriam considerationem est 
duplex, aut enim est rei ut praesentis et per certitudinem, 
aut est rei ut absentis et per quamdam conjecturationem. 
Similiter instructionis cognitio est duplex, aut enim est 
per revelationem alterius, aut per revelationem Dei. Cum 
igitur sit quadruplex modus eognoscendi, primus non est 
in animabus separatis, quantum ad actus nostros, quamdiu 
sunt in locis sibi deputatis, distant enim a nobis, nisi for- 
tassis divina permissione veniant ad nos. Secundus vero, 
qui est per quamdam conjecturationem (sieut nos facimus 
de illis, quos novimus, cum sint nobis absentes), in damna- 
tis esse potest, non in bonis, quia huie admixtus est error 
et dubietas. Tertius per revelationem potest esse in bonis, 
quibus referunt Angeli boni, et in malis, quibus referunt 
daemones, vel ipsi damnati. Quartus vero per illustratio- 
nem et revelationem tantum in bonis. Unde Augustinus 
(l. de cura mort. agend. c. 15), possunt, inquit, spiritus 
mortuorum aliqua, quae hie aguntur, quae necessarium 
est eos nosse, non solum praesentia, sed etiam praeterita 
et futura, spiritu Dei revelante, cognoscere. Et Gregorius 
(I. 4. dial. c. 33) : Fit in electis quoddam mirabile, ut etiam 
illos, quos hie nunquam viderunt vel noverunt, bonos co- 
gnoscant. Non tamen omnia cognoscunt, sed quaedam per 
revelationem." Ibid. q. 2. 

1^ , Anima humana non est producta de Dei substantia ; 
Deus enim ad creaturas se habet in ratione efficientis et 
formalis et finis; sed nullo modo potest se habere in ra- 
tione materialis, quantumcumque ereatura sit nobilis, quia 
quod se habet ut materiale respectu alicujus, est minus 
completum ipso." 2. dist. 17. a. 1. q. 1. 

20 


154 


1$ Si forte quaeratur, quo modo posset esse prius et po- 
Sterius sine novitate circa esse, dicendum quod sicut vide- 
mus, quod aliter egreditur fluvius a fonte, aliter radius a 
sole, sic in proposito videmus. Nam rivulus sic egreditur 
a fonte, quod nova aqua semper exit, non eadem: radius a 
sole continue egreditur, non quia semper novum aliquid 
emittatur, sed quia, quod emissum est, continuatur; unde 
solis influentia non est aliud quam continuatio dati. Si- 
militer in motu et in esse rei mobilis aliqua proprietas 
habita amittitur, vel non habita acquiritur; sed in esse 
rei aeviternae quod primo datum est, per continuam Dei 
influentiam continuatur. Nulla enim creatura est omnino 
actus, nec aliqua ejus virtus; unde continue indiget divina 
virtute cooperante. Ideo, etsi esse totum habeat, tamen 
continuationem esse non habet totam simul; et ideo est 
ibi suecessio sine aliqua innovatione circa esse, vel pro- 
prietatem absolutam, tamen ibi est vera continuatio, re- 
Spectu cujus creatura habet esse quodammodo in poten- 
tia, ac per hoe habet successionem. Deus igitur solus, 
qui est actus purus, est actu infinitus; et totum esse et 
posse sui esse simul habet." 2. dist. 2. p. 1. a. 1. q. 3. 

1$ , Aliqui dicunt, quod anima secundum essentiam est 
in aliqua parte determinate, secundum potentiam vero est 
et fluit in toto eorpore, sicut aranea est in tela. Unde 
dixerunt, quod est in corde, quia cor est domicilium vitae, 
et ejus inhabitator est anima. Et ad hoc ponendum mo- 
vit eos experimentum cum defectu rationis. Experimen- 
tum, quia visibiliter apparet, quod, laeso corde, separatur 
anima, et ab ipso influit sensus et motus, et est membrum 
nobile, existens in medio, sicut centrum corporis. De- 
fectus rationis, quia non potuerunt intelligere, quomodo 
aliquid limitatum sit unum et idem totum in pluribus: 
et quia fides non cogit credere, et ratio non intelligit ; 
ideo dicunt non esse ponendum, quod sit in toto, ratione 
cujuslibet partis. Sed aliorum opinio est, ut Augustini 
(l. 6. de Trin. c. 6), quod anima in qualibet parte cor- 
poris sit tota. Et ad hoc ponendum movet experimentum, 
exemplum et rationabile argumentum. Experimentum, 
quia anima in partibus distantibus a corde ita cito sentit, 
sicut. et in propinquis. Item, quia simul quasi in ictu 
oculi sentit laesionem in partibus distantibus; et cum ani- 
ma separatur, dolor est in singulis partibus et resolutio. 
Exemplum similiter movet, sicut dicit Augustinus. Vide- 
mus enim, quod in animali perfecte sano, est una sanitas 
in singulis partibus, nec major in majori, nec minor in 
minori. Si ergo hoc est in forma corporali, quanto magis 
in spirituali? Movet rationis argumentum, quia anima est 
forma simplex et motor sufficiens. Quia forma totalis 
eorporis est in toto; quia vero simplex, non est secundum 
partem et partem sui. Quia motor sufficiens, ideo non 
habet situm; et ideo nec est in puncto, nec in parte de- 
terminata. Et quia magis rationalis est opinio, quae fun- 
datur supra rationem, quam quae fundatur supra defectus 
rationis, quia Augustinus hoc dicit (7. c.), hane approbo 
tamquam meliorem. 1. dist. 8. p. 2. a. 1. q. 8. 

'' ,Omnis creatura per se existens et in se, est hoc 
aliquid." 1. dist. 37. p. 1. a. 2. q. 1. fund. 3. — Id est 
individuum, nam ,individuum est hoc aliquid. Quod sit 


hoe, prineipalius habet a materia, ratione cujus forma. 


habet positionem in loco et tempore. Quod sit aliquid, 


PAnS II, 9. 


habet a forma. Individuum enim habet esse, habet etiam 
existere. Existere dat materia formae, sed essendi actum 
dat forma materiae. Individuatio igitur in creaturis con- 
surgit ex duplici principio." 2. dist. 3. p. 1. a. 2. q. 3. 

1? Hoc quod est animam uniri corpori humano, sive 
vivificare corpus humanum, non dicit actum aecidentalem, 
nee dicit actum ignobilem. Non accidentalem, quia ra- 
tione illius est anima forma substantialis. Non ignobilem, 
quia ratione illius est anima nobilissima forma omnium, 
et in anima stat appetitus totius naturae. Corpus enim 
humanum nobilissima complexione et organizatione, quae 
sit in natura, est organizatum et complexionatum; ideo 
non eompletur, nec natum est compleri, nisi nobilissima 
forma, sive natura." 2. dist. 1. p. 2. a. 8. q. 2. — ,Uniri 
corpori non est proprium animae rationalis, sed tantum 
uniri corpori humano, sieut dicit illud quod est animae 
essentiale et nobile; sie etiam importat, quod est pro- 
prium... Illud, quo mediante anima perficit corpus hu- 
manum, est illud quo anima est anima rationalis, et quod 
etiam est principium aliarum nobilium operationum, nam 
perfieit illud non mediante potentia, sed perficit seipsa, 
seipsa enim anima perficit corpus, sicut forma seipsa uni- 
tur maáeriae." 2. dist. 1. p. 2. a. 3. q. 2. ad 2 et 8. — 

19 Cum anima uniatur corpori ut perfectio et ut mo- 
tor, quaedam sunt operationes, quae consequuntur ipsam 
animam in eorpore, ut est motor, quaedam ut perfectio, 
quaedam partim sic et partim sic. Differenti autem modo 
exercet anima in eorpore operationes, quae sequuntur 
ipsam ut motorem et ut perfectionem. Nam operationes, 
quae consequuntur animam ut motorem, sie exercet per 
eorpus, quod illas easdem exercet in corpus, quia non 
solum movet alia corpora, sed etiam corpus proprium. 
Operationes vero, quae eonsequuntur animam in corpore, 
ut est perfectio, sic exercet anima in eorpore per corpus, 
quod exercet eas cum corpore, sicut patet, quia anima elauso 
oculo corpus aliquod videre non potest. Tertias autem 
operationes exercet in corpore quasi utroque modo; et 
ideo primae competunt animae, ut est hoc aliquid, et mo- 
tor differens a mobili, secundae vero ut est forma juncta 
materiae... Hoc melius patet, si descendamus exemplifi- 
eando. Motus progressivus, sive quicumque alius sit mem- 
brorum exteriorum, est ab anima in corpore, ut est mo- 
tor, vel motrix .... sentire vero per organa corporis com- 
petit animae, ut est illorum organorum perfectio. Sicut 
enim anima perficit totum corpus, ita visus, sive potentia 
visiva, perficit oculum ... Ridere vero est operatio, quae 
partim competit animae, ut est motor, partim ut est per- 
fectio. Ibi enim est quaedam cordis exhilaratio, et haec 
est ab anima, ut est perfectio. Est etiam ibi quaedam 
genarum motio, et haec est ab anima, ut est motor." 
2. dist. 8. p. 1. a. 3. q. 2. 

?» Anima rationalis non tantum est perfectio corporis 
humani secundum potentias sensibiles, cum eorpus huma- 
num sit ordinatum ad nobiliorem perfectionem, quam sit 
corpus brutale; sed secundum se totam, hoe est secundum 
complementum suae essentiae, et suarum potentiarum uni- 
versitatem est corporis perfectio, et habet ad ipsum na- 
turalem appetitum et inclinationem et conjunctionem, ac 
per hoc delectationem et ecompassionem." 3. dist. 16. a. 2. 
q. 1. 


PARS II, 9. 


^! ,Anima, ut est perfectio corporis, ratione suae 
substantiae vel essentiae, respicit complexionis aequa- 
litatem, ratione vero potentiarum respicit organorum di- 
versitatem. Et iterum anima in se et vivere habet et 
agere; sed vivere per seipsam et propriam formam, agere 
vero per potentiam." 2. dist. 26. a. 1. q. 5. —  ,Sensibilis 
et rationalis in homine ojusdem sunt substantiae, et ab 
eodem principio habent educi in esse, videlicet a Creatore, 
pro eo quod in nobis non nominant diversas substantias, 
sed diversas potentias ejusdem substantiae ... Et hoc idem 
valde est rationabile ponere in homine unam substantiam 
perficientem, quae dat ei vitam, sensum et intellectum . . . 
Notandum, quod sensualitas tribus modis accipitur. Uno 
modo sensualitas dicit dispositionem ex parte carnis ad 
acetum virtutis sensitivae ... Alio modo dispositionem ex 
parte carnis ad sentiendum cum virtute spirituali movente, 
nondum anima carnem perficiente. Et talis sensualitas 
est in embryone ante ipsius completam animationem, ibi 
enim non potest esse substantia animae porficiens, cum sit 
perfectio corporis physici organici, nec possit actualiter 
existere nisi corpore existente in debita complexione et 
organizatione . .. Tertia vero sensualitas est, quae non 
tantum dicit dispositionem cum virtute movente, sed etiam 
habilitatem, quae inest ex anima perficiente. Primo et 
secundo modo accipiendo sensualitatem, sic est in nobis 
a generante... Tertio modo sensualitas est in homine ab 
anima perficiente, quae quidem non habet esse per gene- 
rationem, sed per creationem." 2. dist. 31. a. 1. q. 1. 

?? Sensualitas est potentia animae, quae sensificat cor- 
pus et movet, et appetit delectabilia corpori, et refugit 
nociva. Sensus est illa vis animae, qua homo cognoscit 
res corporeas praesentes ... Sensus communis est, in quo 
omnes sensus particulares concurrunt.^ Decl. Term. Theol. 
— $Dicendum, quod si agens (?ntellectus) possit abstrahere, 
sive formare cognitionem in intellectu possibili, tamen 
operatio ejus dependet et a certitudine rei extra, et intrat 
a sensu; quia, deficiente re, perit scientia, et deficiente 

Sensu, necesse est unam scientiam deficere." Expos. in 
. Ecclen. c. 7. v. 5. 

?3 Sensus non errat circa proprium objectum . .. quan- 
tum est de sui natura, salva scilicet media dispositione 
organi, medii et subjecti. Intelligitur etiam de sensu par- 
ticulari por se.^ 2. dist. S. p. 2. a. 1. q. 3. ad 1. — Nam 
sensus est operatio animae in corpore secundum confor- 
mitatem organi ad objectum." 2. dist. 15. a. 1. q. 2. fund. 1. 

?^^ ,Nam per visum intrant corpora sublimia et lumi- 
nosa et cetera colorata, per tactum vero corpora solida 
et terrestria, per tres vero sensus intermedios intrant inter- 
media, ut per gustum aquea, per auditum aérea, per odo- 
ratum vaporabilia, quae aliquid habent de natura humida, 
aliquid de aérea, aliquid de ignea, seu calida, sicut patet 
in fumo ex aromatibus resoluto. Inirant igitur per has 
portas tam corpora simplicia, quam etiam composita ex 
his mixta.^ Itiner. c. 2. n. 3. Vide etiam 2. dist. 14. p. 1. 
a. 1. q. 2. 

?$ ,Phantasia est virtus animae sensitiva, quae com- 
ponit in formas novas, secundum similitudinem formarum 
& particularibus sensibus receptarum." Decl. Term. Theol. 
— j4Phantasia dupliciter accipitur, aliquando pro vi sensi- 
tiva collativa sensibilium receptorum a sensu parficulari: 


155 


aliquando phantasia dieitur apparitio, secundum quod di- 
citur a phanos, quod est apparitio. Et primo modo est 
in solis corporibus, secundo modo in spiritibus." 2. dist. 7. 
p. 2. a. 1, q. 1. ad 1. — ,Dupliciter obsequitur vis phan- 
tastica intellectui in aetu intelligendi, in hoc videlicet 
quod offert phantasmata intellectui possibili, sicut objectum 
offer speciem oculo; et in hoc etiam, quod intellectus 
excitari habet ab inferiori, quamdiu est conjunctus cor- 
pori." 2. dist. 25. p. 2. a. 1. q. 6. 

?$ ,Cum faeta esset anima, quod capax esset summae 
beatitudinis, in qua haberet summam gloriam, et summam 
delectationem in Deo, qui est summa et vera beatitudo, 
datus fuit animae duplex appetitus naturaliter ad hoc, ut 
ista desideraret, et studeret obtinere; et cum obtinuisset, 
tanto jucundius possiderot, quanto ardentius concupisceret. 
Datus fuit ci appetitus gloriae talis, ut nulla sufficeret ei 
praeter summam gloriam; et appetitus delectationis talis, 
ut non satiaret eam aliqua, nisi summa delectatio; et utra- 
que est in solo Deo; et ita nihil sufficit animae praeter 
Deum, ot iste appetitus vocatur concupiscibilitas. Item 
ex hae orta est alia vis in anima; quia cum tantum con- 
eupisceret bonum summum, docente vi rationali, per quod 
beatificanda erat, naturaliter horrebat et detestabatur et 
repellebat omne, quod ad hanc obtinendam eontrariabatur 
ei; et quidquid ad eam obtinendam prodesset ot conser- 
vandam, fortiter apprehendebat et tenebat. Et haec vis 
vocatur irascibilitas juxta irae similitudinem, quae fortiter 
indignatur contrariis, et fortiter tenet, quod cupit. Per 
vim rationabilem cognoscit bonum et melius et optimum. 
Per econcupiscibilem appetit bonum et melius bonum am- 
plius, e£ optimum bonum maxime. Per vim irascibilem 
tenet et inhaeret bono, et quae ad hoc prodesse poterant, 
fervide apprehendit, et quae ei obesse poterant, indignan- 
ter repellit et fugit.^ De profect. Religiosorum, lib. 1. c. 8. 

?! ,mubstantia intellectiva nihil cognoscit, nisi quod 
abstrahitur à materia... Hoc facit propter hoec, quod res 
non potest ei uniri secundum veritatem. Ideo oportet 
quod uniatur secundum similitudinem, quam anima abs- 
irahit a re. Alia est etiam ratio, quia intellectus per 
similitudinem, per quam intelligit, debet fieri in actu in- 
telligendi, illud autem, quod facit rem esse in actu, species 
est ot forma; ideo anima non cognoscit rem, nisi speciem 
ejus et formam sibi imprimat, et hoc non potest esse nisi 
illa abstrahatur a materia." 2. dist. 17. a. 1. q. 2. ad 4. 
— ,Quando dicitur, quod ad actum intelligendi requiritur, 
quod ex intellecto et intelligente fiat unum, hoc intelligitur 
quantum ad speciem, quae unitur intellectui, non quantum 
ad ipsum objectum extrinsecum. Illa autem species, quae 
intellectui unitur, habet comparationem ad intellectum in 
quo est, et ad objectum ad quod est, et quod repraesen- 
tat. Et quamvis in comparatione ad objectum habeat uni- 
tatem quodammodo in diversis cognoscentibus, quia ad 
idem in quantum est ratio et similitudo ejusdem; tamen 
in comparatione ad animam, in qua est, habet diversitatem. 
Et potest poni exemplum de speciebus receptis in duobus 
speculis vel in duobus oculis.^ 2. dist. 18. a. 2. q. 1. ad 5. 

?3 ,Ratio et voluntas, sive intellectus et affectus, sunt 
diversae potentiae, non tamen distinctae per essentiam." 
2. dist. 24. p. 1. a. 2. q. 1. 

? ,Bonum enim, in quantum bonum, est objectum 

20 * 


156 


affectus, non intellectus. Intelligentiae autem et memoriae 
objectum est verum sub ratione veri, vel bonum sub ra- 
tione veri.^ 2. dist. 89. dub. 1. — ,Verum dicitur tribus 
modis, ita et vanum sibi oppositum. Uno modo dicitur 
verum, secundum quod convertitur cum ente; et sic 
dicitur, quod omne ens est verum: et sic vanum vero 
oppositum dicitur non ens, sicut dicimus quod chimaera 
non est ens. Alio modo dicitur verum, secundum quod 
ultra entitatem addit ordinem ad operationem et finem; 
sicut dieitur verum vinum, quod habet veram operatio- 
nem vini; sic homo verus, qui habet operationem debi- 
tam homini; et haec est operatio virtutis: et sic vanum 
dicitur per privationem ordinationis in finem; et sic pec- 
cata omnia et abusiones vanae fiunt. Alio modo dicitur 
verum, secundum quod addit supra esse impermixtio- 
nem ad non esse, quod nulo modo habot potentiam 
ad illud; et sic dicitur habere verum esse, quod habet 
esse immutabile: et hoc modo vanum opponitur vero per 
privationem esse illius, quod est immutabile et intrans- 
mutabile. Et sic omnis creatura est subjecta vanitati 
(Rom. 8, 20), quia mutabilitati.^ Proóm. in Ecclesiasten. — 
Speculationes intellectuales sunt quinque, scilicet scientia, 
ars, prudentia, sapientia, intelligentia. Speculatio autem 
consistens in se, aut transit in effectum, aut affectum .. . 
Notitia transiens in affectum est sapientia, quae est co- 
gnitio causarum altissimarum, et per causas altissimas: 
notitia autem transiens in effectum extrinsecum, est ars, 
quae est habitus cum ratione factivus; et haec notitia jun- 
gitur cum faciente, praevia tamen affectione. Medium 
inter haec est electio, quae jungitur affectui, et ordinatur 
ad opus. Quod enim quis eligit, amat et dirigit ad opus; 
et haec est prudentia, quae est media inter sapientiam et 
artem. Intelligentia autem est in ascendendo a prudentia 
ad sapientiam, quae est cognitio principiorum et regularum 
certarum. Necesse est similiter descendere ad artem por 
scientiam." Serm. 5. in Hexadüm. post princip. 

* Praeter illam positionem Platonicam, quae posuit 
omnes habitus cognoscendorum esse animae simpliciter inna- 
tos, sed oblivioni dari ad tempus propter corporis molem, 
quam improbat et reprobat tam Philosophus (4. Poster. in 
proém. etc.) quam Augustinus (12. de Trin. c. ult.), tres 
fuerunt opiniones doctorum de origine habituum cogniti- 
vorum, et omnes illae tres opiniones in hoc concordant, quod 
sicut virtutes consuetudinales nee sunt omnino a natura, 
nec omnino ab aequisitione, sed quodammodo sunt innatae, 
et quodammodo aequisitae; sic etiam et habitus cognitivi 
nec sunt. omnino innati, nec omnino acquisiti, sed quodam- 
modo innati, et quodammodo acquisiti. In assignando 
autem modum, secundum quem isti habitus sunt innati, 
et secundum quem sunt acquisiti, diversificantur diversi. 
Quidam enim dicere voluerunt, quod innati sunt intellectui 
agenti, sed acquisiti sunt quantum ad intellectum possi- 
bilem: et quantum ad istum intellectum dicit Philosophus 
animam creari sicut tabulam nudam, ot ille intellectus ost, 
qui habet perfiei mediantibus potentiis sensitivis. Sed 
istud non videtur esse consonum nec verbis Philosophi, 
nec veritati. Si enim intellectus agens haberet habitus 
cognoscendorum, quare non posset illos communicare pos- 
sibili sine adjutorio sensuum inferiorum? Rursus, si in- 
tellectus agens haberet habitus cognoscendorum, anima a 


PARS II, 9. 


sua conditione jam non esset ignorans, immo esset potius 
sciens. Difficile etiam est simul cum hoc intelligere, quo 
modo species dicantur esse in intellectu agente, cum possi- 
bilis dicatur, quo est omnia fieri, et agens, quo est omnia 
facere. Et ideo est secundus modus dicendi, quod habitus 
cognitivi quodammodo sunt innalti, quodammodo acqui- 
siti. Innati sunt enim quoad cognitionem in universali, 
acquisiti quoad cognitionem in particulari; sive innati sunt 
quoad cognitionem principiorum, acquisiti vero quoad co- 
gnitionem conclusionum. Sed nec iste modus dicendi con- 
sonat verbis Philosophi et Augustini. Nam Philosophus 
(1. post. con. 73 et 105) probat, quod cognitio principiorum 
non est nobis innata, deducens ad plura inconvenientia ; et 
ibidem ostendit, quod cognitio principiorum acquiritur in 
nobis via sensus, memoriae ot experientiae. Augustinus etiam 
(c. 12. de Trín.), loquens de parvulo, qui respondebat de 
omnibus principiis geometriae, dicit quod hoc non erat, quia 
anima illius parvuli prius illa novisset, sed potius ista vide- 
bat in quadam luce sui generis incorporea, quemadmodum 
oculus carnis videt, quae in hac luce corporea circa ad- 
jacent, cujus lucis capax eique congruens est creatus. Et 
propterea est tertius modus dicendi, quod habitus cognitivi 
quodammodo sunt nobis innati, quodammodo acquisiti, non 
tantum loquendo de cognitione in particulari et de cogni- 
tione conclusionum, sed etiam de cognitione principiorum. 
Cum enim ad cognitionem duo concurrant necessario, vi- 
delicet praesentia cognoscibilis, e£ lumen, quo mediante de 
illo judicamus, sicut videmus in visu, et in praecedenti 
auctoritate innuit Augustinus, habitus cognitivi sunt quo- 
dammodo nobis innati ratione luminis animae inditi, sicut 
etiam quodammodo acquisiti ratione speciei: et hoc quidem 
verbis Philosophi et Augustini concordat. Omnes enim in 


.hoe coneordant, quod potentiae cognitivae sit lumen in- 


ditum, quod vocatur naturale judicatorium ; species autem 
et similitudines rerum acquiruntur nobis mediante sensu, 
sicut expresse dieit Philosophus in multis locis. Et hoc 
etiam experientia docet. Nemo enim unquam cognoscerot 
totum, aut partem, aut patrem, aut matrem, nisi sensu 
aliquo exteriori speciem ejus acciperet. Et hinc est, quod 
amittentes unum sonsum, necesse habemus unam scientiam 
amittere. Illud autem lumen, sive naturale judicatorium, 
dirigit ipsam animam in judicando tam de cognoscibilibus, 
quam de operabilibus." 2. dist. 39. «a. 1. q. 2. Cfr. in- 
ferius cap. XI hujus partis. 

31! Intellectus, qui est janua considerationum scientia- 
lium, partim est a dictamine naturae sive a lumine in- 
teriori, partim ex certitudine experientiae, sive a lumine 
exteriori, partim ex illustratione lucis aeternae, sive a 
lumine s$tperiori. Quod sit partim ex dictamine naturae, 


. patet in Ecclesiastico (17, 1—95), ubi dicitur: Deus de terra 


creavit hominem , et ad. ànaginem suam fecit illum: creavit 
ex ipso adjutorium simile sibi, et. cor ad cogitandum dedit 
illis, disciplina et. intelligentia. implevit illos. Hinc etiam 
dicitur, quod anima rationalis tres habet operationes, unam, 
qua propter immunitatem a materia est reflexiva sui su- 
per se; secundam, qua propter naturam perfectionis ot 
formae, est conversiva sui supra corpus administrandum; 
tertiam, qua transcendens corpus ct se, est elevativa sui 
ad Deum contemplandum. Est autem hie intellectus se- 
cundum dictamen naturae, quod patet in Adam, qui omni- 


PARS II, 9. 


bus rebus secundum specificas differentias nomina impo- 
suit. Anima autem nostra habet supra se quoddam lumen 
naturae signatum, per quod habilis est ad cognoscendum 
principium et illa semiplena, quia principia cognoscimus, 
in quantum terminos cognoscimus. Secundo intellectus 
iste est a frequentia experientiae. In Ecclesiastico (94, 9) 
legitur: Vir in multis expertus, multa, recognoscit. Et Phi- 
losophus docet, quod ex multis sensibus fit una memoria, 
et ex multis memoriis unum experimentum, et ex multis 
experimentis unum universale, quod est principium artis 
et sciontiae. Tertio iste intellectus est ab illustratione 
lucis aeternae. In Daniele (2, 21) legitur: Dat sapientiam 
sapientibus, et scientiam. intelligentibus disciplinam. — Erat 
lux vera, quae illuminat omnem hominem (Joan. 1, 9). Quae- 
rit Augustinus, ubi scriptae sunt leges justitiao, secundum 
quas judicat impius; et respondet, quod scriptae sunt in 
libro lucis aeternae, quae descendunt in animam non mi- 
grando, sed imprimendo, sicut imago annuli cerae impri- 
mitur, et. annulum non relinquit. Homo et angelus do- 
cent ministerialiter et adminiculative, sicut qui fenestram 
aperit, dicitur domum illuminare. Solus Deus docet effc- 
ctive, solus cathedram habet in caelis, qui docet hominem 
in terris: In Deo vivimus, movemur et sumus (Act. Ap. 
17, 28). Dicit Augustinus, quod Apostolus loquitur non 
tantum de vita temporali, sed intellectuali, secundum quod 
Deus est omnibus causa essendi, ratio intelligendi et ordo 
vivendi. Circa haec tria ires cavendi sunt errores in 
scientiis. Unus est contra causam creandi, secundus est 
conira rationem intelligendi, tertius est contra ordinem 
vivendi. Primus est de aeternitate mundi, secundus de 
necessitate fatali, tertius de unitate intellectus humani. 
Isti errores significantur in Apocalypsi (12, 18), in nu- 
mero nominum bestiae, quae sunt sexceníae sexaginta sex. 
Primi fundant se super circulum motus et temporis, se- 
eundi supra motum siderum, tertii supra intelligentiam 
unam corpus ingredientem et egredientem. Primus error 
refellitur per id, quod scriptum est (Gen. 1, 1): In prin- 
cipio creavit Deus etc; aut enim sentis, Deum esse cau- 
sam omnium secundum totum, aut secundum partem: si 
secundum partem; ergo aufers a Deo principalitatem cau- 
sandi: si secundum totum; ergo creat de nihilo. Dixit 
sancta mulier (2. Mac. 7, 28): Hespice omnia, quia de ni- 
hilo creavit illa Deus. Secundus error refellitur, quia si 
necessitas fatalis est, liberum arbitrium non est. "Tertius 
error refellitur, quia si homo aliquid distinctum est, habet 
principia essentiae suae, propria et distincta." In Hexaém. 
Serm. 3 post. init. Vide etiam infra part. V cap. V. 

3? ,Intellectus agens et possibilis sunt duae ipsius ani- 
mae intellectivae differentiae. ^ — ,Ad praedidforum in- 
telligentiam est praenotandum, quod variis modis tentarunt 
praedecessores nostri assignare differentiam intellectus pos- 
sibilis ad agentem. Quidam enim dixerunt, quod differunt 
sicut duae substantiae. Alii dixerunt, quod differunt sicut 
duae potentiae. Tertio modo dixerunt alii, quod differunt 
sicut habitus et potentia. Quarto modo dixerunt alii, quod 
differunt sicut potentia absoluta et comparata. Primus 
autem modus dicendi, quo dicitur quod differunt secundum 
substantiam, dupliciter habet intelligi. Quidam namque 
dicere voluerunt, quod. intelleetus agens sit intelligentia 
separata, intellectus autem possibilis sit anima corpori con- 


15'l 


juncta ... Iste modus dicendi falsus est et erroneus. Nulla 
enim substantia creata potentiam habet illuminandi et per- 
ficiendi animam, proprie intelligendo; immo secundum men- 
tem immediate habet a Deo illuminari, sicut in multis locis 
Augustinus ostendit. Alius modus intelligendi est, quod 
intellectus agens esset ipse Deus, intellectus vero possibilis 
esset noster animus. Et iste modus dicendi super verba 
Augustini est fundatus, qui in plurimis locis dicit et osten- 
dit, quod lux, quae nos illuminat, magister, qui nos docet, 
veritas, quae nos dirigit, Deus est, juxta illud Joannis 
(1, 9): Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem ve- 
nientem in hunc mundum. ste vero modus dicendi, etsi 
verum ponat, et fidei catholicae consonum, nihil tamen 
est ad propositum, quia cum animae nostrae data sit po- 
tentia ad intelligendum, sicut aliis creaturis data est po- 
tentia ad alios actus; sic Deus, quamvis sit principalis 
operans in operatione cujuslibet creaturae, dedit tamen 
cuilibet vim activam, per quam exiret in operationem pro- 
priam. Sie credendum est indubitanter, quod humanae 
animae non iantummodo dederit intellectum possibilem, 
sed etiam agentem, ita quod uterque esset aliquid ipsius 
animae ... Secundus modus dicendi, in quo differunt sicut 
duae potentiae, dupliciter potest intelligi, et uno modo 
falso et alio modo vere. Unus modus intelligendi et di- 
cendi est, quod intellectus possibilis sit potentia pure ma- 
terialis, quae inest animae ex parte suae materiae, intelle- 
ctus agens sit potentia pure formalis, quae inest. animae ex 
parte suae formae ... Sed hie modus dicendi non conso- 
nat veritati... Alius modus intelligendi est, ut dicatur quod 
intellectus agens et possibilis sint duae intellectus diffe- 
rentiae datae uni substantiae, quae respiciunt totum com- 
positum.  Appropriatur autem intellectus agens formae, 
et possibilis materiae, quia intellectus possibilis ordinatur 
ad suscipiendum, intellectus agens ad abstrahendum, nec 
intellectus possibilis est pure passivus, habet enim supra 
speciem existentem in phantasia se convertere, et conver- 
tendo per auxilium intellectus agentis illam suscipere, et 
de ea judicare. Similiter nec intellectus agens est omnino 
in actu, non enim potest intelligere aliud a se, nisi ad- 
juvetur a specie, quae abstracta a phantasmate intellectui 
habet uniri. Unde nec possibilis intelligit sine agente, 
nec agens sine possibili. Et iste modus dicendi verus est, 
ct super verba Philosophi (8. de anima contex. 8. 18. 19) 
fundatus. Dicit enim agentem et possibilem esse duas 
differentias intellectus, unde sicut duo intelligimus neces- 
sario in medio, ad hoc quod abstrahat species ab objecto, 
videlicet lueem et diaphaneitatem, ita quod per unum abs- 
trahit, et per aliud defert et suscipit; sic et in proposito 
conformiter potest intelligi, ita ad unum aetum haee duo 
coneurrore, ut haec sine alia non habeat operationem suam 
eomplete. "Tertius modus assignandi differentiam, quo di- 
citur, quod differunt sieut potentia et habitus, dupliciter 
habet intelligi. Uno modo ut intellectus agens dicatur 
habitus quidam constitutus ex omnibus intelligibilibus, 
intellectus vero possibilis intelligatur idem ipse, prout est 
in potentia ad acquirendam cognitionem per phantasmata. 
Et hie modus ponendi fundari videtur super verba Doétii, 
qui dicit quod summam retinens singula perdit. Quod 
voluerunt aliqui intelligi sic, quod intellectus noster di- 
catur habere apud se cognitionem universalium habitualem 


158 


innatam, alioquin non posset per virtutem suam abstra- 
hendo etiam a sensibus et a phantasmatibus facere in- 
tellectum possibilem actu intelligentem, omne enim quod 
deducit alterum de potentia in actum, est ens in actu. 
Sed iste modus dicendi verbis Philosophi non consonat, 
qui dicit animam esse creatam sicut tabulam rasam, nec 
habere cognitionem habituum sibi innatam, sed acquirere 
mediante sensu et experientia. Alius modus dicendi est, 
ut dicatur intellectus agens differre a possibili sicut habi- 
tus & potentia, non quia agens sit pure habitus, sed quia 
est potentia habitualis. Et iste modus dicendi probabilis 
est et verus, et super verba philosophica et catholica fun- 
datus. "Verum enim est secundum Dionysium (de cael. 
hier. c. 8. p. 2), quod substantiae intellectuales, eo ipso 
quod intellectuales substantiae, lumina sunt; ergo poer- 
fectio et complementum substantiae intellectualis lux est 
spiritualis. Igitur illa potentia, quae consequitur animam 
ex parte intellectus sui, quoddam lumen ost in ipsa, de 
quo lumine potest intelligi illud Psalmi (4. 7): Signatum 
est super nos lumen vultus tui, Domine. Et hoc lumen vi- 
detur Philosophus intellexisse esse intellectum agentem. 
Dieit enim quod ille intellectus, quo est omnia facere, est 
sicut habitus quidam ut lumen, quodam enim modo lumen 
faeit colores potentiá, actu colores... Hujus autem simile 
potest poni in oculo cati, qui non solum habet potentiam 
suscipiendi in se speciem per naturam perspiciens, sicut alii, 
sed etiam potentiam faciendi in se speciem per naturam 
luminis sibi inditi. Quartus autem modus assignandi 
differentiam inter possibilem et agentem, quo scilicet dif- 
ferunt sicut potentia absoluta et comparata, dupliciter ha- 
bet intelligi. Uno modo ut intelligatur, quod una omnino 
et eadem est potentia intellectus agens et possibilis, dif- 
ferens comparatione sola, ut agens sit, prout est in se 
considerata, possibilis vero, prout unitur corpori et phan- 
tasmatibus, vel phantasiae ... Sed hic modus ponendi de- 
ficit à veritate, quoniam anima separata habot intellectum, 
quo est omnia facere, habet etiam intellectum, quo est 
omnia fieri; ergo habet agentem et possibilem etiam cum 
separata ost; ergo intellectus possibilis non inerat ei solum 
ex conjunctione sui cum corpore. Alius modus intelligendi 
praedictam differentiam est, ut dicatur intellectus agens 
differre a possibili sicut potentia absoluta a comparata, 
non quia sit omnino eadem potentia comparatione diffe- 
rens, sed quia cum sit alia et alia intellectus differentia, 
una est per quam ordinatur ad suscipiendum, altera vero 
per quam ordinatur ad abstrahendum; et ita una de se 
quodammodo completa et habilitata, alia vero indigens 
habilitatione et complemento. Et cum sit nata ad illud 
complementum venire mediante auxilio corporis et corpo- 
ralium sensuum, inest ipsi animae, secundum quod habet 
inclinari ad corpus. Et ex hoc contrahit duplicem possi- 
bilitatem, unam respectu actus, quia non est semper in 
actu suo propter impedimentum a parte corporis, alteram 
respectu phantasmatum, a quibus excitari habet: et hanc 
possibilitatem non habet nisi ex conjunctione sui cum cor- 
pore, quamvis sit potentia de natura sua, qua est omnia 
fieri, quae non solum est in anima conjuncta, sed etiam 
in anima soparata." 2. dist. 24. p. 1. a. 2. q. 4. — ,Etsi 
intelligere possit quodam genere simplicitatis diei actus 
simplex, nihilominus tamen ad nostrum intelligere con- 


PARS II, 9. 


currit recipere et judicare, sive abstrahere et suscipere; 
et hi sunt plures actus ad invicem ordinati, ex quibus re- 
sultat unus actus perfectus. Sic et in potentiis intelligen- 
dum est se habere, quod etsi sint diversae differentiae in- 
tellectus, attamen in suis actionibus ad invicem ordinatae 
sunt, et conjunetae ad actum intelligendi perficiendum, 
sicut materiale et formale principium ad unum esse com- 
positi constituendum.^ — ,Ad illud quod objicitur, quod 
intellectus possibilis intelligit, et intellectus agens similiter 
recipit, dicendum quod intellectus possibilis non est pure 
passivus, habet enim potentiam se convertendi ; nee tamen 
est adeo activus sicut agens, quia non potest sua conver- 
sione nec speciem abstrahere, nec de specie judicare, nisi 
adjutorio ipsius agentis. Similiter nec ipse intellectus 
agens operationem intelligendi potest perficere, nisi forme- 
tur acies intellectus possibilis ab ipso intelligibili, ex qua 
formatione est in pleniori actualitate respectu ejus, quod 
debet cognoscere, quam erat prius, cum carebat specie. 
Et ita cum eogitamus de intellectu agente et possibili, non 
debemus cogitare quasi de duabus substantiis, vel quasi 
de duabus potentiis ita separatis, quod una sine alia ha- 
beat operationem suam perficere, et aliquid intelligat in- 
tellectus agens sine possibili, et aliquid cognoscat intellectus 
possibilis, quod tamen homo, cujus est intellectus ille, 
ignoret. Haec enim vana sunt et frivola, ut aliquid sciat 
intellectus meus, quod ego nesciam; sed sie cogitandae 
sunt esse illae duae differentiae, quod in unam operationem 
completam intelligendi veniant inseparabiliter, sicut lumen 
et diaphanum veniunt in abstractionem eoloris.^ Ibid. ad 
4—0. 

33 ,Intellectus speculativus est ille, qui exercetur in 
speeulatione veri." Decl. Term. Theol. Cfr. quoque Centiloq. 
p. 3. sect, 22. —  ,Intellectus practieus est ille, qui exer- 
cetur in operatione boni." lbid. ,Speculativus intellectus 
extensione fit practicus, dum conjungitur voluntati et operi." 
Centil. l. c. ,Intellectus speculativus secundum alium sta- 
tum effieitur practicus, videlicet dum conjungitur volun- 
tati et operi in dietando et regendo." 2. dist. 24. y. 1. a. 2. 
q.3. Intellectus speculativus extensione fit practicus ... 
quia ille idem intellectus, et illa eadem potentia, quae 
dirigit in considerando, postmodum regulat in operando." 
Ibid. a. 2. q. 1. Intellectus practicus non tantum ocon- 
sistit in vero, sed etiam se extendit ad bonum... Ad hoc 
enim sufficit ... quod cum ipsa affectione et voluntate 
habeat quamdam concomitantiam." 2. dist. 39. a. 1. q. 1. 
ad 2. 

?* ,Portio animae inferior est ipsa anima, in quantum 
respicit inferiora. Portio animae superior est ipsa anima, 
in quaméum respicit superiora." Decl. Term. Theol. ,Ratio 
est illa vis animae, qua anima inter bonum ot malum, 
inter verum et falsum, discernit infra se." Ibid. — ,Ratio 
superior non solum habet judicare secundum leges aeter- 
nas, sed etiam habet judicare secundum lumen proprium, et 
secundum lumen sibi ab inferiori acquisitum." 2. dist. 24. 
p. 2. a. 1. q. 1. ,Quantum praecellit judicium viri judicium 
pueri, tantum praecellit ... judicium rationis sursum con- 
versae judicium rationis ad inferiora depressae." 3. dist. 23. 
a. 1l. q. 1. ,Cum spiritus rationalis habeat superiorem por- 
tionem rationis et inferiorem, sicut ad plenum judicium ra- 
tionis deliberativum in agendis non sufficit portio inferior 


PARS 


sine superiori, sic ad plenum rationis judicium in speculan- 
dis non sufficit seipsa superior, nisi aspiciat illas supernas 
leges. Haec autem portio superior est illa, in qua est imago 
Dei, quae aeternis regulis inhaerescit, et per eas, quidquid 
definit, certitudinaliter judicat et definit; et hoc competit ei 
in quantum est imago Dei." Quaest. anecd. etc. in. concl. — 
Divisio rationis in superiorem portionem et inferiorem 
non est adeo per diversa membra, ut haec et illa sit po- 
tentia alia et alia... nec est per membra ita convenien- 
tia, ut non sit in eis differentia nisi solum secundum 
aspectus. Est enim differentia in eis secundum dispositio- 
nes et secundum officia. Secundum dispositiones, quia 
haec fortis, illa debilis. Secundum officia, quia haec regit, 
et illa regitur. Ratione diversae dispositionis in debilitate 
el fortitudine, haec vocatur vir, et illa mulier. Ratione 
diversitatis in officio et regimine, haec vocatur superior, 
quia regit, et illa inferior, quia regitur. "Talis autem dis- 
positionum diversitas ortum habet non ex diversitate na- 
turae, sed ex diversa comparatione ejusdem potentiae. 
Dum enim ratio nostra ad superiora convertitur, purgatur 
et illuminatur et perficitur. Dum leges aeternas conspicit, 
et immutabilitatem divinae virtutis et aequitatis, in bono 
fortifieatur et vigoratur. Dum autem ad haec inferiora 
convertitur, utpote ad sensibilitatem et carnem, quodam- 
modo trahitur et emollitur; et ideo sunt ejusdem naturae 
ratio superior et inferior, differentes secundum fortitudinis 
ei debilitatis dispositionem. Et quia una oritur ab alte- 
ra, et ei conjungitur tanquam adjutorium simile sibi; recte 
haee dicitur vir, et illa dicitur mulier, et inter eas dicitur 
esse conjugium. Diversitas autem officiorum similiter non 
venit ex diversitate naturarum, sed ex diversitate dispo- 
Sitionum. Quia enim haec fortis est, et illa debilis; haec 
intelligens et consulens divinam voluntatem, illa vero ex- 
sequens opere; et ideo haec regit, et illa regitur, et ex 
hoe illa superior, et ista inferior appellatur. Et sic patet, 
quod superior portio rationis et inferior, etsi aliquo modo 
recte condividantur, tamen diversae potentiae non sunt; 
ista enim membra, videlicet superius et inferius, essentiam 
potentiae non variant, sed dispositiones et officia; et hoc 
insinuant ipsa nomina." 2. dist. 24, p. 1. a. 2. q. 2. Cfr. 
quoque bid. p. 2. a. 1. et 2. 

3* ,sicut duplex est instinctus ad bonum, scilicet in 
generali et in speciali; sie et duplex appetitus. Et di- 
ctamen boni in generali venit a cognitione naturali; et 
quantum ad hoe non est error: sed dictamen in speciali 
ilius vel illius non est omnino ab habitu naturali, sed 
per assumptionem factam a ratione deliberante; et cirea 
hoe est error. Similiter et de appetitu intelligendum. 
Omnes ergo habent appetitum beatitudinis veraerin gone- 
rali, e£ habent cognitionem in generali... Si quaeras per 
quid, dico... quod cognitio beatitudinis ect multarum re- 
rum naturalium, ut puta numeri naturalis, nobis innata 
est. Et si anima creata dicatur esse ut tabula rasa, hoc 
intelligitur solum quantum ad species et similitudines, 
quas acquirit per sensus." 4. dist. 49. p. 1. a. 1. q. 2. ad 1. 

3$ ,Cum dividimus appetitum in naturalem oet delibe- 
rativum, sive quamcumque aliam potentiam, hoc dupliciter 
potest intelligi. Aut ita, quod appetitus naturalis et de- 
liberativus diversitatem habeant in objectis, utpote cum 
unum est appetibile solum a substantia rationali, aliud 


II, 9. 


159 


autem est appetibile a brutali; et hoc modo bene con- 
tingit naturalem potentiam et deliberativam esse diversas 
potentias. Alio modo potest dividi appetitus, sive potentia, 
in naturalem et deliberativum, ita tamen quod non sit 
differentia in objectis, sed in modo appetendi; ut cum 
appellamus synderesim esse voluntatem naturalem, quae 
quidem naturaliter inclinat et instigat ad bonum honestum, 
et murmurat contra malum;.et voluntatem deliberativam 
appellamus appetitum, quo post deliberationem aliquando 
adhaeremus bono, aliquando malo. Et sic divisio poten- 
tiae per naturalem et deliberativam non variat eam se- 
eundum essentiam potentiae, sed secundum modum mo- 
vendi.^ 2. dist. 24. p. 1. a. 2. q. 3. 

?! ,Liberum arbitrium non dicit potentiam secundum 
rem distinctam a ratione et voluntate, licet aliquam di- 
stinctionem habeat secundum rationem.^ — ,Cum dicimus 
aliquam potentiam distingui ab aliis, hoc est dupliciter, 
aut secundum rem, aut secundum rationem. Secundum 
rem, sic distinguitur intellectus et affectus. Secundum 
rationem, sic distinguitur ratio, ut est cognitiva et motiva, | 
id est, dictans moveri, vel disponens ad motum. Loquendo 
igitur de distinctione secundum rationem, dici potest libe- 
rum arbitrium quodammodo distingui a ratione et volun- 
tate, in hoe scilicet. quod liberum arbitrium nominat in 
ratione moventis, voluntas vero et ratio in ratione moti, 
haec in ratione imperantis, istae duae in ratione exequen- 
tis... Loquendo autem de distinctione potentiarum se- 
eundum rem, sic liberum arbitrium non dicit potentiam 
diversam, vel distinctam a ratione et voluntate, pro eo 
quod potentiae animae rationalis sufficienter dividuntur 
per eognitivam et motivam, et omnes actus animae per 
has potentias, quae sunt cognitiva et affectiva, sive ratio 
et voluntas, exerceri possunt... Cum enim tam ratio, 
quam voluntas sit nata super se reflecti, eum nomino vo- 
luntatem ut volentem aliquid, et voluntatem ut volentem 
8e velle, non dieo potentiam aliam et aliam secundum 
rem, sed solum secundum rationem. Movens enim et mo- 
tum in spiritualibus non oportet differre secundum sub- 
stantiam, quia, sicut dicit Anselmus (lib. de conc. praescient. 
et lib. arb.): Voluntas est instrumentum se ipsum movens, 
el ratio etiam est virtus seipsam cognoscens pari ratione; 
et ideo si aliqua est ibi distinetio, haee est solum secun- 
dum rationem." 2. dist. 25. p. 1. a. 1. q. 2. 

3$ Liberum arbitrium comprehendit simul rationem 
atque voluntatem, et non cst unius nisi altera concurrente." 
— ,Est notandum quod liberum arbitrium simul compre- 
hendit et rationem et voluntatem, et hoc non solum mani- 
festat ipsa nominatio, sed etiam ipsa notificatio, manifestat 
etiam suae proprietatis inquisitio. Nominatio manifestat, 
dieitur enim liberum et dicitur arbitrium; et arbitrium est 
ipsius rationis, libertas vero ipsius voluntatis, ad cujus 
nutum et imperium moveri habent cetera, quae sunt in 
nobis. Et hoc est, quod dicit Augustinus (de quinque 
respons.): Liberum arbitrium dicitur ab arbitrando, quia 
a rationali parte quid eligat, quidve recuset, nomen acce- 
pit. Hoc etiam patet per ejus nmotificationem, dicitur 
enim esse facultas rationis et voluntatis, sive consensus 
rationis et voluntatis. Postremo illud amplius manifestatur 
per suae proprietatis inquisitionem , liberum enim arbi- 
trium, sive nominet potentiam, sive habitum, nominat 


160 


ipsam potentiam ut dominam, vel dominium ipsius poten- 
tiae: et hoc planum est ex ipso nomine libertatis. Atten- 
dendum autem, quod dominium alicujus potentiae potest 
esse dupliciter, aut respectu objecti, aut respectu actus. 
Dominium potentiae respectu objecti attenditur in hoc, 
quod possit in illud et in amplius, sicut equus, qui potest 
ferre decem modios, dominium habet super tres modios 
ad portandum, quia praevalet ad illud, quod cum facilitate 
portat. Dominium autem potentiae respectu actus est 
attendendum in hoc, quod potentia potest esse in actu et 
eessare ab actu, secundum suum imperium et secundum 
proprium motum. Ad hoc autem quod aliqua potentia 
hoc dominium habeat, necesse est quod ipsa possit movere 
seipsam, et quod possit super actum suum seipsam re- 
flectere. Si enim non posset seipsam super actum suum 
reflectere, nunquam posset illum refraenare; nisi posset 
seipsam movere, nec posset in illum exire quando vellet. 
Reflectere autem se super se hoc est virtutis cognitivae 
sublimatae a materia, quae quidem est ratio.  Movero 
autem se, hoc est virtutis appetitivae rationem consequen- 
tis. Ad hoe igitur, ut illud dominium sit in anima, ne- 
cesse est quod habeat rationem et voluntatem. Nam si 
rationem tantum haberet, et non voluntatem, per quam 
moveret, posset se super actum suum reflectere, sed non 
posset movere vel imperare. Si vero appetitum solum 
haberet, et non rationem, posset utique movere et in actum 
exire; sed quia non posset se super actum suum reflectere, 
non posset utique refraenare, et ità dominium ron haberet. 
Sicut igitur ex concursu virtutis duorum hominum resul- 
tat una quaedam facultas ad portandum unum lapidem, 
quem non posset ferre alter eorum ; et sicut ex concursu 
patrisfamilias et matrisfamilias ad disponendum regimen 
domus resultat una potestas, ita quod altera non sufficeret ; 
et sieut ex concursu virtutis manus et oculi resultat po- 
testas scribendi, ad quod altera illarum non sufficeret: sic 
ex coneursu rationis et voluntatis resultat quaedam liber- 
tas, sive quoddam dominium ad aliquid faciendum, sive 
disponendum. Et sic patet, quod liberum arbitrium ra- 
tionem complectitur et voluntatem. Patet etiam quod, 
cum liberum arbitrium sit quaedam potestas, sive quoddam 
dominium resultans ex conjunctione istarum duarum po- 
tentiarum, scilicet rationis et voluntatis, optime nominatur 
per hoe, quod dicitur liberum arbitrium non uno nomine, 
sed composito, ut unum nomen respondeat rationi, et 
alterum voluntati. Optime autem diffinitur, cum dicitur 
esse facultas rationis et voluntatis, facultas enim non tan- 
tum nominat potentiam, immo facilitatem potentiae, ex 
qua non tantum potens est, immo etiam praepotens est 
ad exeundum in actum; et ideo facultas dicit potestatem, 
sivo dominium, quod quidem dicitur esse rationis simul et 
voluntatis, quia non est unius, nisi concomitante altera." 
Ibid. q. 3. Vide etiam :bid. p. 1. dub. 1. 

33 Quarta divisio potentiarum ponitur ab Augustino 
(lib. de spir. et anima, c. 4), quae facit ad majorem evi- 
dentiam praedictorum. Distinguit autem vires animae in 
rationalem, concupiscibilem et irascibilem. Per rationalem 
est anima habilis ad cognoscendum aliquid infra se et 
supra se, in se et juxta se. Cognoscit siquidem Deum 
supra se, se in se, angelum juxta se, et quidquid caeli 
eontinetur ambitu, infra se. Per concupiscibilem et ira- 


metuimus. 


PARS II, 10. 


scibilem habilis est affici ad aliquid appetendum vel fu- 
giendum, amandum vel odiendum. De rationalitate omnis 
sensus animae nascitur, de concupiscibilitate omnes affe- 
etus. Affectus quadripartitus esse dignoscitur, dum de eo, 
quod amamus, jam gaudemus, vel gaudendum speramus; 
vel eum de eo, quod odimus, jam dolemus, vel dolendum 
Unde de concupiscibilitate gaudium et spes, 
de irascibilitate dolor et metus oriuntur. Qui quidem qua- 
tuor affectus animae omnium sunt vitiorum atque virtu- 
tum quasi quaedam principia et communis materia. Affe- 
ctus quidem omni operi nomen imponit. Notandum vero, 
quod sensus animae virtutes apprehensivae vocantur, sive 
cognitivae, quae a rationabilitate oriuntur. Quinque autem 
sunt progressus ad sapientiam, sensus, imaginatio, ratio, 
intellectus , intelligentia. Sensus est ea vis animae, quae 
rerum corporearum corporeas recipit formas, sed prae- 
sentes. Imaginatio est ea vis animae, quae rerum cor- 
porearum corporeas recipit formas, sed absentes. Sensus 
namque formas aecipit in materia, imaginatio extra ma- 
teriam. Et ea vis exterius formata, sensus dicitur, et ea- 
dem usque ad intimum traducta, vocatur imaginatio, quae 
de sensu oritur. Ratio est ea vis animae, quae rerum 
corporearum formas, naturas, differentias, propria et acci- 
dentia omnia percipit incorporea, sed non exitra eorpora, 
nisi ratione existentia, abstrahit enim in corporibus, quae 
fundantur a corporibus, non actione, sed consideratione. 
Intellectus est ea vis animae, quae invisibilia percipit, ut 
angelos, daemones, animas et omnem spiritum creatum. 
Intelligentia est ea vis animae, quae immediate supponitur 
Deo, cernit quidem ipsum summum verum, et vere im- 
mutabile. Sie ergo anima sensu percipit corporea; ima- 
ginatione, corporum similitudines; ratione, corporum na- 
turas; intellectu, spiritum creatum; intelligentia, spiritum 
increatum. Ad imaginationem, quae dicitur sensus com- 
munis, et etiam phantasia, pertinent ca, quae vident in 
somnis dormientes; de quibus dicit Augustinus (7. c. c. 25), 
quod omnium, quae sibi videntur videre dormientes, quin- 
que sunt genera, scilicet oraculum, visio, somnium, in- 
somnium et phantasma. Oraculum est, cum in somnis 
parens vel aliqua gravis persona, seu sacerdos, vel etiam 
Deus, aliquid eventurum aperte, vel non eventurum, fa- 
ciendum, vel vitandum denunciat. Visio est, cum id quis 
videt, quod eodem modo, quo apparuerat, evenit. So- 
mnium est figuris tectum, et sine interpretatione intelligi 
non potest. Insomnium est, quando id, quod vigilantem 
fatigaverat, se ingerit dormienti; sicut est cibi cura vel 
potus, vel aliqua studia, vel artes, vel infirmitates. Juxta 
infirmitates enim diversi diversa accipiunt somnia, alia 
enim vident sanguinei, alia colerici, alia melancholici, alia 
phlegmatici; isti enim vident rubra et varia, et illi nigra 
et alba. Phantasma est, quando vix dormire coeperit 
quis, et vigilare se existimat, et videtur aspicere irruentes 
in se, vel passim vagantes formas discrepantes et varias, 
laetas et turbulentas. In hoc genere est ephialtes (?ncubo), 


quem opinantur vulgares invadere dormientes, et oppri- 


mere quiescentes, quod non est nisi fumositas conscendens 
ad cerebrum a stomacho, vel a corde, vim comprimens 
animalem.^ Centiloq. p. 3. sect. 23. 

^9 ,Sicut tota dispositio familiae pendet ex consensu 
patrisfamilias , sic tota dispositio agendorum in domo 


PARS II, 10. 


animae pendet ex consensu voluntatis et rationis. Et 
sicut pendet dispositio et regimen ex consensu, sic pendet 
directio et obliquatio ex intentione. Sicut enim ad rectum 
motum progressivum concurrit simul operatio visus osten- 
dentis viam, et operatio pedis incedentis; sic in actu in- 


161 


conjuncti sunt, ideo per unum vocabulum compositum im- 
portantur . .. Concedendum est, quod intentio nominat ali- 
quid ex parte voluntatis... verum est etiam, quod intentio 
nominat aliquid ex parte rationis, ratione cujus dicitur et 
oculus et lumen: et quantum ad haec duo intentio dirigi 


tendendi clauditur simul actus rationis et voluntatis, unius 
ut aspiclentis, alterius ut tendentis. Et quia isti actus 


habet fide et caritate, fide clarificante oculum intellectus, et 
caritate rectificante pedem affectus." 2. dist. 38. a. 2. q. 2. 


CAPUT X. 


De productione hominis, quantum ad corpus. 


(Corpus primi hominis conjungendum animae in unitate naturae. — Fuit creatum ipsi proportionabile, quoad complexionem ae- 
qualem, — organizationem puleherrimam et multiformem, — et staturae rectitudinem; — subjectum, obtemperans sine rebellione, — 
propagans sine libidine, — vegetabile sine defectione, — immutabile ad omnimodam inceorruptionem; — et ideiroo homini datus es para- 
disus terrestris, — formata mulier, — datum lignum vitae.) 

De corpore autem humano in statu primae conditionis tenenda sunt haec secun- 
dum doctrinam fidei orthodoxae: videlicet quod corpus primi hominis sie conditum fuit, 
et de limo terrae formatum, ut tamen esset animae subjectum, et suo modo proportio- 
nabile". Proportionabile, inquam, quantum ad complexionem aequalem, quantum ad » rr. 
organizationem ? pulcherrimam et multiformem, et quantum ad staturae rectitudinem. t: interivs 
Subjectum autem, ut esset obtemperans sine rebellione, esset etiam propagans et pro-zremi e 
pagabile sine libidine, esset vegetabile sine defectione, esset immutabile ad omnimodam Oricinatio- 
incorruptionem ?, non interveniente morte?; et secundum hoc datus est sibi locus para- 22", 
disi terrestris in habitationem tranquillam '; formata est mulier de latere viri?, in con-i wow « 
sortium et adjutorium ad propagationem immaculatam"; datum est lignum vitae ad u 
vegetationem continuam, et tandem ad immutationem perfectam per immortalitatem per- 
petuam. : 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haee est: quia cum primum prin- 
cipium sit in producendo potentissimum, sapientissimum et optimum, et in omnibus 
effectibus suis hoc aliquo modo manifestet, potissime ^ debuit hoc manifestare in ultimo *). Potentis- 
effectu et nobilissimo, cujusmodi est homo, quem inter ceteras creaturas produxit ultimo, j:e** 
ut in hoc potissime appareret et reluceret divinorum operum consummatio. Ut igitur 
in homine manifestaretur Dei potentia, ideo fecit eum ex naturis maxime distantibus, 
conjunctis in unam personam et naturam, cujusmodi sunt corpus et anima, quorum ?5QwrmA 
unum, scilicet corpus ?, est substantia corporea', alterum vero, scilicet anima, substantia 4 Aue. ci 


1484 ; qua- 


spiritualis et incorporea, quae distant" maxime in genere substantiae. Ut vero? ibidem "etikon. 


Ven. 


manifestaretur Dei sapientia, fecit tale corpus, quod proportionem suo modo haberet ad 2, 

" . . . ! . . . . ABCDEFGIT 
animam. Quoniam ergo corpus unitur animae, ut perficienti et moventi et ad beatitu-« ci are. 
dinem sursum tendenti; ideo, ut conformaretur animae vivificanti, habuit complexionem 775... i 


aequalem, non a pondere, vel mole, sed ab aequalitate naturalis justitiae, quae disponit; s; i. 
ad nobilissimum modum vitae". Ut autem conformaretur moventi per multiformitatem 
" potentiarum *, habuit multiformitatem organorum ', cum summa venustate et artificiositate 
et ductibilitate, sicut patet in facie et in manu, quae est organum organorum. Ut 
autem conformaretur animae sursum tendenti ad caelum, habuit rectitudinem staturae, 
et sursum erectum caput; ut sic corporalis rectitudo attestaretur rectitudini mentali ?. . wea 


8. Bonaventurae Breviloq. 21 


162 


PARS II, 10. 


Postremo, ut in homine manifestaretur Dei bonitas et benevolentia, ideo fecit hominem 


absque omni macula et culpa, et absque omni poena sive miseria. 


Cum enim primum 


principium simul sit optimum et justissimum, quia optimum, non debuit facere hominem 
nisi bonum, ac per hoc innocentem et rectum; quia vero justissimum, non debuit in- 
Üigere poenam ei, qui nullum omnino habebat peccatum: ac per hoc illi animae ratio- 
nali tale corpus constituit, quod sibi? esset ita obtemperans, ut nulla esset in eo pugna 
rebellionis, nulla pronitas libidinis, nulla imminutio" vigoris, nulla corruptio mortis *; 
ita etiam esset animae conforme, ut sicut anima erat innocens, et tamen poterat cadere 


» v i&jin culpam, sic corpus esset impassibile, et" tamen posset cadere in poenam; et ideo 


poterat non mori, et poterat mori'(I); poterat habere sufficientiam , et poterat habere 


indigentiam; poterat obtemperare, et poterat habere rebellionem et pugnam. 


Et pro- 


pterea in statu illo corpus erat tale, ut ab eo fieret decisio seminalis ad propagationem 


;), 5 e. prolis per adminiculum sexus muliebris, pariter et" comprincipiantis; fieret etiam hu- 


moris nutrimentalis consumptio per actionem caloris; fieret nihilominus restauratio per 
alimentunmi lignorum paradisi", restaurato seu praeservato per lignum vitae humido ra- 
dicali"; quod quidem lignum hane virtutem habuit, ob quam, ut dicit Augustinus (de 
G'en. ad liter. l. 8, c. 4, seqq.), fuit non solum in cibum, verum etiam in sacramen- 
tum". Incorruptio igitur et immortalitas corporis Adae principaliter veniebat ab anima, 
sicut à continente et influente; a corporis bona et aequali complexione, sicut a dispo- 
nente et suscipiente; a ligno autem vitae sicut a vegetante et adminiculante", a regi- 
mine vero divinae providentiae, sicut interius conservante et exterius protegente. 


(I) Hie loei ob oculos ponenda est propositio 27 Synodi Pistoriensis: ,Edocti ab Apostolo spectamus 
mortem, non jam ut naturalem conditionem hominis, sed revera ut justam poenam culpae originalis.^ Hane 
propositionem Pius VI in Const. Auctorem fidei ,quatenus sub nomine Apostoli subdole allegato insinuat, 
mortem, quae in praesenti statu inflicta cst veluti justa poena peccati per justam subtraetionem immortali- 
tatis, non fuisse naturalem conditionem hominis, quasi immortalitas non fuisset gratuitum beneficium, sed 
naturalis conditio," damnavit ut captiosam, temerariam, Apostolo injuriosam, alias damnatam. 


Ap Caprur X. 


! Tulit Dominus Deus hominem, et posuit eum in. para- 
diso voluptatis (Gen. 2, 15). — ,Cum paradisus esset locus 
habitationis debitus homini secundum statum innocentiao, 
et locus congruus generationi et productioni, videtur quod 
homo debuit produci in paradiso. Item, eum tota terra 
esset tunc fructifera, et aér tranquillus, videtur quod tota 
erat eongrua, ut inhabitaretur ab homine; ergo si homo 
extra paradisum est productus, videtur quod extra para- 
disum ad habitandum debuit relinqui. Item, si tota terra 
producta est propter hominem ; ergo videtur quod, si homo 
stetisset, alia pars terrae a paradiso superflueret. Propter 
hoe est hie quaestio, quid vocetur hie paradisus, in quo 
homo est positus." — ,Resp. Est paradisus spiritualis, et 
est paradisus corporalis. Paradisus spiritualis dicit sta- 
tum vel quietem, et amoenitatem deliciarum spiritualium: 
et iste potest esse secundum duplicem statum, seilicet 
Ecclesiae triumphantis et Ecclesiae militantis. Unde para- 
disus spiritualis duplex est, sive dupliciter dietus est. Unus 
est in Ecclesia militante, alter in Ecclesia triumphante. 


Unde illa, quae sunt dicta in Genesi, de paradiso spiri- 
tuali possunt exponi metaphorice. Paradisus autem cor- 
poralis locus est deliciarum et amoenitatis: et hie est 
duplex similiter secundum duplicem statum, scilicet per- 
fectum et imperfectum. Secundum statum perfectum para- 
disus est caelum empyreum, secundum statum imperfectum 
paradisus est locus quidam amoenus in partibus orientis *), 


*) Paradisum voluptatis adhue existere Seraphieus cum 
S. Thoma, ceterisque scholasticis ubique supponit. Ejus autem 
Situs, sieut. doctores dicunt, est. valde eminens et altus, et juxta 
aequinoctialem partem in oriente quodammodo vergens ad meri- 
diem. Est autem tantae altitudinis, ut illuc non conscendant 
vapores in aére elevati, sed fit ibi acr mundus et purus, idoneus 
statui perpetuitatis; et propter puritatem aéris ibi esse (dicunt) 
contemperantiam caloris: et quia est sceus aequinoctialem par- 
tem, est ibi magna temperies temporis." 2. dist. 17. dub. 3. 
Quod si quaeratur, ad «quid serviat ille locus homini, quia 
modo non servit, nec post diem judicii serviet; ergo videtur, 
quod frustra factus sit locus ille; . . patet, quod locus ille 


PARS Il, 10. 


de quo dicit Damascenus (7. 2. de fide orth. c. 11): Divinus 
paradisus est Dei manibus in Eden plantatus, gaudii et 
exultationis universae promptuarium. In hoc autem loco 
decuit hominem poni, ut esset ei facilitas perveniendi ad 
patriam, et ut Deus homini ostenderet benevolentiam, cui 
locum amoenissimum ad inhabitandum praeparaverat, ut 
sic amoenitas exterioris habitaculi corresponderet deliciis 
interioribus, quales habet anima, quae est templum Dei, 
et habebat anima primi hominis. Extra autem hunc lo- 
cum debuit homo produci, et ut melius cognosceret Dei 
beneficium, dum se videret quasi aliunde adductum; et 
ut etiam ostenderet per hoc, quod homo non erat ibi 
factus ad aeternaliter habitandum, sed temporaliter pe- 
regrinandum. Et quia Deus praesciebat hominis casum, 
in paradiso voluit eum collocare, ut per ejus ejectionem 
de loco voluptatis cognosceret sensibiliter quanta bona 
spiritualia amisisset per culpam, cognosceret etiam nihilo- 
minus quanta esset differentia inter eum, qui Domino obe- 
dit humiliter, e£ eum, qui ipsum contemnit. Et per hoc 
patet responsio ad objecta. Locus enim paradisi con- 
venienter factus fuit propter hominem institutum, et alia 
terra convenienter fuit facta propter hominem, quem Deus 
praeviderat esse lapsurum; et quia simul etiam viderat 
hominem et peccatum, de ea terra sumpsit eum, in quam 
erat postmodum rediturus. Nec tamen, si homo stetisset, 
alia pars mundi superflueret, quia bestiis servientibus ho- 
mini habitaculum praeberet, et habitaculum sua inferiori- 
tate excellens ostenderet, et sua magnitudine decoraret, 
sicut magna platea decorat palatium, et sicut aula deco- 
rat cameram." 2. dist. 17. dub. 2. 

? ,Corpus primae mulieris formatum est de osse late- 
ris Adae dormientis propter ordinis habitudinem inter vi- 
rum et mulierem, et inter ea, quae per ipsos significantur, 
quae sunt Deus et anima, Christus et Ecclesia, portio 
superior et inferior." 2. dist. 19. a. 1l. q. 1. Ofr. etiam 
qq. 2. à. 

3 ,hatio, quare ex uno homine Deus omnes producere 
voluerit, licet in aliis generibus animalium hoec non fecerit, 
sumi potest ex ordine et connexione et significatione. 
Ex ordine vero dupliciter. Primo ex ordine corporis ad 
animam, ut sicut omnes animae rationales immediate pro- 
cedunt ab uno principio, sic omnia corpora humana im- 
mediate exirent ab uno. Secundo vero ex ordine totius 
conjuneti ad alias creaturas. Quia enim homo medium 
tenet inter naturam angelicam et brutalem, cum angeli 
singulatim a Deo producti sint, et creaturae brutales in 
duplici sexu, in masculino scilicet et feminino, homo de- 
buit produci medio modo, et sic femina ex viro. Ex con- 
nexione similiter duplex sumitur ratio. Primo respectu 
totius speciel universaliter, ut omnis homo diligat omnem 
hominem, tamquam fratrem. Secundo vero respectu uxo- 
ris specialiter, propter quod vinculum relinquet homo pa- 
trem. eb matrem, et adhaerebit uxori suae, et. sunt. duo ín 
carne una (Gen. 2, 24). Ex significatione etiam duplex 
sumitur ratio. Prima ex signifieatione allegorica, qua in- 


frustra non est. Multum enim facit ad nostram eruditionem, ct 
occasionem nobis praebet requirendae salutis, in qua consistit 
summa etiam perfectio totius utilitatis humanae.* 2. dist. 29. 
dub. 3. 


163 


tellipimus per virum et mulierem Christum et Ecclesiam. 
Secunda per anagogicam, qua per virum intelligimus Deum, 
qui fuit principium omnium rerum." 2. dist. 18. dub. 1. 

* ,Corpus Adae non fuit pure formatum de natura 
caelesti, sicut innuit textus Genesis, qui dicit eum forma- 
tum de limo terrae, nec debuit pure de natura caelesti 
formari, imo de natura elementari; hoc exigente ordinis 
congruentia, quam in omnibus suis operibus semper servat 
sapientia divina. Requirebat enim hoc ordo hominis, sive 
in| se, sive ad creaturam inferiorem, sive ad creaturam 
parem, sive ad Deum finem.. Ordo ipsius hominis in se- 
ipso hoc requirebat; quia enim homo conditus fuit, ut 
natus multa cognosceret non solum cognitione intellectiva, 
sed etiam sensitiva; ideo debuit ei dari corpus multiforme, 
ut diversa organa diversitati sensuum deservirent ad di- 
versa objecta cognoscenda. Quia vero conditus fuit in 
vertibilitate liberi arbitrii, ut potens vivere in justitia, et 
mori per culpam, dari debuit ei corpus, quod non esset 
tantum habile ad vivendum, sed etiam quod posset fieri 
habile ad corrumpendum, sive moriendum: et ita ordo 
hominis ipsius in se requirebat, ut corpus daretur homini 
multiforme, et ad corruptionem possibile; et ideo non cae- 
leste, sed elementare. Ordo etiam hominis ad creaturam 
inferiorem hoc requirebat. Quia enim corporales naturae 
inferiores faetae sunt, ut deservirent creaturae rationali, 
Sicut supra ostensum fuit, factae sunt otiam , ut mediante 
ila quodammodo perducantur in finem; hine est, quod 
debuit fieri rationalis creatura taliter composita, quod ob- 
sequium inferiorum creaturarum esset ei utile, et quod, 
mediante illa creatura, naturae inferiores quodammodo 
perducerentur ad beatitudinem; et ideo, ut naturae infe- 
riores possent homini deservire, et in homine quodam 
modo glorifieari, debuit homo non tam ex natura superio- 
rum corporum, quam ex natura elementorum oeonstitui. 
Ordo etiam ad creaturam parem, id est, ad angelum, hoc 
requirebat. Sicut enim facta est una rationalis creatura 
prope Deum, et in loco supremo, ut in empyroo; sie de- 
buit fieri alia rationalis creatura in loeo infimo, scilicet 
terra; et ideo corpus ejus constitui debet ex natura tali 
habitationi convenienti; et ideo magis ex natura elemen- 
tari, quam caelesti. Ordo etiam ad Deum finem hoc re- 
quirebat. Debebat enim homo subjici, ut per humilitatem 
subjectionis ascenderet, unde Angelus ceciderat per sub- 
limitatem elationis; et ideo debuit sibi dari corpus con- 
stitutum de natura inferiori, ut seipsum pulverem repu- 
tans, Deo per omnia subjaceret. Unde et Scriptura ma- 
luit eum dicere de limo terrae productum, ut ex hoc homo 
proficeret, ct ascenderet per humilitatis meritum." 2. dist. 
17. a. 2. q. 1. 

$ ,Corpus primi hominis non fuit constitutum ex ele- 
mentis in complexione aequalitatis a pondere, quia talis 
est impossibilis; sed in complexione aequalitatis a justitia. 
... Haec est aequalitas, quae attenditur in commensura- 
tione miscibilium secundum proportionem debitam, et se- 
cundum exigentiam formae introducendae. Et haec ae- 
qualitas reperitur in homine, quia nobilior debet esse in 
ejus corpore proportio et harmonia miscibilium, secundum 
quod disponitur ad nobiliorem formam. Haec autem ae- 
qualitas . .. latitudinem habet et gradus, et hoc secundum 
diversos status. Est enim status gloriae, et est status 

21 * 


164 


miseriae, et est status innocentiae. Secundum statum 
gloriae, qui est perfectus, debetur corpori humano aequa- 
litas a justitia, aequalitas, inquam, perfecta, in quo nec 
cadit discordia, nec repugnantia, nec actu, nec potentia. 
Secundum statum miseriae, qui est status imperfectus, 
debetur corpori hominis aequalitas, sed diminuta, quae 
permisceri habet inaequalitati et discordiae, non solum 
possibilitate, sed etiam quadam necessitate. Secundum 
vero statum medium, scilicet innocentiae, debetur corpori 
hominis aequalitas media, quae a discordia et repugnantia 
miscibilium erat aliena in ctu per adjutorium intrinsecum 
animae gubernantis, et per adjutorium extrinsecum ali- 
menii nutrientis; erat tamen haec aequalitas possibilis ad 
inaequalitatem, sive ob defectum virtutis contentivae, sive 
etiam ob defectum alimoniae: nullus autem horum defe- 
ctíuum esse poterat in homine, si non praecessisset trans- 
gressio inobedientiae. Et sic patet, quod corpus primi 
hominis constitutum fuit in aequalitate a justitia, quasi 
media inter aequalitatem, quae nunc est in miseria, et 
aequalitatem, quae nunc est in gloria, secundum quod 
status animae exigebat." 2. dist. 17. a. 2. q. 8. 

$ ,Etsi ad hane quaestionem facile sit respondere, cum 
quaeritur, utrum liberum arbitrium ligetur per corporis 
ineptitudinem quantum ad usum, quoniam ipsa experientia 
hoe plane docet et manifestat, quod ligatur in parvulis et 
dormientibus et furiosis; ad illam tamen quaestionem, quae 
hane subsequitur, videlicet quare ligatur liberum arbitrium 
ex corporis ineptitudine, cum non sit potentia alligata 
organo, valde difficile est respondere et ejus assignare 
causam ... Hujus ratio est unio animae et corporis ad 
unius tertii constitutionem, quod est unum per essentiam, 
et cui debetur propria operatio, secundum quod est unum. 
Haec autem operatio non est vivere tantum, nec sentire, 
sive movere, sed ratiocinari et intelligere. Et propter 
ipsam unionem non tantum pendet anima ex corpore, quan- 
tum ad actum sentiendi, sed etiam aliquo modo quantum 
ad actum intelligendi, quamdiu est in corpore, sed longe 
aliter et aliter. Nam quantum ad actum vegetandi et 
sentiendi sic pendet, ut nullo modo possit eos exercere 
sime corpore: non autem sic de actu intelligendi. Sie 
etiam pendet, ut illos actus exerceat per corpus et per 
organum corporeum, non sic est de actu intelligendi; et 
ideo actum sentiendi dicitur communicare anima corpori. 
Unde non absurde omnino dicitur: Oculus videt. Non sic 
autem dicitur de actu intelligendi. Dicitur autem anima 
sentire per corpus, et non intelligere per corpus, quia 
eum duo concurrant ad acetum intelligendi et sentiendi, 
videlicet recipere et judicare, in sentiendo receptio speciei 
esí a corpore, sed judicium est a virtute; et in intelli- 
gendo utrumque est a virtute intellectiva, videlieet ab in- 
'tellectu possibili et agente. Et propterea intellectus dici- 
tur vis non alligata materiae, et operationem hanc potest 
habere, eum est separata a corpore, quamdiu autem est 
in eorpore, non omnino intelligit praeter corpus. Sicut 
enim esse animae in corpore aliquo modo pendet ex cor- 
pore, quamvis non pendeat esse ipsius animae in se; ideo 
ad hoe quod anima sit in eorpore, necesse est corpus de- 
bite complexionatum esse, et ad illius complexionis cor- 
ruptionem contingit animam non amplius esse in corpore; 
sic quamdiu anima est in corpore, intelligere suum non 


PAnS II, 10. 


est sine corpore, et sine aliqua dispositione ex parte cor- 
poris, cujus actualitas conveniat actui intelligendi, sicut 
eongrua dispositio correspondebat existentiae animae in 
corpore et perfectioni ejusdem. Illa autem  actualitas 
attenditur secundum illud, quod est supremum in corpore, 
et quantum ad nobilissimos spiritus, qui locum habent in 
nobilissimis organis corporis. Et quoniam cum aliquid 
aufertur ab aliquo, prius aufertur ab eo illud, quod est 
in eo excellentissimum ; et cum aliqua virtus debilitatur, 
prius aufertur ab ea summum, quam illud quod est citra 
summum: hine est, quod in laesione corporis citius tolli- 
tur illud, secundum quod conformabatur operationi intel- 
lectivae, quam illud seeundum quod conformatur opera- 
tioni sensitivae. Et ideo fumositates ascendentes ad cere- 
brum, quae perturbant spiritus in somnis, vel in pueris, 
vel in phreneticis, vel quaecumque alia laesio organorum, 
in quibus resident spiritus subtilissimi et nobilissimi cor- 
porales, facilius impedit usum rationis, quam imaginationis. 
Et sic patet ratio, quare impeditur ex ineptitudine cor- 
poris rationis usus, et quare impeditur magis quam usus 
inferioris virtutis. Ex haec eadem ratione colligitur, quare 
magis impeditur ratio quantum ad usum liberi arbitrii, 
quam quantum ad alios actus rationales, quos in somnis 
et in furiosis aliquando dignoscitur habere. Actus enim 
liberi arbitrii respicit potentiam rationalem, prout est in 
omnimoda et plena libertate. Liberum enim arbitrium di- 
cit dominium potentiae respectu actus... Et quoniam, 
cum impeditur aliqua virtus operativa, primo aufertur ei 
actus ille, qui ei inerat secundum suam plenitudinem, si- 
eut patet, cum aliquis infirmatur in pede, facilius ei au- 
fertur potentia velociter currendi, quam potentia ambu- 
landi, sive facilius impeditur hic actus, quam ille; sic et 
in proposito facilius et frequentius contingit auferri usum 
libertatis, quam quemcumque actum potentiae intelligendi." 
2. dist. 25. p. 2. a. 1. q. 6. 

7 ,Cum anima humana sit veluti tabula nuda (Arist. 3. 
de an. cont. 1í), datum est ei corpus humanum habens 
organa multiplicia, ut in illo posset perfici scientiis." 
2. dist. 1. p. 2. a. 1. q. 2. ad 2. 

5 ,Adae corpus, ipso perseverante in innocentia, actu 
non poterat dissolvi, licet corpus ejus haberet potentiam, 
ut dissolveretur." 2. dist. 19. a. 2. q. 1. — ,AÀd hoc quod 
debite constituatur aliquod compositum , necesse est ma- 
teriam et formam proportionari ad invicem. Si igitur 
anima, ut forma et perfectio, unita est corpori, impossibile 
erat corpus illud resolvi et corrumpi, nisi aliqua corruptio 
prius inciderit ox parte animae; sed corruptio, quae po- 
test incidere ex parte animae, non est nisi culpae; ergo 
impossibile fuit corpus Adae resolvi et pati, nisi in anima 
culpa fuisset praeambula.* Ibid. fund. 3. 

? ,Adam erai immortalis in statu innocentiae, quae 
immortalitas quantum ad aptitudinem erat a natura, sed 
quoad complementum fuit a gratia." — ,Sieut in statu 
innocentiae homo poterat peccare et non peccare; sic 
anima poterat corpus continere et non continere, et homo 
poterat mori et non mori." 2. dist. 19. a. 3. qq. 1. 2. 

9, Universalitas lignorum sub tribus differentiis compre- 
henditur, secundum quod ad triplicem utilitatem hominis po- 
terat ordinari, aut ex parte corporis, aut ex parte animae, 
aut ex parte conjuncti. Si ex parte corporis, sic erant ligna 


PARS II, 11. 


fructifera, quae praebebant ei alimenta ad corporis susten- 
tationem. Si ex parte animae, sic fuit lignum scientiae 
boni et mali, quod ordinabatur ad obedientiae hominis 
probationem. Si ex parte conjuncti, sic erat lignum vitae, 
quod faciebat ad vitae humanae perpetuationem. De his 
autem lignis duo nominata sunt propter speciales effectus, 
propter quod, et Dominus illa duo ligna collocavit in me- 
dio paradisi, et unum posuit juxta alterum, ut ex uno 
conciperet homo affectum amoris, et ex alio affectum ti- 
moris; et ut quasi opposita juxta se posita elucescerent, 
et faciendo abstinentiam ab uno, habere mereretur re- 
fectionem sufficientem ab altero. Et hoc est, quod dicit 
Augustinus (De Civit. Dei, lib. 13. c. 20) loquens de pri- 
mis parentibus: Status immortalitatis eis de ligno vitae, 
quod in medio paradisi cum arbore vetita simul erat, 
mirabili Dei gratia praestabatur: tamen et alios sumebant 
cibos, praeter unam arborem, quae fuerat interdicta. Et 
sic patet qualiter illa duo ligna specialiter nominantur; 
unum autem, scilicet lignum vitae, nominat ut ab effectu, 
non quem fecit, sed ad quem ordinatur: aliud vero, scili- 
cet lignum scientiae, ab eventu: et utrumque satis con- 
gruit, quia tam ille effectus, quam ille eventus valde no- 
tabiles erant. Licet autem lignum vitae primum effectum 
non habuerit in actu, habuit tamen in habitu; nec tamen 
frustra fuit, quia quamvis ex ipso primus homo non ac- 
ceperit refectionem ejus, tamen posteri recipiunt instru- 
etionem, dum per illud lignum intelligunt Christum.^ 
2. dist. 17. dub. 4. 

!! ,Medieus distinguit veritatem naturae humanae in 
duplicem humiditatem, videlicet radicalem et nutrimen- 
talem: et dicit, quod humiditas radicalis est illa, in qua 
calor sustentificatur; nutrimentalis vero est illa, quae 
praebet homini caloris fomentum. Dicunt (naturales philo- 
sophi eL medici) igitur, quod humiditas radicalis est solum 
a generantibus, et mediante opere generativae, nam nutri- 
tiva in hane humiditatem non potest, si enim posset, tunc 
homo juvenesceret, et vitam etiam suam in perpetuum 
eontinuaret, si illud humidum renovari posset; quod cum 
constet falsum esse, dicunt quod alimentum mediante nu- 
tritiva non transit in illud humidum ... In humiditatem 
autem nutrimentalem, quae corpori pabulum praebet, pos- 
Sibile est alimentum converti mediante opere nutritivae. 
Et est exemplum in lampade ardente, in qua est humi- 
ditas olei et humiditas ellychnii: et humiditas ellychnii 
assimilatur humido radicali, quoniam, ex quo consumitur, 


165 


restaurari non potest et in illo ellychnio flamma susten- 
üficatur: humiditas vero olei assimilatur humiditati nutri- 
mentali, quae pabulum praebet igni, et impedit, ne cito 
ellychnium consumatur; et illa humiditas aliquando auge- 
tur, aliquando minuitur, aliquando eonsumitur, aliquando 
restauratur.^ 2. d?st. 30. a. 3. q. 2. 

1 lud lignum vitae dicitur ab Augustino potuisse 
praestare perfectam immortalitatem, non quia ex propria 
virtute posset corpus hominis facere incorruptibile, cum 
hoc sit solius potentiae divinae; sed quia virtute sibi data 
habebat ad hoc disponere, et divina virtus illi ligno tam- 
quam sacramento assisteret, quae immortalitatem perficeret. 
Et quod lignum vitae hane posset habere virtutem, ut ad 
immortalitatem disponeret, satis patet in multis similibus, 
multa enim sunt aromata, ut myrrha et balsamus, quae 
corpus hominis diu a putrefaetione conservant. Quod 
vero ratione divinae virtutis assistentis diceretur corpori- 
bus ilis immortalitatem praebere, simile habetur in sa- 
eramentis, quae dieuntur conferre gratiam, quamvis non 
ipsam gratiam creent, sed divina virtus ipsis assistens. 
Sic et in proposito intelligendum est, eum lignum vitae 
esset primis hominibus in sacramentum, sicut dicit Au- 
gustinus.^ 2. dóst. 19. dub. 4. Cfr. etiam a. 2. q. 2; et 
a. 3. q. 1. ad 6. 

5 Licet hujus ligni vitae fructus vivificus principaliter 
proponeretur ad edendum, tanquam restaurativus radica- 
lis humoris; nihilominus tamen ad ipsius solatium pro- 
dueta sunt et alia ligna in circuitu ligni vitae. Et hoc 
quatenus varietate fructuum, multiformium pulchritudinum, 
et saporum, vitaret homo fastidium, quod accidere solet 
per conversionem ad unum; et haberet oblectamentum, 
quod ex varietate atque innovatione consurgit in spiritua- 
lium notitia sensuum per experientiam multiformium ob- 
jectorum. Per hune etiam modum, licet animae devotae 
sufficere possit Christus Jesus, et hic crucifixus, secundum 
duodecim fructus, quos illud beatissimum Lignum vitae 
jugiter affert, sicut. ex praecedentibus liquet; ad vitan- 
dum tamen fastidium, et dandum solatium hujusmodi ani- 
mae, proposuit Deus et alias meditationum materias. Pro- 
posuit, inquam, tanquam arbores fructuosas, quibus refo- 
cilletur humanae mentis devotio, et his multis multifor- 
miter exerceatur; ut tandem in illo uno illius ligni fructu 
finaliter conquiescat, et eo feliciter perfruatur." De Plantat. 
l'aradisi, n. IX; Vol. 1. Supplem. 


CAPUT XI. 


De productione hominis, quantum ad totum conjunctum. 


(Dati sunt homini sensus interior et exterior, — motus imperativus et executivus, — bonum visibile et invisibile, — prae- 
ceptum naturae et disciplinae, — adjutorium naturae, soilioet conscientia et synderesis, — adjutorium gratiae gratis datae et gratum 
facientis.) 


De toto autem homine in paradiso collocato haec tenenda sunt, videlicet quod» seine 


nte mentis 
datus est ei duplex sensus, scilicet interior et exterior", mentis et carnis. Datus est ei t. uu. 
rg. Aug. 


duplex motus, scilicet imperativus in voluntate et executivus in corpore. Datum est ei ve 


166 pans II, 11. 


duplex bonum, unum visibile, et alterum invisibile. Datum est ei duplex praeceptum, 
scilicet naturae et disciplinae. Praeceptum naturae: Crescite, et multiplicamini (Gen. 1, 28); 
praeceptum disciplinae: De gno scientiae boni et mali ne comedas (Gen. 2, 17). Juxta 
quae datum est sibi quadruplex adjutorium, scilicet scientiae, conscientiae, synderesis et 
gratiae, ex quibus sufficienter habuit, ut posset stare in bono et proficere, et a malo 
cavere et declinare(I). 


(I) Ad hoe caput omnes errores retulimus, qui passim de hominis productione irrepserunt. Porro, 
praetermissa Praeadamitarum fabula (quam nostris temporibus Praehistorici renovare videntur) ab ipso Isaaco 
Pereyro Gallo ejurata una eum secta Calviniana, cui erat addictus, praecipue versantur circa dona, quibus 
protoparentes nostri in statu innocentiae instructi fuerunt. Pelagiani enim, quibus nonnulli adhaeserunt ex 
novatoribus saec. XVI, Zwinglius nempe, Sociniani et Arminiani, et demum Rationalistae, justitia originali 
eos nunquam exornatos effutierunt. E contra Lutherani, Calvinistae, Michaél Bajus et Jansenius justitiam 
originalem non esse donum seu gratiae beneficium, sed partem debitam ac naturalem et essentialem, sive 
etiam, ut ajunt Janseniani, éntegralem constituere delirarunt. Ex quibus haeresibus quot aliae deriventur, 
suo loco videbimus. 

Contra Rationalistas, eorum errores damnati fuerunt a Pio IX in Syllabo, ubi ita exponuntur. — 
,9. Humana ratio, nullo prorsus Dei respectu habito, unicus est veri et falsi, boni et mali arbiter, sibi ipsi 
est lex et naturalibus suis viribus ad hominum ac populorum bonum curandum sufficit. — 4. Omnes religio- 
nis veritates ex nativa humanae rationis vi derivant; hinc ratio est princeps norma, qua homo cognitionem 
omnium eujuscumque generis veritatum assequi possit aec debeat. — 5. Divina revelatio est imperfecta, et 
iccirco subjecta continuo et indefinito progressui, qui humanae rationis progressioni respondeat. — 6. Christi 
fides humanae refragatur rationi, divinaque revelatio non solum nihil prodest, verum etiam nocet hominis 
perfectioni. — 7. Prophetiae et miracula in sacris Literis exposita et narrata sunt poétarum commenta, et 
christianae fidei mysteria philosophicarum investigationum summa; et utriusque "Testamenti libris mythica 
continentur inventa; ipseque Jesus Christus est mythica fictio." 

Relati errores ad Rationalismum absolutum spectant, ad moderatum vero, seu ad semirationalismum, 
pertinent hi, qui sequuntur. — ,8. Quum ratio humana ipsi religioni aequiparetur, iccirco theologicae disci- 
plinae perinde ac philosophieae tractandae sunt. — 9. Omnia indiscriminatim dogmata religionis christianae 
sunt objectum naturalis scientiae seu philosophiae; et humana ratio historice tantum exculta potest ex suis 
naturalibus viribus et principiis ad veram de omnibus etiam reconditioribus dogmatibus scientiam pervenire, 
modo haec dogmata ipsi rationi tanquam objectum proposita fuerint. — 10. Quum aliud sit philosophus, 
aliud philosophia, ille jus et offieium habet se submittendi auctoritati, quam veram ipse probaverit: at philo- 
sophia neque potest, neque debet ulli sese submittere auctoritati. — 11. Ecclesia non solum non debet in 
philosophiam unquam animadvertere, verum etiam debet ipsius philosophiae tolerare errores, eique relinquere 
ut ipsa se corrigat. — 12. Apostolicae Sedis, Romanarumque Congregationum decreta liberum scientiae pro- 
gressum impediunt. — 13. Methodus et principia, quibus antiqui Doctores scholastici Theologiam excolue- 
runt, temporum nostrorum necessitatibus scientiarumque progressui minime congruunt. — 14. Philosophia 
tractanda est, nulla supernaturalis revelationis habita ratione." 

Quum autem Latitudinarismus et Indifferentismus, seu, ut Gregorius XVI in Encycl. diei 15 augusti 
an. 1832 adversus Lamennais ipsum definivit, ,prava illa opinio, qualibet fidei professione aeternam posse 
animae salutem comparari, si mores ad recti honestique normam exigantur," imo et Liberalismus, ex eadem 
venenata Rationalismi fonte profluant; eorum errores in eodem Syllabo proscriptos exponere hic juverit. In- 
differentismus igitur et Latitudinarismus haec figmenta tuentur. — ,15. Liberum cuique homini est eam 
ampleeti ac profiteri religionem, quam rationis lumine quis ductus veram putaverit. — 16. Homines in cujus- 
vis religionis cultu viam aeternae salutis reperire aeternamque salutem assequi possunt. — 17. Saltem bene 
sperandum est de aeterna illorum omnium salute, qui in vera Christi Ecclesia nequaquam versantur. — 
18. Protestantismus non aliud est quam diversa verae ejusdem christianae religionis forma, in qua aeque 
ac in Ecclesia Catholica Deo placere datum est." 

Liberalisnus vero damnatus hos errores amplectitur: — ,77. Aetate hae nostra non amplius ex- 
pedit religionem catholicam haberi tanquam unicam status religionem, ceteris quibuscumque cultibus exclusis. 
— 18. Hine laudabiliter in quibusdam catholici nominis regionibus lege cautum est, ut hominibus illuc immi- 
grantibus liceat publicum proprii eujusque cultus exercitium habere. — 79. Enimvero falsum est, civilem 


pans II, 11. 16 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia" primum principium *,2"« et 
fecit mundum istum sensibilem ad declarandum seipsum, videlicet ut homo per illum, 
tanquam per speculum et vestigium ', reduceretur in Deum artificem amandum et lau- 
dandum*. Et secundum hoc duplex est liber, unus scilicet scriptus intus, qui est Dei 
aeterna ars et sapientia, et alius scriptus foris, scilicet mundus sensibilis: Cum igitur 
esset una creatura, quae sensum habebat intus ad cognitionem libri interioris, ut Ange- 
lus, et alia, quae totum sensum habebat foris, ut quodlibet animal brutum; ad perfectio- 
nem universi? debuit fieri creatura, quae hoc sensu duplici esset praedita, ad cogmni-9,!s, ivi 


1n ceteris 
editt, Uni- 


tonem Jbri scripti ?ntus et foris, ld est, sapientiae et sui operis. Et quia in Christo veis. 
simul concurrit aeterna sapientia et ejus opus in una persona; ideo dicitur Uber scriptus 
intus ei foris (Ezech. 2, 9; Apoc. 5, 2), ad reparationem generis humani. Et quia 


cuilibet sensui correspondet ? motus, ideo duplex est homini datus motus, unus secun-3)Eespenade 


. . . . . . . . : : . t editt. Arg. 
dum instinctum rationis in mente, alius secundum instinctum sensualitatis in carne. Aus. wo. 


Primi est imperare, secundi vero" est obtemperare secundum rectum ordinem; quando? e 
autem fit e converso, tunc rectitudo et regimen animae praecipitatur de statu suo. Et" 
quia cuilibet motui et sensui respondet appetitus ad aliquod bonum; ideo duplex bonum 
praeparatum est homini, unum scilicet visibile et alterum invisibile, unum temporale 
et? aliud aeternum, unum carni et alterum spiritu. Ex his autem dendi Deus unum» e».««. 
dedit, alterum ? promisit; ut unum gratis possideretur, alterum vero per meritum acquire- eria 
retur. Et quia frustra bonum datur, nisi custodiatur, frustra promittitur, nisi ad ipsum "^ ^ 
perveniatur; ideo duplex fuit^" praeceptum homini datum, scilice& unum naturae ad "*" ". 
custodiendum bonum datum, aliud disciplinae ad promerendum bonum promissum, j9r«» 
quod nullo modo poterat mereri melius, quam per meram obedientiam. ^ Obedientia 
autem mera est, quando praeceptum ex se solo obligat, non ex aliqua causa alia, et 
tale dicitur praeceptum disciplinae, quia per ipsum discitur, quanta sit virtus obedientiae, 
quae suo? merito ducit ad caelum, suo autem demerito praecipitat in infernum. — Non» su nw. 
ergo datum est illud mandatum homini propter indigentiam aliquam, quam Deus 
haberet de humano obsequio, sed ad dandam viam merendi coronam per meram et 
voluntariam obedientiam *. 

Et quoniam homo, ratione naturae defectivae ex nihilo formatae, nec? per gloriam » waa 


cujusque cultus libertatem, itemque plenam potestatem omnibus attributam quaslibet opiniones cogitationes- 
que palam publieeque manifestandi conducere ad populorum mores animosque facilius corrumpendos, ac in- 
differentismi pestem propagandam. — 80. Romanus Pontifex potest ac debet cum progressu, eum liberalismo 
et cum recenti civilitate sese reconciliare et componere." Vide inferius, part. VI. not. III. 

Contra autem Pelagianos eorumque asseclas, Concil. Trident. sess. 5. can. 1 definivit: ,Si quis non 
confitetur prinum hominem Adam, cum mandatum Dei in paradiso fuisset transgressus, statim sanctitatem 


et justitiam, in qua constitutus fuerat, amisisse . . . anathema sit.^ Et ca». 2: ,S8i quis Adae praevaricatio- 
nem sibi soli et non ejus propagini asserit nocuisse, et acceptam a Deo sanctitatem et justitiam , quam per- 
didit, sibi soli, et non nobis etiam perdidisse... adatlicna sit." 


Gontts Lutheranos ceterosque sunt censurae a SS. Pontifieibus S. Pio V et Gregorio XIII inflictae 
propos. 26 et 75 DBaji, quae sunt: ,Integritas primaé conditionis non fuit indebita humanae naturae exaltatio, 
sed debita ejus conditio.^ — ,Immortalitas primi hominis non erat gratiae beneficium, sed naturalis con- 
ditio.^ Item censura Clementis XI in Const. Unigenitus, qua proseribitur propos. 35 Quesnelli: ,Gratia 
Adami est sequela creationis, et erat debita naturae sanae et integrae;^ et censura propositionum 16 et 17 
Synodi Pistoriensis a Pio VI in Const. Auctorem fidei inusta. 


168 pans II, 11. 


confirmatae, poterat cadere; benignissimus Deus quadruplex contuht ei adjutorium, scili- 
cet duplex naturae et duplex gratiae. Duplicem enim indidit rectitudinem ipsi naturae *, 
videlice£ unam ad recte judicandum, et haec est rectitudo conscientiae ^; aliam ad recte 
» meu" volendum, et haec est rectitudo ? synderesis", cujus est remurmurare contra malum, et 
ne Aw. stimulare ad bonum". Duplicem etiam superaddidit perfectionem gratiae", unam gratiae 
gratis datae", quae fuit scientia illuminans intellectum " ad cognoscendum" seipsum, et 
Deum suum * et mundum istum ", qui factus fuerat propter ipsum, aliam vero gratiae 
gratum facientis, quae fuit caritas habilitans affectum ad diligendum Deum super 
omnia", et proximum sicut seipsum. Et sic ante lapsum homo perfecta habuit natura- 
lia", supervestita nihilominus gratià divinà^. Ex quo manifeste colligitur, quod si ce- 


cidit, non aliunde fuit, nisi ex sua culpa", quia obedire contempsit". 


Ap CaprvT XI. 


! Vide Iner. mentis in. Deum, passim. 

? ,Mundus, si servit homini quantum ad corpus, potis- 
sime quantum ad animam; et si servit quantum ad vitam, 
potissime quantum ad sapientium. Certum est, quod homo 
stans habuit cognitionem creaturarum, et per illarum re- 
praesentationem ferebatur in Deum, ad ipsum laudandum, 
venerandum, amandum: et ad hoc sunt creaturae, et re- 
ducuntur ad Deum.^ Serm. 13. in. Hera?m. circ. med. Cfr. 
Itiner. mentis in. Deum, passim. 

? ,Non est simile de intelligere et sentire. Et ad hoc 
est triplex ratio, una est ex parte virtutis apprehensivae, 
alia ex parte apprehensi, sive objecti, tertia est ex parte 
modi apprehendendi. Ex parte virtutis apprehensivao, 
quia sensus potest corrumpi, intellectus autem non. Cujus 
ratio est, quia sensus dependet ab organo, in quo est quae- 
dam medietas et harmonia, quae non tantum corrumpitur 
per contrarium, sed per excellens; sed intellectus non de- 
pendet ab organo, quia vis est immaterialis; ideo non 
tristatur in excellenti. Ex parte objecti non est simile, 
quia objectum intelligentiae excellens juvat et confortat, 
quia influentia talis cognoscibilis procedit ab intimis, ot 
intrat ipsam potentiam; et ideo ipsam corroborat et con- 
fortat. Sicut si magnus mons daret virtutem portandi se, 
facilius ferretur quam parvus; sic est in intelligibili, quod 
Deus est. Sensibile autem objectum tantum extra excitat; 
et ideo hoe corrumpit, illud autem non. Ex parte modi 
apprehendendi similiter est dissimilitudo, quia sensus in 
apprehensione sui objecti tendit ad exterius, unde per 
illud dispergitur exterius, nec fortificatur interius; ideo 
debilitatur. Sed objectum intellectus, cum sit intimum 
ipsi intellectui, in ejus perceptione virtus non dispergitur, 
sed colligitur; ot quanto virtus est magis unita, tanto for- 
tior.^ 1. dist. 1. a. 3. q. 1 ad 2. 

* ,Totus mundus est umbra, via, vestigium, et est liber 
scriptus forinsecus. In qualibet enim creatura est roful- 
gentia divini exemplaris, sed cum tenebris permixta. Unde 
sicut quaedam opacitas admixta lumini est via, in tantum 
est via ducens in exemplar. Sicut tu vides, quod radius 
intrans per fenestram, diversimode coloratur, secundum 
colores diversos diversarum partium vitri; sic radius di- 


vinus in singulis creaturis diversimode, et in diversis pro- 
prietatibus refulget. Unde scriptum est: In véis suis osten- 
dit se (Sap. 6, 17). Item est vestigium sapientiae Dei. 
Unde creatura non est nisi quoddam simulaerum sapien- 
tiae Dei et quoddam sculptile. Et ex his omnibus est 
quidam liber scriptus foris. Quando ergo anima videt 
haec, videtur sibi, quod deberet transire ab umbra ad lu- 
cem, a via ad terminum, a vestigio ad veritatem, a libro 
ad scientiam veram, quae est in Deo. Hunc librum le- 
gere est altissimorum contemplativorum, non naturalium 
philosophorum, quia solum seiunt naturam rerum, non ut 
vestigium. — Aliud adjutorium est spiritualis creaturae, 
quae est ut lumen, ut speculum, ut imago, ut liber scriptus 
intus. Omnis substantia spiritualis lumen est. Unde Psal- 
mus (4, 1): Signatum est super nos lumen vultus tui, Do- 
mine. Simul etiam cum hoc est speculum, quod recipit 
omnia et repraesentat et habet naturam luminis, ut judi- 
cet de rebus. "Totus etiam mundus describitur in anima, 
et etiam est imago; quia ergo est lumen et speculum ha- 
bens rerum imagines, ideo est imago; et ex hoc est liber 
scriptus intus. Unde ad intimum animae nullus potest 
intrare, licet sit simplex, hoc autem est intrare ad potoen- 
tias, quia, secundum Augustinum, intimum animae est ejus 
summum, quanto potentia intimior, tanto sublimior." 
In Hexatém. serm. 12. post med. 

5 ,Ad gloriam regni perfectam non solum requiritur 
potestas excellens, verum etiam sapientia fulgens; ut non 
secundum indeterminatae voluntatis arbitrium disponantur 
gubernacula regni, sed secundum fulgores aeternarum le- 
gum a luce sapientiae inde coeptae manantium. Et haec 
quidem sapientia scripta est in Christo Jesu, tanquam in 
libro vitae, in quo Deus Pater omnes thesauros sapientiae 
et scientiae recondidit. Ac per hoc Unigenitus Dei Filius, 
ut Verbum inereatum, est sapientiae liber, et lux in mente 
summi artificis, viventibus plena rationibus et aeternis, ut 
Verbum inspiratum in intellectibus angelicis et beatis, et 
ut Verbum incarnatum in mentibus rationalibus carni uni- 
tis; ut sic multiformis sapientia Dei ex ipso ot in ipso 
per totum regnum refulgeat, tanquam in speculo decoris, 
sive pulchritudinis omnium specierum et luminum conten- 


PARS Il, 11. 


tivo, et tanquam in libro, in quo secundum profunda Dei 
mysteria omnia conscribuntur. O si talem librum invenire 
possem, eujus origo aeterna, eujus incorruptibilitas essentia, 
eujus cognitio vita, cujus scriptura indelebilis, cujus in- 
spectus desiderabilis, cujus doctrina facilis, cujus scientia 
duleis, cujus profunditas imperscrutabilis, cujus verba 
inenarrabilia, et unum tamen verbum omnia. "Vere qui 
hunc invenit librum, invenit vitam, et haurit sibi salutem 
a Domino." Lign. Vitae, titulo: Jesus liber signatus. 

$ ,Scriptura distinguit hominem interiorem et exterio- 
rem, sicut habetur in epistola ad Corinthios: Et sí is, qui 
foris est, noster homo corrumpitur; is tamen, qui intus est, 
renovatur de die in diem (2. Cor. £, 16). Exteriorem autem 
hominem vocat non ipsum corpus tantum, sed corpus eum 
viribus animae, per quas habet his sensibus intendere, et 
in eis inhaerere. Interiorem autem hominem vocat ipsum 
spiritum rationalem, secundum quem habet circa caelestia 
seipsum occupare. Secundum hoc intelligendum est, quod 
homo habet potentias animae, per quas convertitur ad 
spiritualia, et habet potentias, per quas convertitur ad 
sensualia: et illae virtutes, per quas convertitur ad spiri- 
tualia, insimul collectae unum posse perfectum animae 
integrant, et quaedam potestas resultat interioris hominis 
regitiva, quae quidem vocatur arbitrii libertas, in qua con- 
sistit meritum et laus et vituperium. Secundum autem 
quod homo habet converti ad haec sensualia, sic habet et 
suas potentias, quae similiter in unum concordantes, inte- 
grant quasi unum perfectum posse circa ista sensualia; 
et hoc nomine sensualitatis censet Scriptura, quae simul 
comprehendit sensibiles cognitivas et motivas, sicut et 
arbitrii libertas; et hoc est, quod habitum est supra, quod 
sensualitas est quaedam vis animae inferior, ex qua est 
motus, qui intenditur in eorporis exterioris sensus atque 
appetitus rerum ad corpus pertinentium; et ideo compre- 
hendit ex sua propria acceptione sensitivam et motivam 
et brutalem. Et quoniam inferior portio rationis per pec- 
catum multum trahitur a sensualitate, et homo comparatus 
est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Ps. 49, 21); 
ideo inferior portio rationis aliquando in Seriptura nomine 
sensualitatis censetur propter nimiam conversionem sui ad 
sensualia.^ 2. dist. 24. p. 2. dub. 3. 

7 ,Deus homini illud lignum prohibuit, propter obe- 
dientiae meritum acquirendum ex parte hominis, et propter 
ostendendum suae jurisdictionis dominium, quod habebat 
in homine. Quia prohibuit propter obedientiae meritum, 
ut illud meritum esset purum et plenum, bene a tali re 
prohibuit, a qua non deberet cessari nisi solius obedientiae 
intuitu; et ideo a re bona. Item, quia prohibuit ad osten- 
dendum suae jurisdictionis dominium; ideo a tali re de- 
buit prohibere, a qua homo non deberet retrahere manum 
nisi propter solum Dei imperium: et haec quidem fuit res 
bona, et propterea ilud mandatum dicitur esse manda- 
tum disciplinae, quia ad hoc non obligatur ex se, sive 
aliquo rationis naturalis dictamine, sed ex sola divina 
praeceptione. Quamvis et alia possit reddi ratio, quod 
datum sit illud mandatum divinum, ut per hoc disceret 
cui deberet esse subjectus, et quantum etiam differret 
inter eum, qui Deo obedit, et eum, qui contemnit ejus 
imperium. Nulla igitur, fiebat ex hoc homini injuria; 


immo fiebat utilitas, dum praecipiebatur ad ejus eruditio- 
S. Bonaventurae Breviloq. 


169 


nem eti meriti amplificationem. Quod si contrarium evenit, 
hoe fuit ex culpa sua, ex qua convertit sibi bonum in 
malum, sieut impiis et peccatoribus bona convertuntur in 
mala. Propter istius tamen eventus praevisionem non de- 
buit Deus dimittere dare tale mandatum, quia ordo et 
decor, qui attenditur in operibus Dei secundum regulam 
divinae sapientiae, non debet intermitti propter incommo- 
dum alieujus spiritualis creaturae. Praeterea ex illo malo 
inde sequente poterat Deus et sciebat multo majus bonum 
elicere.^ 2. dist. 17. dub. 5. De obedientia vide inferius 
part. V. cap. IX. 

$ »Deus fecit hominem. rectum (Eccle. 7, 30). Qualiter 
autem illud intelligitur, quod Deus fecerit hominem rectum, 
explieatur ibi (Eccli. 17, 1—2) , ubi dicitur: Deus creavit 
hominem de terra; hoc dicit quantum ad corpus; ef secun- 
dum imaginem suam. fecit illum, hoc dicit quantum ad ani- 
mae naturam: e£ iterum convertit sllum in ipsam; hoc dicit 
quantum ad gratiam superadditam, quae animam convertit 
ad Deum per virtutum habitus; et ideo subjungit: ef se- 
cundum se vestivit illum. virtute, Yn hoc verbo ostenditur, 
quod Deus non tantum fecit hominem possibilem ad re- 
ctitudinem, suam ei imaginem conferendo, sed etiam fecit 
hominem rectum, ad se convertendo ipsum. "Tune enim 
homo rectus est, quando intelligentia adaequatur summae 
veritati in cognoscendo, voluntas conformatur summae 
bonitati in diligendo, et virtus continuatur summae po- 
testati in operando. Hoc autem est, quando homo ad 
Deum convertitur ex se toto. Primo igitur homo rectus 
est, cum intelligentia veritati summae aequatur. Aequari 
autem dico non per omnimodam perfectionem vel imple- 
tionem, sed per quamdam imitationem. Si enim veritas, 
ut dicit. Anselmus (dial. de verit. c. 12), est rectitudo sola 
mente perceptibilis, et rectitudini non potest aequari nisi 
rectum; eum intellectus noster aequatur veritati, necessa- 
rio rectificatur. Tune autem aequatur, quando actualiter 
se convertit ad veritatem. Veritas enim in actu diffinitur 
quod est adaequatio rei et intellectus. Intelligentia autem 
nostra ad veritatem conversa verificatur, ac per hoc veri- 
taài aequatur, et dum aequatur rectitudini, rectificatur. 
Unde sine veritate nullus recte judicat, ut dicitur in libro 
de vera religione (4ug. i. 1. c. 31); et qui aspicit ad veri- 
tatem, judicat recte, secundum quod Dominus dicit Simoni: 
Recte judicasti (Luc. 7, 43), id est, recte dixisti, vel de- 
erevisti. Similiter rectificatur, dum voluntas summae bea- 
titudini conformatur. Summa enim bonitas est summa 
aequitas, sive justitia; tanto enim melior quis, quanto 
justior. Sed, ut dicit Anselmus (dial. de lib. arb. c. 9), 
justitia est rectitudo voluntatis; nihil autem conformatur 
rectitudini nisi rectum; dum ergo voluntas bonitati summae 
et aequitati conformatur, necessario rectificatur. Tunc 
autem conformatur, cum ad ipsum convertitur diligendo. 
Unde Hugo (de verit. c. 13): Scio, anima mea, quod dum 
aliquid diligis, in ejus similitudinem transformaris. Qui 
enim diligit bonitatem, rectus est. Et hoc est, quod dici- 
tur (Cant. 1, 3): Recti diligunt te. Recti enim ad tuam 
bonitatem sunt conversi, et tua bonitas ad eos inclinatur. 
Unde anima experta clamat et dicit: Quam bonus Israél 
Deus his, qui recto sunt corde (Psalm. 72, 1). Et quia soli 
recti experiuntur, ideo rectos decet collaudatio (Psalm. 32, 1). 
Nihilominus rectificatur, dum virtus summae potestati con- 

22 


110 
tinuatur. Rectum enim est, cujus medium non exit ab 
extremis. Extrema sunt primum et ultimum, alpha et 


omega, principium et finis (Apoc. 22, 13). Operatio inter 
haec est medium, per quam efficiens pervenit in finem. 
Illa ergo virtus recta est, cujus operatio est a principio 
primo et ad finem ultimum. Quoniam ergo divina virtus 
omnia operatur a Deo et propter Deum; hine est, quod 
rectissima est in operando. Nihil autem continuatur recto 
nisi rectum. Cum ergo virtus nostra summae potestati 
continuatur, absque dubio rectificatur; et ex hoc homo 
non solum rectus, sed etiam rector et rex efficitur. Unde 
in Deuteronomio (33, 5): Et erit apud vectissimum rex, 
congregatis principibus populi cum tribubus Israel. Hoc 
autem erit in gloria, quando virtus nostra continuabitur 
divinae virtuti, tunc erimus omnipotentes voluntatis no- 
Sirae, sicut et Deus suae; et ideo omnes reges, et ideo 
omnibus promittitur regnum caelorum. Fecit igitur Deus 
hominem rectum, dum ipsum fecit ad se conversum. In 
conversione enim hominis ad Deum non solum rectificaba- 
tur ad id quod sursum, sed etiam ad id quod deorsum. 
Homo enim in medio constitutus, dum factus est ad Deum 
conversus ei subditus, cetera sunt ei subjecta, ita quod 
Deus omnem veritatem creatam subjecerat ejus intellectui 
ad judicandum, omnem bonitatem ejus affectui ad uten- 
dum, omnem virtutem ejus potestati ad gubernandum. Ex 
hoe namque, quod intelligentia conversa est ad divinam 
veritatem, vindicat sapientiam, per quam omnia dijudiocat, 
secundum quod dicitur (Sap. 7, 17—21): Ipsa dedit mihi 
omnium, quae sunt, scientiam, ut scirem orbis terrarum dis- 
positionem , et. virtutes caelorum; initium. et. conservationem 
et medietatem temporum, anni cursus, stellarum dispositiones, 
naturas animalium et iras bestiarum , vires herbarum, vim 
ventorum et cognitiones hominum, differentias : virgultorum 
et. virtutes radicum , et quaecumque sunt absconsa et impro- 
visa. Unde et Adam omnibus nomina imposuit. Subjecit 
nihilominus voluntati omnia ad utendum, ut posset omnia 
in usum ef utilitaàtem suam convertere. Unde Psalmus 
(8, 8): Omnia. subjecisti sub pedibus ejus. Unde Apostolus 
dicit ad Deum conversus (1. Cor. 3, 22): Omnia vestra 
sunt.  Subjecit etiam virtuti ad gubernandum: Subjicite 
eam, scilieet terram, et dominamini piscibus maris et vola- 
tilibus caeli (Gen. 1, 28). Ista autem recta hominis con- 
ditio quantum ad superius et inferius simul tangitur in 
illo verbo: Faciamus hominem ad imaginem. et sinilitudinem 
nostram , et. praesit. etc. (Gen. 1, 26). Fecit ergo Deus ho- 
minem rectum, dum ad se convertendo sibi eum assimilavit, 
et per hoc omnibus praeposuit: et sic patet recta humanae 
naturae conditio." 2. 4» Proém. — ,Quae per similitudinem 
infusam vel innatam cognoscuntur ab homine, dicuntur 
ab Augustino (/. 12. de Trin. c. 14 in sensu) cognosci in 
veritate aeterna, aut quia veritas cognitionem infundit, 
ut in prophetis; aut quia conditione imprimitur, secundum 
illud Psalmistae (Ps. 4, 7): Signatum est super nos lumen 
vultus tu, Domine... Species autem innata potest esse 
dupliciter, aut similitudo tantum, sicut species lapidis; aut 
ita similitudo, quod etiam quaedam veritas in seipsa. 
Prima species est sicut pictura, et ab hac creata est anima 
nuda. Secunda species est impressio aliqua summae veri- 
tatis in anima, sicut, verbi gratia, animae a conditione 
sua datum est lumen quoddam directivum, et quaedam 


PARS Il, 1l. 


directio naturalis; data est etiam ei affectio voluntatis. 
Cognoscit ergo anima, quid sit rectitudo, et quid affectio, 
et ita quid rectitudo affectionis." 1. dist. 17. p. 1. a. 1. q. 4. 

? ,Omnes in hoc concordant, quod potentiae cognitivae 
si& lumen inditum, quod vocatur naturale judicatorium . . . 
Illud autem lumen, sive naturale judicatorium, dirigit 
ipsam animam in judicando tam de cognoscibilibus, quam 
de operabilibus. Sed hoc est attendendum praecipue, quia 
sicut. inter cognoscibilia quaedam sunt valde evidentia, 
sicut dignitates et prima principia, quaedam vero sunt 
minus evidentia, sicut conclusiones particulares; sic et in 
operabilibus, quaedam sunt maxime evidentia, utpote illud: 
Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris; et: Quod Deo 
obtemperandum est; et consimilia. Quemadmodum igitur 
cognitio principiorum primorum ratione illius luminis di- 
citur esse nobis innata, quia lumen illud sufficit ad illa 
cognoscenda post receptionem specierum sine aliqua per- 
suasione superaddita propter sui evidentiam; sic et pri- 
morum principiorum moralium cognitio nobis innata est, 
pro eo quod judicatorium illud sufficit ad illa cognoscenda. 
Rursus, quemadmodum cognitio particularium conclusio- 
num scientiarum acquisita est, pro eo quod lumen nobis 
innatum non plene sufficit ad illa cognoscenda, sed indiget 
aliqua persuasione et habilitatione nova; sic etiam intelli- 
gendum est ex parte operabilium, quod quaedam sunt 
agenda, ad quae tenemur, quae non cognoscimus nisi per 
instructionem superadditam. Quoniam igitur conscientia 
nominat habitum directivum nostri judicii respectu opera- 
bilium; hine est, quod quodammodo habitum nominat 
innatum, et quodammodo nominat acquisitum.  Habitum, 
inquam, innatum nominat respectu eorum, quae sunt de 
primo dietamine naturae, habitum vero acquisitum respectu 
eorum, quae sunt instructionis superadditae.  Habitum 
etiam innatum dicit respectu luminis directivi, habitum 
nihilominus acquisitum respectu speciei ipsius cognoscibilis. 
Naturale enim habeo lumen, quod sufficit ad cognoscendum 
quod parentes sunt honorandi, et quod proximi non sunt 
laedendi, non tamen habeo naturaliter mihi impressam 
speciem patris, vel speciem proximi." 2. dist. 39. a. 1. q. 2. 

19 , Conscientia se tenet ex parte cognitivae potentiae, 
licet non speculativam, sed practicam respiciat cognitionem." 
— $,Ligat semper ad faciendum quod dictat, praeterquam 
in his, quae sunt contra legem Dei, tunc enim ligat ad 
deponendum eam." 2. díst. 39. a. 1. qq. 1. 83. — ,Con- 
scientia uno modo dicitur superior pars rationis, quam 
Graeci synderesim vocant, et apud nos scintilla conscien- 
tiae potest dici... Differunt tamen secundum rationem 
synderesis et conscientia. Nam synderesis judicat facien- 
dum, id est dignum fieri; conscientia vero judicat facien- 
dum, id est debitum fieri.^ Centiloq. p. 1. sect. 11. — ,In 
meditatione ratio percunctando affert propositionem, syn- 
deresis sententiando profert diffinitionem, conscientia testi- 
ficando infert conclusionem, et voluntas praeeligendo de- 
fert solutionem.* Incend. amor. c. 1. n. 23. 

1! ,Quemadmodum ab ipsa creatione animae intellectus 
habet lumen, quod est sibi naturale judicatorium, dirigens 
ipsum intellectum in cognoscendis; sic affectus habet na- 
turale quoddam pondus dirigens ipsum affectum in appe- 
tendis. Appetenda autem sunt in duplici genere. Quae- 
dam enim sunt in genere honesti, quaedam in genere 


PARS II, 11. 


commodi, sicut et cognoscibilia sunt in dupliei genere, 
quaedam in genere speculabilium, et quaedam ex parte 
moralium. Et quemadmodum conscientia non nominat 
illud judicatorium, nisi in quantum dirigit ad opera mora- 
lia; sic synderesis non nominat ilud pondus voluntatis, 
nisi in quantum illam habet inclinare ad bonum hone- 
stum ... Synderesis est scintilla conscientiae, ... pro eo 
quod conscientia, quantum est de se, non potest movere, 
nec pungere, sive stimulare, nisi mediante synderesi, quae 
est quasi ejus stimulus et igniculus. Unde sicut ratio non 
potest movere, nisi mediante voluntate; sic nec conscien- 
tia, nisi mediante synderesi... Ad illud, quod quaeritur, 
quo modo se habeat synderesis ad conscientiam et legem 
naturalem, dicendum quod sic se habet synderesis ad con- 
scientiam, sicut se habet caritas ad fidem, vel habitus 
ipsius affectus ad habitum intellectus practici, secundum 
quod est habitus. Lex autem naturalis communiter se 
habet ad utrumque, videlicet ad synderesim et ad con- 
scientiam. Nam lex naturalis dupliciter potest accipi. 
Uno modo, prout dicit habitum in anima; et sic, quia per 
legem naturalem instruimur, et per legem naturalem recte 
ordinamur, dieit habitum, qui comprehendit affectum et 
intellectum, et ita comprehendit synderesim et conscientiam. 
Alio modo lex naturalis vocatur collectio praeceptorum 
juris naturalis; et sic nominat objectum synderesis et con- 
scientiae, unius sicut dictantis, et alterius sicut inclinantis. 
Nam conscientia dictat, et synderesis appetit vel refugit. 
Et utroque isíorum modorum invenitur lex naturalis in 
diversis locis; hoc tamen ultimo modo accipitur magis 
proprie. Et sic, ut proprie loquamur, synderesis dicit po- 
tentiam affectivam, in quantum naturaliter habilis est ad 
bonum, et ad bonum tendit; conscientia vero dicit habi- 
tum intellectus practici; lex vero naturalis dicit objectum 
utriusque. Et per hoc patet responsio ad quaestionem 
ultimam, qualiter synderesis se habeat ad concupiscibilem, 
rationalem et irascibilem. Illae enim tres potentiae in- 
differenter nominant potentias animae, sive secundum quod 
moventur naturaliter, sive secundum quod moventur de- 
liberative. Synderesis autem nominat potentiam affectivam, 
secundum quod movetur naturaliter et recte; et ideo non 
distinguitur ab illis potentiis secundum essentiam potentiae, 
sed secundum modum movendi: et quia secundum illum 
modum movendi semper movet recte; hinc est, quod di- 
citur super alias volare, et aliis errantibus non se immi- 
scere, sed eas corrigere.^ 2. dist. 39. a. 2. q. 1. concl. et 
ad 2. 5. — ,Synderesis quantum ad actum impediri po- 
test, sed extingui non potest. Ideo autem non potest 
extingui, quia, cum dicat quid naturale, non potest a nobis 
omnino auferri. Unde et Glossa super illud (Luc. 10, 50): 
Abierunt, semivivo relicto: Immortalitatem exuere, sed ra- 
tionis sensum omnino abolere non possunt, quin homo 
possit sapere Deum et cognoscere; nec unquam vitium 
delet extrema naturae vestigia. Quamvis autem actus ejus 
omnino auferri vel extingui non possit, potest tamen ad 
tempus impediri, sive propter tenebram obcoecationis, sive 
propter lasciviam delectationis, sive propter duritiam ob- 
stinationis. Propter tenebram obcoecationis impeditur syn- 
deresis, ne malo remurmuret, pro eo quod malum creditur 
esse bonum, sieut est in haereticis, qui morientes pro im- 
pietate erroris, credunt se mori pro pietate fidei; et ideo 


111 


remorsum non sentiunt, sed magis quoddam gaudium sic- 
cum et vanum. Propter lasciviam delectationis similiter 
impeditur, aliquando enim in peccatis carnalibus ita absor- 
betur homo ab actu carnis, ut remorsus locum non habeat, 
quia carnales homines tanto impetu delectationis feruntur, 
ut ratio tune non habeat locum. Propter duritiam obsti- 
nationis etiam impeditur synderesis, ne ad bonum stimulet, 
sicut in damnatis, qui adeo sunt in malo confirmati, ut 
nunquam possint ad bonum inclinari; et ideo synderesis, 
quantum ad instigationem ad bonum, sempiternum habet 
impedimentum. Et propterea, quantum ad istum actum, 
potest diei extincta, non tamen extincta simpliciter, quia 
habet alium usum, videlicet remurmurationis. Secundum 
enim illum usum, secundum quem synderesis habet pun- 
gere eti remurmurare contra malum, maxime vigebit in 
damnatis; et hoc dico, prout remurmuratio contra malum 
tenet rationem poenae, non prout tenet rationem justitiae, 
quia illa remurmuratio erit ad commendandam divinam 
justitiam, sed non erit ad eliciendam fructuosam poeniten- 
tiam. Unde remurmurabit synderesis in damnatis contra 
culpam, in relatione tamen ad poenam. Et sic patet, quod 
synderesis quantum ad actum impediri potest, numquam 
tamen extingui potest universaliter quantum ad actum 
omnem et quantum ad omne tempus." Ibid. q. 2. — ,Syn- 
deresis nominat ipsam voluntatem, secundum quod habet 
naturaliter moveri. Et quoniam peccatum non habet esse 
cirea acetum voluntatis, ut est natura, vel ut movetur 
naturaliter, sed solum ut movetur deliberative; hinc est, 
quod synderesis per peccatum non habet depravari. Quia 
tamen ipsa habet alias regere et dirigere, et dominium 
regendi potest perdere; hine est, quod contingit eam per 
eulpam praecipitari. Praesidentia enim dominii a duobus 
pendet, videlicet a rectitudine praesidentis et ab obtem- 
perantia famulantis; et quamvis synderesis, quantum est 
de se, semper sit recta, quia tamen ratio et voluntas fre- 
quenter ei obviat, ratio per erroris excaecationem, et 
voluntas per impietatis obstinationem; hine est, quod syn- 
deresis praecipitari dicitur, pro eo quod effectus ejus et 
praesidentia in vires alias deliberativas propter earum re- 
pugnantiam repellitur et cassatur. Et ponitur exemplum 
in milite, qui, quantum est de se, semper bene sedet super 
equum, equo tamen ruente, praecipitari dicitur: sic et in 
proposito intelligendum est." Ibid. q. 3. 

1? Nam juxta S. D. ,homo in statu innocentiae creatus, 
prius naturalibus donis fuit praeditus, posterius vero gra- 
tuitis honestatus, sie requirente et disponente sapientia, 
bonitate et divina justitia.^ — — ,Ad praedictorum in- 
telligentiam est notandum, quod circa hoc duplex fuit 
opinio. Quidam namque dicere voluerunt, quod homo 
fuit creatus non solum in naturalibus, verum etiam in 
gratuitis, tum propter Dei liberalitatem, tum etiam propter 
hominis idoneitatem. Sed quoniam Sanctorum auctoritates 
videntur sonare contrarium, ideo est alia opinio commu- 
nior et probabilior, quod homo prius tempore habuit na- 
turalia, quam haberet gratuita. Unde secundum hanc in 
statu innocentiae distinguuntur duo tempora; quoddam 
enim fuit tempus, in quo tantum habuit naturalia, quod- 
dam vero, in quo habuit et naturalia et gratuita. Secun- 
dum diversitatem hujus duplicis temporis dissolvitur appa- 
rens contrarletas in auctoritatibus Sanctorum. Nam quae- 

22 * 


112 


dam videntur dicere, quod homo habuit gratiam, quaedam 
vero quod non; et utraeque verum dicunt pro diversis 
temporibus. Ratio autem, quare Dominus voluit post 
naturalia dare gratiam, cum posset dare simul, sumitur 
ex triplici ordine, videlicet ab ordine sapientiae, bonitatis 
et justitiae. Ordo sapientiae hoc requirebat, ut sicut esse 
gratuitum est alterius generis, quam esse naturale; sic in 
diversis temporibus homini conferretur: et sicut elementa 
mundi prius tempore fuerunt creata et distincía, quam 
ornata, propter ordinem sapientiae commendandum; sic 
eliam fieret circa hominem, qui est minor mundus. Ordini 
eliam bonitatis hoc eompetebat, hoc enim ordine dicitur 
aliquid ordinari in suum finem; tunc igitur gratia homini 
ordinate datur, quando datur ei, secundum quod est uti- 
lior et fruetuosior. Tanto autem gratia Dei est nobis uti- 
lior et fruectuosior, quanto pro ea Deo gratiosiores existi- 
mus; et ideo sie debuit dari, ut ex ipso ordine dandi co- 
gnosceretur donum illud esse gratuitum. Propterea non 
fuit à creatione indita, sed naturae jam perfectae et con- 
stitutae fuit superinfusa. Ordo etiam justitiae hoc require- 
bat, Deus enim secundum legem communem requirit ali- 
quam dispositionem et praeparationem a parte nostra, ad 
hoe quod infundat alicui gratiam, sive in eo cui infundit, 
ut in adulto, sive in alio adjuvante, secundum quod con- 
tingit in parvulo; et ideo gratia non fuit homini concreata, 
sed dilata fuit, quousque homo per actum et usum rationis 
quodammodo se disponeret ad illam suscipiendam, ut sic 
verificaretur illud Augustini (serm. 15. de verb. apost. post 
med.) in primo homine: Qui creavit te sine te, non justi- 
fieat te sine te. Patet igitur, quod multiplex ordo hoe 
exigebat, ut homo prius fieret in naturalibus, quam donis 
gratuitis ornaretur; et concedendae sunt rationes, quae 
hoc ostendunt. Ad illud quod objicitur: Faciamus homi- 
nem ad imaginem et similitudinem etc. (Gen. 1, 26), dicen- 
dum quod similitudo attenditur ibi in gratiis gratis datis; 
vel dicendum quod Deus dicitur fecisse hominem ad suam 
imaginem et similitudinem, non quia statim cum dedit 
imaginem, simul etiam dederit similitudinem, sed quia 
alterum dedit, scilicet imaginem, et ad alterum habilem 
fecit, videlicet ad similitudinem, quam postmodum pro 
loco et tempore ei dedit. Unde, quantum est ex vi verbi, 
non potest concludi, quod simul et semel fuerit in homine 
imago Dei et similitudo ... Ad illud quod objicitur de 
perfectione aetatis et cognitionis, dicendum quod non est 
simile, quia perfectio aetatis et cognitionis non tantum 
elongatur a perfectione naturae, sicut perfectio gratiae. 
Unde homo per vim naturae sibi inditam potest pervenire 
ad perfectam aetatem, et proficere ad cognitionem, sed 
nunquam potest per se homo in habitum gratiae, nisi Deus 
infundat mera sua benignitate. Ad illud quod objicitur, 
quod homo erat idoneus, et Deus erat liberalissimus, di- 
cendum quod Deus majorem idoneitatem exspectabat, quae 
quidem competeret ordini sapientiae et bonitatis et justi- 
tiae, sicut prius ostensum est; et ideo non statim gratiam 
dedit, sed distulit, pro eo quod Deus sic operatur libera- 
liter, ut tamen sua liberalitas non excludat sapientiam nec 
justitiam." 2. dist. 29. a. 2. q. 2. Vide App. huj. cap. 

33 ,Dona gratis data in homine ante lapsum et post 
lapsum se habent sicut excedentia et excessa. Gratum 
facientia vero aequalia sunt, si perfectionem dicant." — 


PARS II, 11. 


Homo in communi post lapsum efficaciora dona gratuita 
habuit, ratione tum difficultatis, tum majoris caritatis; 
lice£/ oppositum sit ratione promptitudinis voluntatis." 
2. dist. 29. a. 3. qq. 1. 2. Vide part. V. cap. II. 

!^^ ,Adam stante, nulla fuisset in eo deceptio, nec 
ab intrinseco, nee ab extrinseco, quamvis aliqua potuerit 
inesse nescientia." Jbid. q. 2. 

1$ Quaeritur, utrum omnis cognitio sit a sensu. Et 
dicendum est, quod non. Necessario enim oportet ponere, 
quod anima novit Deum, et seipsam, et quae sunt in 
seipsa, sine adminiculo sensuum exteriorum. Unde si ali- 
quando dieat Philosophus (7. de sensu et sensib.), quod 
nihil est in intellectu, quod prius non fuerit in sensu, et 
quod omnis cognitio ortum habet a sensu, intelligendum 
est de illis, quae quidem habent esse in anima per simili- 
tudinem abstractam; et illa dicuntur esse in anima ad 
modum scripturae. Et propterea valde notabiliter dicit 
Philosophus (4n. cont. 14), quod in anima nihil scriptum 
est, non quia nulla sit in ea notitia, sed quia nulla est in 
ea pictura vel similitudo abstracta. Et hoc est, quod 
dicit Augustinus (de civ. Dei): Inseruit nobis Deus no- 
bile judicatorium, ubi quid sit lucis, quid tenebrarum, 
cognoscitur in libro lucis, qui veritas est, quia veritas in 
corde hominum naturaliter est impressa." 2. dist. 39. 
a. 1. q. 2. 

16 , Videtur Deus mediante speculo, sed in statu inno- 
centiae videbatur Deus per speculum clarum, in statu vero 
miseriae videtur per speculum obscuratum. Et ideo nune 
videtur per speculum et in aenigmate, aenigma enim est 
similitudo obscura." 2. dist. 23. a. 2. q. 3. — ,In statu 
innocentiae erat imago (Dei) sine deformitate culpae, non- 
dum tamen habens plenam deiformitatem gloriae; ideo 
attingebat (leges aeternas) ex parte, sed non in aenigmate. 
In statu vero naturae lapsae caret deiformitate, et habet 
deformitatem ; ideo attingit eas ex parte et in aenigmate. 
In statu vero gloriae caret omni deformitate, et habet 
plenam deiformitatem; ideo attingit eas plene et perspicue." 
Quaest. anecd. etc. $n. concl, — , Adam in statu innocentiae 
non eognovit Deum eo genere cognitionis, quam exspecta- 
mus in gloria, licet ipsum, remoto quocumque velamine 
et obscuritate, agnoverit.^ 2. dist. 28. a. 2. q. 3. — ,Deus 
in se, tamquam summa lux, est summe cognoscibilis, et 
tamquam lux summe intellectum nostrum complens, quan- 
tum est de se, esset summe cognoscibilis etiam nobis, nisi 
esset aliquis defectus ex parte virtutis cognoscentis, qui 
quidem non tollitur perfecte nisi per deiformationem glo- 
riae." 1, dist. 3. p. 1. a. 1. q. 1. 

'" »,Adam, si stetisset, quamvis in cognitione earum 
rerum, quae naturali cursu fiunt, et quoad novi habitus 
acquisitionem non profecisset, profecisset tamen quoad 
modum cognitionis experimentalis, et quoad habilitationem 
majorem ad judicandum; itemque quoad ea, quae fiunt 
cursu mirabili, proficere potuisset." — ,Ad praedictorum 
intelligentiam est notandum, quod profectus scientiae tri- 
pliei via potest considerari, vel a parte scibilium, vel a 
parte modorum cognoscendi, vel a parte majoris habili- 
tationis in cognoscendo. Secundum primum modum lo- 
quendo, intelligendum est quod quaedam sunt res, quae 
fiunt cursu naturali; quaedam, quae cursu miraculi vel 
mirabili; quaedam, quae fiunt voluntario cursu. In earum 


PAnS Il, 11. 


igitur rerum cognitione, quae quidem cursu naturali fiunt, 
non profecisset Adam quantum ad novi habitus acquisi- 
tionem. Accepit enim... ab exordio omnium rerum ple- 
nam notitiam ... Proficere tamen potuisset quantum ad 
alium modum cognoscendi, et quantum ad majorem habi- 
tum sciendi. Quantum ad alium modum proficere poterat, 
quia quod noverat simplici notitia, cognoscere poterat 
experientia; et quod noverat intellectu, cognoscere poterat 
et sensu. Proficere etiam poterat quantum ad majorem 
habilitationem, quia ex frequenti consideratione. eorum, 
quae noverat, promptior fuisset et paratior ad judicandum 
de his rebus, quarum habebat cognitionem per habitum 
innatum. Etsi enim primus homo non haberet tarditatem 
hebetudinis per aggravationem corporis mortalis, habebat 
tamen spiritus ejus quandam minorem velocitatem per 
vegetationem corporis animalis. Et sie in cognitione rerum 
naturalium Adam quodammodo profecisset, quodammodo 
minime, si stetisset. In earum vero rerum cognitione, 
quae fiunt cursu voluntario et mirabili, sive supernaturali, 
simpliciter proficere potuisset non solum quantum ad mo- 
dum cognoscendi, sed etiam in acquirendo novam cogni- 
tionem. Nec mirum, quia ad hoc quod cognosceret divina 
mysteria, indigebat superna illustratione, ad hoc vero quod 
cognosceret secreta alterius, indigebat ipsius detectione. 
Nec talis profectus statui innocentiae derogabat, cum etiam 
beati angeli in cognitione divinorum mysteriorum et hu- 
manorum secretorum proficiant, propter quod dicitur ad 
Ephesios (3, 10): Ut innotescat principibus et potestatibus 
per Ecclesiam multiformis Dei sapientia." 2. dist. 23. a. 2. 
q. 1. 

15 "Tempore naturae institutae tam homo quam ange- 
lus habilis erat ad diligendum Deum propter se et super 
omnia. Et hoc patet. Impossibile enim erat eum aliter 
esse rectum, rectitudo enim mentis consistit radicaliter 
in amore. Amor autem rectus esse non potest, si aliquid 
diligat supra Deum, vel aeque; vel aliquid diligat propter 
se, et Deum propter aliud. Si ergo Deus fecit hominem 
et angelum rectum, patet, quod unicuique dedit habilita- 
tem ad amandum Deum super omnia et propter se.^ 
2. dist. 3. p. 2. a. 3. q. 1. 

1* , Actus dilectionis est nobilissimus inter omnes actus 
animae; et motus iste, scilicet diligere propter se et super 
omnia, est motus, quo nullus potest cogitari nobilior. Ergo 
si natura potest in hunc sine gratia, multo fortius et in 
quemlibet alium. Et ita nulla est opportunitas gratiae 
naturae institutae. Et iterum. Si nobilissimus est, Deo 
est placitus et acceptus; ergo dignus remuneratione; ergo 
gratia non est necessaria ad merendum. — Ad illud, quod 
objicitur, quod motus iste videtur nobilissimus et difficil- 
limus et Deo gratissimus, dicendum quod motus iste aliter 
est gratiae, aliter est naturae institutae. Naturae institutae 
es& ex quadam habilitate et rectitudine respectu boni; 
gratiae vero est, quia captivatur affectus in obsequium 
Christi, sicut intellectus per fidem. Tunc autem captivatur 
intellectus in obsequium Christi (2. Cor. 10, 5), quando 
contra illud, quod ratio dictat, assentit primae veritati. 
Sie et affectus, quando id ad quod diligendum naturaliter 
inclinatur, amore Christi natus est odisse; vel e converso, 
quando id ad cujus odium naturaliter inclinatur, paratus 
est amare. Et talis est affectus, qui contemnit vitam et 


113 


honores et omne desiderabile, et amat odientes se et lae- 
dentes propter Deum. Et hie est solus affectus, qui Deo 
famulatur, et quem Deus acceptat et remunerat; et hic 
non est a natura, sed solum a gratia. Aliter etiam differt 
hie motus ab illo, quia ille à cognitione naturali, scilicet 
qui est dilectionis naturalis, alius est a cognitione fidei. 
Et differt haec cognitio ab illa, quia cognitio naturalis 
cognoscit Deum summe bonum per communicationem boni- 
tatis in effectibus creatis, sed fides dictat Deum summe 
bonum per communicationem bonitatis in divinis personis: 
et utraque cognitio dicit Deum summe bonum et summe 
diligendum, sed multo nobilius fides, sive cognitio gratuita. 
Per hune modum utraque dilectio Deum diligit summe, 
sed magis et nobilius dilectio gratuita. Alia differentia 
consuevit dari, quod dilectione naturali diligit Deum ani- 
mus, sive affectus rectus, quia bonus sibi; et ideo summe 
diligit, quia summe bonum sibi, et omne bonum quod est 
et quod habet, pendet ex ipso, et nihil esset nisi per ipsum; 
ideo plus Deum diligit quam etiam seipsum. Sed dilectione 
gratuita diligit quis Deum quia bonus; et quia summe 
bonus, diligit summe; et quia non est bonus ipse homo, 
nisi in quantum est ad Deum, non diligit se nisi propter 
Deum; et hoc dico dilectione gratuita. Et sic triplex est 
differentia, prima est à parte modi diligendi; secunda a 
parte cognitionis disponentis, sive principii; tertia est a 
parte motivi; omnes autem sunt rationabiles, sed primae 
magis innitendum." 3. dist. 3. p. 2. a. 3. q. 1. ad 3. 

? Non solummodo gratia necessaria est ad merendum 
secundum statum naturae lapsae, sed etiam secundum 
Statum naturae institutae, licet secundum statum naturae 
lapsae magis indigeat liberum arbitrium dono gratiae. In 
statu namque naturae institutae necessaria erat gratia tum 
propter conditionem Tetribuentis, tum etiam propter con- 
ditionem retributionis. Propter conditionem retribuentis, 
quoniam ipse Deus bonorum nostrorum non indiget (Ps. 
15, 2); ideo non acceptat hominem propter opera, nec ali- 
quod meritum obligare potest ipsum secundum rationem 
dati et accepti. Ideo ad hoe, quod aliquod bonum opus 
creaturae ad renumerandum Deo complaceat, necesse est, 
quod ipsius gratuitae bonitatis influentia in operante prae- 
cedat, per quam creatura ipsi Creatori grata existat. Si- 
militer propter conditionem retributionis impossibile erat 
liberum arbitrium mereri sine auxilio gratiae gratum fa- 
clentis, pro eo quod illud praemium, quod meremur, est 
beatitudo aeterna.  Beatitudo autem aeterna consistit in 
habendo eum, qui est omne et summum bonum, et qui 
est super omnem naturam exaltatus, et lucem. habitat inac- 
cessibilem (1. Tim. 6, 16). Et ideo impossibile est, quod 
homo merendo ad illud summum bonum ascendat et per- 
veniat, nisi per aliquod adjutorium, quod sit ultra natu- 
ram... In statu vero naturae lapsae non solummodo 
indiget gratia ad merendum propter has conditiones, sed 
etiam propter conditionem operantis et operationis meri- 
toriae. Operans enim in statu naturae lapsae semper est 
in peccato, et Dei adversarius et inimicus, nisi a peccato 
relevetur per gratiae donum; et ideo quidquid faciat, nisi 
voluntas ejus praeveniatur a gratia, quae Deo reconciliet, 
nihil meretur merito condigni, pro eo quod Dei est ad- 
versarius et inimicus, Deus autem opera non acceptat, nisi 
prius acceptet personam, sicut innuitur (Gen. 4, 4): He- 


114 pans II, 11. 


spexit Dominus ad Abel et ad munera ejus; prius dicit 
ad Abel, et postea dicit ad munera. Propter conditionem 
etiam operationis necessaria est gratia, quia nulla est ope- 
ratio meritoria, nisi recta; et nulla est recta, nisi fiat ex 
recta intentione; et nulla potest esse recta intentio, nisi 
quae summum bonum omni bono praeponat; nulla autem 
intentio potest hoc facere in statu lapsae naturae sine dono 
gratiae. Et propterea qualemeumque vel quantumcumque 
faciat homo operationem absque gratia non meretur, quia 
non pensat Deus quantum, sed ex quanto hoc faciat." 
2. dist. 29. a. 1. q. 2. 

?! Adam ante lapsum gratiam gratum facientem ha- 
buit, per quam non solum malo resistere, sed etiam in 
bono proficere potuit; et illa gratia adjutus ita bene me- 
ruisset mandatum Domini observando, sicut demeruit trans- 
grediendo.^ 2. dist. 29. a. 2. q. 1. — Impossibile fuit 
homini dari vel etiam cuicumque rationali creaturae libe- 
rum arbitrium per naturam inflexibile ad malum." 2. dist. 24. 


?* ,Homini fuit datum, ut per naturale adjutorium in 
statu innocentiae posset absque omni gratia (supposita 
divina influentia) superaddita cuicumque tentationi resi- 
stere.^ — ,Dicendum, quod aliquem posse resistere vir- 
tute propria tentationi diabolicae absque omni gratia, in- 
telligi potest dupliciter. Aut ita, quod excludatur con- 
tinuatio divinae influentiae, aut ita quod excludatur appo- 
sitio novae gratiae. Primum simpliciter est impossibile, 
nunquam enim liberum arbitrium malae suggestioni resi- 
steret, nisi Deus suae bonitatis influentia continua in bono 
conservaret. Secundo modo veritatem habet pro statu 
innocentiae, sicut enim Magister dicit in litera, magna 
erat in primo homine liberi arbitrii ab omni labe et cor- 
ruptione immunitas, atque naturalium potentiarum animae 
sinceritas et vivacitas, et per hoc poterat evitare et repel- 
lere suggestionem diabolicam, nec indigebat ad hoc apponi 
sibi novam gratiam, cum respectu hujus nulla esset in eo 
difficultas." 2. dist. 24. p. 1. a. 1. q. 2. 


p. 1. a. 1. q. 1. Vide infra part. III. c. 1. 


APPENDIX. 


Nonnullae quaestiones de protoparentum statu occurrunt; quarum prima versatur circa tempus, utrum 
nempe homo fuerit creatus statim in statu gratiae, ita ut in ipso creationis instanti una cum integritate 
naturae donum elevationis acceperit; vel potius antea in statu naturae integrae conditus sit, et deinde ad 
gratiam elevatus. Priori sententiae, quae est D. Thomae, p. 1. qg. 95. a. 1, plerique ex modernis subscri- 
bunt; contraria tamen, quae est Seraphici, 2. dist. 29. a. 2. q. 2 (vide superius not. 12), et quamplurium 
Seholasticorum, salva fide adhuc teneri potest; siquidem Cone. Tridentinum sess. V. can. 1 non asseruit pri- 
mum hominem creatum fuisse in sanctitate et justitia, sed simpliciter constitutum, quod fieri potuit et post 
creationem. 

Cum autem Concilium Tridentinum /. c. mentionem faciat justitiae et sanctitatis, in qua Adam con- 
stitutus fuit, quaeri potest, an gratia sanctificans in ipso idem fuerit ac justitia originalis. Si una ab altera 
distinguitur, tune justitia originalis idem est ac originalis rectitudo, includitque dona felicitatis; sanctitas 
autem idem est ac donum elevans, et complectitur dona sanctitatis. Porro ex Angelico aperte colligitur 
originalem justitiam non modo eum gratia sanctifioante fuisse connexam, verum etiam ab ipsa tanquam a 
radice profluisse. Vide ipsum $. D. /. c. et 1. 2. q. 109. a. 3, et q. 4. de malo a. 2. Et hoc sensu justitia 
originalis dieitur supernaturalis, ex parte nempe suae radicis, seu gratiae sanctificantis. Quamobrem in sen- 
tentia S. Thomae Deus prius dedit homini donum elevationis, ac deinceps dona felicitatis veluti ex illo ma- 
nantia; quod quidem et ex effectibus culpae originalis comprobatur, peccatum enim donum elevationis directe 
ademit, cetera vero non nisi per consequens, quae proinde erant corollaria ipsius doni elevationis. Verum 
in aliorum sententia Deus prius dona felicitatis ut humanam naturam perficientia largitus est, cui deinceps 
per ipsa dona perfectae donum elevationis adjecit. 

Insuper disputatur de possibilitate status purae naturae. In primis distinguendum est inter statum 
naturae purae, et statum naturae integrae, et statum naturae per gratiam ad Deum elevatae: ,Status naturae 
purae ille dicitur, juxta Tournely, £om. 4. de grat. q. 2. a. 3, in quo nasceretur homo sine gratia et sine 
peecato, obnoxius tamen morti ceterisque miseriis, quae naturam ipsam consequuntur*.  Existentiam autem 
hujus naturae purae asserere error est Pelagianorum. Status naturae integrae ille est, in quo homo creatur 
eum justitia seu rectitudine originali, absque tamen elevatione ad finem supernaturalem: Adam vero creatum 
fuisse in statu hujusmodi naturae, non ad exclusionem elevationis, sed ad inclusionem originalis rectitudinis, 
de fide esse clare docet Angelicus /jb. IV contra gentes c. 52 dicens: ,Secundum fidei doctrinam ponimus, 
hominem a principio taliter esse institutum, quod quamdiu ratio hominis Deo esset subjecta, inferiores vires 
ei sine impedimento deservirent, et corpus ab ejus subjectione impediri non posset per aliquod impedimen- 
tum corporale, Deo et sua gratia supplente, quod ad hoc perficiendum natura minus habebat". Status demum 
naturae per gratiam elevatae ille est, in quo homo in primo instanti suae creationis elevatur ad Deum tan- 
quam suum ultimum finem: Adam autem in tali statu conditum fuisse nobis ex fide minime constat, quamvis, 


CSS gm a HC c 


PAns II, 12. 175 


ut diximus, potior Theologorum pars nune sententiam teneat affirmativam. taque, ut ad statum naturae 
purae redeamus, non desunt Theologi, ut Norisius, Lovanienses, Contensonius, Serry et Goudin, qui possi- 
bilitatem status naturae purae denegant. Advertendum tamen est cum praecitato Contensonio (Theol. ment. 
et cord. 1l. VIII. diss. 1. c. 1. spec. 2) non esse simpliciter dicendum statum naturae purae esse impossibilem 
de potentia Dei absoluta et extraordinaria, sed tantum non esse convenientem, subindeque neque possibilem 
de potentia Dei ordinaria. Noster etiam Seraphicus 2. dist. 29. a. 1. q. 1. concl. et ad 6 idipsum supponit, 
eamdemque innuit distinctionem. Postquam enim sibi objecisset ,utrum Deus posset talem naturam facere, 
quae esset ei accepta absque munere gratiae" respondet ,quod etsi ipse posset omnia tamquam omnipotens, 
natura tamen non esset capax, unde impossibilitas illa venit ad partem creaturae. Si enim hoe faceret, nihil 
aliud esset facere, quam quod facere donum gratiae donum esse naturae, et gratiam esse naturam. Hoc 
autem impossibile est, cum donum gratiae sit ultra terminos naturae. Unde sicut impossibile est, quod homo 
fiat a Deo beatus per naturam, quamvis possit creari beatus, quia beatitudo consistit in bono, quod est supra 
omnem naturam; sic etiam intelligendum est in gratia. Praeterea, esto quod posset facere; non tamen de- 
crevit, quia non decuit... Deus enim, qui omnia fecit in gloriam suam, et nullius indiget laude, potissimum 
requirit a creatura rationali honorem. Et quia honorem Deo exhibemus, quando in ipsum omnia referimus 
tamquam in omnium auctorem et finem, non decrevit Deus hominem perducere ad perfectionem gloriae per 
aliquod, quod ortum haberet ex naturae principiis, sed per munus additum naturalibus, ut ex hoc homo Deo 
magis gratus existeret, et totum salutis suae opus Deo attribueret^. Ex hisce declarationibus patet diversas 
Theologorum sententias facile inter se conciliari posse. Patet etiam Theologos possibilitatem naturae purae 
rejicientes a damnatis Baji et Jansenii figmentis quam longe distare, et nonnisi per summam injuriam horum 
errorum ab aliquibus fuisse insimulatos; siquidem illi tantummodo* quia non decuit ,ut ait S. D., seu spe- 
etata Dei decentia, possibilitatem status hujusmodi inficiantur, dum e contra Bajus et Jansenius ipsam respue- 
bant ex haeretico eorum principio, juxta quod justitia originalis non gratiae donum, sed partem naturae 
debitam et essentialem, sive integralem, esse autumabant. 


CAPUT XII. 
De completione et ordinatione totius mundi eonsummati. 
(Trinitas in omni creatura reluoet per vestigium, — in omni intellectu repraesentatur per imaginem, — in omni justo legitur 
'per similitudinem. — Intellectus humanus per hos gradus ascendit in Deum.) 


Ex praedictis colligi potest, quod creatura mundi est quasi quidam liber, in quo 
relucet, repraesentatur et legitur lrinitas fabricatrix secundum triplicem gradum expres- 
sionis, scilice£. per modum vestigii, imaginis et similitudinis; ita quod ratio vestigii repe- 
ritur in creaturis omnibus, ratio imaginis solum in intellectualibus sive spiritibus ratio- 
nalibus, et ratio similitudinis in solis deiformibus'; ex quibus, quasi per quosdam sca- 
lares gradus, natus est intellectus humanus gradatim ascendere in summum principium, 
quod est Deus. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum omnes creaturae 
respectum habeant et dependentiam ad suum Creatorem, tripliciter " possunt comparari »rripicier 
ad ipsum, scilicet aut sicut ad principium creativum, aut sicut ad objectum motivum, 
aut sicut ad donum inhabitativum. Primo modo comparatur ad ipsum omnis ejus effe- 
etus, secundo modo omnis intellectus, tertio modo omnis spiritus justus et Deo acceptus. 
Omnis enim effectus, quantumcumque parum habens de esse, habet Deum sicut prin- 
cipium. Omnis intellectus, quantumcumque parum habens de lumine, natus est per co- 
gnitionem et amorem Deum capere. Omnis spiritus justus et sanctus habet donum 
Spiritus sancti infusum sibi. Et quoniam creatura habere non potest Deum sicut prin- 
cjpium, quin configuretur ei secundum unitatem, veritatem et bonitatem ^; nec Deum 


116 PAns II, 12. 


sicut objectum, quin eum capiat per memoriam, intelligentiam et voluntatem *; nec Deum 
sicut donum infusum, quin configuretur ei per fidem, spem et caritatem, sive per tri- 
plicem dotem ^; et prima conformitas est longinqua, secunda propinqua, tertia proxima *: 
hinc est, quod prima dicitur vestigium 'lrinitatis?, secunda imago, tertia similitudo *. 
Est igitur spiritus rationalis medius inter primam et ultimam; ita quod primam habet 
inferius, secundam interius", tertiam superius. Et ideo in statu innocentiae, cum imago 
non erat vitiata, sed deiformis per gratiam effecta, sufficiebat liber creaturae", in quo 
seipsum exerceret homo ad contuendum lumen divinae sapientiae; ut sic sapiens esset, 
cum universas res videret in se, videret in proprio genere, videret in arte; secundum 
») Habent A QUO tripliciter habent" esse res?, scilicet in materia vel in natura propria, in intelli- 


FG et 


«itt. No. gentia creata, et in arte aeterna. Secundum quae tria dicit Scriptura: Dixit Deus: Fiat, 


Aug. et 1484; 
habet ed. 


mom. — fecót, eb factum est sta (Gen. 1, 9 seqq.). Propter quam etiam triplicem visionem acce- 
4. u$. pit. homo triplicem oculum, sicut dicit Hugo de sancto Victore (Serm. 35 *), scilicet 
carnis, rationis et contemplationis"; carnis, quo videret mundum et ea, quae sunt in 
à Aum, D2undo: oculum rationis, quo videret animum et ea, quae sunt in animo ?: oculum con- 
wa "^ templationis", quo videret Deum et ea, quae sunt in Deo", ut sic? oculo carnis videret 
mere homo ea, quae sunt extra se; oculo rationis ea, quae sunt intra se; oculo contempla- 
tionis ea, quae sunt supra se". Qui quidem oculus contemplationis actum suum non 
Asian habet perfectum ^, nisi per gloriam, quam amisit E per culpam ^; recuperat autem per 
gs. wo. gratiam et fidem et Scripturarum intelhgentiam, quibus mens humana purgatur, illumi- 
natur et perficitur ad caelestia contemplanda(I), ad quae lapsus homo pervenire non 
potest, nisi prius defectus et tenebras proprias recognoscat, quod non facit, nis! ruinam 


humanae naturae dihgenter consideret et attendat. 
*) Edit. Migne, Cursus Patrolog. tom. 177. p. 983. 


(I) Contra Rationalistarum figmenta, qui revelationem abjicientes, quidquid boni habetur, totum a 
sola natura derivare contendunt. Hunc errorem damnatum invenimus in Concilio Vaticano, can. 3. de revel. 
,Bi quis dixerit, hominem ad cognitionem et perfectionem, quae naturalem superet, divinitus evehi non posse, 
sed ex seipso ad omnis tandem veri et boni possessionem jugi profectu pertingere posse et debere; ana- 
thema sit." 


Àp Caprvr XII. 


! ,Hoc non dicitur, quia habet (intellectus humanus) tanquam per imaginem, quod est videre per speculum et 
deiformitatem, quam habet intellectus gloriosus per assi- i» aenigmate (1. Cor. 19, 12)." Itin. mentis, c. 3. n. 1. 


milationem, quae est in statu perfecto; sed deiformis dici- * ,Bupervestienda est imago mentis nostrae tribus vir- 
tur, quia sine susceptione specierum, per id quod habet  tutibus theologicis, quibus anima purificatur, illuminatur 
in se, actu cognoscit.^ 2. dist. 3. p. 2. a. 2. q. 2. ad 1. et perficitur; et sic imago reformatur, reficitur, et con- 

? Centilog. part. 3. sect. 8. Vide superius ad cap. 1. formis supernae Jerusalem efficitur, et pars Ecclesiae mi- 
hujus partis. litantis, quae est proles, secundum Apostolum, Jerusalem 


* ,Intra ad te et vide, quoniam mens tua amat fer- caelestis. Ait enim: J//a, quae sursum est Jerusalem, libera 
ventissime semetipsam; nec se posset amare, nisi se no- est, quae est mater mostra (Gal. 4, 26)." Ibid. c. 4. n. 3. 
Sceret; nec se nosceret, nisi sui meminisset, quia nihil $ ,Cum creatura ducat in cognitionem Dei per modum 
capimus per intelligentiam, quod non sit praesens apud umbrae, et per modum vestigii, et per modum imaginis, 
nostram memoriam. Et ex hoc advertis animam tuam differentia eorum notior, a qua etiam denominatur, acci- 
triplicem habere potentiam, non oculo carnis, sed oculo pitur penes modum repraesentandi. Nam umbra dicitur, 
rationis. Considera igitur harum trium potentiarum ope- in quantum repraesentat in quadam elongatione et con- 
rationes et habitudines, et poteris videre Deum per te, fusione; vestigium in quadam elongatione, sed distin- 


PARS II, 12. 


ctione; imago vero in quadam propinquitate et distin- 
ctione. Ex hae differentia colligitur secunda, quae est 
penes conditiones, in quibus attenduntur haec. Nam crea- 
turae dicuntur umbra quantum ad proprietates, quae re- 
spiciunt Deum in aliquo genere causae, secundum rationem 
causae indeterminatam.  Vestigium quantum ad proprie- 
tatem, quae respicit Deum sub ratione triplicis causae, 
efficientis, formalis et finalis, sicut sunt unum, verum et 
bonum. Imago quantum ad conditiones, quae respiciunt 
Deum non tantum in ratione causae, sed et objecti, quae 
sunt memoria, intelligentia et voluntas. Ex his conclu- 
duntur aliae duae differentiae, quantum ad ea, ad quae 
ducunt. Nam creatura ut umbra ducit ad cognitionem 
communium, ut communia; vestigium in cognitionem com- 
munium, ut appropriata; imago ad cognitionem proprio- 
rum, ut propria. Alia differentia est penes ea, in quibus 
reperiuntur. Quoniam enim omnis creatura comparatur 
ad Deum in ratione causae et in ratione triplicis causae; 
ideo omnis creatura est umbra vel vestigium. Sed quo- 
niam sola rationalis creatura comparatur ad Deum ut 
objectum , quia sola est capax Dei per cognitionem et 
amorem; ideo sola est imago." 1. dist. 8. p. 1. a. 1. q. 2. 
ad 5, 

$ ,Haec omnia sunt vestigia, in quibus speculari pos- 
sumus Deum nostrum. Nam cum species apprehensa sit 
similitudo in medio genita et deinde ipsi organo impressa, 
et per illam impressionem in suum principium, scilicet in 
objectum cognoscendum deducat, manifeste insinuat, quod 
ila lux aeterna generat ex se similitudinem, seu splen- 
dorem coaequalem, consubstantialem et coaeternalem. Et 
quod ille, qui est imago et similitudo invisibilis Dei, et 
splendor gloriae, et figura. substantiae ejus (Hebr. 1, 3), qui 
ubique est per primam sui generationem, sicut objectum 
in toto medio suam generat similitudinem, per gratiam 
unionis unitur sicut species corporali organo, individuo 
rationalis naturae, ut per illam unionem nos reduceret ad 
Patrem, sieut ad fontale principium et objectum. Si ergo 
omnia cognoscibilia habent sui speciem generare, mani- 
feste proclamant, quod in illis tamquam in speculis videri 
potest aeterna generatio Verbi, JImaginis et Filii, a Deo 
Patre aeternaliter emanantis.^ Jtóner. ment. c. 2. n. 7. Le- 
gatur etiam ibidem cap. 4. per integrum. 

' Secundum harum potentiarum ordinem, originem et 
habitudinem, ducit in ipsam beatissimam Trinitatem. Nam 
ex memoria oritur intelligentia, ut ipsius proles; quia tunc 
intelligimus, cum similitudo, quae est in memoria, resultat 
in acie intellectus, quae nihil aliud est quam verbum. Ex 
memoria et intelligentia spiratur amor, tanquam nexus 
amborum. Haec tria, scilicet mens generans, verbum et 
amor, sunt in anima quoad memoriam, intelligentiam et 
voluntatem, quae sunt consubstantiales, coaequales ot co- 
aevae, se invicem cireumincedentes. Si igitur Deus per- 
fectus est spiritus, habet memoriam, intelligentiam et vo- 
luntatem, habet et verbum genitum et amorem spiratum, 
qui necessario distinguuntur, cum unus ab altero produ- 
catur, non essentialiter, non accidentaliter; ergo persona- 
liter. Dum igitur mens seipsam considerat per se tan- 
quam per speculum, consurgit ad speculandam Trinitatem 
beatam Patris, Verbi et Ámoris, trium personarum coae- 


ternarum, coaequalium et consubstantialium; ita quod 
8. Bonaventurae Dreviloq. 


17 


quilibet trium in quolibet est aliorum, unus tamen non 
est alius, sed ipsi tres sunt unus Deus. Ad hane specu- 
lationem, quam habet anima de suo principio írino 
ei uno per trinitatem suarum potentiarum, per quas 
est imago Dei, juvatur per lumina scientiarum, quae 
ipsam perficiunt et informant, et "Trinitatem  beatissi- 
mam tripliciter repraesentant. Nam omnis Philosophia 
aut est Naturalis, aut Rationalis, aut Moralis. Prima agit 
de causa essendi, et ideo ducit in potentiam Patris; se- 
cunda de ratione intelligendi, et ideo ducit in sapientiam 
Verbi; tertia de ordine vivendi, et ideo ducit in bonitatem 
Spiritus sancti. Rursus, prima dividitur in Metaphysicam, 
Mathematicam et Physicam. Et prima est de rerum es- 
sentiis, secunda de numeris et figuris, tertia de naturis, 
virtutibus et operationibus diffusivis. Et ideo prima in 
primum Patrem, secunda in ejus imaginem Filium, tertia 
ducit in Spiritus saneti donum. Secunda dividitur in Gram- 
maticam, quae faeit potentes ad exprimendum; Logicam, 
quae facit perspieaces ad arguendum; Rhetoricam, quao 
facit habiles ad persuadendum, sive monendum. Et haec 
similiter insinuat mysterium beatissimae Trinitatis. Tertia 
dividitur in Monasticam, Oeconomicam et Politicam. Et 
prima insinuat primi Principii innascibilitatem, : secunda 
Fili familiaritatem, tertia Spiritus sancti liberalitatem. 
Omnes autem istae scientiae habent regulas certas et in- 
fallibiles, tanquam lumina et radios descendentes a lege 
aeterna in mentem nostram. Et ideo mens nostra tantis 
splendoribus irradiata et superfusa, nisi sit caeca, manu 
duci potest per seipsam ad contemplandam illam lucem 
aeternam. Itiner. ment. c. 8. nn. 5—06. 

$ ,Ad illud, quod objicitur, quod similitudo est in plus 
quam imago, dicendum quod similitudo, si accipiatur in 
sua generalitate, in plus est: si vero accipiatur proprie, 
sicut accipitur in proposito, non est in plus, imo distin- 
guitur ab imagine, ita quod, etsi utraque tam affectivam, 
quam cognitivam respiciat, ?;mago tamen principalius re- 
Spieit cognitivam et similitudo affectivam." 2. dst. 106. 
a. 2. q. 3. ad 4. — ,Differt. imago et similitudo. Imago 
enim nominat conformitatem in quantitate, similitudo vero 
convenientiam in qualitate. Imago nominat quandam con- 
figurationem; et ita importat figuram, quae est quan- 
titas in qualitate, vel qualitas in quantitate; similitudo 
vero dieitur rerum differentium eadem qualitas. Ex hac 
autem primaria differentia triplex consuevit assignari mo- 
dus distinguendi inter imaginem et similitudinem, cum di- 
citur (Gen. 1, 26): Faciamus hominem ad imaginem et si- 
militudinem nostram. Primus est, quem dicit Hugo, quod 
similitudo respicit naturam, et imago respicit figuram; quia 
similitudo dicit convenientiam in qualitate naturali, imago 
vero convenientiam in distinctione figurali, ad modum 
cujusdam trianguli, in quo sunt tres termini et ires lineae, 
quia tres sunt potentiae, quarum quaelibet habitudinem 
habet ad quamlibet, et similiter tres personae; et potentia 
vel persona tepet rationem termini, habitudo vero, vel 
emanatio, tenet rationem lineae. Secundus modus distin- 
guendi est, quod imago est in naturalibus, et similitudo 
in gratuitis, quae similiter habet ortum ex illa prima dif- 
ferentia. Quia enim imago dicit configurationem, et illa 
attenditur ex parte naturalium potentiarum animae, scilicet 


memoriae, intelligentiae ct voluntatis; hine est, quod imago 
28 


1178 


est in naturalibus: quia vero similitudo dicit convenien- 
tiam, quae ortum habet a qualitate, et qualitas, in qua 
anima assimilatur Deo, est gratia; ideo similitudo in gratuitis 
dieitur esse. Tertius modus distinguendi est, quod imago 
est in potentia cognoscendi, et similitudo in potentia di- 
ligendi; et iste modus similiter habet ortum ex differentia 
prima. Quia enim imago consistit in convenientia secun- 
dum configurationem, et configuratio attenditur in origine, 
habitudine et potentiarum distinctione, et haec origo et 
habitudo principaliter residet ex parte cognitivae; ideo 
imago prinecipalius ponitur in cognitiva. Similitudo vero 
dicit convenientiam in qualitate; et quia qualitas, in qua 
principaliter assimilatur anima Deo, est in voluntate sive 
in affectione; hinc est, quod similitudo ponitur principa- 
liter in potentia affectiva. Et inde est, quod in imagine 
creationis duae sunt potentiae ex parte cognitivae, scilicet 
memoria et intelligentia, et una ex parte affectivae, scili- 
cet voluntas. E contra vero in imagine recreationis, quae 
quidem consistit in gratia, duae virtutes sunt ex parte 
affectivae, scilicet spes et caritas, et una ex parte cogni- 
tivae, scilicet fides. Imago enim principaliter respicit ori- 
ginem et habitudinem; habitudo autem et origo attenditur 
inter memoriam et intelligentiam per modum parentis et 
prolis, et inter haec duo et voluntatem secundum modum 
donationis, sive processionis. Inter irascibilem vero et 
coneupiscibilem nec est talis ordo, nec origo, cum motus 
irascibilis possit esse sine concupiscibili et e converso; 
motus autem voluntatis non potest esse sine motu intelli- 
gentiae praevio, nec actus similiter intelligentiae sine actu 
memoriae, in his, dico, quae sunt de ratione imaginis; 
ideo in assignatione imaginis duo sumuntur membra ex 
parte cognitivae, et unum ex parte affectivae, hoec enim 
exigit ordo, et origo et distinctio; et propterea imago 
prineipalius est in cognitiva quam in affectiva, similitudo 
vero principalius consistit in unione animae ad Deum, 
quae quidem est per gratiam. Et quoniam unio et gratia 
principaliter respiciunt affectivam; hine est, quod in ima- 
gine recreationis, quae quidem est in gratuitis, duae sunt 
virtutes, quae respiciunt affectivam, scilicet spes et caritas, 
penes duas vires, scilicet irascibilem et concupiscibilem, 
una vero, quae respicit cognitivam, scilicet fides, quae re- 
Sspicit rationalem, quamvis et spes reformans irascibilem, 
per consequens reformat memoriam, cum conveniant in 
actu, qui est tenere.^ 2. dist. 16. a. 2. q. 3. 

? ,1mago dicit expressam similitudinem. Necesse est 
autem omnem creaturam quoquo modo assimilari Deo, 
necesse est etiam aliquam ad complementum universi ex- 
presse assimilari Deo; et ideo omnis creatura habet ra- 
tionem vestigil, sed aliqua habet rationem imaginis, illa 
videlicet, quae assimilatur expresse. Haec autem est ra- 
tionalis creatura, ut homo; et ideo concedendum est, quod 
homo est imago Dei, quia est ejus expressa similitudo. 
Ad quod intelligendum notandum est, quod quaedam est 
similitudo per convenientiam omnimodam in natura; et sic 
una persona in Trinitate est alterius similis. Quaedam 
per participationem alicujus naturae universalis, sicut 
homo et asinus assimilantur in animali. Quaedam vero 
secundum proportionabilitatem, sicut nauta et auriga con- 
veniunt secundum comparationem ad illa, quae regunt. 
Quaedam est similitudo per convenientiam ordinis, sicut 


PAn8 II, 12. 


exemplatum assimilatur exemplari. Primis enim duobus 
modis nulla creatura potest Deo assimilari; secundis duo- 
bus modis omnis creatura assimilatur, sed illa, quae assi- 
milatur magis de longinquo, habet rationem vestigii, illa 
vero, quae de proximo, habet rationem imaginis; talis 
autem est creatura rationalis, uí£pote homo. Et hoc patet 
Sie primo de convenientia ordinis. Deus enim wniversa 
propter semetipsum operatus est (Prov. 16, 4), ita quod, 
cum sit summa potestas et majestas, fecit omnia ad suam 
laudem. Cum sit summa lux, fecit omnia ad sui mani- 
festationem. Cum sit summa bonitas, fecit omnia ad sui 
communicationem. Non est autem perfecta laus, nisi adsit 
qui adprobet. Nec est perfecta manifestatio, nisi adsit 
qui intelligat. Nec est perfecta communicatio bonorum, 
nisi adsit qui eis uti valeat. Et quoniam laudem appro- 
bare, veritatem scire, dona in usum assumere, non est 
nisi solummodo rationalis creaturae; ideo non habent ipsae 
irrationales creaturae immediate ad Deum ordinari, sed 
mediante creatura rationali: ipsa autem creatura rationalis, 
quia de se nata est laudare et nosse, et res alias in fa- 
eultatem voluntatis assumere, nata est ordinari in Deum 
immediate. Et quoniam quanto aliquid immediatius ordi- 
natur ad aliquid, tanto magis convenit cum eo convenientia 
ordinis; et anima rationalis, et quaelibet rationalis crea- 
tura, eo quod capax Dei est, et particeps esse potest, im- 
mediate ordinatur in ipsum ; maxime convenit cum eo con- 
venientia ordinis. Et quia quanto major est convenientia, 
tanto expressior est similitudo; hinc est, quod quantum 
ad hoe genus similitudinis, rationalis creatura est simili- 
tudo expressa; et ideo imago est. Et hoc est, quod dicit 
Augustinus (14. de Trin. c. 8), quod eo est anima imago 
Dei, quo capax ejus est, oet particeps esse potest. Quia 
enim ei immediate ordinatur; ideo capax ejus est, vel e 
converso; et quia capax est, nata est ei configurari, ot 
propter hoc fert in se a sua origine lumen vultus divini; 
et ideo quantum ad similitudinem, quae attenditur quan- 
tum ad convenientiam ordinis, perfecte dicitur imago Dei, 
quia in hoe ei assimilatur expresse. Similiter in similitu- 
dine, quae attenditur in convenientia proportionalitatis vel 
proportionis, expresse assimilatur Deo ereatura rationalis; 
et ideo secundum eam recte dicitur imago. Quod patet 
sic. Convenientia enim proportionis attenditur secundum 
similiter se habere. Similiter autem se habere, hoc potest 
esse dupliciter, vel in comparatione ad extrinseca, vel in 
comparatione ad intrinseca. Tune autem est similitudo 
expressa, quando non tantum est similis modus se habendi 
in comparatione ad exítrinseca, sed in comparatione ad 
intrinseca. Contingit autem comparare divinam essentiam 
ad creaturam, contingit etiam comparare personam ad 
personam. Omnis autem creatura aliquam comparationem 
habet, secundum quam aliquo modo conformatur Deo, se- 
eundum quod est causa creaturae. Sie est comparatio 
illa, quae est ad effectum productum, sicut enim Deus 
producit suum effectum, sic et agens creatum, licet non 
omnino. Creatura vero rationalis non solum sie convenit, 
sed etiam quantum ad intrinsecarum suarum potentiarum 
originem, ordinem et distinctionem, in quibus assimilatur 
ili distinetioni et ordini, quae est in divinis personis in- 
trinseca divinae naturae. Et ideo ostendit Augustinus 
(Ll. c. 1. 7. c. 6. in. fin.) hominem esse imaginem Dei: et 


PARS II, 12. 


hoc explanatum fuit in primo libro (cfr. sup. p. II. c. 9. 
». 11), ubi ostensum est quod in anima rationali est uni- 
tas essentiae cum írinitate potentiarum ad invicem ordi- 
natarum, et quasi consimili modo se habentium, sicut se 
habent personae in divinis. Et ideo est ibi expressa simi- 
litudo proportionis, et propter hoc rationalis creatura, 
quae est homo, est imago Dei." 2. dist. 16. a. 1. q. 1. — 
Homo est Dei imago naturalis, non artificialis, neque 
connaturalis, cum assimiletur per formam naturalem , non 
per id tamen, quod in natura conveniat. — ,Hominis 
proprium est esse imago Dei, non respectu angelorum, 
cum ipsi quoque talem habeant imaginem, sed respectu 
brutorum hoc illi convenit.^ — ,Imaginis ratio, quo ad 
esse tam in convenientia ordinis, quam proportionis, ae- 
qualis est. in angelo et in homine. Quo vero ad bene 
esse imaginis se mutuo excedunt." —  ,Imaginis ratio, 
quantum ad id, quod est de ejus complemento, non est 
principalius in masculo, quam in femina; si vero prae- 
sidentiam et rationem principiandi respiciamus, utique ali- 
quo modo prineipalius est in viro, quam in femina." — 
— jQlmago principalius est in cognitiva virtute, quam in 
motiva sive affectiva potentia." 2. dist. 16. a. 1. qq. 2. 3. 
et a. 2. per integrum. 

1? ,Creaturae triplex habent esse, scilicet in verbo, 
ratione exemplaritatis, in universo per modum makteriali- 
tatis, in animo humano per modum abstractionis." Evpos. 
in Eccle. c. 1. v. 3. — ,Haec igitur via irum dierum in 
solitudine (Exod. 3, 19). Haec est triplex illuminatio unius 
diei, et prima est sicut vespera, secunda sicut mane, tertia 
sicut meridies. Haec respicit triplicem rerum existentiam, 
scilicet in materia, in intellipentia et in arte divina, se- 
cundum quam dictum est: Jjat, fecit et. factum est. Haec 
etiam respicit triplicem substantiam in Christo, qui est 
scala nostra, scilicet corporalem, spiritualem et divinam. 
Secundum hune triplicem progressum mens nostra ires 
habet aspectus principales. Unus est ad corporalia exte- 
riora, secundum quem vocatur animalitas, seu sensualítas. 
Alius intra se et in se, secundum quem dicitur spiritus. 
Tertius est supra se, secundum quem dicitur mens. Ex 
quibus omnibus disponere se debet ad conscendendum in 
Deum, ut ipsum diligat ex tota mente, ex toto corde et 
ex tota anima, in quo consistit perfecta legis observatio, 
et simul cum hoc sapientia christiana." ner. ment. c. 1, 
n. 3—4. Vide superius in Proem. 9$ 3. Cfr. etiam 2. dist. 3. 
p. 2. a. 2. q. 1. fund. 6. — ,Opera miraculosa facta sunt 
post hominis lapsum, quae non oportuit fieri ante, quia 
Dei potentia, sapientia et bonitas nota esset, et satis in 
suis effectibus reluceret. Nune autem congruum est et 
decens Deum multa opera facere miraculose ad manifesta- 
tionem suae potentiae pro confirmatione fidei nostrae." 
9. dist. 1. a. 2. q. 2. ad 8. 

11 ,Habet anima tres potentias, animalem, intellectivam 
et divinam, secundum íriplicem oculum, carnis, rationis, 
contemplationis. Primus viget, secundus caligat, tertius 
excaecatus est. Potentia animalis duplex est, vel in ob- 
jeeto sensuum particularium, vel sensus communis; et sic 
est potentia subjectiva: sive in phantasmata sensibilium; 
et sic est potentia imaginativa. Intellectualis etiam po- 
tentia est duplex, quia, aut considerat universales rationes 
abstractas a loco, a tempore: aut elevatur ad substantias 


119 


spirituales separatas; et sic sunt duae potentiae, scilicet 
ratio et intellectus: per rationem confert, per intellectum 
cognoscit se et substantias spirituales; et tunc ingerit se 
intelligentiis, ut tunc intret aeviternum earum. Similiter 
operatio vel potentia divina duplex est, una, qua se con- 
vertit ad tuenda divina spectacula; alia, qua se convertit 
ad degustanda divina solatia. Primum fit per intelligen- 
tiam, secundum fit per vim unitivam, sive amativam, quae 
secreta est... Ergo triplex est potentia, et sex operatio- 
nes; et quando haec omnia objecta videt anima, sic rediens 
super se, fit speculum quoddam pulcherrimum et tersum, 
in quo videt quidquid est fulgoris et pulchritudinis, sicut 
in speculo polito videtur imago. Sed adhue requiritur 
opacitas naturalis vel artificialis; naturalis, ut in speculo 
de chalybe; artificialis, ut in plumbo superposito vitro; 
postea requiritur politio, per quam formam vel imaginem 
recipit; tertio requiritur splendor, quia in nocte nihil 
reddit. Similiter in anima sunt virtutes inferiores, tenentes 
lumen, ne defluat; mediae sunt sicut politiones; supremae 
sunt sicut splendores supervenientes. Ef sic est anima 
speculum.^ I» Hexaém. serm. 5. in med. 

1?? ,Habitus virtutum disponunt ad exercitium vitae 
activae, habitus donorum ad otium vitae contemplativae, 
habitus beatitudinum ad perfectionem faciunt utriusque. 
De his duabus vitis signatis per Liam et Rachel, per 
Petrum et Joannem, per Martham et Mariam, dicit Beda: 
Aetiva panem corporalem esurienti, vel panem dootrinao 
ignoranti porrigit, errantem corrigit, superbum ad humi- 
litatem revocat, quae singulis expediunt, dispensat. Con- 
templativa caritatem Dei et proximi retinet, sed ab ex- 
teriori operatione quiescit, soli conditoris desiderio inhaeret, 
et calcatis omnibus curis, ad videndum faciem Creatoris 
inardescit, et desiderat misceri supernis civibus de aeterna 
Domini incorruptione gaudentibus. Est autem triplex 
proprietas in utraque, seeundum quas mutuo se excedunt. 
Prima proprietas activae est diligentia utilitatis et necessi- 
tatis publicae, respectu rationalis; secunda est caritas erga 
proximum, eum compassione, respectu concupiscibilis; ter- 
tia est fecunditas bonorum operum in agendo, cum per- 
fectione patientiae, respectu irascibilis. In his contempla- 
tiva exceditur ab activa. Prima proprietas contemplativae 
est contuitus pulchritudinis summae majestatis, cum de- 
lectatione, respectu rationalis; secunda est quies, cum se- 
curitate, respectu irascibilis; tertia est munditia cordis, 
cum bonitate, respectu concupiscibilis. In his contempla- 
tiva excedit activam.^  Centiloq. p. 3. sect. 46. "Vide quo- 
que opuse. de septem grad. contemplat.; Incend. amor. 
cap. 3; Itiner. ment. cap. 1. et 4; Serm. 20. in Hexaem.; 
De perfect. vitae ad Sorores, cap. 5; De profectu veligios. 
lib, 2. cap. 57 et seqq.; Expos. in Cant. Cantic. cap. 8. 
vers. 5, Supplem. Vol. I; et Comment. in Evang. Joan. c. 1. 
v. 4. n. 16, Supplem. eod. Cfr. etiam inferius part. VII. c. 7. 

33 ,Quod anima videat Deum in se, hoc non est, quia 
anima possit supra Deum, sed magis quod Deus possit 
supra ipsam, adeo ut anima per divinam potentiam et in- 
fluentiam elevetur supra ipsam." 3. dist. 14. a. 1. q. 3. ad 6. 

!* ,Haec S. D. doctrina valde illustratur a quaestione 
aneedota de rationibus aeternis, superius ad cap. 8 part. I 
relata. 


15 Mens, ad hoc quod Deum contempletur perfecte, 
23 * 


180 


indiget purgari quoad intellectum et affectum ... Utrius- 
que autem purgationis triplex est gradus. Nam intellectus 
purgatus est, cum abstrahitur a sensibilibus speciebus; 
purgatior, cum mundatur a phantasticis imaginibus; pur- 
gatissimus, cum & physicis rationibus. Gradus purgationis 
affectus sunt isti: purgatus est affectus, cum mundatur a 
culpa, purgatior, cum a sequela, purgatissimus, cum ab 
occasione." 1. dist. 2. dub. 1, — ,Parum aut nihil est 
speculum exterius propositum, nisi speculum mentis nostrae 
tersum fuerit et politum. — Exerce igitur te, homo Dei, 
prius ad stimulum conscientiae remordentem, antequam 
oculos oleves ad radios sapientiae in ejus speculo relucontes, 
ne forte ex ipsa speculatione radiorum in graviorem in- 
cidas foveam tenobrarum." Itiner. ient. ad. Deum, in Prolog. 


PARS II, 12. 


1$ , Ad illud quod objicitur, quod Deus nobis praesens 
est, dicendum est, quod quamvis Deus sit praesens, tamen 
propter caecitatem et caliginem intellectus nostri, in qua 
sumus, ipsum cognoscimus ut absentem.^ 2. dist. 10. a. 1. 
q. 1l. ad 1. — ,Esse praesens alicui hoc est dupliciter; vel 
ut principium conservans et continens, vel ut objectum 
immutans et movens. Primo modo est Deus praesens 
angelo, et lux caeco, secundo modo non; et ideo non est 
simile de anima et ejus habitibus, quoniam praesentes sunt 
animae utroque modo. Et ratio hujus est, quoniam haec 
cognoscibilia non superexcedunt cognoscentis potentiam ot 
naturam." 2. dist. 8. p. 2. a. 2. q. 2. ad. 8. Cfr. superius 
cap. 9. huj. part. not. III. 


181 


Pars secunda 


in tabulas distributa. 


C. Ll DE PRODUCTIONE MUNDI TOTALIS. 


ex nihilo 
primo est 4 ex tempore 
ab ipso principio per se immediato. 


una 
Oinis creatura, quia a principio Bo B6 Vis est « modificata 
mensurata. 

vera 


perfectissiio , scilicet agente 4 secundum se, est 4 speciosa 
discrota. 


bona 
propter se . . est 4 ordinata 
ponderata. 


C. IL. DE NATURA CORPORALI, QUANTUM AD FIERI. 


potentissino . . . . creata ex nihilo, in principio . ............ ante omnem diem. 
luminosa a perspicua et opaca . . prima die 
Natura. corporea fuit a sapientissüno . . . . distincta, scil. 4 perspicua a perspicua ....... secunda die 
primo principio | perspicua ab opaca. .. ... ... tertia die. 
Tiüro8g. uo e oer; aedes quarta die 
benevolentissimo . . ornata, scil. 4 perspicua. ....... nes quinta die 
ODDO. Acccuewuh ge. ARP (Ron sexta dioc. 


C. III. DE NATURA CORPORALI, QUANTUM AD ESSE. 


empyreum 
caelesti, distincta in caclum . . . | erystallinum 
firmamentum, seu stellatum. 
Mundus consistit in natura —€ 
ignis 
aéris 
aquao 
terrae. 


elementari, distincta in sphaeras 


182 


C. IV. DE NATURA CORPORALI, 


per iucemn 


T—— o sunt in distinctionem diei. 
diei .... 
"s mensis 
|| per motum... ..... sunt in distinetionem . 
Corpora caelestia annl.... 
temporum 


per virtutem et. calorem. . . influunt. secundum conciliationem 


C. V. DE MODO DESCRIBENDI 


ordinem ^»aturae . . 


sublimis, agit de primo principio efectivo, de eo insinuans 


ordinem sapientiae . 


Sacra Seriptura, quia cognitio 


ordinem bonitatis 


qua talis ...... 


salutaris, agit de primo principio reparativco , et. idcirco 


quia etiam sublinis, 


C. VIL. DE PRODUCTIONE 


| ex parte substantiae 


Primum Principium produxit creaturam angelicam sibi propinquam | 


ex parte potentiae . . 


QUANTUM AD OPERARI ET INFLUERE. 


secundum motum terrae 

secundum motum lunae 

secundum motum terrae in eodem circulo 
secundum varium motum planetarum. 


remotam . . . . . . . . in mineralia 
minus longinquam . . in vegetalia 
proximantem ..... in sensibilia 
aequalem . ...... in eorpora humana, non tamen in liberum arbitrium. 


contrariorum ab aequalitate 


PRAEDICTA IN SACRA SCRIPTURA. 


Patrem, . .. . . . per verba creavit. Deus 
in Creatore 4 Filium, ...... - in principio 
— | Spiritum sanctum s Spiritus. Dei ferebatur. 
i» exvistendo  — distinguens 
| luminosam  , caelum 
in ereatura, naturam 4 opaeam " terram 
perspieuam , super aquas. 
| ereationem — — ante omnem diem 
?1 disponendo —- distinguens rerum 4 distinctionem — in primo triduo 
| ornatum — in secundo triduo. 
| luminosae — in circumferentia 
?n influendo — — determinans collocationem naturae 4 opacae — -— in centro 
| perspieuae —- in medio. 


literaliter non agit de angelis. 


in eaelo — hierarchiam angelicam 
in terra. — hierarchiam ecclesiasticam 
- . c ] : in aqua — gratiam, per quam utraque irrigatur 
spiritualiter intellecta, innuit im DUET IBSECM 1 d 


septiformem Ecclesiae statum, secundum decursum 
septem aetatum 


in septenario dierum : . 
septiformem angelorum conversionem a creatura ad 


Deum. 
SUPERNORUM SPIRITUUM. 
communis — per simplicitatem naturae — ot ideo est ei virfuositas in. operando. 
individuae — per discretionem personalem — - distinctio officiorum in ministrando. 
[ memoriam 
jose — per intelligentiam — , perspicacitas in. cognoscendo. 
voluntatem 


| seus — per libertatem arbitrii — immultabilitas post. electionem. 


183 


184 


| 
C. VIL DE 


| 


essentia fuit praesumptio propriae excellentiae. 


perditio loci summi 


: PT descensio ad imum 
Aposftasiae Luciferi 


quoad voluntatem 


effectus ,, fuerunt 


quoad perspicacitatem 


quoad officiositatem 


quoad virtuositatem . 


C. VII. DE CONFIRMATIONE 


quantum ad voluntatem . . .. 


quantum ad rationem 


quantum ad virtuositatem . 
Angeli boni ad Deum conversi, fuerunt 


quantum ad operationem . . 


APOSTASIA DAEMONUM. 


aversió a Deo 
 obstinatio in malo, . . . et ideo 


odium et invidia erga hominem. 


- 


per divinationes 


excaecalio a vero . . . . - deceptio 


per cautelas. 


«motio a vero ministerio " tentamenta. 


immnutalio el coarctatio " miracula per transmutationes repentinas. 


BONORUM ANGELORUM. 


confirmati per gratiam et gloriam in bono. 


vespertinam 
perfecte illuminati. . . .. .. secundum cognitionem 


matutinam. 
in imperando 
perfecte voborati ......4in exequendo 


in contemplando. 


majestatis venerandae . . TAroni 
in contemplatione 4 veritatis intelligendae . . Cherubim 


bonitatis desiderandae . . Seraphàn. 


1A officiositate ordinati, sell. ; imperativae 9$ 0. $9 57 c7! $9 Domiinalt?ones 


virtutis executivae ...... Virtutes 


expeditivae . . . . . . Poftestates. 
in ministerio 


regendi .. .. .. . . Principatus 
officii revelandi . ...... Archangeli 


relevandi . . . . . .. Angeli 


S. Bonaventurae Breviloq. 


24 


185 


186 


C. IX. DE PRODUCTIONE 


praedita libertate arbitrii. 


memoriam 
capax Dei — per 4 intelligentiam 
voluntatem. 


incorruptibilis et immortalis. 
Anima rationalis, quia ordinata ad beatitudinem, est 4 immediate a Deo per creationem de nihilo 


perficit per essentiam 


forma corporis, quod 


movet per potentiam 


C. X. DbE PRODUCTIONE 


potentia... . quia animae conjunetum in unitate 
sapientia... ... quia animae proportionabile 

In corpore hominis manifestatur Dei 
bonitas... .. n. quia animae subjectum, scilicet 


dedit paradisum terrestrom 
formavit de latere viri 


benevolentia. . . .. quia ei 


m lignum vitae .... 


187 


l 


HOMINIS, QUANTUM AD SPIRITUM. 


deducta. 
nutriendo 
cegetaLivam augmentando 
generando. 
extlernos ........... sensibilia apprehendendo 


sensitivam per sensus 
: . . iemnoriae . . apprehonsa retinendo 
internos 


. . phantasiae . . retenta. conferendo. 


ut verum 
(intellectus speculativus) 


ut cognitiva, per rationalem . . discernendo verum hétarnan 
ut bonum (ratio superior) 
; (int. practicus) | temporale 
intellectivam ER 
; (ratio inferior). 


per érascibilem. . . refugiendo malum 


secundum naturae instinctum 


ut fes | 
secundum deliberationem. 


per concupiscibilen: appetendo bonum 


HOMINIS, QUANTUM AD CORPUS. 


personae et naturae. 


ut perficienti . ... ..... per complexionem aequalem 
ut multiformiter moventi . . per organorum multiformitatem 
ut ad caelum tendenti . . . per staturae rectitudinem. 


obtemperans sine rebellione 

propagans et propagabile sine libidine 

vegetabile sine defectione 

immutabile ad omnimodam incorruptionem, non interveniente morte. 


in habitationem tranquillam. 
mulierem in consortium et adjutorium ad propagationem immaculatam. 


A vegetationem continuam 
ad immutationem perfectam per immortalitatem perpotuam. 


24* 


—oQxO oes 7 


188 


'81)631199 
leds 
Tepy 


*S18jUn[0A 
snjoe[r[ogut 
O'€LIOUIQUI 


euore1 


euornei 


'Sijejruoq 
SI)U3L10A 
sryejrun 


wowipnjjmuas xod * ^ * nuJ0j0D 2)./0 Ut S01 SsUOplA 50£020jdu0]400 O[n0O * * snjsn( jn 
"Ume(q ui jtpuoose wowibpw iod * * * * njoo40 vmuob1jojui UY soi suopIA siuow O[noo suofj]ojur jn ouroq — 142401j2]dw02 
wnibusoa 1od * * vinjeu nos €:20d$ pns UI SO1 SUODIA S»/.(D9 O[ROO  D.0]D9.00 3n 


uourpnjgguus 42d. 4njbo] s'ejrutiy oub ur 'snjsn( snjtads sruuro wmnagp»jgqoqui wnuop pe n 
* wtouibpwa. 42d. ng03u9520.(d2.. s'ejrutag, onb ur 45572072242 sQUUIO. * * wn21014 tung2ofqo ve 3n 4 umoq p? njeurpio — :42u0:1)0u:p.to 


euonei *wuun6nsoa 4ed 220»j2.4 s€jruurp *€nb uri *2.00202.2 STuUlO wmi02420 wudibwidd pe 3n 
LLVAWAOSNOO IGNONW SOLLOL WNOLLVNIGQUHO LH X4NOLLA'IdWOO 4G TIX O 


?Ijueoros nos 'oejep sueia 


'SiSolopus 


| W.LO)RDD 
€VI3UOI0SUOO 


l| ouInjuu 


'80p01400 2u 1jOWw, 39 w40Q 0D012u2108 Oub:2 9p — ov?ur[drostp 


wn2dooop.d 
144001012]. 22 2302$2.(0. — o€1njeu 


' ^ t Unuoq 
91 ur umjvp e[IqIsrA 


*e10dioo ur 'snAmnooxe 


ejejunjoa ur 'enamnjeaedur 


"umssrunoId o[rqistAur | tuuouq juns rye 
| ' * * $njou 


'810J 1jdi108 L1qi| ureuorjTu309 pev 'srureo nos *10L10]XO 


E ; ; * * * SHSU2S 
'snjurt ndrros niqip ureuorjugsoo pe 'smuour nos '*10Li0jut 


"WAOILONAfNOO KülLOL TV KülNVOO 'SSINIMOH 4NOLLOQndONd 4G TX 


prono 


189 


"uoupnjyuus xod 
wuuibpw? 10d ? wineqp ur 31pueosu mb *.00;dw402 eumuoq ur —  w2u0ojduoo. peonb 
wnibisoa 1ed 


'opngunuus sufe 3n * * »jsnÜ pumup sIuuo 
obpw sufe qn * * * $5220g]2ju? STUUIO 5 .»0wp.:0 Wwmeqp pe — :42u0g0Uip:0 pvonb 
umnibgsoa sufe jn * *." * 0.0020242 SIUUIO 


"wnjounfuoo 120? peonb 


snd.o0 peonb » vjonpoid 31 —  supuwnt 
ungsiads peonb . 
"UI97€318010gJO pe Ipunur €1n3v047) 
UlojvjISODnjJIA p* 3 p j 9Iuoq sioguw ur 220uLufuo2 
unjuun : j . 
UIoUOIjUI D'* ! sieur sipogue ut oguund 
urojejun[oA pe 
qm — 22595"? V oryods. ur 
*O'9ATjOQ[O , ; 
Host ewnuejod ej31ed xo 
Siu m3vu ; 
€enburdoid ordrourid ourud jonpo.d 
o€npiArpur d 
' s f o9wnuegsqns ejred x 
SIUUruoo HUTIS ARS PEIUS e 
'Djuu.to * * oumssrjuo[oAouoq i240125npo.(d. peonb 
020ut$2p * " " " Ourrssrjuerdes » ordrounid € 3mj —- »2.t0d.c00 
020049 * ' ' " ouussmuejod 
0$ 402d0.d. i: 
2$ wunpunoos e oqueSe *'ougsssnoof.od 
E: otdrourid v 3so * * * o1ouoS ul 
ouu.d 


"HQLI9V IGNANW VHÜOLVWHO Hg VüO NI 


SILUgVd II SOfüH 


SIIVHHNWO V'IOSVL 


IIL PARS, 


IN QUA DE CORRUPTELA PECCATI AGITUR. 


CAPUT I. 


De origine mali in communi. 


(Peccatum est defectus, — non habens causam efficientem, sed deficienlem: — est corruptivum modi, speciei et ordinis: — est & 
voluntate, — et in voluntate.) 
S) dgitur Praedeterminatis igitur breviter? aliquibus de Trinitate Dei et creatura mundi, 


ed. 1484. 


» Ang, restat nune aliqua" breviter tangere de corruptela peccati. De qua tenendum est? in 
om. ibid. 


o Ew o» Summa, quod peccatum non est essentia? aliqua (I), sed defectus et corruptela (August. 

3» wawa (Oe& naf. mal? c. 4), qua scilicet corrumpitur modus, species et ordo in voluntate creata; 
ac per hoc peccati corruptio est contraria ipsi bono, non tamen habet esse nisi in bono, 
nec ortum trahit nisi a bono. Quod quidem bonum est liberum arbitrium voluntatis, 
et ipsum nec est summe malum, cum possit velle bonum, nec summe bonum, cum pos- 
sit declinare in malum. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia primum principium, 
9Sépsne eum sit ens a seipso, non ab alio?, necesse est, quod sit ens propter seipsum, ac per 
Du "hoc summe bonum, nullum prorsus habens defectum. Non est igitur? aliquid, nec esse 

potest, quod sit primum et summe malum; quia principium primum dicit summum com- 
5) Swmwplementum, et summe? malum dicit defectum permaximum. Quoniam ergo primum 
principium, uf summe ens et completum, nec in essendo nec in operando deficere po- 
) Qus »etest: nec" summe malum est, nec aliquod malum est, nec aliquo modo malum prin- 
cipiare potest; quia tamen omnipotens est, potest bonum de non esse in esse deducere, 
j$wieimetiam sine adminieulo alicujus materiae. Quod et fecit?, cum creaturam finxit, cui de- 
) ree. dit esse, vivere? intelligere et velle. Quae quidem, quia a summo bono fuit acsitdons 
triplieis causae habitudinem, oportuit, quod haberet in sua substantia et voluntate mo- 
dum, speciem et ordinem. Nata ergo fuit agere opera sua a Deo, secundum Deum et 
propter Deum; et hoc secundum modum, speciem et ordinem sibi insitum '. Sed quia 
de nihilo fuit et defectiva, potuit deficere ab agendo propter Deum; ut scilicet aliquid 
faceret propter se, non propter Deum; ac per hoc nec a Deo, nec secundum Deum, 
nec propter Deum: et hoc est peccatum, quod est modi, speciei et, ordinis corruptivum *., 
Quod, quia defectus est?, non habet causam efficientem, sed deficientem *, videlicet de- 
fectum voluntatis creatae". Quia vero corruptio est, et non nisi boni', et omnis cor- 
ruptio in re corruptibili est, ideo nonnisi in bono est'; ac per hoc cum voluntas libera 


(I De Maniehaeorum dualismo vide superius part. II. cap. I. not. II. 


PARS III, 1. 191 


corrumpat in seipsa modum, speciem et ordinem", deficiendo a vero bono", peccatum 
omne, in quantum hujusmodi, est a voluntate, sicut a prima origine", et est in volun- 
tate, sicut in proprio subjecto"; quod quidem facit voluntas, quando sua defectibilitate, 
mutabilitate et vertibilitate " noh bono indeficiente et — inhaeret bono uia 
commutabili". Ex quibus colligitur, quod peccatum non est appetitio malarum rerum, 
sed desertio meliorum ", et ideo im appetitu voluntatis est modi, speciei et ordinis cor- 
ruptivum ", ac per hoc adeo voluntarium (Aug. de vera relig. c. 15); quod si non est 
voluntarium, jam non est peccatum. His autem praeintellectis, manifeste cadit impietas 
Manichaeorum, ponentium summum" malum" omnium malorum principium primum Boperm. ^ 
(Aug. de moi ib. Manich. l. 2. c. 2. seq.). Apparet etiam, quae sit mali origo, et quid 

mali subjectum. 


1 Inhaesit 


» 


Ap Carvur I. 


! ,Deus universa propter semetipsum operatus est (Prov. 
16, 4), ità quod, cum sit summa potestas et majestas, fecit 
omnia ad sui laudem; cum sit summa lux, fecit omnia ad 
sui manifestationem; cum sit summa bonitas, fecit omnia 
ad sui communicationem. Non est autem perfecta laus, 
nisi adsit qui approbet; nec est perfecta manifestatio, nisi 
adsit qui intelligat; nec est perfecta communicatio bonorum, 
nisi adsit qui eis uti valeat. Et quoniam laudem appro- 
bare, veritatem scire, dona in usum assumere, non est 
nisi solummodo rationalis creaturae; ideo non habent 
ipsae ereaturae irrationales immediate ad Deum ordinari, 
sed mediante creatura rationali; ipsa autem creatura 
rationalis, quia de se nata est laudare et nosse et res 
alias in facultatem voluntatis assumere, nata est ordinari 
in Deum immediate." 2. dist. 16. a. 1. q. 1. 

? ,Modus, species et ordo considerantur in eadem re, 
secundum diversas comparationes, sive relationes ad idem. 
Attenduntur enim in unaquaque creatura, secundum quod 
ipsa est vestigium Creatoris, quod quidem vestigium con- 
sistit in comparatione creaturae ad Creatorem secundum 
triplex genus causae, ita quod modus attenditur secundum 
comparationem creaturae ad Creatorem in ratione causae 
efficientis, species in ratione exemplaris causae, et ordo 
in ratione finalis causae. Et quia quodlibet ens, quantum- 
cumque modicum, habet istam comparationem ad Deum, 
in quolibet ente creato reperiuntur haec tria. Juxta hune 
igitur modum attendendum est, quod creatura rationalis 
et ost natura, vel creatura quaedam, et est ulterius, praeter 
alias creaturas, operans per voluutatem; et utroque modo 
habet comparari ad Deum, et utroque etiam modo habet 
reperiri in ea modus, species et ordo, utroque etiam modo 
habet circa eam reperiri malum, quod est istorum trium 
corruptivum. Sed malum culpae proprie habet consistere 
cirea ipsam, secundum quod est voluntarie operans; et 
ideo privare habet modum, speciem et ordinem, secundum 
quod consistunt circa ipsam voluntatem, ut est voluntarie 
operans. Voluntas autem, cum habet modum, speciem et 
ordinem, sieut debet, bona est. "Tune autem voluntas 
nostra bona est, quando in movendo, sive operando, con- 
tinuatur divinae voluntati, ut principio moventi, et con- 
formatur ei, ut regulae dirigenti, et unitur ei, ut fini quie- 
tanti: et in primo attenditur modus, in secundo species 


et in tertio ordo, seeundum comparationem in triplici ge- 
nere causae. Quandocumque vero aliquis peccat, neces- 
sario discontinuatur a Deo, tamquam a principio movente, 
quia Deus nunquam movet ad peccatum; discordat a Deo, 
tamquam a regula dirigente; et elongat se et deordinat 
se a fine quietante, ponens creaturam finem. Et in omni 
peccato necesse e$t ista iria concurrere. Et sic patet, 
quod omne peccatum corrumpit circa voluntatem haec 
tria, scilicet modum, speciem et ordinem, simul et inse- 
parabiliter.^ 2. dist. 35. «a. 2. q. 1. — ,Cum illa tria . 
prout privantur per malum culpae, sunt conditiones ejusdem 
bonae voluntatis, non solum sunt ab invicem inseparabiles, 
verum etiam aequales, et aequaliter privantur per quodcum- 
que malum culpae. Quodlibet enim malum culpae in tan- 
tum deordinat, in quantum facit Deo dissimilem; et in 
quantum facit Deo dissimilem, in tantum elongat a Deo, ita 
quod quemadmodum gratia aequaliter reddit animam ordi- 
natam et speciosam et potentem in bonum, sic tantum vel 
magis culpa deordinat ipsam, et dejicit in malum. Et quem- 
admodum in gloria similiter est adaequatio dotium, sic etiam 
in culpa aequaliter fit privatio horum trium." lbid. q. 2. 
Malum, sive peccatum, dupliciter potest accipi, uno 
modo abstractive, alio modo concretive. Secundum autem 
quod malum dicitur concretive, sic concernit illud, quod 
deformat vel aliquam actionem, vel aliquam substantiam; 
et sic dicitur malum res mala, utpote actio mala, vel 
anima mala. Et hoc modo malum aliquid est, et habet 
esse naturae... Contingit iterum loqui de malo, sive de 
peccato, abstracte; et hoc modo malum, sive peccatum, in 
recto, sive praedicatione formali, non est aliquid, sed nihil, 
quia non est ens, nec bonum, sed privatio boni. Quamvis 
autem malitia, vel peccatum, nihil sit in recto, in obliquo 
tamen alicujus est, et alicujus ut oppositi, et alicujus ut 
subjecti. Alicujus ut oppositi, utpote boni, malum enim 
est privatio boni. Et quia sic est privatio boni, ut tamen 
non sit omnimoda boni annihilatio, sic privat bonum, quod 
relinquit bonum; unde sic privat bonum gratiae, quod 
relinquit bonum naturae; sic privat actum, ut relinquat 
aptitudinem; sic privat bonum quantum ad effectum, ut 
tamen in subjecto relinquat debitum. Et ideo malum ab- 
stractive sumptum, formaliter loquendo, privatio est; et 
ideo nihil est. Est etiam alieujus entis ut subjecti, quia 


192 


est in aliquo ente, non enim est omnimoda privatio, sive 
annihilatio.^ 2. dist. 34. a. 2. q. 3. 

* ,Quaelibet creatura vertibilis est per naturam, si 
sibi relinquatur. Si quaeritur causa hujus, dicendum, quod 
hujus versionis cum sit defectus purus, non est reddenda 
causa efficiens, vel reducens in non esse, sed solum de- 
ficiens. Propter quod notandum, quod natura dicitur na- 
turalis origo; origo autem creaturae est ex nihilo, et est 
ex suis principiis. Secundum hoc dupliciter dicitur aliquid 
ipsi ereaturae naturale, vel quia inest ei ex eo, quod est 
ex nihilo, vel quia inest ei ex eo, quod est ex suis prin- 
cipiis. Et quia nihil nullius est causa efficiens, sed de- 
ficiens; ideo proprietates, quae insunt creaturae, ratione 
ejus quod est ex nihilo, non sunt positiones, sed defectus, 
nec sunt à virtute, sed a defectu virtutis, nee habent cau- 
sam efficientem, sed deficientem; et tales sunt vanitas, in- 
stabilitas, vertibilitas. Si ergo quaeritur, a quo est ver- 
tibilis creatura, dico quod non ab aliquo efficiente, sed 
per defectum in seipsa. Secundum autem quod naturale 
dieitur inesse rei per propria et intrinseca principia, sic 
non dicuntur naturaliter inesse privationes, vel defectus, 
sed habilitates; et ideo hoc modo accipiendo naturale, 
nulla creatura est vertibilis in non esse; nee tamen dici- 
tur invertibilis naturaliter, quia naturale est in quod po- 
test natura; sed principia rei non possunt in rei conser- 
vationem, nec in conservationem sui; et ideo invertibilitas 
non est hujusmodi naturalis. Nec tamen est contra na- 
turam, imo est ei consona; quia omnis natura appetit sal- 
vari, quamvis ex se non possit, et maxime illa creatura, 
quae appetit beatificari; et haec est illa, quae ad Dei 
imaginem facta est. Et quia desiderium naturae non est 
frustra, ubi deficit natura, supplet Dei gratuita influentia. 
Et sic patet, quod vertibilitas inest per naturam, sed inver- 
tibilitas per gratiam." 1. dist. 9. p. 1. a. 2. q. 2. ad 6. 7. 8. 

* ,Malum est a' voluntate deficiente; hoc potest in- 
telligi tripliciter. Propter quod notandum, quod triplex 
defectus reperitur circa voluntatem, unus quidem natura- 
lis, alius culpabilis et tertius poenalis.  Naturalem de- 
feetum voco ipsam defectibilitatem, quae inest voluntati 
hoe ipso, quod ex nihilo. Defectum culpabilem voco ipsum 
peeeatum.  Defectum poenale illud damnum, sive nocu- 
mentum, sive laesionem, quae consequitur ad illud... 
Malum culpae est a voluntate deficiente defectu naturali, 
ita quod ille defectus praeambulus est ad culpam, nun- 
quam enim voluntas posset in volendo bonum deficere, 
nisi vanitatem et defectibilitatem in se haberet. Similiter 
malum est & voluntate deficiente defectu poenali, ita quod 
ille defectus est culpae annexus, nunquam enim est de- 
decus peccati sine decore justitiae. ^ Verum est ctiam, 
quod malum culpae est a voluntate deficiente defectu cul- 
pabili, non tamen alia culpa, sed eadem diversimode com- 
parata, eadem enim est culpa, qua deformatur voluntas 
et ejus interior actio. Unde sic conceditur malum esse 
& voluntate deficiente, sicut actus a substantia agente." 
2. dist. 34. a. 1. q. 2. 

$ ,Peecatum corrumpit, et aliquo bono privat. Cum 
enim per peccatum fiat animae deformatio et obscuratio, 
nec possit intelligi aliquid deformari vel obscurari sine 
amissione alieujus luminis et pulchritudinis, necesse est 
intelligi per peccatum aliquod in nobis bonum corrumpi. 


PARS III, 1. 


Ad quod intelligendum, notandum est, quod peccatum non 
est qualiseumque privatio, nec cujuscumque boni, nec in 
quacumque creatura reperta, sed peccatum, sive culpa, 
privatio est justitiae. Justitia autem, ut dicit Anselmus, 
est rectitudo voluntatis. Voluntas autem est in sola ra- 
tionali creatura, ac per hoc et justitia; et sicut justitia 
est voluntatis rectitudo, sic culpa, quae injustitia est, est 
voluntatis obliquatio. Sicut igitur per obliquationem fit 
declinatio a rectitudine, et quaedam rectitudinis extermi- 
natio; sic in culpae commissione fit in anima quaedam 
rectitudinis ademptio, sive corruptio. Et est attendendum 
quod, cum ad rectitudinem voluntatis tria concurrant, 
scilicet ipsa potentia rectitudinabilis, et ipse habitus re- 
ctitudinis, et ipsa habilitas media, peccatum non corrumpit 
ipsam potentiam, secundum quod potentia est, nec sim- 
plieiter, nee secundum quid, ipsum vero habitum recti- 
tudinis simpliciter tollit, ipsam vero habilitatem mediam 
quodammodo corrumpit, et quodammodo relinquit; ergo 
potentiam nec diminuit, nec aufert, justitiam simpliciter 
tollit, habilitatem vero mediam diminuit, dum homo per 
peccatum minus et minus redditur ad rectitudinem justi- 
tiae habilis, secundum quod linea, quae magis et magis 
eurvatur, minus est habilis ad dispositionem rectitudinis." 
2. dist. 35. a. 1. q. 1. 

' ,Malum omnino a bono separatum non potest esse, 
quia malum fundatur in bono." 2. dist. 84. a. 2. q. 1. — 
Malum substantificatur in bono, et non modo in bono, 
sed in bono sibi opposito quodammodo, non tamen in 
opposito formaliter et directe." — ,AÀd praedictorum in- 
telligentiam est notandum, quod bonum in creatura dici- 
tur per ordinationem ad finem; unde bonum dieitur 
quod est ordinatum in finem. Ordinatio autem íria re- 
spicit, aut ipsum ordinabile, aut illud, secundum quod est 
ordinabile, aut illud, per quod ordinatur. Et secundum 
hoc triplex reperitur in bonis bonum, scilicet bonum, quod 
est ordinabile, et hoc est naturale; et bonum, per quod 
ordinatur, et hoc est virtus vel gratia; et bonum, secun- 
dum quod natura ordinabilis est a gratia, et hoc est ha- 
bilitas media. Intelligendum est ergo, quod malum eulpae 
ei bono, quod est ipsa natura, vel substantia, non oppo- 
nitur, quia ipsam substantiam non corrumpit, ut dicit Dio- 
nysius: Nihil existentium corrumpitur in eo, quod est 
essentia vel natura. Ei autem bono, quod est virtus et 
gratia, simpliciter et directe opponitur; unde mutuo se 
expellunt, et simul esse non possunt. Ei autem bono, 
quod est habilitas media, quodammodo opponitur, et quo- 
dammodo non. Nam illa habilitas media habet comparari 
ad naturam, cujus est, et ad gratiam, ad quam est. Et 
secundum quod comparatur ad naturam, cujus est, sic non 
habet oppositionem ad malum, quoniam habilitas illa, ut 
erat talis naturae, indifferens erat ad bonum et ad malum; 
et sic est subjectum mali. Ut autem comparatur ad gra- 
tiam, sive virtutem, vel etiam ad finem, ad quem est, sic 
habet oppositionem ad malum, nam malum tollit rectam 
ordinationem ad illud, ad quod est, et reddit minus et 
minus habilem. Quoniam igitur malum culpae primo et 
prineipaliter cirea habilitatem consistit, et habilitas poten- 
tiae opponitur ipsi malo, cum malum reddat ipsam poten- 
tiam inhabilem; hinc est, quod Augustinus (Ench. 13) dicit, 
quod malum habet esse in bono sibi opposito." Ibid. q. 2. 


PARS III, 1. 


? ,Modus, species et ordo, qui attenduntur secundum 
habilitatem ad bonum, in voluntate nunquam possunt per 
peccatum corrumpi totaliter.^ — ,Et ratio hujus est, quia 
habilitas non minuitur alicujus partis ablatione, sed elon- 
gatione, non secundum id, quod est, sed secundum id, ad 
quod est, hoe enim modo culpa illi habilitati opponitur." 
2. dist. 35. a. 2. q. 3. 

?* ,Aliquod malum contrariari alieui bono dupliciter 
potest intelligi. Aut in se, et secundum formam, aut in 
suo effectu, et in operatione. Primo modo malum non 
potest contrariari summo bono, cum illud sit bonum per 
essentiam, cui nihil omnino est contrarium. Secundo vero 
modo quodam pacto potest contrariari, et quodam pacto 
non. Nam dupliciter potest aliquis repugnare alicui in 
suo effectu, aut quia repugnat ex parte virtutis ipsius 
agentis, aut quia repugnat ex parte idoneitatis ipsius 
suscipientis. Primo modo nihil potest repugnare Deo in 
suo opere, quoniam virtus Dei omnipotentissima est; et 
ideo nullum potest invenire obstaculum. Secundo modo 
subdistinguendum est, quia nocumentum inferre effectui, 
hoc potest esse dupliciter, aut simpliciter et universaliter, 
aut in parte. Primo modo nihil potest conirariari Deo 
in opere suo. Tantus enim est, et talis ordo universitatis, 
quem ei Conditor dedit, ut à nullo possit malo perturbari, 
secundum quod in pluribus locis vult Augustinus (Hb. 3 
de lib. arb. c. 12 et seq. tribus; et 11 de civ. Dei c. 18 et 
seq.). Ultimo vero modo aliquid potest repugnare Deo in 
effectu suo, quia per malum bene contingit aliquem Dei 
effectum reddi minus habilem ad susceptionem divinae in- 
fluentiae, ad obtentum perfectionis et beatitudinis, ad quem 
ordinatur ex sua primaria conditione. Et sie patet, quod 
uno modo malum potest dici contrariari Deo in suo 
effectu .. . aliis vero modis non.* 2. dist. 35. a. 1. q. 3. 

1? ,Malum culpae, de quo est hic sermo, quod quidem 
consistit circa rationalem creaturam, tripliciter potest circa 
ipsam consistere et considerari. Aut quantum ad ex- 
teriorem effectum, aut quantum ad interiorem, aut quan- 
tum ad habitum. Malum enim, sive peccatum, dicitur ali- 
quando actus exterior, aliquando actus interior, aliquando 
habitus. 
randi in actu est mala, et habilitatio sive habitualis affectio 
ad furandum est mala. Secundum igitur quod malum 
dicitur opus exterius, sic nec est primum in genere entis, 
nec in genere mali, quoniam actus exterior causatur ab 
actu interiori, et malitia aetus exterioris a malitia volun- 
tatis interioris. Secundum autem quod malum dicitur ma- 
lus habitus, similiter nec est primum in genere entis, nec 
in genere mali. Nam malus habitus a malo actu causatur, 
quia enim mala facimus, mali sumus. Secundum autem 
quod malum dicitur malus actus interior, sic potest esse 
primum in genere mali, sed non in genere entis. In ge- 
nere mali potest esse primum, sicut patet in prima deor- 
dinatione voluntatis Luciferi, ante quam nulla praecesserat 
malitia, nec tamen potest esse principium in genere entis. 
Actus enim omnis à potentia procedit, et posterior illà est, 
sicut effectus est posterior causá. Et quoniam potentia 
illa bona est et de genere bonorum, patet quod malum 
originem habet a bono." 2. dis(. 34. a. 1. q. 1. 

'! ,Peccatum est corruptio consistens circa voluntatem 


et ejus actum, cum sit obliquatio a rectitudine justitiae; 
S. Bonaventurae Breviloq. 


Unde actus furandi est malus, et voluntas fu- 


193 


voluntas autem in actu suo est instrumentum seipsum mo- 
vens. Unde quando voluntas ad aliquid movetur libere, 
si moveatur, vel afficiatur inordinate, illa inordinatio re- 
spicit et voluntatem moventem et voluntatem | motam 
(Anselm. /ib. de concor. praescien. et lib. avb. long. ante 
fin.): quia voluntas, dum inordinate afficitur, inordinate 
movet et inordinate movetur. Quoniam igitur culpa, prout 
consideratur in actu, nihil aliud est, quam motus volun- 
tatis inordinatus, et ad illum motum concurrit actio et 
passio; non tantum est corruptio actio, imo etiam corruptio 
passio. Nam et inordinatio, qua anima se deordinat, et 
inordinatio, qua anima deordinatur, utraque est culpa dif- 
ferens comparatione, una tamen per essentiam. Et quia 
quales sunt actus, tales sunt habitus, maxime cum habitus 
generantur ex actibus, sicut est in genere malorum habi- 
tuum; hinc est, quod deformitas, vel privatio in voluntate 
relicta, et habet in se aliquid correspondens actioni, et 
aliquid correspondens etiam passioni. Nam voluntas, dum 
peccat actualiter, efficitur inhabilis, et in quantum habet 
rationem moventis, ei in quantum habet rationem moti: 
et ita culpa, considerata ut in habitu, et in quantum re- 
manet in anima post actum peccati, et est corruptio, sive 
privatio correspondens actioni, et est corruptio, sive pri- 
vatio correspondens passioni. Et sic eadem culpa est 
corruptio, sive privatio boni, non solum active, sed etiam 


passive dicta, secundum veritatem loquendo; secundum 


appropriationem vero corruptio illa, in quantum est active 
intellecta, tenet mere rationem culpae, in quantum vero 
passive dicta, tenet rationem poenae. Quia in quantum 
est active dicta, tenet rationem voluntarii, in quantum vero 
passive, rationem involuntarii; nec ista sunt incompossi- 
bilia cirea eamdem actionem et motum. Nam expresse 
videmus, quod in eadem actione corporali una et eadem 
actio et delectat et laedit, et per consequens contristat; 
sicut. cum seabiosus scalpendo cutem suam dilaniat, et 
dilaniando delectatur, et dilaniando etiam laeditur, quod 
unum placet, et reliquum displicet. Similiter et in eadem 
actione spirituali est aversio ab incommutabili bono, et 
conversio ad commutabile bonum ; et conversio placet, et 
aversio displicet. Sic in proposito intelligendum est, quod 
eadem culpa potest dici active et passive; prout tamen 
active dicitur, proprie tenet rationem culpae, in quantum 
vero passive, tenet rationem poenae. Concedendae sunt 
igitur rationes ostendentes, quod aliqua corruptio passio, 
utpote illa, quae est rectitudinis privatio, culpa est." 
2. dist. 35. a. 1. q. 2. 

1? ,Impossibile fuit hominem, vel aliquam creaturam 
rationalem, per naturam habere liberum arbitrium in- 
flexibile ad malum; hoc enim repugnat naturae ipsius 
creaturae rationalis, et a parte principii initialis, et a parte 
termini finalis. Et hoc patet sic. Si enim liberum arbi- 
trium creaturae rationalis fieret naturaliter ad malum in- 
flexibile, aut hoc esset propter ipsius arctationem ad bo- 
num, aut propter ipsius determinationem. Si propter ar- 
ctationem, ut sic faceret bonum, sicut lapis tendit deorsum, 
jam certe liberum arbitrium nec esset liberum, nec opus 
ejus esset laude dignum; et ita ineptum esset ad finem, 
propter quem est factum, videlicet ad laudis et gloriae 
praemium assequendum. Si autem inflexibile esset ad 
malum propter determinationem, quia sie potens esset per 

25 


194 


propriam naturam in bonum, ut non posset deficere in 
malo, sicut est de libero arbitrio divino, quod ad sola 
bona determinatum est, jam tale liberum arbitrium careret 
vanitate per naturam suam; ergo jam non esset creatura, 
nec productum ex nihilo, cum omnis creatura vanitati 
subjecta sit (Itom. 8, 20): et ita hoc esset contra naturam 
principii initialis, quantum ad id quod dicimus, creaturam 
rationalem ex nihilo esse productam. Repugnante igitur 
natura rationalis ereaturae et ex parte initialis principii 
et ex parte finalis termini, impossibile fuit hominem, vel 
aliam quamcumque creaturam rationalem, liberum arbi- 
trium habere per naturam ad malum inflexibile." 2. dist. 24. 
p. Load. qd 

13 ,Id, quod est malum, est secundum intentionem 
etiam sub ratione mali simpliciter, sed ut bonum sibi; nam 
ut malum simpliciter et sibi, id nemo intendere potest." 
2. dist. 34. a. 1. q. 3. 

^^ ,Malum, secundum Augustinum (lib. 1. Enchir. ad 
Laur. c. 11. ac seqq. 3; ac lib. 1. de nat. bon. c. 4), non 
est natura aliqua, sed privatio boni, mali nomen accepit. 
Manichaeus non potest intelligere malum esse privationem, 
Sed ponit naturam esse aliquam; ideo necesse habet ponere 
mali principium, et sic duo principia, cum mali non possit 
esse principium nisi malum, in quantum tale; bonum vero 
est diffusivum sui. Cum enim unitas sit indivisio entis, 
veritas indivisio entis et esse; bonitas addit adhuc super 
hoc, quia est indivisio entis, et esse et agere; et illud 
agere est sese diffundere et communicare. Deus autem 
omne quod agit, agit à se, secundum se et propter se; 
quia agit à se, dat modum; quia secundum se, dat spe- 
ciem; quia propter se, dat ordinem, quia omne bonum 
habet modum, speciem et ordinem; horum autem privatio 
est malum. Cum autem causa sit tantum agens, ut Deus; 
et tantum acta, ut irrationabilia; et agens et acta, ut ra- 
tionabilis creatura ; horum privatio in causa tantum agente 
non potest esse; in causa tantum acta potest esse, eb est, 
sed sine culpa; in causa vero agente et acta est cum 
culpa, quia si deficit, hoc est ex culpa sua, cum possit 
suam actionem ordinare, et ab ordine pro sui libertate 
arbitrii deficere. Creatura enim rationalis et a Deo est, 
et de nihilo est; quia est a Deo, est ipsius imitativa, et 
imitando Deum in actione sua, si agit à Deo et secundum 
Deum et propter Deum, ut constituat Deum suae actionis 
principium, exemplar et finem; tunc ejus actio bona est, 
habens modum, speciem et ordinem. Quia vero de nihilo 
est, potest ab his deficere, et hoc facit, cum se nimium 
diligit, ut quando debet constituere Deum finem, et agere 
propter Deum, constituat propter se et a se, et sic deficit 
ab ordine rectae actionis; et talis defectus est malum 
causatum & propria reputatione et proprio amore. Habe- 
mus igitur, quid sit malum, quia defectus modi, speciei 
et ordinis; unde sit, quia a voluntate deficiente; et quare 


PARS III, 1. 


in sola creatura rationali utente libertate arbitrii, propter 
quam potest a recto ordine obliquari.^ Supplem. vo. 1. 
Serm. de Semin, n. 42. 

15 ,Cum gratia sit accidens, non potest esse praeter 
subjectum, in quo est; et cum in subjecto, in quo est, 
non possit simul cum culpa subsistere, et ipsi subjecto, 
in quo est gratia, contingat culpam inesse; necesse est 
gratiam esse quid corruptibile. Rursus, cum gratia non 
producatur ex aliquo materialiter, sed sit simpliciter do- 
num gratuitum, et omnino desursum descendens a Patre 
luminum (Jacob. 1, 17); et omne quod corrumpitur, in id 
cedat, unde producitur; necesse est gratiam, sicut ex ni- 
hilo producitur, sic etiam in nihilum redigi, cum corrum- 
pitur. Talis autem modus corrumpendi non solum com- 
petit gratiae ratione sui initii, sed etiam ratione esse pro- 
prii, sive modi existendi. Ratione, inquam, sui initii, quia 
sicut. ex nihilo producitur, ita in nihil redigitur; quem- 
admodum in aliis accidentibus consimiliter reperitur, quod 
in id redeunt, unde exeunt, cum producuntur. Competit 
etiam hoc ei ratione esse proprii, sive modi existendi. Quo- 
niam eum gratia non causetur ex principiis ejus, in quo 
est, sed aliud habeat pro subjecto, aliud pro causa, quem- 
admodum cum lumen corrumpitur, vel similitudo in spe- 
eulo, vel ipsa species in anima, non corrumpitur illud, 
in quo est, nec redit ad illud, a quo est, sed, quantum 
est de se, in nihil cedit; sic gratia, quia non habet esse" 
in anima per modum naturae, sed per modum habitus, 
nec ex principiis animae producitur, cum corrumpitur, in 
nihil redigitur. Et propterea peccatum, in quo fit gratiae 
corruptio, dicitur esse nihil, et inter omnes corruptiones 
summo auctori et conservatori omnium bonorum maxime 
displicere dignoscitur." 2. dist. 26. a. 1. q. 4. — ,Cum 
gratia non salvetur nisi ex continuatione influentiae a 
bonitate divina super faciem mentis nostrae, quando anima 
a Deo avertitur per peccatum, influentia non continuatur, 
ei per consequens gratia corrumpitur. Et ideo quodam 
modo gratia per peccatum dicitur corrumpi, non quod 
peccatum agat in gratiam, sed quia, anima per peccatum 
se avertente, et Deo cessante influere, necesse est gratiam 
in se ipsa deficere." Ibid. ad 5. 

1$ ,summum in aliquo genere dupliciter potest dici. 
Uno modo dicitur summum, quo nihil potest esse majus; 
et hoc modo non contingit reperire, neque ponere aliquid 
summe malum, nihil enim est adeo malum, quin possit 
esse pejus, pro eo quod aliquid habet de bono, quo posset 
magis privari; ot ita adhuc pejus esset... Alio modo 
dicitur summum, quo nihil est majus secundum actum, 
sed ipsum excedit inter omnia alia; et sic contingit re- 
perire summum in malis. Nam Lucifer, qui est rer super 
omnes filios superbiae (Job 41, 25), pessimus est super 
omnes.^ 2. dist. 54. a. 2. q. 1. 


PARS IIT, 2. 195 


CAPUT II. 
De primorum parentum tentatione. 
(Deus debuit permittere hominem tentari. — Diabolus volebat et sciebat hominem tentare, — et, Deo permittente, poluit. — 
Dispensationis divinae fuit et assumptio speciei serpentinae in tentando, — et tentatio de praecepto disciplinae; — versutiae diabolioae 


fuit tentationis prooessus.) 


Ad intelhgendum autem, qualiter corruptela peccati intravit in mundum, con- 
siderare oportet lapsum primi parentis, traductionem culpae originalis, et ortum sive 
radicem peccati actualis. Circa lapsum igitur primi parentis haec tria nobis occurrunt 
consideranda, scilicet tentatio diabolica, culpa commissa et poena inflicta. EHaec igitur 
de tentatione sunt tenenda, videlicet, quod cum Deus hominem condidisset" in felicitate » sea «a. 
paradisi in sexu duplici, scilicet. virili et muliebri; diabolus invidens homini, assumpta 
specie serpentina (I) aggressus est mulierem, primo quaerendo: Cur praecepit vobis Deus, 
ne comederelis? secundo asserendo, dicens: Nequaquam moriemini; tertio promittendo: 
Eritis sicut. dài, scientes bonum. et. malum (Gen. 5, 1 ét seqq.); volens ista tentatione de- 
jicere mulierem infirmiorem, et per illam postea prosternere sexum virilem; quod et 
fecit, Domino promittente (II). 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia sicut primum prin- 
cipium est potentissimum in operando, sive in" producendo; sic etiam est rectissimum ,*) ^ en. 
in gubernando; et ideo sic res, quas condidit, administrat, ut eas agere proprios motus 
sinat. Quoniam igitur homo sic factus erat, ut per victoriam pugnae' perveniret ad 
praemium quietis aeternae, licet Deus sciret hominem tentationi succumbere *, debuit tamen 
hominem permittere tentari* ab eo, qui sciret, posset et vellet. Quoniam ergo diabolus, 
qui prius erat sciens et rectus, per superbiam cadendo, factus est versutus et invidus '; 
ideo per invidiam tentare volebat, et per astutiam sciebat; et ideo tentavit juxta quod 
potuit, et Deus permisit". Quod igitur in tentando speciem serpentinam assumpsit 
hoc? dispensationis divinae fuit, ut non solum deprehendi ejus versutia posset, verum 9 mee em. 
etiam ut ex illa effigie versutia diabolica in tentando cuncüs filüs Adae innotescere 
posset. Rursus, quia tentavit de praecepto disciplinae, hoc similiter fuit dispensationis 
divinae, ut sive vinceretur, sive vinceret, cunctis innotesceret meritum obedientiae, sive 
demeritum inobedientiae. Quod autem incepit a muliere, hoc fuit versutiae suae, quia 
facilius est dejicere" minus fortem'. Unde et versutia hostis ex infirmiori parte aggre- o perncere 
ditur civitatem. Similiter modus, quo in tentatione processit, maximae versutiae fuit, 
quia experiendo, impellendo et alliciendo processit. Experientiam enim sumpsit in inter- 
rogatione, impulit in assecuratione, allexit autem in promissione. Primo enim inter- 
rogavit de? causa mandati, ut rationem duceret? in dubium. Secundo autem, dubita- 95 ieu. 


f) Induceret 


tione habita: Ne forte moriamur (Gen. 3, 3), assecuravit ?, ut irascibilem duceret in ^45Fe. 


Eg) Coassecu- 
ravit ibid. 


(I) Ophitae obseuri nominis haeretici saec. II serpentem Evae deceptorem adorabant, utpote qui, ut 
ipsi ajebant, nobis initium fuit scientiae boni et mali. Manichaei quoque, teste S. Augustino (lib. 15. contra 
Fausti c. 9), serpentem commendabant, imo ipsum Christum fuisse effutiebant. 

(II) Zwinglius et Calvinus autumarunt Deum voluisse ac decrevisse protoparentum lapsum; et idcirco 


non tantum permissione, verum etiam voluntate et ordinatione Dei fuisse tentatos. 
25 * 


h) Rationa- 
bilem ibid. 


i) Ad modum 


Dei om. ibid. 


j) Per resti- 
tui ex edit. 
Arg. 


196 


Pans III, 2. 


contemptum.  Terto promisit, ut concupiscibilem duceret in appetitum; et sic his tribus 
modis libertatem arbitrii traheret ad consensum, quae facultas est rationis et voluntatis, 
complectens nihilominus tres praedictas vires, scilicet. rationalem ", irascibilem et con- 
cupiscibilem; respectu quarum diabolus allexit mulierem per triplex appetibile, scilicet 
per scientiam, quae est appetibilis rationali, per excellentiam ad modum Dei?, quae est 
appetibilis irascibili, per suavitatem ligni, quae est appetibilis coneupiscibili; et sic ten- 
tavit omne, quod erat in muliere tentabile, per omne illud, per quod? poterat in ten- 
tationem induci, quod est triplex appetibile mundi, scilicet secundum concupiscentiam 
carnis, concupiscentiam oculorum et superbiam vitae (1. Jo. 2, 16); secundum quae 
iria attenditur omnis tentationis origo, sive a mundo, sive a carne, sive a diabolo. 


Ld 


Ap Carvur II. 


! ,Ad manifestandam Dei potentiam, sapientiam, miseri- 
cordiam et justitiam decuit hominem pocceabilem creari, 
ita ut impugnari et expugnari possit." — ,Etsi ipsa divina 
operatio non indigeat approbatione, pro eo quod quidquid 
Deus facit, bene facit, et recte facit; verumtamen ad ex- 
citandam devotionem in mente fidelium, et compescendam 
rabiem in ore blasphemantium et Deum in suis operibus 
inculpantium, quadruplex potest ratio assignari, quare 
Deus fecit talem hominem, ut possit ab adversario ex- 
pugnari. Et prima est manifestatio divinae potentiae. 
Voluit enim Deus ostendere homini, quia sicut sine eo 
factus non fuerat, ita nec sine ipso persistere poterat. 
Ut igitur homo nosset quod divinum posse non solum- 
modo est omnis potentiae causativum, sed etiam conser- 
vativum, et quod ipsum solum est quod non potest de- 
ficere, nec expugnari; ideo placuit sibi creaturam ratio- 
nalem facere vertibilem et expugnabilem, nec ipsam con- 
firmare, quousque experimento disceret, quod ipse solus 
est, in quo non cadit non posse. Secunda ratio est mani- 
festatio divinae sapientiae. Majoris enim sapientiae est 
ostensivum scire ordinare bona cum malis, et eligere bona 
ex malis, quam ordinare solum bona cum bonis; et 
ideo eum non deceret eum ibi mala facere, debuit talem 


. facere creaturam, quae posset im operando deficere, et 


malum committere, ut Deus mala illa ordinando suam 
sapientiam declararet. Tertia ratio sumitur ex manifesta- 
tone divinae misericordiae, quae potissime manifestata 
estí, cum unigenitum Filium suum traderet ad liberatio- 
nem servi. Quarta ratio sumitur ex manifestatione divinae 
justitiae, quae potissime manifestatur in hoec, quod Deus 
retribuit unicuique secundum opera sua, praecipue in 
aeterna punitione malorum; haec autem retributio ot pu- 
nitio, et praefata misericordiae liberatio non esset, nisi 
Deus creaturam rationalem, et praecipue hominem, in statu 
vertibilitatis fecisset, et ita potentem impugnari et expu- 
gnari; et ideo congruum fuit Deum hominem in statu tali 
facere." 2. dist. 28. a. 1. q. 1. 

? ,Divina praescientia praescit res, sicut sunt eventurae, 
cum nihil praesciat nisi verum; ergo cum praescit aliquem 
peecaturum, cum peccatum non sit nisi per voluntatem, 
praescit istum per voluntatem hoc facere, et praescit aliud 


posse facere; ergo si omne, quod praescit, est verum, 
verum est, quod iste per voluntatem hoc faciet, et poterit 
aliud facere: et si hoc est contingens, ergo si cum divina 
praescientia est contingentia rei, non ergo necossitas." 
1. dist. 88. a. 2. q. 1. fund. 4. 

3 ,Congruum fuit hominem impugnari propter ordinem 
virtutis ad suum actum, boni ad suum oppositum, morbi 
ad suum remedium, et meriti ad praemium." — ,Cum 
Deus posset adversarium prohibere, ne hominem tentaret, 
decuit tamen ipsum permittere. Et ratio .condecentiae 
haberi potest ex rationibus assignatis in praecedenti pro- 
blemate, in quo ostensum fuit quod Deus dobuit facere 
hominem in vertibilitate liberi arbitrii. Praeter has tamen 
rationes assignari potest ratio, primo ex ordine, qui atten- 
ditur ex comparatione virtutis ad proprium actum. Sic 
enim Deus res omnes administrat, ut eas agere proprios 
motus sinat; et ideo tam hominem, quam diabolum con- 
stituit in libertate arbitrii, et i& manwu consilit sut. reliquit 
(Eccli. 15, 14), et. utrumque permisit agere quod voluit, 
sive hune in tentando, sive illum in consentiendo; hoc 
enim competebat regimini in conservatione ordinis, qui 
attenditur ex comparatione virtutis ad proprium actum. 
Secunda vero ratio sumitur ex ordine, qui attenditur per 
comparationem boni ad suum oppositum, in quo gloriosior 
et laudabilior ostenditur virtus ad suum oppositum, sive 
ex ipsa praedicta comparatione, ob quam relucet et magis 
apparet, sive ex cujusdam nobilis triumphi assecutione, 
ob quam fortificatur et vigoratur; ideo ut virtus hominis 
reluceret et proficeret, decuit Deum permittere ipsum ab 
adversario impugnari, quia vel tunc vel post ex ipsa ten- 
tationis impulsione manifestanda erat fortitudo et eminen- 
tia caritatis, de qua dicit Apostolus (Hom. 8, 39), quod 
neque mors, meque vita, neque principatus, neque potestates 
ab ea poterunt separare. Tertia ratio potest sumi ex or- 
dine, qui attenditur ex comparatione morbi ad suum re- 
medium. Quia enim peccatum hominis non debebat carere 
remedio, propter hoc quod tota in ipso humana natura 
erat; sic debuit Deus hominem permittere peccare, quod 
deceret ipsum eidem redemptorem praestare; et ideo magis 
disposuit Deus hominem peccare, alio suggerente ot im- 
pellente, quam voluntate propria ineurvante, qua fortassis 


PARS III, 2. 


incurvatione homo cecidisset, otiam si nunquam adver- 
sarius pestifera suggoessisset. Quarta ratio potest sumi ex 
ordine, qui attenditur per comparationem meriti ad prae- 
mium. Quia enim nemo dignus est coronari, nisi qui certat 
legitime; ideo decuit Deum hominem militem suum in campo 
certaminis prius examinare, quam ipsum in gloria exaltare: 
ot quia examinatio consistit in conflictu et pugna, permittere 
debuit hominem a diabolo impugnari." 2. dist. 23. a. 1. q. 2. 

* ,lIsta duo peccata sunt, quae maxime possident men- 
tem diaboli, superbia et invidia... Mens igitur diaboli 
ab his duobus vitiis possessa, videns hominem in statu, 
quo poterat cadere sub diabolicam potestatem, et in quo 
poterat ascendere ad supernam felicitatem, ex qua ipse 
ceciderat, et ex superbia motus est et ex invidia ad ipsum 
tentandum. Ex superbia namque, ut ipsum sibi subjiceret; 
ex invidia vero, ut ipsum a superna felicitate impediret. 
Et superbia fuit sicut movens primum, invidia vero sicut 
movens proximum et immediatum, esto enim quod non 
possot dominium super hominem acquirere, adhue studuisset 
ipsum a paradisi gaudiis impedire." 2. dist. 21. a. 1. q. 1. 

5 , Ad locutionis formationem tria ista concurrunt, primo 
instrumentorum aptitudo et convenientia, secundo modo 


virtus motiva, et tertio modo virtus directiva, cujus regi-- 


mine servatur vox articulata; et haec tria sunt in homine 
complete a sui natura, in brutis vero animalibus reperiuntur 
incomplete. Habent enim quaedam animalia organa apta, 
licet non complete, ad vocis formationem; habent etiam 
vim sensibilem motivam; habent etiam vim excogitativam 
seu imaginativam, ratione cujus erudiuntur ad aliquas 
voces pronuntiandas, non tamen estin eis complete. Sed 
cum adest vis rationalis, quae possit et regere et movere, 
tune illa potentia incompleta ad actum habet reduci. Et 
sic fuit in illa prima tentatione. Nam diabolus excitabat 
vim motivam, et adjuvabat et dirigebat, ut posset illas 
voces articulatas formare; ita quod serpenti non est data 
nova potestas, sed potestas superior assistebat. Unde 
proprie miraculum non erat, licet quis rationabiliter ad- 
mirari posset, cum esset supra potestatem irrationalis erea- 
turae talia verba formari." 2. dist. 21. dub. 1. 

$ ,Cum diabolus tentare non potuerit, nisi eo quo per- 
missus est modo, divina sapientia illum permisit tentarc 
hominem in effigie animalis bruti, non cujuscumque, sed 
Serpentis; sic enim exigebat congruentia ordinis respectu 
tum operis, tum finis, tum etiam divini judicii.^ — ,Ad 
praedictorum intelligentiam est notandum, quod modus 
ille tentandi non tantum fuit ex diabolica electione, sicut 
dicit Augustinus (41. de Gen. c. 3), sed etiam ex divina 
permissione; non enim licuit diabolo tentare omni modo, 
quo vellet et posset, sed eo modo, quo Dominus permit- 
teret. Concessit autem divina sapientia, quae omnia or- 
dinat et gubernat et permittit, quod diabolus tentaret 
hominem in effigie animalis bruti, et non cujuscumque, 
sed serpentis; sic enim exigebat congruentia ordinis. Quod 
enim homo tentaretur a diabolo in effigie bruti animalis, 
congruum erat, tum respectu operis, tum respectu finis 
intenti, tum etiam respectu divini judicii. Respectu operis, 
quia homo natus est inclinari ad bonum ut nunc, maxime 
ex parte sensibili et brutali; et ideo congruum erat ipsum 
tentari in effigie animalis bruti. Respectu finis intenti 
similiter congruum erat, quia ad hoc ordinabatur tentatio, 


19'l 


ut homo efficeretur similis animali bruto, cum, contempto 
bono incommutabili, adhaereret bono commutabili, et ibi 
quiesceret; et ideo ad haec insinuandum, in specie ani- 
malis bruti debuit tentari. Respectu divini judicii etiam 
congruum fuit, quoniam Dominus justus et fidelis non 
permittit hominem tentari ultra quam possit. Et ideo sic 
patitur diabolum in tentatione latere, ut nihilominus possit 
ab homine deprehendi; et ideo non passus est, quod dia- 
bolus hominem tentaret omnino in specie consimili, et per 
hoc non in specie, vel effigie humana, sed potius brutali. 
Triplex igitur congruentia ordinis exigebat, ut homo a 
diabolo in brutali effigie tentaretur. Hac etiam triplici 
congruentia exigente, permissus est homo tentari a diabolo, 
non in quolibet animali bruto, sed in serpente. Primum 
ratione operis: quia enim tentatio fiebat per suggestionis 
ingressum, quae intrat ad cor ad modum serpentis, et ibi 
virus peccati diffundit, ex quo homo habet spiritualiter 
mori; ideo ut exterior effigies operi responderet interiori, 
congruum fuit hominem a diabolo tentari in effigie ser- 
pentis, cujus est serpere, et. venenum diffundore, et diffun- 
dendo hominem interimere. Respectu etiam finis intenti 
congruum erat: quia enim intendebat diabolus faciem ho- 
minis et caput et superiorem mentem convertere deorsum, 
et totum prosternere, et sic prosternendo ad malum finem 
deducere, proponendo sibi praemium aliquod delectabile; 
ideo permissus est tentare in serpente, qui secundum to- 
tum corpus suum habet terrae in suo incessu adhaerere. 
Congruum etiam erat respectu divini judicii: quia enim 
ex illa tentatione divino judicio inter tentatum et tentan- 
tem debebat inimicitia exoriri; ideo tentatio hominis in 
serpente debuit fieri, quem post lapsum maxime exhorret, 
eti qui maxime sua calliditate insidiatur hominem laedere. 
Et sic patet multiplex congruentia, quare diabolus per- 
missus est hominem tentare in effigie serpentina." 2. dist. 
21. a. 1. q. 2. 

7 ,Non est dubitandum, quin tentatio diaboli a muliere 
inchoaverit, et per eam pervenerit ad virum. Ratio autem 
hujus sumitur ex parte sapientiae Dei, et ex parte astutiae 
diaboli Ex parte sapientiae Dei; Dominus enim tali or- 
dine permisit diabolum tentare, tum propter viri exercita- 
tionem, tum etiam ne mulier haberet excusationem, tum 
etiam propter eruditionem nostram. Propter viri exer- 
citationem , quia ipse adeo fortis erat, et spirituali mente 
praeditus, quod non solum poterat resistere serpentis ten- 
tationi, sed etiam suggestioni mulieris; et ideo fortiori 
tentatione permissus est tentari. Propter mulieris vero 
removendam excusationem primo debuit ab ipsa tentatio 
incipere; nam si vir primo peccasset, cum vir sit caput 
mulieris et dominetur ei, non esset multum mirandum, si 
mulier ei consentiret; imo magnum haberet excusationis 
colorem. Propter nostram eruditionem etiam hoe permis- 
sum est. In illo enim modo tentandi sensibili cognoscimus 
nos modum et progressum tentationis invisibilis; et sicut 
ille a serpente venit ad virum mediante muliere, sic iste 
a sensualitate pervenit ad superiorem portionem rationis 
mediante inferiori. Ex parte similiter astutiae diaboli 
potest sumi ratio. Diabolus enim attendebat mulierem 
esse minoris sapientiae, et debilioris constantiae, et im- 
portunioris adhaerentiae. Quia minoris sapientiae, erat 
facilior ad seducendum; et ideo diabolus seductor per eam 


a) Hoo ABC 
DEFG et 
editt. Arg 


198 


voluit sibi facere transitum aec viam. Quia debilioris con- 
Stantiae, facilior erat ad pervertendum; et ideo diabolus 
expugnator aggressus est hominis civitatem ex ea parte, 
ex qua erat aditus minus munitus. Quia vero importunioris 
erat adhaerentiae, cogitavit diabolus, quod si ipsa primo 
vinceretur, non quiesceret, quousque perverteret virum. 
Unde dicitur de muliere, quod /aqueus est venatorum, et 
sagena cor ejus, vincula sunt manus illis (Eccle. 7, 27). 
Propterea diabolus astutus impulsor incepit a sexu fe- 
mineo. Et sie patet quod, sicut dicit Scriptura, per omnem 


PARS III, 3. 


modum congruum fuit tentationem incipi a muliere, tum 
quia hoc diaboli astutia expetebat, tum quia hoc divina 
providentia disponebat." 2. dist. 21. a. 1. q. 3. 

$ ,Etsi diabolus fortior et astutior esset quam homo, 
in pugna tamen tentationis non erat fortior, immo multo 
debilior, sive ex generali lege tentationis, dum nemo vin- 
eitur nisi volens, sive ex fidelitate Dei, qui non permittit 
aliquem tentari supra id quod possit, immo facit cum ten- 
tatione proventum (1. Cor. 10, 13). 2. dist. 28. a. 1. 
q. 2 ad 3. 


CAPUT III. 


De primorum parentum transgressione. 


(Mulier assensum praebuit tentatori, — et illexit virum. — Transgressio utrique fuit communis, — sed alia ex causa. — In 


uiroque fuit deordinatio à summo usque ad imum.) 


De culpa vero primorum parentum sunt haec tenenda, scilicet quod mulier assen- 


tiens tentationi diabolieae, appetit scientiam et excellentiam ad modum Dei. 


Appetit 


nihilominus experiri iuédiéten: ligni vetiti, et tandem incidit in transgressionem man- 


dati. 


Nec his" contenta, offerendo fructum ligni vetiti, induxit virum, qui nolens suas 


Ave »* delicias contristare, inulieem non corripuit, sed potius consensum praebuit male suadenti, 
et" oblatum pomum gustando, effectus est transgressor divini praecepti. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum a primo principio, 
ut praedictum fuit, datus esset homini duplex sensus et appetitus respectu duplicis libri 


») z om. 


c) Post su- 
perblam in 
edit. Rom. 


et respectu duplicis boni, 


ut secundnm libertatem arbitrii homo posset ad utrumque 


converti; mulier, audita suggestione serpentis exteriori non recurrit ad librum interio- 
rem, qui legibilem se praebet recto judicio rationis, sed potius sensum suum circa ex- 


teriorem librum tenuit, et circa exterius bonum negotiari coepit. 


Et quia sensus ejus 


non accessit usque ad verum infallibile, appetitus ejus converti coepit ad bonum com- 


mutabile. 
suggessit. 


Appetiit igitur, quod diabolus promisit, et ideo consensit, ut faceret, quod 
Appetendo igitur excellentem scientiam, erecta est in superbiam? 


hoc ipso 


"»eerealllecta est ad gulam; ac per hoc tertio prostrata T per inobedientiam. 


blám; Use 
Bier Pene. 


n AB 

GHiketcdit 
Arg. et Nor. 
Erecta est 
et erecta in 
superbiam, 
hoc ipso etc. 
ed. 1484. 
d) Opera- 
tione ed. 
1484. 


editt ATE. 
Aug. Nor. 

f) Ad gustum 
Sive ad con- 
sensum ed. 
1434. 


g) Coepit 
ibid. 


Primum fuit in mente, secundum in sensualitate, tertium in opere? 


Et sicut 


tentatio, ab inferiori incipiens, pervenit usque ad summum, quia ab auditu per appetitum 
pervenit? ad consensum; sic e converso deordinatio, a superiori incipiens, pervenit 


usque ad imum, 


et fecit unum peccatum consummatum, quod in humana natura est 


omnis peccati initium et origo malorum. Nam mulier illecta illexit virum, qui similiter 


s Yer sad librum exteriorem conversus et ad bonum commutabile, nimis appretiando mulieris 


consortium et suae societatis solatium, nec mulierem voluit corripere, nec proprias deli- 


clas contristare. 
el peccatum mulieris. 


Et quoniam debuit eam corripere, et non corripuit; idcirco imputatur 
Quia vero noluit suas delicias contristare a se repellendo mulie- 


rem, incepit? nimium diligere seipsum, ac per hoc recedens a divina amicitia, incidit in 


gulam et inobedientiam *. 


Fuit ergo transgressio praecepti utrique communis, licet ex alia et alia causa, 


pAns III, 3. 199 

quia non vir, sed mulier fuit seducta (1. Tm. 2, 14): in utroque tamen, scilicet viro 

et muliere, fuit deordinatio a summo usque ad imum; quia primo in mente fuit" sive?,eoreon 
in? ratione, deinde in sensualitate, et postremo in opere. Ideo? enim uterque prostratus Rug. Nor* 
fuit per inobedientiam, et illectus per gulam, quia uterque erectus fuit in superbiam ;9» e» e 
mulier quidem appetendo et ambiendo, quod nondum acceperat, vir autem nimis amando jj^" 
et appretiando, quod jam habebat. Unde mulier manducando credidit sublimari, Adam 

vero existimans se aliquid magnum et Deo carum, minus graviter credidit se punien- 
dum, nondum enim expertus fuerat rigorem divinae justitiae et severitatis". Et sic 
uterque, dum inordinate erexit se supra se, cecidit miserabiliter infra se, a statu scilicet 
innocentiae et gratiae ad statum culpae et miseriae *. 


Ap Carur III. 


! ,Liberum arbitrium, quoad interiorem actum, a creato 
agente cogi non potest, tametsi induci et impelli possit; 
at quoad exteriorem actum etiam cogi potest." — ,Est 
loqui de libero arbitrio quantum ad actum exteriorem et 
quantum ad actum interiorem, sive quantum ad actum 
proprium et quantum ad actum alienum. Si loquamur de 
libero arbitrio quantum ad actum exteriorem, sic respectu 
talium actuum potest intervenire coactio, potest enim quis 
compelli, u£ genua coram idolo flectat, et ut manibus pro- 
priis thura altaribus imponat vel incendat. Si autem lo- 
quamur quantum ad actum interiorem, qui scilicet est 
velle vel eligere vel consentire, sic respectu talis actus 
potest liberum arbitrium aliquo modo induci, potest et im- 
pediri, sed nullo modo potest compelli. Induci quidem 
potest, quando amat aliud a se, et quod infra se est. 
Unde per oblationem alicujus rei amatae vel ablationem 
potest induci ad consentiendum in aliquid multum efficaci 
persuasione, per quem modum idololatrae tentabant sanctos 
martyres consentire in idololatria, modo promittendo de- 
lectabilia, modo infligendo tristia. Ista tamen inductio 
longe distat a coactione, sicut probat ipse exitus, quia 
nece blandimentis allici, nec tormentis terreri adeo potue- 
runt, ut a veritate justitiae mutarentur. Et sie liberum 
arbitrium induci potest, quia amat aliquid infra se, utpote 
vitam temporalem, vel aliquid consimile, quod potest agens 
ereatum conferre vel auferre. Potest etiam impediri pro- 
pter inclinationem et conjunctionem sui ad corporalem 
naturam, quae subest virtuti creaturae. Unde bene posset 
aliquis alium ita laedere, quod usum liberi arbitrii amit- 
teret, ex hoc tamen liberum arbitrium non cogeret. Coactio 
enim ponit liberi arbitrii actum et usum, sed ligatio vel 
impeditio tollit. Et iterum, impeditio provenire potest ab 
inferiori, coactio provenire habet a superiori; hine est, 
quod liberum arbitrium, etsi possit induci ab agente creato 
ratione boni exterioris amati, et possit impediri ratione 
conjuncti corporis, non potest cogi respectu actus propril. 
Hane enim dignitatem habet liberum arbitrium, ut, in 
quantum liberum, soli Deo sit subjectum; et quia in quan- 
tum liberum nulli agenti creato subest, cum coactio sit a 
superiori, nullum agens creatum potest ipsum cogere." 
2. dist. 25. p. 2. a. 1. q. 4. 

? 2. dist. 22. a. 1. q. 1. 


3 ,Vir in appetibili et principali motivo non fuit con- 
formis mulieri transgrediendo, licet esset ei conformis in 
transgressione mandati divini; uterque enim inobediens 
fuit, sed aliter vir quam mulier ad inobedientiae culpam 
prolapsus est. Non enim vir pomum comedit propter 
appetitum excellentiae in sui assimilatione ad Deum, nec 
propter appetitum sufficientiae in multorum cognitione, 
nee propter appetitum suavitatis in cibi degustatione, sicut 
fecit mulier; fuit tamen in viro quaedam superbia, quae- 
dam avaritia et quaedam lascivia, per quas perductus est 
ad inobedientiam. Quodam enim modo superbivit, dum 
se nimis magni pretii esse apud Deum aestimavit, et tanti, 
ut propter comestionem illius cibi non incurreret gravi- 
tatem alicujus supplicii, sed de facili consequeretur veniam 
de offensa. Fuit etiam quaedam avaritia, dum curiose 
scire voluit quid sibi eveniret, dum cibum vetitum de- 
gustaret. Fuit etiam quaedam lascivia non carnalis de- 
lectationis, sed cujusdam amicabilis affectionis, qua fre- 
quenter fit, ut offendatur Deus, ne contristetur proximus; 
hoc autem fecit Adam, dum comedere voluit, ne suas 
delicias contristaret, hoc est, ne mulierem offenderet; unde 
et Dominus ipsum arguit, quod obedivit voci mulieris: et 
per hoe perductus est ad inobedientiam et transgressionem 
mandati Dei: et haec tria trahuntur ex verbis Augustini 
super Genesim ad literam. Primo enim dicit, quod non 
esí putandum, quod homo dejiceretur, nisi praecessisset 
in eo quaedam elatio comprimenda. Et iterum dicit: Vo- 
luit Adam lignum vetitum experiri, cum non videret mu- 
lierem mortuam, esca illa percepta. Et iterum: Noluit 
eam contristare, quam credebat sine suo solatio contabe- 
scere, et a se alienatam interire. Concedendum est igitur, 
quod Adam non appetiit esse sicut Deus, quemadmodum 
mulier, sicut ostendunt rationes ad hoc adductae. Si au- 
tem dicatur alicubi appetiisse se esse sicut Deus, hoc est 
dictum triplici ratione. Aut quia divinum contempsit im- 
perium, et voluntatem suam divinae praetulit jussioni, et 
se sibi tanquam Deo subjecit, et ex hoe Deo aequiparari 
voluit. Aut dictum est, quia mulier de illo sumpta appe- 
tiit sicut Deus esse, et per synecdochen quod est partis 
attribuitur toti. Unde Sancti quod appetiit alter, frequenter 
loquuntur synecdochice, et attribuunt utrique. Aut potest 
hoc tertio modo dietum intelligi, quia ipse, cum esset 


200 


mulieri praepositus, ipsam non compescuit, unde sibi im- 
putatur culpa mulieris. Mulier autem intelligenda est ap- 
petiisse se esse sicut Deus non per omnimodam aequa- 
litatem, sed per quandam sublimationem in dignitate supra 
humanum modum, quod eum vir non compescuit, imo po- 
tius ejus voluntati paruit, sibi peccatum mulieris imputatur, 
et voluisse esse sicut Deus refertur.^ 2. dist. 22. a. 1. q. 2. 

* ,Peecatum Adae non fuit gravissimum propter in- 
gratitudinem majorem, neque proptér libidinis intensionem, 
sed propter extensam in genere humano maximam laesio- 
nem." — ,Ratione ingratitudinis vir, sed ratione libidinis 
mulier gravius peccavit. Et ille quidem, quoniam ut causa, 
haee vero ut oecasio majus intulit damnum. Sie gravior 
fuit culpa viri ex parte peccantis, mulieris autem ex parte 
peccati.^ 2. dist. 21. a. 3. q. 3.; et dist. 22. a. 1. q. 3. 

5 ,Primum peccatum hominis, quod ex tentatione dia- 
boli subsecutum est, remissibile fuit. Et si quaeratur ratio 
hujus, dicendum quod ex tribus rationibus una potest 
ratio sufficiens colligi. Remissibile namque fuit peccatum 
primi hominis, quia erat in carne mortalis, in voluntate 
vertibilis, in transgressione excusabilis. Carnis mortalitas 
faciebat remissibilitatem ; potuit enim divina justitia severi- 
tatem et aequitatem sui judicii in homine exercere praeter 
aeternam damnationem, in hoc quod hominem peccatorem 
morti tradidit, et hominis innocentis mortem pro satis- 
factione suscepit, ut sic exerceretur in homine severitatis 
vindicta pro culpa perpetrata; ut quemadmodum homo 
voluntarie peceando Deum deseruerat, et seipsum morte 
eulpae occiderat, sic spiritus invitus desereret corpus, et 
mors exigatur in poena, sieut commissa fuerat in culpa. 
Angelus autem per naturam immortalis erat, nec poterat 
mori nisi morte aeterna, non enim erat alia via exercendi 
in ipsum justitiae severitatem, nisi per mortem damnationis 


PARS III, 4. 


ditus est in vertibilitate arbitrii, quae non tantum debebat 
esse in eo ad momentum, sed etiam ad tempus diuturnum, 
quia longo tempore debebat esse viator; hinc est, quod 
sicut gratia adveniens ejus voluntati non abstulit vertibili- 
tatem ad malum, sic culpa superveniens non abstulit po- 
tentiam revertendi ad bonum; et sicut potuit transgredi, 
ita potuit conteri; et sicut per culpam pervenit ad iram 
divinam, sie per poenitentiam rediit ad gratiam. Hoc 
autem angelus non habuit propter brevitatem spatii me- 
rendi, post quam voluntas ejus vertibilitatem habere non 
poterat. Excusabilitas etiam in culpa faciebat ad peccati 
hominis remissibilitatem. Quia enim alio suggerente ce- 
cidit, dignum fuit per alium sublevari; et ideo competebat 
sibi mediatorem habere. Et quia lapsus non potest re- 
surgere sine manu sublevante, et inimicus non potest re- 
conciliari sine mediatore interveniente; hinc est, quod 
peecatum hominis fuit remissibile, non peccatum angeli. 
Quia homo per alium cecidit, alium debuit habere ad- 
jutorem et relevatorem; angelus vero non, quia cecidit 
per semetipsum ... Et sic patet, quod triplex est ratio, 
quare peccatum hominis remissibile fuit. Et istae tres 
coneurrentes reddunt unam rationem integram. Inter has 
tamen praecipua est ratio, quae medio loco posita est, 
scilicet vertibilitas voluntatis post lapsum, per quam homo 
susceptibilis erat poenitentiae, mediante qua ad veniam 
poterat pervenire." 2. dist. 21. a. 3. q. 2. 

$ Peccatum primorum parentum ex quadam ignorantia 
dicente naturalem imperfectionem, non tamen poenam, or- 
tum habuit, cum gravitatem culpae et. poenae ignoraverint, 
et haec fuit magis in muliere, quam in viro." 2. dist. 22. 
a. 2. q. 1. — ,Nunquam in creatura rationali, secundum 
quod instituta fuit, judicium erroneum interveniret, nisi 
voluntas se in illo judicio immisceret: nunquam enim Adam 


aeternae. Et sic carnis mortalitas multum facit ad hoc,  praesumpsisset, vel de se praesumptuose judicasset, nisi 
quod peccatum hominis esset remissibile. Voluntatis ver- amore voluntatis nimium sibi adhaesisset." 2. dist. 41. 
tibilitas ad hoc nihilominus faciebat, quia enim homo con- a. 2. q. 2. ad 6. 
CAPUT IV. 
De primorum parentum punitione. 
(Vir et mulier senserunt poenam rebellionis, — et inourrerunt poenam laboris et doloris, — mortis et inoinerationis. — Mulieri 


poena fuit duplicata.) 


De poena vero primorum parentum hoc est tenendum, videlicet quod vir et mu- 


ad cooperiendum verenda fecerunt sibi perizomata. Postea vero divino judicio vir in- 
ptura ed. 

(Gen. 3, 17). Mulieri vero duplicata est poena, quia inflicta est ei" poenalitas multi- 
quia inflicta 
2 99* ad virum in convictu; ac per hoc, secundum quod apparet, satis graviter punitum fuit 


ler statim post culpam senserunt poenam rebellionis et erubescentiae in carne; et ideo 
currit poenam laboris et angustiae, poenam famis et indigentiae, poenam mortis et re- 
)peSei-solutionis in cinerem. Juxta quod dieitur in Scriptura ?: Maledicta terra! in opere tuo 
1484. 
b) Poena, 
et o». plieium. aerumnarum in conceptu, poena doloris in partu, poena quoque" subjectionis 
peccatum illud, scilicet ligni vetiti esus, licet fuerit faciliter perpetratum. 
Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 


pans III, 4. 201 


cipium sit providentissimum in gubernando, et rectissimum in praesidendo, nihil prorsus 
inordinatum dimittit in universo: et quia culpa recte ordinatur in poena? (convenientius. 
enim injustus dolet in supplicio, quam laetatus est in delicto, quoniam melius est dolere 
damnum salutis, quam laetari in damno aequitatis); ideo statim in primis parentibus ?5s iu. 
dedecus peccati subsecutum est decus judicii^, ut quod inordinatum fuit cadendo ab or- 
dine naturae, caderet statim in ordinem justitiae". Hiec enim duplex ordo sie cuncta 
complectitur, u£ quod ab uno ceciderit, statim ? in alteram differentiam relabatur *. D CDSEOE 
Quoniam ergo uterque parens superbiendo in mente et gustando in carne, inobe-A^w x. 
diens fuit suo? superiori, justo Dei judicio factum est, ut sibi fieret inobediens suum & 1s." 
inferius, et maxime quantum ad partes illas, secundum quas est conjunctio utriusque 
sexus, quae sunt membra virtuti generativae deservientia. Et quia hoc inerat eis non 
ex natura, sed ex propria culpa; ideo erubescebant et cooperiebant se?*. Rursus, quia? ?" 
vir, Spreto summo delectabili, quaesivit in carne delectari; ideo justo Dei judicio inflictus 
est ei labor et defectus, famis et sitis *. 
Postremo, quia propter bonum carnis separari elegit a bono mentis; ideo? justo? 14e e». 
Dei judicio anima invita separatur a carne per mortem et incinerationem 5; ac per hoc, 
sicut Deus dederat homini, secundum ordinem naturae, corpus subjectum animae, pro- 
pagabile sine libidine, vegetabile sine defectione, immutabile sine morte interveniente; 
Sic, homine peccante, secundum ordinem justitiae factum est, ut subtraheret cetera prae- 
dicta et infligeret opposita?, ut sic culpa non remaneret impunita et inordinata, quod 
nequaquam pati debet divina providentia. Et qüoniam peccatum a muliere exordium 
sumpsit; ideo poena ejus debuit duplicari. Quia igitur in mente superbiens fuit, sub- 
jectionem incurrit: quia lignum ad vescendum suave vidit et appetunt, dolorem incurrit: 
postremo, quia fregit jugum obedientiae, incurrit vinculum et pondus multiplicis ae- 
rumnae. Et sic patet, quanto ordine divinae providentiae inflictae sunt viro poenae 
muitiplices, et duplicatae in muliere, ut sic dedecus peccati non remaneret, seu? esset/ion ni. 
sine decore justitiae. "Tanta est enim beatitudo justitiae, ut nemo ab ea nisi ad mise- 
riam possit abscedere ". 


f) Statim om, 


Ap Carvr IV. 


! ,Spinam et tribulum generari, ubi seminatur frumen- 
tum, hoc est in poenam peccati, et ex maledictione terrae, 
quae cum colitur, ut det fructum, unde homo sustentetur, 
potius producit, unde homo crucietur. Quod autem in 
locis multis generetur spina et tribulus, hoc non est poena, 
sed natura." 2. dist. 14. p. 2. dub. 2. 

? ,Malum ex accidenti facit ad decorem universi ra- 
tione subjecti, quod ordinatur in poenam oppositi, cujus 
decor magis clarescit ex praesentia mali et boni eliciti." 
— 4,AÀd hoc notandum, quod cirea hoc diversi diversa sen- 
serunt. Dixerunt enim aliqui, quod est loqui de malo, ut 
est in potentia facientis, et ut est in opere, sive in facto. 
Si loquamur, ut est in potentia facientis, sic voluerunt 
dicere, quod posse malum facere erat de perfectione uni- 
versitatis, quia creatura debebat fieri, quae posset peccare, 
et posset abstinere, ad hoc quod universum perfectum 


esset, sicut de libero arbitrio dicitur. Si loquamur de 
S. Bonaventurae Breviloq. 


malo, ut est in facto esse, sic dicunt, quod nullo modo 
spectat ad complementum universi, nec per se, nec per 
aecidens. Sed cum auctoritates dicant contrarium, quod 
ex ordinatione mali ad bonum, quidam decor resultat, 
sieut. dicit Augustinus expresse (7b. 3. de lib. arb. c. 5, 
9, 11 eL 12; lib. 11. de civ. Dei c. 18. 23), oportet aliter 
dicere. Ideo dicunt alii, quod decor universitatis, quidam 
est substantialis, sive quantum ad esse; quidam acciden- 
talis, sive quantum ad bene esse. Quantum ad primum, 
mala non faciunt ad decorem, nec per se, nee per acci- 
dens; sed quantum ad aliquem decorem accidentalem mala 
bene ordinata faciunt, non quia mala, sed quia bene or- 
dinata; et ita per accidens, sicut per accidens ordinantur: 
et illo decore circumseripto, adhuc esset universum de- 
corum et perfectum, quamvis hune decorem non haberet. 
Ad hune decorem faciunt mala non ratione sui, sed ratione 
subjecti, quod ordinatur in poenam ad divinae justitiae 
20 


202 


manifestationem ; vel ratione oppositi, cujus decor magis 
elarescit ex praesentia mali, sicut opposita juxta se posita 
magis eluceseunt, sicut communiter dicitur; vel ratione 
boni eliciti, multa enim bona Deus fecit, et facta sunt, 
quae non essent facta, nisi peccatum praestitisset occasio- 
nem, sicut illa, quae gesta sunt in nostra reparatione; 
tamen sine his omnibus esset universum completum. 8i 
vero quaeritur, utrum tunc esset pulchrius, quam nunc, 
sie responderi potest, quod se habent sicut excedentia et 
excessa, sicut duae facies, in quarum una nulla est macula, 
in altera est cicatrix aliqua bene sita, quae videtur faciem 
venustare. Et si ultra procedas, quis decor magis excedit, 
potest dici sine praejudicio, quod decor, qui nune est. 
Et ratio hujus est, quia vis divina eliciens bonum ex malo, 
praepotens est malo; et ideo bonum, quod inde elicit, prae- 
valet bono, quod malum corrumpit: et ideo plus valet 
universum nunc, quam valuisset tunc, in quo nunc modo 
commendatur sapientia Creatoris. Unde Gregorius in bene- 
dictione cerei paschalis: O felix culpa, quae talem meruit 
habere Redemptorem. Et exemplum est de scypho sano, 
qui frangitur, et religatur filo argenteo, vel aureo, quia 
melior est post, quam ante, non ratione fractionis, sed 
ratione religationis. Et si quaeras a me, nonne melius 
esset, si omnes essent beati, quam quod quidam beati et 
quidam miseri? Dicendum (sicut credo) si homo stetisset, 
non pervenissent plures ad Jerusalem supernam, quam 
sic perventuri sunt. Unde mali quasi ex abundanti sunt, 
nec sunt in computatione." 1. dist. 46. a. 1. q. 6. 

3 Duplex est ordo, scilicet naturae et justitiae. Ordo 
naturae est institutus, ordo justitiae est acquisitus. Ma- 
lum autem privat ordinem specialis naturae, et illum pri- 
vando, incurrit in ordinem justitiae, quia offendit; unde 
ratio ordinandi, sicut dispositio in ordine justitiae, est 
meritum, vel demeritum.^ 1. dist. 46. a. 1. q. 5. 

* ,Differt triplex ordo in creaturis, quia per justitiam 
fit ordinatio remunerationum et meritorum, per sapientiam 
vero ordinatio partium ad se invicem, per bonitatem vero 
ordinatio rerum in suum finem." 2. dist. 30. a. 1. q. 1. 
fund. 1. 

$ ,Absque dubio inter ceteras potentias sensuales ma- 
xime corrupta est vis generativa. Unde, sicut communiter 
consuevit dieci, aliae vires solummodo dicuntur corruptae; 
ista vero corrupta dicitur et infecta propter concupiscen- 
tiae pruritum et vehementiam, quae residet in ipsa. Ratio 
autem, quare magis infieitur vis generativa, quam alia 
potentia, sumitur ex hoc, quod ipsa est vis non solum- 
modo deserviens personae, sed etiam deserviens naturae. 
Et ideo originalis corruptio, sive vitium, quod inest naturae 
ex corruptione personae, per prius respicit illam potentiam, 
quam aliam; deservit autem vis generativa naturae, in 
quantum per ipsam fit transfusio seminalis in prolem. Et 
quoniam in illo semine est radix infectionis et corruptio- 
nis; hine est, quod illa vis, quae est illius seminis ad- 
ministrativa, plus habet in se de infectione et corruptione 
originali. Et rursus, quia potentiae generativae in nobis 
junctus est sensus, eti potentia sensitiva respicit ipsum 
hominem in se, quodammodo habet vis ista deservire per- 
sonae. Et quoniam inter omnes sensus tactus est maxime 
materialis, e£ apprehendens cum majori adhaerentia sensi- 
bilitatis ad sensibile, et haec maxime viget in membris 


PARS III, 4. 


genitalibus ratione multitudinis nervorum; hinc est, quod 
modica corruptio ratione magnitudinis sensus plus inficit 
illam potentiam, quam inficeret aliam, et propterea maxime 
in ea regnat pruritus et coneupiscentia. Et quia post 
sensum tactus sensus gustus est maxime materialis inter 
alios; hinc est, quod inter alias vires magis sentitur in- 
ordinatio circa actum nuíritivae, sive gustativae. Ex hac 
igitur ratione duplici una colligitur ratio sufficiens, quare 
anima per vitium originale plus inficitur in generativa, 
quam in alia potentia." 2. dist. 31. a. 1. q. 3. 

$ ,Deus de paradiso hominem ejecit aequo judicio, ita 
quod simul fuit ibi misericordia et veritas. "Veritas nam- 
que fuit ibi, quia sicut angelus de paradiso caelesti ejectus 
est, quia ibi peccaverat, et se indignum illo loco reddi- 
derat; sic et homo de amoenitate paradisi terrestris ejici 
debuit. Misericordia etiam ibi fuit, ut homo in loco ma- 
joris calamitatis existens, et sciens se extra paradisum 
terrestrem esse, quasi exulem in mundo seipsum reputaret, 
et praesentem vitam contemnendo ad bona invisibilia assur- 
geret, et illa desideraret, et sic ad illa perveniret. Si 
enim temporalia amaret, impediretur, ne spiritualia appre- 
henderet; et 81 nunc amat corruptus concupiscentia, quando 
est in valle miseriae, quanto magis tunc amaret, si esset 
in ilius paradisi amoenitate, postquam morbo concupi- 
scentiae corruptus esset? Tanta enim ex tunc adhaerentia 
quieti temporali inhaereret, ut nunquam aeternam requi- 
reret. Et ideo cum eo est actum misericorditer et juste." 
2. dist. 29. dub. 3. 

' Quaedam animae separantur a corpore separatione 
diffinitiva sive finali, quaedam vero separantur & corpore 
ad tempus propter gloriae Dei manifestationem, sicut est 
in illis, qui resuscitantur ad statum vitae praeteritae, sicut 
fuit in Lazaro et in aliis mirabiliter suscitatis. Quae 
primo modo separantur, ingrediuntur novum statum: quae 
vero secundo modo separantur, secundum divinam disposi- 
tionem adhue a statu suo retardantur. Unde primae, 
nisi obstet reatus peccati, statim efficiuntur impassibiles, 
nec unibiles sunt corpori passibili, quamvis secundae per 
divinum miraculum aliquando habeant conjungi." 3. dist. 21. 
a. 2. q. 1. ad 2. 

3 ,Nulla unquam justitia absolvit hominem a debito 
mortis, pro eo quod omnis justitia, quae est in nobis, re- 
spicit voluntatem, et est personalis; mors vero est poena 
naturalis: et ita per nullam justitiam dignus est homo 
a morte absolvi, nec Deus sua benignitate aliquem a morte 
liberavit, tum propter illius sententiae firmitatem, qua 
dictum est in Genesi (2, 19): Pulvis es, et àn pulverem 
reverteris etc.; tum etiam ut fides locum habere possit." 
2. dist. 83. dub. 4. — ,Eadem lege, qua divina justitia 
non patitur innocentem puniri et mori, non patitur etiam 
malum remanere impunitum. Et ideo divinum decretum 
fuit, quod si homo mandatum Dei transgrediendo peccaret, 
et ipsi auctori suo inobediens existeret, spiritus carnis 
dominium amitteret; et sicut voluntas a Deo recesserat, 
sie anima invita corpus ipsum desereret, et dissolutum in 
suam originem, unde sumptum erat, rediret.^ 2. dist. 19. 
a. 2. q. 2. 

? ,Sicut enim in peccato duo sunt, conversio scilicet 
ad bonum commutabile et aversio a bono incommutabili ; 
ita e contrario in poena duo sunt iis correspondentia, 


PARS III, 5. 


scilicet flagellum sensibile contra conversionem, et gratiae 
subtractio contra adversionem." Expos. in Lament. Jerem. 
e XL du 

1? ,Mira in hoc Dei justitia ostenditur, quae tantam 
servat justitiam, ut ordinem institutum nullo modo infrin- 
gat, et tantum peccatum odit, ut propter peccatum quos 
carissimos reputavit, abjiciat. Unde credo, quod tam spe- 
etandum monstrum divinae severitatis in angelo nobilissimo, 
et in primo homine, quorum utrumque propriis manibus 
plasmavit et decoravit, Deus nobis infirmis proposuit et 
ostendit, ut discamus quantum Deus odit peccatum, et 


203 


creatura omnium creaturarum aeternaliter et sine spe 
veniae est damnata; et pro uno esu pomi et ipse Adam 
et tota posteritas usque ad finem mundi est mortalitati et 
multiplici poenalitati subjecta, et nisi Domnus reliquisset 
nobis semen, quasi Sodoma fuissemus (Isa. 1, 9). Ex his 
efficacissimum relinquitur argumentum, quod Aorrendum 
est. incidere in manus Dei viventis (Hebr. 10, 31). S1 enim 
Deus non pepercit (2. Petr. 2, 4) nobilissimo angelo super- 
bienti, quid erit de vilissimo cinere et abjectissimo in 
altum se extollenti, cum jacere debeat in cinere et cilicio, 
imo in ipso sterquilinio ?" 2. dist. 6. a. 1. q. 1. ad 4. 


maxime superbiam, quod pro uno motu cordis nobilissima 


CAPUT V. 
De originalis peccati corruptione. 
(Peocatum originale corrumpit hominem immediate, per privationem originalis justitiae: — mediate, in anima, per infirmitatem, 
ignorantiam, malitiam et conoupisoentiam; — in oorpore, per rebellionem, corruptionem et mortem; — in altera vita, per poenam damni 
— el sensus.) 


FGH et editt. 
Circa quod primo considerandus est modus corruptionis, secundo modus traductionis, yo. ist. 


. . . . "ET Cfr. infra c. 
tertio modus curationis. Modus autem, quo genus humanum per originale peccatum $t: Pos- 
corrumpitur, hie est (l). 


Post lapsum primi parentis dicenda sunt aliqua de traductione " peccati originalis. » 1 pcpx 


uam autem 
dictum est de 


Nam quilibet per concubitum generatus, nascitur natura filius «adwctione 


peccati ori- 
ginalis. Ed. 
Rom. habet: 


(I) Triplex est error circa originale peccatum, quorum primus, quoad ejus existentiam, est Pelagia- corruptione. 
norum, alter vero quoad ejus essentiam, et tertius quoad ejus effectus sunt Lutheranorum et Jansenistarum. 
Ad singulos descendamus. 

Cum Pelagiani, uti jam vidimus cap. XI part. II, negarent Adamum a gratia elevatum fuisse, eum- 
que in statu naturae purae, scilicet sine peccato et sine gratia conditum assererent, pronum fuit ipsis inferre 
eum nunquam e gratia excidisse, ideoque sibi soli per transgressionem divini mandati nocuisse, non vero suis 
posteris, nisi malo exemplo. Negarunt proinde ipsum peccatum propagatione transfundi, sed tantum imita- 
tione; mortem ceterasque humanae vitae miserias defectus esse naturales, concupiscentiam autem bonum na- 
turae censuerunt, quae omnia Adam, etsi nulla labe unquam infectus fuisset, in se fuisset expertus. Nulla 
insuper ipsum ÀÁdamum indiguisse reparatione, nullam dari gratiae necessitatem, nullamque vim et efficaciam 
in se habere sacramenta, et demum Baptismum necessarium minime esse parvulis ad alicujus peccati remis- 
sionem, sed tantum ad adoptionem filiorum Dei obtinendam, et ad jus consequendum ad eaeleste regnum 
effutierunt. Argumentis tandem S. Augustini pressi, hominem ex lapsu Ádae mortem corporalem, non tamen 
peccatum, contraxisse docuerunt. Porro haec tam execranda haeresis, quae totum fere catholicum systema 
evertit, perfrequenter in plurimis Conciliis damnata fuit. Hic autem, quum contra errores circa originale 
peccatum versantes agatur, ceteris ad propria loca remissis, sint definitiones Conc. Tridentini, nempe sess. V 
can. I: ,8i quis non confitetur, prinum hominem Adam, cum mandatum Dei in paradiso fuisset transgressus, 
statim sanctitatem et justitiam, in qua constitutus fuerat, amisisse, incurrisseque per offensam praevaricationis 
hujusmodi iram et indignationem Dei, atque ideo mortem, quam antea illi comminatus fuerat Deus (Bn. 
3, 3), et cum morte captivitatem sub ejus potestate, qui mortis deinde habuit imperium (Hebr. 2, 14), hoc 
est, diaboli, totumque Adam per illam praevaricationis offensam, secundum corpus et animam in deterius 
commutatum fuisse; anathema sit.^ Et can. 2: 8i quis Ádae praevaricationem sibi soli, et non ejus pro- 
pagini asserit nocuisse; et acceptam a Deo sanctitatem et justitiam , quam perdidit, sibi soli et non nobis 
etiam eum perdidisse, aut inquinatum illum per inobedientiae peccatum, mortem et poenas corporis tantum 
in omne genus humanum transfudisse, non autem et peccatum, quod est mors animae; anathema sit; cum 
contradicat Apostolo dicenti: Per wunwm hominem peccatum intravit in mundum, et. per. peccatum mors; et ita 
in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt ( Rom. 5, 12).* — KEt.can. 3: ,S8i quis hoe Adae 


peccatum, quod origine unum est, et propagatione, non imitatione, transfusum omnibus, inest unicuique pro- 
26 * 


.904 PAnS III, 5. 


irae, quia privatus rectitudine originalis justitiae; propter cujus absentiam incurrimus, 
quantum ad animam, quadruplicem poenam, scilicet infirmitatem, ignorantiam, malitiam 
et concupiscentiam; quae quatuor inflieta sunt propter originale peccatum. Quas sane 
poenas spirituales comitatur in corpore multiplex poenalitas, multiplex defectus, multiplex 


5 Qu ]abor, multiplex morbus et multiplex dolor. Ad has quoque" poenas subsequitur poena 


"»pwimeO Diortis et incinerationis, poena carentiae visionis Dei?, et amissionis gloriae caelestis, 


"'7* mon solum in adultis, verum etiam in parvulis non baptizatis; qui quidem parvuli poena 
mitissima inter ceteros puniuntur, quia solam poenam damni habent, sine poena sensus. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 

cipium omnia agat a se, et secundum se, et propter se; necesse est esse optimum et 
rectissimum, ac per hoc piissimum et justissimum; et inde est, quod wniversae viae ejus 
misericordia et veritas (Psalm. 24, 10), sive judicium. Si enim Deus a principio homi- 

nem in tantis miseriis condidisset, nec pietas esset, nec justitia, quod tanta opus suum 
opprimeret miseria, nulla praecedente culpa. Similiter si tantis miseriis nos repleret, 

vel repleri permitteret sine culpa, nec pie, nec juste gubernaret nos divina providentia '. 
3EtPe-$Sj ergo certissimum est primum principium et in producendo et in providendo? rectis- 
MS simum et clementissimum esse; necesse est, quod genus humanum taliter fecerit, ut a 
s» New» principio nulla esset in eo culpa^ nec miseria". Necesse est etiam, quod taliter ad- 
ministret, ut non permittat in nobis esse miseriam, nisi propter aliquam culpam prae- 
ambulam. Quoniam igitur certissimum est, quod a nostra origine multiplicem contrahi- 

mus miseriam poenae, certum est, quod omnes nascimur? matura fili irae (Ephes. 2, 8); 

ac per hoc privati rectitudine originals justitiae, quam privationem vocamus originalem 


culpam (IL) *. 
Et quia omnis culpa dicit recessum à bono incommutabili, e£ accessum ad bonum 


prium, vel per humanae naturae vires, vel per aliud remedium asserit tolli, quam per meritum unius media- 
toris D. N. J. C., qui nos Deo reconciliavit in sanguine suo (1. Tim. 2, 5; Col. 2, 1£), factus nobis justitia, 
sanctificatio et redemptio (2. Cor. 1, 30); aut negat ipsum Christi Jesu meritum per Baptismi sacramentum 
in forma Ecclesiae rite collatum, tam adultis quam parvulis applicari; anathema sit; quia non est aliud no- 
men sub caelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri (4ct. 4, 12)". Unde illa vox: Ecce Agnus 
Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Jo. 1, 29). Et illa: Quicumque baptieati estis, Christum induistis (Gal. 3, 17). 
— Et can. 4: Si quis parvulos recentes ab uteris matrum baptizandos negat, etiam si fuerint a baptizatis 
parentibus orti; aut dicit in remissionem quidem peccatorum eos baptizari, sed nihil ex Adam trahere ori- 
ginalis peccati, quod regenerationis lavaero necesse sit expiari ad vitam aeternam consequendam, unde fit 
consequens, ut in eis forma baptismatis, in remissionem peceatorum, non vera, sed falsa intelligatur; ana- 
thema sit; quoniam non aliter intelligendum est id, quod dixit Apostolus (Rom. 5, 12): Per unum hominem 
peccatum, intravit in. mundum, et per. peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in. quo omnes 
peccaverunt, nisi quemadmodum Ecclesia Catholica ubique diffusa semper intellexit." 

4 (II) Lutherani et Jansenistae, ut superius diximus, male opinati sunt tum circa essentiam, tum circa 
effectus culpae originalis. Quoad primam, ut omittam haeresim Matthiae Illyrici, qui peccatum originale esse 
ipsam animam humanam in malum commutatam docuit, formale peccati originalis in fomite concupiscentiae 
constituerunt; et cum hic fomes per Baptismum non extinguatur, idcirco Lutherani docent peccatum originale 
per Baptismum non deleri, sed tantum tegi, vel etiam radi, ita ut non amplius imputetur; et proinde omnem 
culpam actualem nonnisi quamdam manifestationem, ac, ut ita dicam, evolutionem ipsius culpae originalis 
esse jactant. Hine deducunt omnes actiones, imo etiam motus primo primi eorum, qui lavacro regenerationis 
non sunt abluti, totidem esse peccata, pariterque veluti peceata omnes virtutes morales gentilium traducunt. 
Porro contra ipsos Conc. Tridentinum sess. V can. 5 definivit: ,Manere in baptizatis concupiscentiam, vel 
fomitem, haec sancta Synodus fatetur et sentit; quae cum ad agonem relicta sit, nocere non consentientibus, 


PARS III, 5. 205 


commutabile; et recedere a bono incommutabili est recedere a summa virtute, veritate ? o veta. 
et bonitate; accedere autem ad bonum commuütabile est plus debito in illud per amorem 
tendere; hinc est, quod perdens originalem justitiam, incurrit infirmitatem *, ignorantiam ', 
malitiam et concupiscentiam . Rursus, quia deserens bonum incommutabile propter 
bonum commutabile, efficitur indignus utroque; hinc est, quod ratione carentiae originalis 
justitiae perdit anima quietem temporalem in corpore per multiplicem corruptionem et 
mortem, et tandem separatur a visione lucis aeternae, amittendo felicitatem gloriae, tam 
in anima, quam in corpore (III). 

Postremo, quia carentia hujus justitiae in nascentibus non est per motum volun- 
tatis propriae, nec per actualem delectationem *; hine est, quod originali peccato ? postS. wa 
hane vitam non debetur poena sensus in gehenna, pro eo quod non supra condignum, 
sed citra punit divina justitia, quam semper comitatur superabundans misericordia " (IV). 
Hoc credendum est sensisse beatum Augustinum (de fide ad Petrum, c. 3.*), licet verba 
ipsius exterius, propter detestationem erroris Pelagianorum, qui aliqualem felicitatem eis 


sed viriliter per Christi Jesu gratiam repugnantibus non valet; quinimo qui legitime certaverit, coronabitur. 
Hane concupiscentiam, quam aliquando Apostolus peccatum appellat (Jjom. 6, 6—7 ; Col. 3, 5), sancta Syno- 
dus declarat Ecclesiam Catholicam nunquam intellexisse peccatum appellari, quod vere et proprie in renatis 
peccatum sit, sed quia ex peccato est, et ad peccatum ineclinat.^ Et S. D. idipsum docuerat his verbis: ,Con- 
cupiscentia illa, quae post baptismum remanet, non habet rationem culpae, sed poenae; quia vero ad malum 
inclinat, potius vitiositas quam poenalitas appellari debet" (2. dist. 32. a. 1. q. 1. ad 3). Remanet autem, 
quia homini ,est utilis talis stimulus propter exercitationem ad expellendam pigritiam, et propter humilia- 
tionem ad expellendam superbiam^ (3. dist. 3. p. 1. dub. 1). | 

(III) Quoad errores cirea peccati originalis effectus, Lutherani et Jansenistae, cum autumassent ju- 
stitiam originalem, scilicet dona primo homini concessa, non esse gratiae beneficia, sed debita naturae huma- 
nae, et haec reapse homo per peccatum perdiderit, intulerunt hominem ipsum per lapsum non modo spoliatum 
gratuitis, verum etiam corruptum in essentialibus, sive in integralibus, ipsoque libero arbitrio destitutum fuisse. 
Ex his Iansenistae, alia procedentes via, eodem quo Lutherani recidunt. Siquidem hominem sub imperio 
esse vel gratiae vel concupiscentiae jactitant. Sub quonam vero ex hisce ipse sit, ex ejus operationibus digno- 
scitur. Quem autem imperium tenet concupiscentiae, ab ipso nonnisi gratia necessitans eruere valet. Qui 
o contra sub imperio gratiae vivit, de nullo timere debet. Ex qua tam execranda haeresi multa alia 
dogmata catholica evertuntur, ut gratiae sufficientis existentia, cultus externi necessitas et utilitas etc. Sed 
de his proprio loco dicendum. Cum autem et ipsi Jansenistae fateri cogantur ad coronam caelestem adipi- 
scendam nonnisi per merita perveniri posso, et alioquin hominem libero arbitrio orbatum asserant, commenti 
sunt ad verum meritum constituendum esse sufficientem libertatem a coactione, nec requiri libertatem a 
necessitate. l'orro contra utrosque est definitio Cone. Trid. sess. VI can. 5: ,Si quis liberum hominis ar- 
bitrium post Ádae peccatum amissum ct extinctum esse dixerit, aut rem esse de solo titulo, imo titulum 
sine re, figmentum denique a Satana invectum in Ecclesiam ; anathema sit.^ Et specialiter contra Jansenistas, 
censura tertiae propositionis Jansenii, quae his verbis concipitur: , Ad merendum vel demerendum in statu 
naturae lapsae non requiritur libertas a necessitate, sed sufficit libertas a coactione.^ Ilaec propositio damnata 
fuit ut haeretica ab Innocentio X in Bulla Cum occasione. 

(IV) Nune tamen prae oculis habenda est definitio Concilii Oecum. Florentini in Decreto unionis 
Graecorum, his verbis expressa: ,Diffinimus... illorum animas, qui in actuali mortali peccato, vel solo ori- 
ginali, decedunt, mox in infernum descendere, poenis tamen disparibus puniendas.^ Neque est praetereunda 
censura prop. 26 Synodi Pistoriensis: ,Doctrina, — quae velut fabulam Pelagianam explodit locum illum 
inferorum (quem Lémbi puerorum nomine fideles passim designant), in quo animae decedentium cum sola 
originali culpa poena damni citra poenam ignis puniantur: — Perinde ac si hoc ipso, quod qui poenam ignis 
removent, inducerent locum illum, et statum medium expertem culpae et poenae, inter regnum Dei et damna- 
tionem aeternam, qualem fabulantur Pelagiani, falsa, temeraria, in scholas catholicas injuriosa. 


*) Est autem liber hic à Seraphico laudatus non S. Augustini, sed S. Fulgentii Ruspensis, ut annotarunt editores Bene- 
dictini. Opp. S. Augustin. t. 6. Appendix, p. 18 fol. 


206 


declinavit ad extremum. 


pARS III, 5. 


) Seitiet ooncedebant, aliud sentire videantur, ut enim eos reduceret ad medium, abundantius 
ibid. ) ) ) 


Ap Carvr V. 


! ,Utrum corruptio, quam videmus in humana natura, 
insit ei ex suae conditionis primordio, an ex peccati merito. 
Et quod non insit ex suae conditionis primordio, sed ex 
peccati merito, videtur tam ex ordine divinae justitiae, 
quam ex ordine divinae sapientiae, quam etiam ex ordine 
bonitatis. Differt enim triplex ordo in creaturis, quia per 
justitiam fit ordinatio remunerationum et meritorum, per 
sapientiam vero ordinatio partium ad se invicem, per boni- 
tatem vero ordinatio rerum in suum finem. Ex parte di- 
vinae justitiae arguitur sic: Nullus affligitur poena, nisi 
praecedat culpa; sed passio involuntaria in rationali crea- 
tura est poena; talis autem passio non fuit in homine, 
antequam praecesserit in eo culpa; igitur talis corruptio 
non fuit in humana natura a primordio suae conditionis, 
sed ex merito transgressionis. — ,Item a summa aequi- 
tate justitiae nulla procedit curvitas, vel obliquitas; sed 
humana natura non solum corrupta est corruptione poena- 
litatis, verum etiam corruptione carnis, quae est corruptio 
culpabilis, quia videmus homines ex corruptione sibi indita 
inclinari ad malum; ergo nunquam a divina justitia pro- 
cessit, quod humana natura sit corrupta in sui primordio; 
ergo, si corrupta est, hoc est solum peccati meritum. Ex 
ordine autem sapientiae arguitur sic: Ubicumque est summa 
sapientia, ibi est summa pulchritudo, sicut exponit Augu- 
stinus (lib. 6. de Trin. Dei, c. 10); sed a summa pulehri- 
tudine nihil procedit foedum aut turpe, nihil quod ratio- 
nalem offendat aspectum; sed in homine ratione utente 
sunt aliquae passiones connaturales, de quibus rationa- 
biliter erubescit; ergo passio talis nunquam fuit in homine 
a sua prima origine, et fuit sic, vel merito transgressionis ; 
ergo etc," — ,Item ubicumque intelligitur sapientia, in- 
tellgitur summa veritas et summa aequalitas; sed a 
summa aequalitate nulla debet procedere improportio- 
nabilitas; sed duratio et conservatio corporis secundum 
statum praesentis miseriae est improportionabilis animae, 
quae est ejus forma, quia hoc est temporale, illud per- 
petuum; ergo nunquam humana natura sic producta 
fuit in sui primordio a summa sapientia; ergo videtur, 
quod in hoe cecidit ex propria culpa. Ex ordine divinae 
bonitatis arguitur sic: AÀ summa bonitate nihil procedit, 
quod sit magis pronum ad malum, quam ad bonum, cum 
universa propter semetipsum summa bonitas operetur; sed 
Sensus et cogitationes hominum prona sunt ad malum ab 
adolescentia sua, secundum quod dicit sacra Scriptura (Gen. 
8, 22); ergo in illa corruptione, in qua est, non fuit hu- 
mana natura a summa bonitate producta." — ,Item nihil, 
quod procedit a summa bonitate, est dignum maledictione; 
sed multae sunt in nobis passiones dignae maledictione, 
propter quas tam Job (8, 3), quam Jeremias (20, 14), 
maledixit diei suae, in qua natus est; et in lege maledice- 
bantur steriles mulieres (Exod. 23, 26; et Deut. 7, 14); 
ergo non videtur, quod humana natura in ea corruptione, 
in qua nune est, creata sit a summa bonitate. Videtur 
igitur, quod in hane corruptionem et statum devonit merito 


eulpae, cum hoc sit contra ordinem bonitatis, sapientiae 
et justitiae, contra quem ordinem inconveniens est Deum 
aliquid facere.^ 2. dést. 30. a. 1. q. 1. fund. 

? ,Deus non creavit hominem miserum, neque huma- 
nam naturam corruptam, sed per peccatum atque inobe- 
dientiam in calamitates est lapsus. —  ,Absque dubio 
natura humana in has tentationes dejecta est merito pri- 
mae praevaricationis, non instituta a primordio suae con- 
ditionis; hoc enim veritas fidei praedicat, sacrae Scripturae 
auctoritas confirmat, rationis probabilitas manifestat. Fides 
hoe clamat, et dicit Filium Dei passum esse, ut nos a 
morte eriperet, in quam nos induxerat primus parens. 
Sacrae Seripturae auctoritas confirmat, quia dicitur (Gen. 
2, 17), qualiter homo per culpam inobedientiae poenam 
mortalitatis incurrerit. Ratio autem hoc manifestat, tam 
ex ordine, qui respicit divinam justitiam, quam ex ordine, 
qui respicit sapientiam, quam etiam ex ordine, qui respicit 
bonitatem summam.  Attendendum est tamen, quod ratio 
in inquirendo dupliciter potest procedere, aut prout est 
adjuta radio fidei, et sic procedit aspiciendo ad causas 
superiores; aut prout judicio proprio relicta est, et sie 
procedit respiciendo ad naturas et causas inferiores, acqui- 
rit enim scientiam per viam sensus et experientiae. Primo 
modo ratiocinantur doctores catholici et fideles circa ea, 
quae sunt fidei; et secundum hune modum ratiocinandi 
multum est hoc consonum rationi, quod Deus in tanta 
miseria et calamitate, in qua nune est, hominem a prin- 
cipio non fecerit, imo dicere contrarium magnae impietatis 
videtur esse piae et sanae menti. Secundo modo ratio- 
einandi processerunt philosophi, qui non aspexerunt in 
hominis conditione suum principalem auctorem, sed aspe- 
xerunt principia componentia et operationes, quas habet 
per virtutem naturae; et secundum hune modum ratio 
potius discordat veritati catholicae, quam coneordet. Et 
haec est ratio, quare philosophi, qui fuerunt tantae veri- 
tatis indagatores, non pervenerunt ad lapsus humani co- 
gnitionem; quia eis videbatur esse valde rationabile ho- 
minem sie fuisse conditum, cum tamen catholicis doctori- 
bus non solum fide, sed etiam rationum evidentia, certi- 
tudinaliter ejus contrarium appareat esse verum." 2. dist. 
30. a. 1. q. 1. 

3 Originale peecatum in omnibus, in quibus habet 
esse, reperitur aequaliter." — ,Simpliciter unum est se- 
eundum speciem: in quolibet autem homine habet uni- 
tatem secundum speciem et secundum numerum." 2. dist. 
33. a. 2. qq. 1. 2. 

* ,De originali justitia dupliciter contingit loqui, aut 
in quantum dicit habitum quemdam regulantem naturam 
in statu innocentiae, aut in quantum dicit omnium virium 
rectificationem plenariam. Primo modo originalis justitia 
habet esse in sola ratione, et sic opponitur ei culpa; secundo 
modo non solum habet esse in ratione, sed etiam in viribus 
inferioribus.^ 2. dist. 24. p. 2. a. 3. 4. 2 ad 8. —- , Sicut actuale 
peecatum non dicit omnimodam privationem, eo quod non 


PARS III, 5. 


tantum dicit aversionem, imo etiam conversionem quam- 
dam; non etiam dicit omnimodam boni privationem, imo 
relinquit aptitudinem et aliquem actum, privando circum- 
stantiam cirea ipsum; sic etiam in originali suo modo in- 
telhgendum est. Unde sicut non dicitur peccatum actuale 
esse in aliquo, ex hoc solo quod careat justitia, quia tunc 
lapis diceretur peccatum habere, sed ex hoc quod aliquam 
inelinationem habet ad aliquid, in qua cum deberet esse 
justitia, non reperitur; sic etiam originale peccatum dicitur 
esse in aliquo non solum quia caret justitia originali, sed 
etiam quia curvitatem habet, et necessitatem concupiscendi. 
Unde quemadmodum videmus in aegritudine corporali, 
utpote in paralysi, quod talis morbus inest ex quadam 
dissolutione virtutis, ita tamen quod non omnino privatur 
virtus motiva sicut in mortuo, sed aliquo modo manet, 
non potens membrum regere, et ita sequitur partim ex 
positione, partim ex defectu manus tremulatio; sic intel- 
ligendum est tam in actuali, quam in originali peccato. 
Quemadmodum si quis quaereret, quid esset peccatum 
carnis, duplieiter posset ei notificari, videlicet ratione in- 
elinationis deordinatae, ut dicatur esse immoderatus appe- 
titus rei tractabilis secundum carnem; et ratione privatio- 
nis boni, ut dicatur esse privatio castitatis et continentiae: 
et utroque modo respondetur sic convenienter. Sic cum 
quaeritur, quid sit originale peccatum, recte respondetur, 
quod sit concupiscentia immoderata; recte etiam respon- 
detur, quod sit debitae justitiae carentia: et in una ista- 
rum responsionum clauditur alia, licet una notificet ipsum 
originale ratione ejus, quod est in ipso habens modum 
conversionis, altera vero ratione privationis." 2. dist. 30. 
a4. 2. q. 1. Vide quoque Centó. p. 1. sect. 4; et De tribus 
tern. peccat. c. 3. 

* ,Motus ad eulpam diminuit habilitatem liberi arbitrii. 
Per peccatum enim non solum homo expoliatur gratuitis, 
sed etiam vulneratur in naturalibus." 2. dist. 28. a. 1. q. 1 
ad 1. 

$ ,Iriplex est causa, quare aliquis non videt visibile; 
aub enim non videt, quia non vult respicere; aut si vult, 
impeditur propter defectum organi, aut propter absentiam 
lueis: hoc manifestum est. Similiter in spiritualibus in- 
tellectus frequenter aliqua non intelligit, quia non vult 
considerare. Aliquando vero non intelligit propter impe- 
dimentum ex parte corporis, ut patet in phreneticis et 
stultis. Aliquando propter absentiam lucis, licet enim 
lux increata se non subtrahat quantum ad essentiam, vel 
quantum ad qualemcumque influentiam, subtraxit tamen 
se homini, cum peccavit, quantum ad influentiam perfectam : 
unde dicitur inflixisse ei ignorantiam. Unde sieut oculus 
in tenebris errat, sic hodie miser humanus intellectus. 
Cum autem plene restituetur in lucem, sieut oculus videre 
" poterit omne visibile, sie intelliget omne intelligibile.* 
1. Proém. dub. 5. 

' ,Duo facit eulpa, Deum enim offendit, et naturam 
laedit; et offendendo Deum, hominem gratia expoliat; et 
laedendo naturam, vulnerat naturalia." 4. in Proém. — 
,Naturalia in nobis et in primo homine, etsi eadem sint 
Secundum substantiam, tamen infirmata sunt et vulnerata 
et deteriorata; et ideo non sequitur, quod tantum posse 
habeant, quantum habuerunt, quando natura erat instituta." 
2. dist. 24. p. 1. a. 1. q. 2. ad 2. — Idipsum S. Doctor 


20' 


evincit ex celebri parabola hominis descendentis ab Jeru- 
salem in Jericho, qui, uti habetur Lucae 10, 30, encidit. in 
latrones, qui etiam despoliaverunt eun, et plagis impositis 
abierunt, semivivo relicto. ,Alia (doctrina), ita Seraphieus, 
etiam potest eliei secundum sensum spiritualem, ut per- 
sona indigens ex miseria intelligatur genus humanum, 
quod in Adam peccante descendit ab Jerusalem in Jericho, 
id est, a paradiso in mundum, et incidit in latrones, id 
est, in potestatem daemonum, qui spoliaverunt eum gra- 
tuitis, et vulneraverunt in naturalibus, et reliquerunt semi- 
vivum, quia subtracta similitudine Dei, ad quam creatus 
est homo, remansit sola imago, ut vere possit diei illud: 
Homo, cum in honore esset, mom intellexit; comparatus est 
jumentis insipientibus etc. (Ps. 48, 21); et rursus: Verum- 
tamen in imagine pertransit homo (Ps. 38, 7). Illa (amen 
imago est despoliata propter aversionem, et vulnerata 
propter conversionem, secundum illud: Duo mala fecit 
populus meus; me dereliquerunt fontem aquae vivae, et fo- 
derunt sibi cisternas, cisternas dissipatas (Jerem. 2, 19). 
Ideo spoliatur et vulneratur, secundum illud: Cecídit corona 
capitis nostri: vae nobis, quia peccavimus. | Propterea moe- 
stum factum est cor nostrum, deo contenebrati sunt. oculi 
nostri (Thren. 5, 16—17)."^ — Expos. in cap. 10. Luc. v. 30. 
Vide Centil. p. 2. s. 1—2. 

8 , Absque dubio Deus imputat originale peccatum ipsis 
parvulis in demeritum, quia in reatum poenae, saltem 
poenae damni. Hoe autem exigit divinae potentiae alti- 
tudo, et divinae sapientiae pulchritudo, et justitiae recti- 
tudo. Altitudo divinae potentiae hoc exigit, ob quam 
Deus semper debet quaerere gloriam suam et honorem; 
et ideo si anima rationalis honorem Deo non reddit, cum 
in se non habeat decus imaginis divinae, per quod Deus 
honorari habet, necesse est quod Deus dedecus culpae 
recompenset in decorem justitiae. Pulehritudo etiam sa- 
pientiae hoc requirit, quia non patitur aliquid turpe vel 
inordinatum reperiri intra universum. Et quoniam omne 
peceatum, sive sit actuale, sive contractum, est privatio 
modi, speciei et ordinis, necesse est quod inordinationem 
naturae recompenset Deus per ordinem poenae, ut sic 
pulehritudo universi ex nulla parte remaneat deturpata. 
Rectitudo etiam divinae justitiae hoc requirit, quia Deus 
id a creatura exigit, quod ei dedit. Quoniam igitur Deus 
humanam naturam in primo homine justam fecerat, volun- 
tatis justitiam non solum a primo parente, sed etiam ab 
omnibus posteris, in quibus natura illa reperitur, debet 
exigere. In quocumque igitur est illius justitiae carentia, 
merito sibi imputatur a divina justitia." 2. dist. 32. a. 9. 
q. l. — ,Deus non imputat parvulo peccatum originale 
ex hoe, quod non facit quod facere non potest; sed ex 
hoe quod non habet, quod habere debet. Et hoc bene 
imputatur homini, secundum illud Lucae (19, 26): Omni 
habenti dabitur, et abundabit: ab eo autem, qui non habet, 
et quod. habet, auferetur ab eo. Et Apostolus dicit: (1. Cor. 
14, 88): Ignorans ignorabitur. Et Glossa in Matthaeo 
(22, 12): Ejectus fuit homo a nuptiis non solum propter 
enormitatem actualis praevaricationis, sed etiam propter 
carentiam vestis nuptialis, qua quia caret homo in origi- 
nali peccato conceptus, nisi vestiatur in baptismate, non 
permittitur aulam superni regis intrare, exigente hoc 
illus supernae aulae dignitate." Ibid. ad 1. 


208 


3 ,Hie duplex est opinio. Quidam enim attendentes 
rigorem divinae justitiae ac sententiae, qua Deus pro uno 
modico mortali, in quo momentanea et quasi nulla fuit 
delectatio, hominem cruciat aeternaliter, dicunt quod par- 
vuli eremabuntur igne materiali, longe tamen minus quam 
illii qui peccaverunt peecato actuali... Nec in hoc dero- 
gatur, ut dicunt, divinae misericordiae, quamvis plus mani- 
festetur via justitiae quam misericordiae, pro eo quod 
minus malum est in tali poena esse, quam omnino non 
esse, cum non sit ibi tanta boni privatio, sicut manifestat 
Aug. in lib. de libero arbitrio. Et hoc dicunt esse con- 
veniens, ut sieut in originali peccato erat carentia debitae 
justitiae et coneupiscentia, sic etiam in poena esset ca- 
rentia visionis Dei, et afflietio ignis aeterna. Sed cum 
valde durum illud dicere videatur, quod Deus tam dure 
et tam aspere agat cum parvulis sic decedentibus, qui 
omnino non potuerunt vitare nec mortem culpae, nec 
mortem naturae, praesertim eum videamus Deum cum im- 
piissimis et sceleratissimis peccatoribus in multis miseri- 
eorditer agere; ideo est alia positio mitior, quae magis 
concordat pietati fidei et judicio rationis, quod quia par- 
vuli decedentes cum originali carent justitia et Spiritus 
sancti gratia, quae est pignus haereditatis aeternae, pri- 
vantur in aeternum Dei visione; quia vero in carne fuit 
foeditas, ideo ponentur in loco vili, utpote infernali; sed 
quia non habuerunt in se actualem delectationem peccati 
nec in spiritu, nec in carne, ideo non sentiunt poenae 
ignis acerbitatem. Hunc modum dicendi magis approbant 
Magistri communiter." 2. dist. 33. a. 3. q. 1. 

1? "Animae parvulorum carebunt actuali dolore et affli- 
etlione, non tamen carebunt cognitione. Et illud potest 


PAns III, 6. 


satis rationabiliter intelligi per hune modum. . Decedentes 
enim in solo originali quasi medium tenent inter habentes 
gratiam, et culpam actualem; et quoniam status retribu- 
tionis respondere debet statui vitae praesentis, in tali statu 
debent animae parvulorum poni, ut quasi medium teneant 
inter beatos, et aeternis ignibus cruciatos. Quoniam igi- 
tur beati carent malo poenae sensibilis, e£ cum hoc habent 
Dei visionem, damnati e contrario sunt in tenebris, et 
puniuntur poena sensibili; parvuli secundum rectum ordi- 
nem divinae aequitatis debent communicare in uno cum 
damnatis, et in alio cum beatis; sed non possunt com- 
municare cum beatis in habendo divinam praesentiam, quia 
tune in nullo communicarent cum damnatis, praesentia 
enim visionis Dei non stat cum poena sensibili; ideo cum 
beatis communicant in hoc, quod carent omni afflictione 
exteriori vel interiori, cum damnatis vero in hoc, quod 
privantur visione Dei et lucis corporalis. Parvuli igitur 
sic divino judieio justo inter beatos et simpliciter miseros 
quasi in medic constituti hoc noverunt, ut tamen ex una 
parte consideratio generet desolationem, ex altera con- 
solationem ; ita aequa lance divino judieio eorum cognitio 
et affectio libratur, et in tali statu perpetuatur, ut nee 
tristitia deficiat, nec laetitia reficiat, sed in hoc mirabilis 
ostenditur ordo divinae sapientiae, quae cuncta novit suis 
locis disponere, et ad sui gloriam ordinare. Nam sicut 
in beatis potissime manifestatur misericordia, et in damnatis 
potissime claret justitia, sic in istis manifestatur miseri- 
cordia simul et justitia. Et ex hoc patet, quod non facit 
frustra Deus animas, quas novit de corpore ante susceptio- 
nem baptismatis egressuras. Omnia enim facit Deus ad 
gloriam suam manifestandam." 2. dist. 33. a. 3. q. 2. 


CAPUT VI. 


De originalis peccati transfusione. 


(Culpa Adae iransfunditur ad animas posterorum, mediante carne, — salva divina justitia. — Persona Adae corrumpit naturam: 
— nalura corrupia corrumpil personas.) 


Modus autem traductionis culpae originalis videtur esse talis?; quia licet anima 
non sit ex traduce, originalis tamen culpa ab anima Adae transit ad animas posterorum, 
mediante carne per concupiscentiam generata; ita quod sicut ab anima peccante infecta 


«Ow» m.fuüit caro Adae, et prona effecta ad libidinem, sic caro " per libidinem seminata, et secum 


trahens infectionem vitiosam, inficit et. vitiat animam; quae quidem infectio vitiosa? in 
anima non tantum est poena, sed etiam culpa'. Eft sic persona corrumpit naturam, 


e w sup- ot. natura corrupta corrumpit personam, salva in omnibus divina justitia, cui nullo modo: 
) ) 
3 Pet potest? imputari infectio animae, licet eam creando infundat, et infundendo uniat cum 


carne infecta. | 
Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 
cipium fecerit hominem ad imaginem suam propter sui ipsius expressionem, sic eum 
condidit ex parte corporis, ut omnes homines propagarentur a primo homine, tanquam 
ab uno radicali principio; sic ex parte animae, ut propter expressam similitudinem tam 
in essendo et durando, quam intelligendo et amando, immediate emanarent omnes spiri- 


pPAns ÍIÍ, 6. 209 


tus rationales ab ipso Deo, tanquam a primo principio et immediato'(l) Et quoniam 
spiritus, tanquam excellentior, magis accedit ad primum principium, sie condidit Deus 
hominem, ut spiritus praeesset corpori, et corpus subesset spiritui creato, quandiu ille 
subesset spiritui increato; et e contra, si spiritus non obediret Deo, justo Dei judicio, 


corpus suum inciperet sibi rebellare. Quod et factum est, cum Adam peccavit. Sicut 
igitur si Adam stetisset? in obedientia Dei, corpus suum spiritui obediens esset, et tale"&ii: i 


obedientia 


ad posteros transmitteret?^, et Deus illi? animam infunderet? ita, quod unita corpori im- om. AB6DE 
FGH et ed. 


mortali et sibi obedienti, haberet ordinem justitiae et immunitatem omnis poenae; slc are Axe. 
ex quo Ádam peccavit, et caro facta est rebellis spiritui, oportet, quod talem ad posteros ,2, 2" *: 
transmittat", et quod Deus secundum institutionem primariam animam infundat"; anima 

vero, cum unitur carni rebelli, incurrit defectum ordinis naturalis justitiae, quo debebat 
omnibus inferioribus imperare*. Et quia anima carni unita est, oportet, quod ipsam 
trahat, et trahatur ab ipsa; et quia ipsam non potest trahere tanquam rebellem, necesse 

est, ut ab ipsa trahatur, et incurrat morbum concupiscentiae"; et sic incurrit simul* T d 
carentiam debitae justitiae, e£ morbum concupiscentiae. Ex quibus duobus, tanquam ex 
aversione et conversione, dicitur integrari, secundum Augustinum et Anselmum, pecca- 

tum originale". «Quoniam igitur ordinatissimum fuit, quod natura humana ita conde- 
retur, et quod condita sic propagaretur, et quod peccans ita puniretur, sicut praedictum Pi" 
est prius, ita quod in conditione servatur ordo sapientiae, in propagatione ordo naturae, 

in punitione ordo justitiae; patet, quod non est contra divinam justitiam, si ad posteros 
transmittitur culpa". Rursus, quia culpa originalis peccati in animam transfundi non 
posset, nisi poena rebellionis in carne praecederet, et poena non esset, nisi culpa prae- 
cessisset, nec culpa praecessit a voluntate ordinata, sed inordinata, ac per hoc non a 
voluntate divina, sed a voluntate humana; patet, quod originalis culpae transfusio est 

a peccato primi hominis, non a Deo, non a natura condita, sed a vitio perpetrato. Et 

sic verum est, quod dicit Augustinus (de fide ad Petrum, c. 2. $ 16), quod peccatum 


originale non transmittit ad posteros propagatio, sed libido ". 


(I) Huie doctrinae adversatur Traducianismus spiritualis, qui etiam Generatianismus dicitur. Ific 
error antiquus est, et in eo situs est, ut anima ex anima ortum habeat, ,sieut caro ex carne, ait S. D. 2. dist. 
18. a. 2. q. 3, et sicut ab una candela accenduntur multae, sic ab una anima per sui multiplicationem absque 
diminutione vivificantur multa corpora.^ Verum non omnes eodem modo hane originem explicant; quin imo 
nec desunt hujus erroris defensores, qui ultro fatentur hunc modum a nobis ignorari. Frohschammer, in 
libro, quem inscripsit Defensio Generatianismi, ab Apostolica Sede an. 1857 damnato, hune Traducianismum 
instaurare conatus est. Juxta ipsum generatione parentum homo secundum corpus et animam oritur vi 
potestatis creandi secundariae, quae naturae humanae immanens, et in prima rerum origine a Deo collatà 
est... Itaque generatio est actus creationis naturae humanae, est creatio ex nihilo, per potentiam secunda- 
ram a Deo humanitati collatam.^ In ejus igitur sententia parentibus inest potestas creandi animas filiorum. 
Porro quamvis Traducianismus spiritualis doctrina haeretica censendus non sit, quia nulla adhuc quoad hoc 
definitio formalis Ecclesiae extat; nihilo tamen secius est doctrina erronea, quae contra se habet communem 
Ecclesiae Catholicae doctrinam. Eam confutatam reperies apud S. D. /oc. cit., qui, inter cetera, hoc dilem- 
mate adversarios perstringit: ,Si anima est ex anima; aut ergo ex toto, aut ex parte. Ex parte non, quia 
anima est simplex. Si ex toto; ergo, cum aliquis generet aliquem, cum det ei totam animam suam, desinit 
habere animam, et desinit vivere; quod si hoc est manifeste falsum; ergo patet etc." 


8. Bonaventurae Breviloq. 91 


210 


PARS III, 6. 


Ap Caprur VI. 


! ,Humana natura in omnibus hominibus seminaliter 
descendentibus ab Adam non modo poenaliter, sed culpa- 
biliter quoque est corrupta, et hoc merito primae trans- 
gressionis.^ — ,Absque dubio tota massa, hoc est natura 
humana, in omnibus hominibus seminaliter ab Adam de- 
scendentibus corrupta est, non solum poenaliter, sed etiam 
eulpabiliter; hoc enim manifestat visionis Dei carentia, 
rationalis erubescentia, concupiscentiae praedominantia. 
Carentia visionis Dei hoc manifestat, quia nullus debet 
aeterno bono, ad quod factus est, privari, nisi in se ha- 
beat aliquid, per quod indignus sit divino aspectui prae- 
sentari; tale autem non est nisi culpa. Si igitur omnes, 
quotquot sunt, visione Dei privantur, nisi per baptismum 
fluminis vel flaminis renascantur, planum est, quod omnes, 
quotquot sunt, contrahunt ex sua origine culpam. Eru- 
bescentia etiam rationis hoc manifestat, nullus enim ratio- 
nabiliter erubescit de his passionibus, quas habet a natura, 
nisi insint ei per aliquam culpam; sed omnis homo natu- 
raliter erubescit ex genitalium membrorum motu. Ex hoc 
igitur colligitur et manifestatur, quod quilibet in seipso 
non tantum poenaliter, sed etiam vituperabiliter et culpa- 
biliter est corruptus, quantum est de sua origine. Prae- 
dominantia concupiscentiae hoe evidentissime manifestat; 
certum enim est, quod tune anima hominis est ordinata, 
quando spiritus est sub Deo, et caro et virtutes animales 
sunt sub spiritu, et sequuntur ejus imperium ; ab oppositis 
igitur tunc anima hominis est perversa, quando caro et 
virtutes animales praesunt spiritui rationali. Et hoc qui- 
dem verum est de plano, non tantum modo secundum 
fidem, verum etiam secundum philosophiam. Sed in homine 
vigor concupiscentiae et lex membrorum, quam unusquis- 
que habet a nativitate, captivat spiritum et ei praedomina- 
tur. Ex hoec igitur clarum et apertum est, quod anima 
cujuslibet hominis a nativitate perversa est et inordinata; 
sed sicut ordinatio in homine et rectitudo justitia est, sic 
perversitas et inordinatio culpa est; si igitur natura cujus- 
libet hominis per legem concupiscentiae perversa est a 
sua origine, in quolibet homine indubitanter ponendum 
est esse peccatum originale, quantum est de sua prima 
nativitate. Et de hoc nemo dubitat, nisi qui nescit, quan- 
tus sit. vigor concupiscentiae, et qualiter spiritus ratio- 


nalis Deo debeat subesse. Constat enim, quod non subest 


Spiritus noster perfecte Deo, nisi diligat ipsum super 
omnia et propter se. Planum est etiam, quod nullus in 
Statu naturae corruptae Deum diligit super omnia et propter 
se sine dono gratiae, imo necessario vincitur a vigore 
concupiscentiae, ut magis amet se, vel aliquod bonum 
apparens. Planum est igitur, quod anima cujuslibet ho- 
minis in sua nativitate peccatrix est, cum subversa et 
inordinata sit, sicut ostensum est. Et ideo dicit Apostolus 
in persona hominis lapsi (Hom. 7, 23—25): Video aliam 
legem. in membris meis repugnantem legi mentis meae, et 
captivantem me in legem peccati. Et exclamat: Infelix ego 
homo, quis me liberabit a corpore mortis hujus? Et respon- 
det: Gratia Dei per Jesum Christun. Hanc igitur legem 
et ordinationem ad Deum si quis velit attendere, nullo 
modo dubitabit hominem esse peccatorem a sua nativitate ; 


imo ita certum est, ut dubitari non possit de originali, 
sicut etiam nec de actuali. Hoc tamen ignoraverunt phi- 
losophi, et etiam aliqui haeretici, quia nescierunt atten- 
dere, in quo attenditur rectitudo animae et justitiae, et 
pro quanto anima dici debet ad Deum ordinata. Constat 
igitur, quod tota humana natura corrupta est non solum 
poenaliter, sed etiam culpabiliter . .. tum propter debitum 
ordinationis, quae debet esse in nobis, tum propter caren- 
tiam illius innocentiae, quam deberemus habere, tum pro- 
pter praedominantiam coneupiscentiae, per quam animae 
nostrae sunt inordinatae et injustae; et si injustae sunt 
et inordinatae, necesse est eas summae justitiae displicere. 
Patet igitur, quod tota humana natura corrupta est non 
solum poenaliter, sed etiam culpabiliter.^ 2. dist. 30. 
a. 1. q. 2. 

? ,Potuit Adam totam naturam corrumpere, et culpa- 
bilem facere suo peccato, triplici conditione concurrente. 
Prima est, quia non tantum erat humanae naturae indi- 
viduum, sed totius humanae naturae principium. Secunda 
est, quia non tantum fuit sibi datum mandatum sicut sin- 
gulari personae, sed tanquam stipiti totius humanae na- 
turae ... Tertia, quia Adam innocentiam et immortalitatem 
susceperat pro se et pro tota sua posteritate, unde ipse 
innocens et immortalis generasset immortalem et inno- 
centem. Quia igitur ipse erat omnium pringipium, et 
transgressus est mandatum, quod ei datum erat, secundum 
quod erat principium, eL amisit illam justitiam et inno- 
centiam, quam debebat omnibus posteris conservare; hinc 
est, quod per ipsum originali justitia sumus privati, et in 
ejus infectione ceteri sunt infecti." 2. dist. 30. a. 1. q. 2. 

3 ,Cum Deus sit omnium causa immediata, quorumdam 
tamen est tota causa, sicut eorum, quae creantur; quorum- 
dam autem est causa cum alia causa particulari, ut eorum, 
quae sunt a natura peculiari. Et haec quidem causa con- 
eurrit non propter indigentiam divinae voluntatis, sed 
propter summam liberalitatem, quae non tantum dedit 
rebus esse, sed et operationem et diffusionem ; et propter 
ordinem et connexionem universi ad invicem. Nec una 
causa derogat alteri, sed totus effectus est à causa creata, 
et totus & voluntate infinita increata." 1. dist. 45. a. 2. 
q. 2. ad 1. 

* ,Animae non seminantur, sed, formatis corporibus, 
à Deo creantur, et creando infunduntur, et infundendo 
producuntur; animarum enim creationem Deus sibi solum 
debuit reservare, tum propter earum dignitatem, tum 
propter earum immortalitatem. Propter animarum digni- 
tatem, quia cum anima sit imago Dei, et nata immediate 
ferri in Deum, et beatificari in ipso, diligendo eum ex 
toto corde, totum suum esse immediate debuit ab ipso 
habere, ut ipsum ex toto corde teneretur diligere. Decuit 
etiam hoe propter animarum immortalitatem, cum enim 
solus Deus sit, qui habeat vitam in semetipso, et vitam 
indeficientem, solus est, qui potest producere principium 
vitae perpetuum. Cum igitur res incorruptibilis substanti- 
fieari non possit in materia transmutabili, et operatio crea- 
turae sit super materiam transmutabilem, impossibile est 
aliquam creaturam animam rationalem producere; et ideo 


PARS [II, 6. 


ejus productionem Deus sibi soli debuit reservare." 2. dist. 
18. a. 2. q. 3. 

5 ,Quia principale principium Ppropagationis residet 
penes virum, potestas servandi justitiam maxime penes 
virum residebat, et Deus hanc viro servandam commiserat ; 
et ideo si vir non peecasset, posteri originali justitia non 
earerent. Ad illud ergo, quod objicitur de muliere, re- 
spondetur dupliciter. Vel quod homo tunc ex parte mu- 
lieris contraheret corruptionem poenalitatis, non corruptio- 
nem foeditatis, quae principaliter habet ortum ex parte 
viri; vel certe, quod probabilius videtur, vir mulieri 
commixtus amplius non esset, sic enim Deus aliam 
novam formasset, hoc salvo, quod sententia damnationis 
mortis et corruptionis permansisset in ea." 2. dist. 22 
dub. 1. 

$ Omnium hominum non est unica anima, sed sicut 
diversi sunt homines, ita secundum veritatem et fidem 
diversae sunt animae.^ 2. dist. 18. a. 2. q. 1. — ,Animae 
humanae non sunt simul creatae, sed successive produ- 
euntur in suis corporibus.^ Et duplex est ratio. ,Prima 
est, quod animae, cum corporibus uniuntur, originalem 
culpam contrahunt, et inficiuntur, ita quod nullam habent 
eulpam actualem. Ergo in eis nec meritum nec demeri- 
tum potuit praecedere, nec liberi arbitrii usus, nec delibe- 
ratio veniendi vel non veniendi ad corpus. Alia vero 
ralio est, quia animae nostrae a sua prima. origine sunt 
ignorantes, nec noverunt ista, quae per sensus addiscunt, 
non enim addiscere est reminisci... et ideo animae no- 
strae hac duplici de causa non possunt dici ante corpora 
produetae, tum propter ignorantiam, tum propter origi- 
nalem culpam." Ibid. q. 2. 

' ,Adam sie satisfacere non poterat, ut impediretur 
transfusio culpae originalis in posteritatem suam. Et ratio 
hujus sumitur et à parte ipsius Adae, et a parte gratiae, 
ei a parte corruptionis naturae. À parte Adae, quia ipse 
debitor mortis erat, et dignus poenalitate et miseria; et 
ideo quamcumque mortem vel poenam sustineret pro trans- 
gressione sua, Deo satisfacere non poterat sufficienter. 
À parte vero gratiae, per quam satisfaciebat, ratio sumi- 
tur, quoniam illa gratia erat gratia poenitentialis, quae 
quidem respiciebat ipsem voluntatem personalem; et ideo 
per ipsam non curabatur morbus concupiscentiae, quae 
radicabatur in carne; et propterea quantumcumque satis- 
faceret, remanebat natura corrupta, et ita necessitas ad 
transfundendam originalem culpam. Ex parte vero na- 
turae sumitur ratio, quia cum natura humama tota in ipso 
vitiata esset, tanti pensabatur illa corruptio naturae, quanti 
pretii est tota humana natura; et ideo quidquid Adam 
faceret, longe inferius esset eo, quod exigebat Deus ad 
tantae corruptionis et damnationis recompensationem; et 
ideo pro illa non poterat satisfacere. Posset etiam nihilo- 
minus assignari ratio ex parte divinae offensae, quae cum 
essel infinita, ratione ejus, quia est contra infinitum, non 
recipiebat recompensationem, nisi aliquis satisfaceret, qui 
esset infinite bonus. Et ideo non indocte dicunt aliqui, 
quod non solum satisfactio pro peccato Adae, sed etiam 
pro quocumque alio peccato, fundata est super meritum 
et satisfactionem Christi, in cujus fide et sacramentis Deus 
pareit quibuscumque parcit. Et ideo contingit omnes de 
plenitudine ejus accipere (Jo. 1, 16), ot ipsum dedit caput 


211 


totius Ecclesiae (Ephes. 1, 22), tam finalis, quam primitivae." 
2. dist. 33. a. 1. q. 2. 

? ,Decet divinam justitiam, prout dicit divinae boni- 
tatis condecentiam, infundere animas corporibus propagatis 
ab Adam." — ,Ad praedictorum intelligentiam est notan- 
dum, quod justitia dupliciter consuevit accipi. Uno modo 
dieitur justitia ipsius divinae bonitatis condecentia. Alio 
modo dicitur justitia, prout considerat meritorum exigen- 
tiam. Si dicatur justitia divinae bonitatis condecentia, 
hoc modo decet divinam justitiam animam rationalem in- 
fundere carni ex Adam propagatae, tum ex hoc quod est 
rerum conditor, tum ex hoc quod est conservator, tum 
ex hoe quod est provisor, sive administrator. Conditorem 
enim decet appetitui naturae satisfacere; et ideo cum 
natura in Adam vitiata corpus format habens appetitum 
ad animam rationalem, ad divinae bonitatis condecentiam 
spectat illum appetitum supplere et perficere.  Conser- 
vatorem etiam decet rem sie conservare, secundum quod 
nata est conservari Si ergo species humana, quae in 
Adam inchoata est, nata est conservari per propagationem 
hominis ex homine, cum habeat homo corpus animale, 
nec possit in solis corporibus conservari absque animabus, 
ad divinae bonitatis condecentiam spectat, in quantum Deus 
est naturae conservator, animas corporibus infundere na- 
turae legis propagatis. Gubernatorem etiam decet sic rem 
administrare, secundum quod instituit, et naturae suae 
indidit virtutem et potentiam ad movendum et operandum. 
Propter quod dicit Augustinus (7. de civ. Dei c. 30): Sie 
res, quas condidit, administrat, ut eas agere proprios mo- 
tus sinat. Quoniam igitur Deus sic instituit humanam 
naturam, ut Adam praepararet corpora, et ipse illis cor- 
poribus animas infunderet, et iterum ipsum Adam insti- 
tuit in statu mutabilitatis, in quo scilicet posset effici 
mortalis et immortalis; ex his duobus colligitur necessario, 
quod ad divinae bonitatis condecentiam spectat, in quantum 
est rerum administrator, quód animas talibus corporibus 
infundat. Si enim in primaria conditione sie instituit, et 
sic decrevit, ut corporibus propagatis ab Adam animas 
rationales infunderet, et iterum sic debet administrare res, 
ut éas agere proprios motus sinat, ut salva sit lex insti- 
tutionis et lex administrationis, qualiacumque Adam cor- 
pora sibi propaget, dum tamen sint disposita ad animam 
rationalem, decet Deum animas his infundere. Nec ex 
hoe culpatur Deus in aliquo. Et est exemplum satis mani- 
festum. Si promisissem alicui quotquot dolia faceret de 
afiqua arbore, implere ea vino, et radix illius arboris sic 
inficeretur, ut omnia dolia ex illa arbore facta vinum in- 
ficerent, quod illis infunderetur, non esset culpa mei in- 
fundentis vinum in talia dolia, quia ego facio, quod debeo, 
et promisi, sed ejus culpa est, qui radicem arboris infecit, 
ot inepta dolia praeparavit. Et sic patet quod, secundum 
quod justitia dicitur divinae bonitatis condecentia, hoe 
exigit, videlicet ut animae talibus corporibus infundantur. 
Si autem justitia dicitur proprie, secundum quod respicit 
meritorum exigentiam, sic nulla est quaestio, utrum Deus 
animam tali corpori infundat juste, vel injuste. Justitia 
enim hie non respicit rerum conditionem, sed respicit re- 
tributionum distributionem. Aliud autem est animam creare 
et infundere, et aliud est pro meritis sibi retribuere. Cum 


enim eam creat, non considerat, quid anima meruit, sed 
21* 


212 


quod anima appetitui naturali uniri appetit. Posset tamen 
dici, quod etsi non sit assignare justitiam isto modo, se- 
eundum quod habetur respectus ad ipsam animam in se, 
contingit tamen reperire in comparatione ad demeritum 
Adae. Et hoc est, quod dicit Anselmus (de concept. Virg. 
c. 27): Si quis vir e£ uxor ad magnam quandam digni- 
tatem et possessionem nullo suo merito, sed sola gratia 
provecti sunt, si crimen grave inexcusabiliter committant, 
et pro eo juste dejiciuntur, et in servitutem rediguntur, 
quis dicet filios, quos post damnationem genuerunt, eidem 
non subjacere servituti, sed potius ad bona, quae parentes 
amiserunt juste, gratis debere restitui? Tales sunt primi 
parentes et eorum filii, quos juste pro culpa sua de bea- 
titudine in miseriam dejecti, in eodem generant exilio, de 
quibus tanto districtius debet esse judicium, quanto. de- 
litum eorum potest probari improbius. Haec ille. Sie 
igitur patet, quomodo decet divinam justitiam infundere 
animas corporibus propagatis ab Adam." 2. dist. 32. a. 3. q. 2. 

? j,Originale peecatum, prout est vitium, inchoat a 
parte sensitiva, et ab ea ascendit ad partem rationalem, 
in qua solum, prout est culpa, reperitur peccatum origi- 
nale.^ — ,Ad praedictorum intelligentiam est notandum, 
quod aliqui dicere voluerunt originale peccatum sie traduci 
et contrahi ab anima, ut primo insit animae ratione substan- 
tiae suae, quae primo. carni conjungitur, et consequenter 
mediante substantia ab ipso potentiae infieiuntur, pro eo 
quod non uniuntur potentiae carni infectae nisi per unio- 
nem substantiae; et sicut una est gratia, quae reformat 
animam et ejus potentias, quae, inquam, dicitur una, quia 
primo respicit animae substantiam, ut dicunt; sic est unum 
originale, quod omnes potentias animae inficit et deordinat. 
Sed si istud quis ita intelligeret, quod per originale pec- 
eatum primo haberet infici substantia, quam potentia, ita 
quod originale insit animae non ratione potentiae, sed 
ratione ipsius substantiae unitae, hoc non videtur intelli- 
gibile; tum quia originale est carentia debitae justitiae, 
justitia autem, cum sit rectitudo voluntatis, est primo in 
voluntate; tum etiam quia originale est concupiscentia, 
coneupiscere autem non est actus substantiae, nisi ratione 
potentiae; tum etiam quia in originali est deordinatio 
ipsius animae, deordinatio autem non est in anima nisi 
ratione potentiae, quia per ipsam solum potest ordinari et 
deordinari. Unde, sicut supra dictum est de gratia, quod 
ipsa respicit substantiam, non quia possit esse in animae 
Substantia, circumscripta potentia, sed quia est in potentiis 
animae, secundum quod continuantur ad unam substan- 
tiam; sie et in proposito intelligendum est, ut originale 
peccatum dicatur substantiam animae respicere, quia inest 
potentiis non ex actibus propriis, sed prout continuari 
habent in una substantia animae, prout est unita carni 
infectae, ita tamen quod primo insit ipsa deordinatio po- 
tentiae, quam substantiae, non enim dicitur substantia 
ordinata vel deordinata, nisi ratione potentiae. IIoc orgo 
supposito, quod originale insit animae primo ratione po- 
tentiae, intelligendum est quod dupliciter est loqui de 
originali peccato; aut prout est culpa reddens animam 
Deo odiosam, aut prout est vitium deordinans ipsam po- 
tentiam. Primo modo accipiendo, proprie inest animae 
seeundum liberum arbitrium, et maxime secundum volun- 
tatem, ipsum enim solum est, secundum quod anima 


PARS III, 6. 


culpatur vel laudatur, cum est in actu, et secundum quod 
est culpabilis vel laudabilis a suo ortu. Secundo modo 
accipiendo, scilicet prout dicit vitium deordinans potentiam, 
sic quia fomentum istius deordinationis ortum habet a 
carne, et rationalis motiva curvari habet per appetitum, 
Sive coneupiscentiam sensitivae, quae ad illicitum impellit 
et movet, dicendum est quod peccatum originale, sive 
vitium, quod nascendo contrahimus, inest animae primo 
ratione partis sensitivae. Et sic patet responsio ad pro- 
positam quaestionem: patet et in parte responsio ad ob- 
jecta. Concedo enim, quod originale, prout est vitium in 
nobis, primo inchoat a parte sensitiva, quia modus ecorrum- 
pendi e contrario est in nobis, quam fuit in Adam. Ibi 
enim persona corrupit naturam, et ratio partem sensibilem, 
ei voluntas carnem; sed cum e converso sit in nobis, ori- 
ginalis corruptio ascendit ad partem rationalem mediante 
portione sensibili, secundum quod est vitiositas, licet se- 
eundum quod est culpa, habeat esse in sola parte ratio- 
nali, in qua est libertas arbitrii." 2. dist. 31. a. 1. q. 2. 

19 , Potest intelligi peccatum originale contrahi ab anima 
per naturalem appetitum ipsius animae ad earnem, ita ut 
principalis ratio ponatur ex parte carnis, et appetitus illo 
naturalis sit causa sine qua non: et hoc quidem habet 
veritatem, et necesse est ponere. Nunquam enim caro 
posset animam inficere, nisi anima haberet naturalem ocolli- 
gantiam ad ipsam. Naturalis autem colligantia non est 
nisi per appetitum ipsius animae ad corpus, per quem 
anima adeo alligatur carni, ut, sicut dietum fuit supra, 
nisi virtutem habeat, per quam carnem regat, necesse 
habet deorsum ferri cum carne, ac per hoc ecaptivari in 
servitutem peccati. Propter hoc simpliciter concedendum 
est, peccatum originale esse contractum, et nullo modo 
debet dici actum. Et hoec ipsum nomen indicat, quod 
dieitur peccatum originale, non actuale, dicitur naturale, 
non voluntarium." 2. dist. 31. a. 2. q. 2. 

- !! , Ad intelligendum autem, quo modo anima possit 
infilei corruptione culpabili ex tali foeditate, haec tria 
supponenda sunt tanquam manifesta, quorum unum est, 
quod foeditas carnis potest facere carnem rebellem spiri- 
tui, quod patuit in Adam, qui post peccatum sensit carnis 
suae rebellionem. Secundum est illud, quod anima unita 
earni, propter conjunctionem ipsius ad carnem, vel trahit 
eam sursum, vol ab ipsa trahitur deorsum, propter vin- 
eulum, quod est ipsius carnis ad animam. Tertium est 
illud, quod anima propria virtute non potest regere car- 
nem rebellem, nisi juvetur per divinam gratiam, secundum 
quod exclamat Apostolus: Infelir ego homo etc. (Rom. 7, 24). 
Ex his igitur tribus suppositis necessario sequitur, quod 
8i anima tali carni unitur, ab ipsa trahitur deorsum, et 
per concupiscentiam incurvatur; sed animam ineurvari 
non est aliud, quam eam perverti; perversitas autem in 
substantia rationali, quae ost capax justitiae, non est aliud, 
quam injustitia et culpa. Ex hoc igitur clarum est, quod 
foeditas, quae est in carne, potest animam sibi unitam 
facere peccatricem. Et quia illa foeditas a primo parente 
traduci habet in omnes posteros genitos secundum legem 
propagationis; hine est, quod mediante carne ad omnes 
transfundit originale." 2. dist. 31. a. 2. q. 1. 

!? Vide cap. praeced. not. 4. 
55 Quamvis Deus videret aliquod malum inde provenire, 


PARS III, T. 


non tamen debuit ordinem, quem requirebat divina sa- 
pientia, immutare.  Eliciendo enim bona ex malis sub- 
sequentibus totum reducit ad ordinem sapientiae compe- 
tentem, et dum ex magnis malis majora elicit bona, com- 
mendabilior redditur et potentia et sapientia et bonitas. 
Propter quod exelamat Gregorius et dicit: O felix culpa, 
quae talem meruit habere Redemptorem. Et ideo si quis 
velit attendere, quantum sit commendabilis Deus in operi- 
bus suis, non debet aspicere solum ad illud, quod prae- 
sentialiter videt, verum etiam ad antecedentia et futura; 
quia sicut pulchritudo metri non percipitur una syllaba, 
sed in versus integritate, sic pulchritudinem divinorum 
operum et laudabilitatem respicere non potest, qui respicit 
ea in parte." 2. dist. 32. a. 3. q. 2. ad 6. 


213 


improba voluntas. Alio modo dicitur delectatio immo- . 
derata... Tertio modo corruptio vitiosa, quam dicimus 
esse in semine, et etiam in virtute generativa, praeter 
actum generandi, secundum quam ipsa vis generativa di- 
eitur esse corrupta et infecta. Omnibus his modis con- 
tingit libidinem esse cirea actum generationis humanae, 
quoniam ibi est corruptio vitiosa et delectatio immoderata 
et voluntas improba. Sine prima tamen libidine, hoc est 
improba voluntate, contingit generari frequenter: sine se- 
cunda, hoc est immoderata delectatione, vix aut nunquam: 
et sine tertia nunquam, si sit generatio secundum legem 
naturae. Cum ergo dicitur, quod peccatum non trans- 
mittit ad posteros propagatio, sed libido, hoc non intelli- 
gitur de libidine primo et secundo modo, sed tertio." 


!5* ,Libido tripliciter dicitur. Uno modo libido dieitur 2. dist. 31. a. 2. q. 3. 


APPENDIX. 


Quum de peccati originalis essentia nihil adhuc definitum sit, in varias Theologi abiere sententias. 
Nonnulli enim ex Seholasticis, inter quos ipsemet Magister Sententiarum, ipsum constituunt in morbida quadam 
non carnis, sed animae, qualitate, ex corruptione tamen carnalis appetitus derivata. Quidam etiam, Pighius 
nempe et Catharinus, nil aliud esse dixerunt quam culpam protoparentis, qua ipse primo, ac deinde ejus 
posteri, rei constituti sunt. In horum igitur sententia non inest cuique suum originale peccatum, sed unum 
dumtaxat est peccatum, quo omnes peccatores fiunt, ,licet fomes et concupiscentia, et similiter aliae poenae 
sint in diversis diversae (Cathar. in opusc. de laps. hom. et pecc. orig.)". Haec tamen opinio satis difficulter 
conciliari posse videtur cum Decretis Tridentini, sess. V, ubi profitetur peccatum Adae propagatione trans- 
fundi, et esse unicuique proprium. Verum receptissima est et communis apud Theologos sententia a nostro 
Seraphico Doctore in textu expressa, peccatum nempe originale esse privationem rectitudinis originalis justi- 
tiae. Quae definitio, uti patet, respicit peccatum non pro actione cum lege divina pugnante, ita enim ac- 
ceptum est prima inobedientia ab Adamo, qui personam totius humani generis gerebat, patrata; sed pro eo, 
quod remanet in homine post a-tionem, et quo homo non peccans, sed peccator denominatur. 


CAPUT VII. 
De originalis peceati euratione. 
(Curgtur macula in mente, sed remanet infectio in carne: — curatur in parente, sed iransmittitur in prolem: — curatur 
quantum ad reatum poenae aeternae, sed remanet quantum ad acium et motum concupiscentiae: — curatur culpa originalis, sed remanet 


poona temporalis.) 


Postremo diligenter attende, quod modus curationis culpae originalis est iste ", 4 me «. 
scilicet, quod sic curatur culpa" originalis ?, quod remanet poena temporalis, sicut patet ),^ «wr» 


in parvulis baptizatis. Sic curatur quantum ad reatum poenae aeternae, quod remanet? ma et 
. . . . (c . ABCDEFG. 
quantum ad actum et motum concupiscentiae. Sie curatur in parente, quod nihilominus o ruri ea. 


ab eo, qui curatus est per baptismum, transmittitur in prolem originale peccatum (l). 


(I) Pelagiani, quos secuti sunt saec. XII Albigenses, et saec. XVI Anabaptistae, baptismi necessi- 
tatem non ad peccatum originale delendum, sed tantummodo ad adipiscendam adoptionem filiorum Dei, atque 
acquirendum jus ad regnum caeleste agnoverunt. 

Lutherani autem, quum peccatum originale in fomite concupiscentiae reposuerint, qui etiam post 
baptismum remanet, effutierunt ipsum peccatum per baptismum minime remitti, sed tantum tegi, aut radi, 
vel etiam non imputari. 


Porro contra utrosque est definitio Cone. Tridentini, sess. V can. 5: Si quis per Jesu Christi Do- 


uL LAMP eue M NE TRE T Re E AU m HER V M Ru e UAR: re T NE NT T NENNT DORNBUNEE TR ep Hu en LUE osi DEN 


214 Pans III, 7. 


an I^ Bie tollitur originalis peccati macula ' ?, quod remanet sequela, cum qua oportet pugnare, 
quamdiu vivimus in hac vita; quia in nullo prorsus extinguitur concupiscentia per gra- 
tiam communem, quod dico propter Virginem beatissimam Mariam, in qua in con- 
|; ceptione Fili Dei extincta fuit per gratiam singularem. 
| Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia sicut infectio derivatur 
? ^^"*in omnes a principio creato, a quo fit? propagatio corporum, et hoc a parte inferiori, 
Bumepie SCllicet carnis; sic curatio fieri habet a principio? increato, a quo fit infusio animarum, 
et hoc a parte superiori, scilicet mentis. Quoniam igitur ex parte mentis distinctio est 
ima. "^in hominibus", ita quod secundum illam unus non propagatur ab altero, sed immediate 
exit a Deo, gratia curativa menti nostrae a Deo infusa respicit unumquemque, in quan- 
tum tenet rationem personae singularis et individuae, non in quantum tenet rationem 
productivi secundum virtutem naturae. Quoniam igitur originale peccatum est morbus 
inficiens personam pariter et naturam, personam in voluntate, naturam in carne; ideo 
sic curatur macula originalis in mente, quod remanet infectio et sequela in carne. Et 
quia homo generat, non secundum quod curatus est in mente, sed secundum quod cor- 
ruptus in carne, non secundum quod spiritualis, sed secundum quod carnalis; hinc est, 
Jaw quod quamvis" baptizatus sit ab originali mundatus in se, transmittit tamen in prolem 
j Motu «»- Originale *. 


tem deletis 


S ue ERO Rursus, quia reatus aeternae poenae respicit deformitatem mentis et personae, 
DEFGH et . -€— . . . . . TP 
editt. Arg. actus autem sive motus? respicit inclinationem carnis" et naturae; ideo transit originale 


g 
vrsM*per baptismum, quantum ad reatum, et remanet quantum ad actum'?. Postremo, 


"P Tews Quia afflietio temporalis conditionem respicit ex parte carnis, cum caro remaneat semper 


originale per 


substantiam Subjecta cuidam infectioni, remanere debet semper" subjecta poenalhtati; et ideo sicut 


quantum ad : . : ; : : 
mae """-poenalitas et corruptio per gratiam non aufertur" a carne, sic sequela illa, sive con- 


m) Semper 


o». i4 Cupiscentia^ et languor membrorum, simul stare potest cum gratia curativa". Et ideo 


) Auf . . . . . . " . 
wr» quamvis paulatim minuatur, quia tamen radix non tollitur, nunquam omnino aufertur 


in viatore, nisi in beata Virgine per gratiam singularem '*). Quia enim Virgo concepit 


mini nostri gratiam, quae in Baptismate confertur, reatum originalis peccati remitti negat: aut etiam asserit 
non tolli totum id, quod veram et propriam peccati radicem habet, sed illum dicit tantum radi, aut non im- 
putari: anathema sit. In renatis enim nihil odit Deus; quia nihil est damnationis iis, qui vere consepulti 
sunt cum Christo per Baptisma in mortem: qui non secundum carnem ambulant, sed veterem hominem 
exuentes, et novum, qui secundum Deum creatus est, induentes, innocentes, immaculati, puri, innoxil, ac 
Deo dilecti effecti sunt, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi; ita ut nihil prorsus eos ab ingressu 
caeli remoretur." 


*) Neminem latet tempore Seraphici sententiam negantem Beatissimam Virginem ab originali peccato à primo instanti 
suae conceptionis praeservatam fuisse, ita invaluisse in scholis, ut vix ab ea recedere in publicis disputationibus quis auderet, 
etsi fortasse affirmantem sententiam teneret in corde. Quod et nostro Doctori contigisse satis manifeste eruitur. Quamviseenim 
in libris Sententiarum exponendis (3. dist. 3. p. 1. a. 1. q. 2) pro opinione negativa conclusisset, attamen argumenta pro privilegio 
asserendo tam lucide ac subtiliter exposuit, ut ejus propensio pro eodem non obscure pateat. Quin imo Scotum ipsum praevenit, 
qui à Seraphico sua argumenta pro Conceptione Immaculata deprompsisse videtur. En igitur verba S. Doctoris in quaest. cit.: 
— gÀn anima beatae Virginis sanctificata fuerit ante originalis peccati contractionem." — ,,Et quod sic, videtur. Anselmus de 
Conceptu Virginali (cap. 18): Decebat, ut illius conceptus fieret de matre purissima, ea puritate, qua major sub Deo nequit in- 
telligi; sed major est puritas, ubi nec actualis, nec originalis culpa invenitur, quam ubi est aliqua earum; si ergo beata Virgo 
fuit purissima, non videtur quod contraxerit originalem culpam; ergo videtur, quod sanctificata fuerit ante originalem culpam." 
— 2. ,Item Augustinus de natura et gratia (cap. 36): De Matre Domini, cum de peccatis agitur, nullam volo prorsus habere 
quaestionem; ergo non videtur in ea fuisse peccatum nec actum, nec contractum." — 3. ,Item ratione videtur. Honor matris 
refertur ad filium, ut dicit Damascenus (7. 4. de fid. orth. c. 17) ; sed omnis honor matris debetur Fillo gloriosae Virginis, maxime 


PARS III, 7. 215 


eum, qui erat expiatio omnis culpae; ideo data fuit sibi gratia singularis, qua extincta 
fuit in ea radicitus omnis concupiscentia ad concipiendum Dei Filium absque omnis 


quantum ad immunitatem peccati; si ergo ad honorem filii spectat habere matrem puram et sanctam; videtur quod Mater Christi 
immunis fuerit ab omni culpa, tam originali, quam actuali.^ — 4. ,Item, si est ponere extrema, convenit ponere medium; sed 
convenit ponere habentes originale peccatum in anima et in carne, sicut filii Adam habent communiter, convenit invenire carentem 
in anima et carne, sicut in Christo; ergo convenit reperire medium, scilicet habentem in carne et non in anima, vel in anima 
et non in carne; sed habere in anima et non in carne est impossibile, quia originale ortum habet a carne, anima enim non tra- 
ducitur, sed caro; restat ergo, quod aliqua persona fuit, quae haberet originale solum in carne et non in anima; haec autem 
fuit illa, quae maxime accedit ad Christum puritate; et haec est Virgo Maria; ergo etc." — 5. ,Item sanctificatio beatae Virginis 
superexcellit sanctificationem aliorum Sanctorum; ergo cum beatus Joannes sanctificatus fuerit quantum ad nativitatem ex utero, 
quam Ecclesia celebrat; videtur quod Virgo Maria non tantum sanctificata sic fuerit, sed etiam in quantum ad nativitatem in 
utero; sed nativitas in utero 'est in animae infusione; ergo beata Virgo in instanti infusionis animae sanctitatem habuit divinae 
gratiae; ergo nunquam habuit infectionem originalis culpae." — 6. ,Item possibile fuit gratiam dari animae beatae Virginis in 
primo instanti suae creationis; sed congruum est ponere, quod animae illi id Deus dederit, quod congruebat ei suscipere; ergo 
videtur, quod in primo instanti suae conceptionis dederit ei gratiam; ergo cum gratia non possit simul stare cum culpa, aut gra- 
tiam perdidit, aut originalem culpam non contraxit; sed non est dicere, quod gratiam perdidit; ergo videtur esse dicendum, quod 
non habuit culpam originalem.^ — Quidam voluerunt dicere in anima gloriosae Virginis gratiam sanctificationis praevenisse ma- 
culam peccati originalis. Rationem autem hujus assignant; quia decebat animam gloriosae Virginis sanctificari excellentissime 
super animas aliorum Sanctorum, non solum quantum ad abundantiam sanctitatis, sed etiam quantum ad accelerationem temporis; 
ideo in instanti suae creationis fuit sibi gratia infusa, et in eodem instanti anima infusa est carni. Et quia omnium mobilium 
mobilior est sapientia (Sap. 7, 24), et nescit tarda molimina Spiritus sancti gratia, et multo potentior est gratia, quam natura; 
hinc est, quod effectus gratiae sanctitatis magis praevaluit in carnem, quam effectus foeditatis in animam; et ideo culpam non 
contraxit. Haec autem positio videtur posse fulciri multiplici congruentia; tum propter Christi praecipuum honorem, quem de- 
cebat de matre purissima fieri; tum propter Virginis praerogativam singularem, quae debuit in dignitate sanctificationis ceteros 
Sanctos et Sanctas praeire; tum etiam propter ordinis decorem, ut sicut fuit persona immunis ab originali et in carne et in anima, 
sive in causa et in effectu, et persona utroque modo habens originale, sic esset persona media, quae quodammodo haberet, et 
quodam modo non haberet; et ista est beata Virgo, quae mediatrix est inter nos et Christum, sicut Christus inter nos et Deum. 
Et hoc dicunt sonare verbum Anselmi, cum dicit, quod beata Virgo purissima fuit ea puritate, qua major sub Deo nequit intelligi. 
In hoc enim notat gradum suae puritatis inferiorem esse respectu Filii, et superiorem respectu aliorum Sanctorum. Et ideo quasi 
rationem mediam hujus multiplicis congruentiae voluerunt quidam apponere, addentes insuper illud, quod non repugnat veritati 
sacrae Scripturae, et fidei Christianae; Veritati, inquam, non repugnat, imo potius consonat, si quis mysteria ejus attendat. Beata 
enim Virgo Maria signata fuit per arcam, anima vero beatae Virginis signata fuit per urnam, in qua positum fuit manna. Cum 
ergo urna illa prius fuerit impleta manna, quam posita in arca, prius saltem per naturam sanctificata fuit anima beatae Virginis, 
quam carni unita. Fidei etiam Christianae, ut dicit positio praedicta, non repugnat, pro eo quod dicunt ipsam Virginem ab ori- 
ginali peccato liberatam per gratiam, quae quidem pendebat, et ortum habebat a fide, et capite Christo, sicut aliae gratiae San- 
ctorum. Et iterum, licet illa gratia praeveniret animae infectionem, non tamen praevenit carnis foeditatem. Et ideo ratione 
illius foeditatis juste remanserunt in Virgine poenalitates, gratia enim sanctificationis non obviat poenae, sed culpae. Et hinc est, 
quod beata Virgo poenalitatibus fuit obnoxia, et per Christum liberata ab originali peccato, sed aliter quam alii. Nam alii post 
casum erecti sunt, Virgo Maria quasi in ipso casu sustentata est, ne rueret, sicut exemplum ponitur de duobus cadentibus in 
luto; et per istam viam effugiunt auctoritates et rationes, quae contra eos adducuntur, dicentes non concludere, quod beata Virgo 
habuerit infectionem originalis peccati quantum ad effectum, sed quantum ad causam solum." 

Clarius tamen mentem suam de hac re S. Doctor aperuit in Serm. II de B. V., ubi haec habet: ,Domina nostra fuit 
plena gratia praeveniente in sua& sanctificatione, gratia scilicet praeservativa contra foeditatem originalis culpae, quam contraxisset 
ex corruptione naturae, nisi speciali gratia praeventa praeservataque fuisset. Solus enim Filius Virginis fuit ab originali culpa 
immunis, et ipsa Mater ejus Virgo. Credendum est enim, quod novo sanctificationis genere in ejus conceptionis primordio Spiritus 
sanctus eam a peccato originali, non quod infuit, sed quod infuisset, redemit, atque singulari gratia praeservavit." 

Neque silentio praetereundum est ipsum Bonaventuram, totius Ordinis tunc temporis Generalem Ministrum, anno 1263 
in generalibus Comitiis Pisis congregatis, festum Conceptionis B. Virginis in toto Ordine quotannis celebrandum statuisse (Chronol. 
Seraph. Ord. Vol. I. pag. 27). 

Hic autem non solum ponenda est sacrosanctae Tridentinae Synodi declaratio, ,non esse suae intentionis comprehendere 
in Decreto, ubi de peccato originali agitur, beatam et Immaculatam Virginem Mariam, Dei Genitricem"; sed adjicienda etiam 
dogmatica definitio à S. P. Pio IX die octava decembris an. 1854 solemniter prolata, in qua sancitum fuit: ,Doctrinam, quae 
tenet Beatissimam Virginem Mariam in primo instanti suae Conceptionis fuisse, singulari omnipotentis Dei gratia et privilegio, 
intuitu meritorum Christi Jesu Salvatoris humani generis, ab omni originalis culpae labe praeservatam immunem, esse & Deo re- 
velatam, atque idcirco ab omnibus fidelibus firmiter constanterque credendam," — Ex qua definitione, ut recte animadvertit cl. 
P. Seraphinus & Ss. Corde Jesu, Passionista, in lib. Grandeurs et Apostolat de Marie etc. (Paris 1860, pag. 315) ,apparet: 1. im- 
munitatem Virginis ab omni originalis culpae labe, in ordine executionis consideratam, non solum fuisse ev gratia Dei, ut patet, 
sed etiam ex Dei privilegio, quod privilegium locum non habuit in Adamo. Privilegium enim dicit exemptionem a lege communi. 
Porro in ereatione Adae lex communis, a Deo constituta, erat status ipse justitiae originalis, in quo statu Adam reapse creatus 
fuit. Post ejus lapsum cwipa originalis, filios Adam universim afficiens, legem arguit generalem succedentem primariae legi uni- 
versali justitiae originalis perditae, quae, hoc ipso, post ruinam, evadit quoque privilegiwn pro Adae filiis, si quos Deus separare 
vellet, sicut de facto mirabiliter separavit Virginem Deiparam, a massa corruptionis universae. Apparet 2. Mariam Virginem 
praeservatam fuisse immunem ab originali culpa intuitu meritorum Christi Salvatoris generis humani, scilicet dependenter a meri- 


o) Ita in opp. 
8. Anselmi, 
edit. Colon. 
&n. 1612. 


p. Genuit 
ibid. 


q) Et tan- 
quam ibid. 
r) Ita ibid. 

et in cit. 
edit. opp. S. 

Anselmi ; 
alibi specia- 
liter. 


s) Et om. 
ibid 


216 Pans III, 7. 


peccati labe et corruptela". ,,Nempe decens erat, ut ea puritate, qua major sub Deo 
nequit intelligi, Virgo illa niteret, cui Deus Pater unicum Filium suum ?, quem de corde 
suo genitum ? sibi aequalem, tanquam ? seipsum diligebat, ita dare disponebat, ut natn- 
raliter esse& unus idemque communis Dei Patris et Virginis Filius, e£ quam ipse Filius 
substantialiter " facere sibi matrem eligebat, et de qua Spiritus sanctus volebat et" ope- 
raturus erat, ut conciperetur et nasceretur ille, de quo ipse procedebat (LAmselmus, de 
Concept. Virgin. c. 18)." — 


tis praevisis Christi Jesu, qui Salvator est humani generis per originalem culpam sauciat? ; non quod Maria sauciata et ipsa fuerit 
cum ceteris Adae filiis, cum quibus naturü tantum communicavit, non culpa, ut sentit Ecclesia, sed quatenus ipsa specialiter 
constituta fuerat sub Christo capite, qui eam sibi Matrem elegerat sibique reservaverat, quique, primitias meritorum suorum 
super eam transfundere in executione copiosissime volens, eam voluit a lapsu prae ceteris praeservare. Hic sistit fides. Quod 
autem Virgo beata constituta specialiter fuerit sub Christo capite cum dependentia ab Adamo, et solum post praevisum hujus 
lapsum, an vero independenter ab ipso Adamo, tanquam a capite morali humani generis, et ante praevisionem sui lapsus, quaestio 
adhuc est, quam Ecclesia in sua definitione non tangit, nec definitam supponit, nec consequenter vel implicite definit." 


Ap Carur VII. 


! ,Deordinatio in anima ratione aversionis dicitur de- 
formitas, ratione vero conversionis dicitur macula.^ 2. dist. 
42. dub. 1. — ,Deformitas respicit tria, scilicet privationem 
boni gratuiti, privationem boni naturalis, sive habilitatis, 
et ulterius inclinationem ad actum inordinatum, quae di- 
citur habilitatio quaedam." Expos. in Ecclen. c. 9. v. 18. 

? ,Si loquamur de causa originalis respectu alterius 
propagandi, sic per baptismum non deletur originale quan- 
tum ad causam, sive radicem. Et ratio hujus potissima, 
ut credo, est, quia corruptio, quae est causa originalis 
peccati propagandi, est corruptio naturae consistens pones 
vim, quae habet radicari in carne. Unde originale, prout 
est vitium personae, respicit voluntatem; prout autem est 
vitium naturae, respicit generativam virtutem et carnem; 
gratia autem sacramentalis proprie respieit corruptionem 
personae, contra vero corruptionem naturae non habet 
ordinari directe; et hinc est, quod cum infunditur gratia 
baptismalis, deletur originalis culpa, secundum quod erat 
peccatum ipsius animae; remanet tamen aliquis languor 
in carne, quae est causa originalis in prole. Si autem 
quaeratur, quare remedium gratiae sacramentalis ordinatur 
directe contra originale, prout corrumpit personam, et non 
prout corrumpit naturam, dicendum quod summus medicus 
hoc instituit ratione congrua exigente, tum ex parte me- 
dici, tum ex parte aegroti, tum ex parte medicamenti. 
Ex parte, inquam, medici, quia sic Dominus debuit nos 
curare, ut salutem nostram unusquisque ab ipso immediate 
recognosceret; ideo unumquemque voluit curari a suo 
baptismate immediate et in se: et propterea baptismus 
delet originale in homine, secundum quod est individuum, 
non secundum quod est alterius principium, ut ex hoec 
unusquisque reddat obsequium Deo debitum, et magis ro- 
cognoscat salvationis suae beneficium. Ex parte etiam 
aegroti congruentia erat; Deus enim neminem vult salvari, 
nisi salva arbitrii sui libertate; et ideo talem efficaciam 
medieamento dedit, ut salva esset libertas, et meritum 
liberi arbitrii. Ideo etiam ut fides habeat locum, occultat 
Dominus sacramenti sui effectum; et ideo non curatur 


naturae morbus. Ex parte etiam medicamenti ratio est, 
quia virtus regenerativa in sacramento est ipsa fides, unde 
a fide passionis dieuntur sacramenta habere efficaciam. 
Quoniam ergo haec virtus regenerativa principaliter respicit 
voluntatem et mentem, virtus autem generativa principa- 
liter respicit decisionem carnis a carne; hinc est, quod 
baptismus sanat, sive curat, originale, secundum quod est 
morbus personae, dum in eo datur gratia, per quam recti- 
ficeatur personalis voluntas, remanente nihilominus cor- 
ruptione in carne et in vi generativa, quae causa est 
iransfundendi originalem culpam." 2. dist. 32. a. 1. q. 2. 

? ,sSieut videmus, quod in culpa actuali et est con- 
versio, et est aversio, et in ipso actu peccandi, et in ipso 
habitu peccati est privatio habitus boni, et quaedam ha- 
bilitatio ad actum peccati; sie in originali intelligimus 
esse debitae justitiae carentiam, et concupiscentiam. Et 
quemadmodum in actuali privatio habilitatis bonae est 
ipsum peccatum, formaliter loquendo, ipsa vero habilitatio, 
sive pronitas ad actum peccati, non est peccatum, nisi 
materialiter loquendo, pro eo quod non est culpa, nisi 
quamdiu manet ibi privatio; sie intelligendum est in pro- 
posito. Et quemadmodum in actualis peccati deletione, 
cum gratia infunditur, statim removetur culpa, in quan- 
tum erat deformitas et privatio, nihilominus tamen simul 
cum hoc manet quaedam pronitas ad actum, licet remissa, 
in his potissime, qui peccaverunt peccato consuetudinis; 
sic quando gratia baptismalis infunditur animae, statim 
removetur originale peccatum, eatenus qua erat carentia 
debitae justitiae, etiam cum statim gratia est in anima, 
simul eum ea est et justitia: concupiscentia vero non 
omnino tolitur, sed minuitur, pro eo quod pronitas ad 
culpam simul potest stare cum gratia, quia, sicut, dictum 
est, talis pronitas non erat ipsum peccatum, loquendo 
formaliter, sed materialiter. "Unde (August. de nup. et 
concup. lib. 1. c. 27) eum excluditur carentia debitae ju- 
stitiae per gratiam baptismalem, remanet concupiscentia 
ratione poenae. Et hine est, quod dicit Magister, quod 
transit reatu, et remanet actu, quia jam non est culpa, 


PAnS III, 7. 


per quam homo sit dignus poena, sed poena est ex prae- 
cedenti culpa relicta. Pro tanto dicit, quod originale 
peecatum duplici ratione dicitur remitti in baptismo, et 
quia concupiscentia extenuatur, et quia debitum solvitur. 
Solvitur namque debitum, dum per justitiam gratiae re- 
compensatur justitia originalis innocentiae. Concupiscentia 
vero remittitur, dum potestas datur spiritui per gratiam 
regendi et vincendi carnem." 2. dist. 32. a. 1. q. 1. 

* ,Dicitur originale peccatum remanere actu, quia cum 
sit ibi privatio originalis justitiae, per quam homo est 
reus carentiae visionis Dei, sit etiam pronitas, per quam 
homo ordinatus est ad actum concupiscendi; ideo aufertur 
illa privatio justitiae originalis, et relinquitur illa inclina- 
tio habitualis." 2. dist. 32. dub. 4. 

$ ,Coneupiscentia est in carne et in sensualitate et in 
ratione; ibi quidem causaliter, in ratione formaliter, in 
sensu vero utroque modo." — ,Ideo dico, quod in ratio- 
nali parte et in sensualitate est formaliter, quoniam actus, 
qui est coneupiscere, sicut vult Augustinus, est proprie 
ipsius aniihae. Ideo vero causaliter dicitur esse in carne, 
quia caro infecta juncta animae ex sua infectione reddit 
eam concupiscentem. Unde si quis vellet proprie sub- 
jectum coneupiscentiae carnalis assignare, nec tantum di- 
ceret. carnem, nec tantum diceret animam, sed ipsum 
totum conjunetum, ut sicut sentire est actus conjuncti, 
sic etiam actus conjuncti est delectari carnaliter et con- 
cupiscere.^ — ,Conecupiscentia, secundum quod poenam 
dicit ad culpam ordinatam, est a Deo: ut vero dicit appe- 
titus excessum, nequaquam; prout dicit appetitum, qui 
est de genere entium et bonorum, similiter est a Deo." 
2. dist. 32. a. 2. qq. 1. 2. 

$ ,Coneupiscentia, quae remanet post baptismum, non 
est poena suffocans, quia non praecludit aditum vitae 
spiritualis; stat enim simul cum gratia prima, etsi incitet 
ad illieitum, non tamen praevalet, quia subter nos est 
appetitus noster, et nos dominari possumus illius. Remanet 
autem haec concupiscentia in membris nostris, ut poena 
promovens, maxime quantum ad exercitium pugnae, quae 
facit ad augmentum meriti et coronae, quod bene signi- 
fieatum est in ingressu filiorum Israél in terram promis- 
sionis, in qua reliquit eis Dominus adversarios, cum qui- 
bus pugnare possent, et per quos Deus eos probaret, utrum 
ipsi Deum diligerent, an non, sicut patet in libro Judicum. 
Sunt et aliae plures utilitates, ad quas movetur homo 
occasione concupiscentiae in se relictae.^ — ,Concupiscen- 
tia duo dicit. Dicit enim appetitum immoderatum boni 
commutíabilis; et sic dico, quod ista immoderantia circa 
appetitum potest esse dupliciter. Aut ita quod ratio ca- 
ptivetur et anima pervertatur, ut necessitatem habeat prae- 
ponendi bonum commutabile bono incommutabili; et sic 
dicitur esse concupiscentia intensa, et hoc modo tenet 
rationem culpae, ratione videlicet illius immoderantiae. 
Alio modo concupiscentia dicit immoderantiam, non quia 
ratio succumbat sensualitati, sed quia sensualitas non per- 
fecte obtemperat rationi; et hoec modo tenet rationem 
poenae. Primo modo, quia tenet rationem culpae, directe 
opponitur ipsi gratiae; et ideo gratia superveniens aufert 
illam immoderantiam, pro eo quod talis immoderantia 
ponebat debitae justitiae carentiam. Aliam autem immo- 


derantiam, quae, sicut dictum est, dicit rationem poenae, 
B. Bonaventurae Brevíloq. 


21'T 


non tollit gratia in suo adventu, propter hoc quod non 
opponitur formaliter ei. Sed quoniam gratia et concupi- 
scentia relicta, respectu ejus ad quod inclinant, quamdam 
habent oppositionem; hinc est quod, secundum quod homo 
plus exercitatur in gratia, magis et magis remittitur con- 
cupiscentia, nunquam tamen omnino tollitur concupiscentia, 
quia semper remanet radix ejus in homine, nisi auferatur 
per donum gratiae speciale.^ — ,Concupiscentia augetur 
per eonsensum illicitum, sicut dieit Augustinus (De pecc. 
mer. et remiss. lib. 2, c. 28), et hoc duplici ex causa. 
Primo, quia gratia expellitur, ex cujus praesentia ratio 
sensualitati praeerat, et per consequens remittebatur con- 
eupiscentia. Alia est ratio, quia potentia ex frequentia 
actus magis prompta efficitur ad exeundum in actum con- 
similem; et quia actus illicitus dicit actum concupiscendi, 
hine est, quod coneupiscentia augetur ab actu illicito, 
quasi & simili. Ad illud ergo quod objieitur, quod tune 
redit originale peccatum, dicendum quod hoc non sequi- 
tur duplici ex causa. Primo quidem quia concupiscentia 
regnans non dicitur peccatum originale, nisi in quantum 
habet regnum et dominium ab ipsa hominis origine; cum 
autem illud habet per illicitum actum, non habet rationem 
originalis peccati, sed potius actualis. Alia est etiam ratio, 
quia aliter diminuitur concupiscentia per baptismum, aliter 
augetur per illicitum consensum. Per baptismum enim 
sic diminuitur, ut auferatur illud, quod formaliter erat 
peccatum originale, videlicet carentia debitae justitiae. 
Ibi enim absolvitur quis a debito originalis justitiae, ad 
quam omnes tenebantur ex ipsa obligatione Adae; sed 
per illicitum consensum augeri dieitur, pro eo quod, dum 
lomo peccat, magis efficitur pronus ad malum, saltem in- 
tensive et quantum ad aliquod peccati genus determinatum. 
Ad illud quod objieitur, quod sunt diversorum generum, 
concupiscentia, prout est eulpa et prout est poena, dicen- 
dum quod, etsi sint diversorum generum in genere moris, 
non tamen in genere naturae, utriusque enim actus est 
concupiscere. Praeterea, etsi concupiscentia, prout est 
poena, non sit ejusdem generis cum coneupiscentia, prout 
est culpa, formaliter loquendo, quia tamen est poena vi- 
tiosa, ad illam de se ordinat, et per hoc una augmentatur 
per alteram, sicut docet ipsa experientia. 2. d/sf. 32. 
dub. 1. 2 et 3. 

' Quaedam est gratia, quae opponitur ipsi concupi- 
8centiae secundum id, quod est: quaedam vero, quae op- 
ponitur ipsi solum secundum id, ad quod est. Et prima 
est quaedam gratia gratis data, et totaliter potest tollere 
concupiscentiam, dum sanat et reintegrat naturam vitia- 
tam. Alia vero est gratia gratum faciens. Et de hac 
dieit Augustinus, quod, quamvis diminuat concupiscentiam, 
nunquam tamen finit eam." 2. dist. 35. a. 2. q. 3. ad 4. 

* ,Est loqui de beata Virgine quantum ad tres con- 
ditiones, scilicet quantum ad gratiam conceptionis, quan- 
tum ad gratiam justificationis, quantum ad naturam cor- 
poris. Si quantum ad conceptionem prolis, sic quia fuit 
Mater Dei, quo nihil nobilius cogitari potest, et mater 
nobilissimi filii; sic tantam habuit bonitatis dignitatem, 
quod nulla mulier amplius capere potuit. Si enim omnes 
ereaturae, quantumcumque ascenderent in gradibus nobili- 
tatis, essent praesentes, omnes deberent reverentiam Maíri 
Dei. Si autem loquamur quantum ad gratiam justifica- 

28 


218 | pans III, 8. 


tionis, tantam habuit, quantam pura ereatura humana, tatem gratiae complevit et implevit ... in matre, secundum 
sive rationalis, quae facta est, sic recipere potuit. Si quod capit pura creatura rationalis, in sexu feminino, 
quantum ad corpus, naturalia optima habuit, secundum — quantum ad ea, quae spectant ad corpus, et in anima 
quod fini competens fuit; simpliciter tamen meliora potuit humana, quantum ad ea, quae sunt gratiae.^ 1. dist. 44. 
recipere, et Deus dare. Et ita patet quod .. Deus. .capaci- dub. 3. 


CAPUT VIII. 
De origine peccatorum aetualium. 
(Peccatum oritur a libere voluntate, — per suggestionem, — delectationem, — consensum —- elt operationem.) 
a)Autem om. Postquam autem " dictum est de traductione peccati" originalis, dicenda sunt ali- 
ACDEPOR ur | ! Mh ! SE. ! 
We. "^ua de origine peccati actualis; De ortu igitur peccati actualis haec tenenda sunt in 


o».ei M.Summa, videlicet quod peccatum actuale originem trahit a libera voluntate uniuscujusque 


per suggestionem, delectationem, consensum et operationem. Juxta quod dicit Scriptura: - 
Unusquisque lentatur a concupiscentia sua. absiractus et illectus: deinde | concupiscentia, 
cum. conceperil, peccatum parit: peccatum. vero, cum. consummatum fueril, generat. mortem 
(Jacob. 1, 14). Si autem suggestio et delectatio sistat citra consensum, est veniale pec- 
catum. $i vero consequatur consensus, et opus in his, quae divina lege prohibita sunt, 
peccatum est mortale consummatum. Quod si medio modo fit, ut consensus sine opere 
sit, aut quia vult in opus procedere, sed non potest; tunc voluntas pro facto reputatur, 
49" nec? minus culpabilis est, quam si in ipso facto deprehenderetur; aut quia non vult 
3$" win opus procedere, sed? vult interius voluptari in delectatione; et tunc manducat mulier, 
sed non vir; et licet non sit peccatum plene consummatum, est tamen inter mortalia 
computandum, quia, muliere manducante, totus homo damnari meretur, quod maxime 
intelligi habet in peccatis carnalibus. 
ids om Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia? cum peccatum dicat 
recessum voluntatis a primo principio, in quantum ipsa voluntas nata est agi ab ipso, 
et secundum ipsum, etf propter ipsum '; omne peccatum est inordinatio mentis sive vo- 
luntatis"^ (D, cirea quam nata sunt esse virtus et vitium . Peccatum igitur actuale est 
» m» »i-actualis inordinatio voluntatis. Inordinatio autem ista?, aut est tanta, quod ordinem 
justitiae exterminat; et hoc modo dieitur mortale peccatum, quia natum est auferre 
vitam, separando ipsam a Deo, per quem vivificatur anima justa. Aut est tam modica, 
quod ordinem ilum non perimit, sed tantum in aliquo perturbat'; et tunc dicitur ve- 
niale peccatum, quia de ipso adipisci possumus cito veniam, pro eo quod gratia non 
0 «i tollitur per ipsum, nec inimicitiam divinam incurrit homo ^9. Est autem ordo justitiae, 


curritur ini- 
micitia di- 


y»»cpEro ut bonum incommutabile praeferatur commutabili ut bonum honestum praeferatur utili, 
et ed. n. 


"wr, voluntas Dei praeferatur voluntati nostrae", ut judicium rationis rectae praesit sen- 


ed. 1484. 


(I) Quum omne peccatum sit inordinatio voluntatis, sequitur nullum dari peccatum philosophicum. 
Quid porro pro peccato philosophico intelligatur, patet ex propositione ab Alexandro VIII damnata die 
24 augusti an. 1690, ,uti scandalosa, temeraria, piarum aurium offensiva et erronea," quae haec est: ,Pec- 
catum philosophicum, seu morale, est actus humanus disconveniens naturae rationali et rectae rationi: theo- 
logicum vero et mortale est transgressio libera divinae legis. Philosophicum, quantumvis grave, in illo qui 
Deum ignorat, vel de Deo actu non cogitat, est grave peccatum, sed non est offensa Dei, neque peccatum 
mortale, dissolvens amicitiam Dei, neque aeterna poena dignum.* 


PARS III, 8. 219 


sualitati humanae(II) Et quoniam lex Dei istum ? ordinem praecipit et vetat oppositum, 2, «tw 


j) Aeternoct 


quando bonum commutabile praefertur aeterno, et bonum utile? praefertur honesto, etj] we 
voluntas nostra praefertur divinae voluntati, et sensualis appetitus praefertur MON 
rectae, tunc committitur mortale pue De quo dicit Ambrosius (De parad. c. 8), 


m) k) Aeternae 


quod est praevaricatio legis divinae" et caelestium inobedientia? mandatorum. Haec rive divinne 
autem committitur, sive omittatur quod lex divina praecipit ', sive fiat id, quod prohibet. nrraccepe- 


rum volante 


Ex quo duplex genus peccati oritur, delictum scilicet et commissum *. Quando vero pasirorum 
" " 3*4 . «1* T CDF et cd. 
bonum commutabile plus debito diligitur, sed non praefertur incommutabili, et utilitas sve. 


m) lloc ed. 


non praefertur honestati, et" voluntas nostra plus debito amatur, ita tamen quod non 


n) Et om. 


praefertur divinae; et caro concupiscit, non tamen praefertur judicio rationis rectae;'"* 
tunc non est mortale, sed veniale, quia licet hoc sit praeter legem, non tamen directe 


est contra legem *. Sensualis autem appetitus rationi rectae non praefertur, nisi quando 


ei ratio consentit, et ideo peccatum mortale citra consensum non committitur. Si tamen Ir et odi 


Nor. Vcn. et 


sensualitas inordinate moveatur, cum illa inordinatio ad malum inclinet", licet ratio 54 m ce. 


consensit. 


non consentiat, peccatum est aliquod, quia aliquo modo laedit ordinem iuiitiss Et 
quia in statu innocentiae non movebatur sensualitas", nisi secundum rationis motum; 
ideo, stante homine, non poterat ibi esse veniale peccatum". Nune autem, quia rationi 
repugnat sensualitas, velimus, nolimus; ideo necesse habemus committere aliquod veniale 
peccatum per primos motus, qui etsi particulariter et singillatim possint declinari, omnes 
tamen nullo modo possunt caveri(III); quia" sic sunt peccata, quod ? sunt etiam poenae", Quis A» 


peccati, et ideo merito dicuntur venialia, quia hoc ipso digna sunt venia. Verum is no». 
. . . . . . . . " q) Quae ed. 
quia ratio his consentire non compellitur, si post consensum delectationis consentiatur i4. 


in opus, tunc est plenus consensus, ac per hoc peccatum consummatum", quia pervenit 


(II) Contra ordinem justitiae, de quo híc agit S. Doctor, a lege divina praeceptum, quo bonum in- 
commutabile commutabili, honestum utili, voluntas divina humanae praefertur, imiserrimis hisce temporibus 
& perditissimis hominibus errores divulgati fuerunt, quos Pius IX in Syllabo reprobavit. Hi sunt: n. 50. 
Morum leges divina haud egent sanctione, minimeque opus est, ut humanae leges ad naturae jus confor- 
mentur, aut obligandi vim accipiant." — n. 57. ,Philosophicarum rerum morumque scientia, itemque civiles 
leges possunt et debent a divina et ecclesiastica auctoritate declinare.^ — n. 58. ,AÀliae vires non sunt 
agnoscendae nisi illae, quae in materia positae sunt, et omnis morum disciplina honestasque collocari debot 
in cumulandis et augendis quovis modo divitiis, ae in voluptatibus explendis.^ — n. 59. ,Jus in materiali 
facto consistit, et omnia hominum officia sunt nomen inane, et omnia humana facta juris vim habent. — 
n. 60. ,AÀuctoritas nihil aliud est nisi numeri et materialium virium summa.*^ — n. 61. ,Fortunata facti 
injustitia nullum juris sanctitati detrimentum affert.^ — n. 62. ,Proclamandum est et observandum prin- 
cipium, quod vocant de mon» interventu." — n. 63. ,Legitimis principibus obedientiam detrectare, imo et 
rebellare licet.^ — n. 64. ,Tum cujusque sanctissimi juramenti violatio, tum quaelibet scelesta flagitiosaque 
aetio sempiternae legi repugnans, non solum haud est improbanda, verum etiam omnino licita, summisque 
laudibus efferenda, quando id pro patriae amore agatur.^ — Ex hisce autem erroribus prona est via ad Com- 
munismum et ad Socialismum, sive Radicalismum, inter quos hoc videtur esso discrimen, quod Communismus 
diversis sub formis ac gradibus proprietatis dominium velimpugnat, vel plus minusve aggreditur; Socialismus 
vero fundamentalia jura regiminis, sive jurisdictionis dominium, juxta diversa systemata, plus minusve im- 
petit. Uterque tamen totam civilem societatem subvertit, atque imis eruit radicibus. 

(III) Ifuic doctrinae nune accessit definitio Concilii Tridentini, quod postquam sess. 6. cap. 11 sta- 
tuisset, quod ,licet in hac mortali vita, quantumvis sancti et justi, in levia saltem et quotidiana, quae etiam 
venialia dicuntur, peccata quandoque cadant, non propterea desinunt esse justi. Nam justorum illa vox est 
et humilis et verax: Dimitte nobis debita nostra (Matth. 6, 12)"; can. 23 definivit: ,Si quis hominem semel 
justificatum dixerit... posse in tota vita peccata omnia, etiam venialia, vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, 


quemadmodum de beata Virgine tenet Ecclesia; anathema sit." 
28 * 


220 pans IIT, 8. 


» E iiit usque ad virum, id est" usque ad partem supremam rationis, ex qua pendet plenitudo 
consensus *. Quia vero non solum in opus, verum etiam in delectationem est consen- 

DP«ew sus, in quo inferior portio sequitur sensualitatem; ideo si in delectatione sensuali" ratio 

» w ww Sensualitati succumbat, mulier? serpenti obtemperat"; ac per hoc fit subversio recti or- 

n owas dinis, et ita subversio justitiae, propter quod " committitur mortale peccatum, licet minus 

» He iii. prave ^: quod non solum imputatur mulieri, verum etiam viro", a quo mulier compesci 
debuit et cohiberi, ne obtemperaret serpenti". Et sic patet, quod in: perpetratione omnis 
peccati actualis fit aliqualis imitatio primi peccati", secundum explanationem Doctoris 
praecipui Augustini (De Trim. l. 12. c. 12). 


Ap Carvur VIII. 


! ,Voluntas est bona ex ordinatione ad bonum finem. 
Ád hoec autem, quod sit recta ordinatio ad bonum finem, 
requiritur quod finis bonus sit duobus modis, videlicet 
secundum id quod est, et sub ratione finiendi. Aliquid 
enim est bonum in se, quod tamen non recte ordinatur 
ad alterum in ratione finis, sicut minus bonum, quamvis 
si& bonum, non tamen est bonus finis majoris boni, pro 
eo quod finis melior debet esse his, quae sunt ad finem. 
Similiter ex parte ordinationis duo requiruntur, videlicet 
idoneitas ex parte ordinabilis, et actualis conversio ex 
parte voluntatis ordinantis. Et cum ista concurrunt, tunc 
absque dubio voluntas bona ex fine bono judicatur: cum 
autem horum aliquid deficit, bonitas finis non sufficit ad 
bonitatem voluntatis, utpote si sit finis bonus in se, non 
tamen sufficit ad finiendum vel ad complendum illud, quod 
fit propter ipsum." 2. dist. 38. a. 1. q. 1. 

? ,Peccatum quodeumque actuale voluntarium est, sive 
si& mortale, quod est voluntarium simpliciter, vel sit ve- 
niale ex deliberatione factum, quod etiam est simpliciter 
voluntarium, sive ex surreptione, quod secundum quid 
voluntarium est." — ,Peccatum, ut dicit culpam, est tan- 
tum in voluntate: ut autem dicit vitium, si materialiter 
capiatur, est etiam in aliis potentiis; si autem causalitoer, 
adhue otiam tantum in voluntate." 2. dist. 41. a. 2. qq. 1. 2. 
— ,Peecatum, cum essentialiter in se claudat avorsionem 
el eonversionem, non distinguitur per illas tanquam per 
differentias diversas; et ita aversio et conversio in ipso 
repertao, non faciunt duo peccata." 2. dist. 42. a. 3. q. 2- 
— Novem sunt gradus voluntarii, secundum quos peccata 
voluntaria dicuntur secundum plus et minus. Primo enim 
et principaliter dicitur voluntarium, quod est a voluntate, 
nullo inclinante, nec exterius, nec interius: sic fuit pec- 
catum Luciferi voluntarium. Secundo modo voluntarium 
dicitur, quod est a voluntate, aliquo suggerente exterius, 
sed nullo inelinante interius: et sic fuit peccatum primi 
hominis voluntarium. Tertio modo dicitur voluntarium, 
quod est a voluntate, aliquo tamen inelinante exterius et 
interius: et sie est peccatum mortale, quod aliquis per- 
petrat ex deliberatione et intentione post lapsum naturae. 
Quarto modo aliquid est voluntarium, quod est a voluntate 
non movente ad illud directe, movente tamen ad illud ex 
consequenti, sicut est peccatum  omissionis, quo quis 


omittit ad matutinum surgere, quia voluntarie se inebriavit. 
Quinto modo est aliquid voluntarium, quod est a voluntate 
non movente ad illud directe, nec appetente, sed aliud 
refugiente: sic est peccatum, quod homo facit mortis 
timore. Sexto modo est aliquid voluntarium, quod est a 
voluntate non plene id quod agit cognoscente: et sic pec- 
catum ex ignorantia dicitur voluntarium. Septimo modo 
dieitur aliquid voluntarium, quia consequitur ad aliquid, 
quod voluntarie factum est ab illo eodem, a quo illud fit: 
et sic peccata, quae consequuntur ebrietatem, in quam 
homo se scienter induxit, dicuntur aliquo modo voluntaria. 
Octavo modo dicitur aliquid voluntarium, quia est ab ali- 
quo potente prohibere, non tamen prohibente: et sic pec- 
eatum veniale, quod est primus motus, dieitur esse volun- 
tarium. Nono modo dicitur aliquid voluntarium, quod in- 
troductum est a voluntate aliena, sicut a eausa prima: et 
sic peecatum originale dicitur voluntarium. In omnibus 
istis modis praedictis aliquo modo salvatur ratio voluntarii, 
proprie tamen et principaliter in duobus modis primis." 
2. dist. 42. dub. 3. 

3 ,Aetionis divisio per bonum et malum non esi per 
differentias immediatas, cum tertium genus reperiatur 
operis, quod non est neque bonum, neque malum, tam 
respectu sui generis, quam respectu operantis." — ,Cum 
quaeritur, utrum actio dividatur per bonum et malum, 
tamquam per differentias immediatas, est quaestio de 
actione voluntatis deliberativae, secundum quod delibera- 
tiva est, illa enim est, quae dividitur per bonum et ma- 
lum. Et quoniam de actione voluntatis deliberativae du- 
plieitor est loqui, seilicet quantum ad genus actionis, et 
in eomparatione ad operantem, dupliciter possunt istae 
differentiae ad actionem comparari, aut secundum genus 
operis, aut respectu operantis. Si primo modo; sic planum 
est, quod non est divisio per immediata, immo inter actio- 
nem bonam et malam actionem indifferentem contingit 
roperiri mediam. Et hoc manifestum est, quia cum triplex 
sit differentia boni moris, quia est bonum secundum se, 
sive principale, et bonum ex circumstantia, et bonum in 
genere; et e contra, cum triplex sit malum, scilicet ma- 
lum in genere, et malum ex circumstantia, ct malum se- 
eundum se, inter haec omnia contingit reperiri medium. 
Nam inter bonum et malum secundum se quasi media 


PARS IIT, 8. 


sunt illa, quae nec sunt bona secundum se, nec sunt mala 
secundum se, sicut sunt bona vel mala in genere, vel ex 
cireumstantia. Inter bonum ex circumstantia et malum 
ex circumstantia media sunt tam indifferentia, quam bona 
et mala in genere, omnia enim illa indifferenter possunt 
fieri bona vel mala ex circumstantia. Inter bonum autem 
in genere et malum in genere cadit medium indifferens 
simpliciter, sicut velle comedere, vel velle levare festucam 
de terra, quae non dicunt bonitatem moris, vel malitiam. 
Et sic patet, quod divisio actionis per bonam et malam, 
quantum ad genus operis, non est per differentias imme- 
diatas, immo est reperiri differentiam tertiam: et in hoc 
communiter omnes coneordant. Si autem loquamur de 
bonitate et malitia actionis in comparatione ad operantem, 
Sic sunt diversae opiniones. Nam quidam dicunt, quod 
est divisio immediata; nihil enim facit homo ex delibera- 
tione, quod Deus non reputet ei ad praemium, vel non 
imputet ei ad aliquod demeritum. Unde in die judicii, 
ut dicunt, de omni actu deliberativo rationem reddemus. 
Et huie positioni videntur consonare verba Sanctorum, 
qui dicunt, quod non peribit capillus de capite, nec mo- 
mentum de tempore, de quo rationem non reddemus, sicut 
dicit Bernardus. Et hoc idem videtur dicere Anselmus, 
quod exigetur a nobis omno tempus impensum, qualiter 
fuerit expensum. Et ipsa Veritas videtur huie consonare, 
eum dicit (Matth. 12, 36), quod de omni verbo otioso ra- 
tionem reddemus. Sed iste modus dicendi aut multum 
ampliat viam salutis, aut multum coarctat. Nam ad hoc, 
quod sit opus meritorium, aut dicent requiri actualem 
relationem illius operis ad Deum et in particulari, aut 
dicent sufficere relationom in habitu et in universali. Si 
dieunt, quod requiritur relatio in particulari, nimis ost 
arcta via salutis, quia tunc in omni opere, quod homo 
non refert actualiter in Deum, demerotur et poccat, quod 
valde severum est dicere. Si vero sufficeret intentio habi- 
iualis et in universali, tunc quando aliquis proposuisset 
in corde suo servire Doo in principio anni, vel mensis, 
vel septimanae, vel diei, omnia opera, quae postea faceret, 
etiam nihil cogitans de Deo, essent sibi meritoria. Sed 
8i hoc dieatur, valde ampliatur et laxatur via salutis; et 
in hoc auctoritatibus Sanctorum obviatur, qui dicunt eam 
esso valde arctam. Et ideo est alius modus dicendi quo- 
dammodo magis temperatus, quam sit ille, videlicet quod 
quaedam sunt actiones deliberativae voluntatis, quae re- 
spielunt ipsam directe; quaedam vero sunt, quae respi- 
eiunt ipsam, secundum quod regit potentias naturales. 
Prima operatio est locutio, quae quidem est rationalis, se- 
eundum quod ratione utitur. Secunda vero ost comostio 
vel ambulatio ot consimiles. Dicunt ergo, quod circa illas 
operationes, quae respiciunt voluntatem rationalem, secun- 
dum quod rationalis est, non contingit reperiri medium 
inter bonitatem ot malitiam, circa alias vero contingit. 
Unde bene concedunt, quod non omnis actio deliberativa 
vel bona est, vel mala. Locutio autem omnis vel bona 
est, vel mala; aut enim est utilis, aut otiosa; et si otiosa, 
tune est mala; si utilis, tunc est bona. Et propterea 
Dominus dixit: De omni verbo otioso reddetis rationem, 
non de omni facto. Et beatus Jacobus (2, 2) dicit, quod 
qu£ in verbo non offendit, hic perfectus est vir. Et propterea 
dieit quidam, quod verbum prius debet venire ad limam, 


221 


quam ad linguam. Sed tamen adhuc iste modus dicendi 
non videtur plene satisfacere. Nam velle cogitare de 
veritate est actus voluntatis, secundum quod movetur ra- 
tionabiliter, et tamen frequenter homo cogitat de veritate, 
ita quod .non refert ad Deum; et tamen durum est dicere, 
quod peccet. Ulterius potest aliquis loqui alii ex naturali 
pietate, vel ex civili urbanitate, sicut qui salvat hominem 
in via; et tune valde durum est dicere, quod peccet; nec 
potest dici, quod omnis talis locutio sit meritoria. Item, 
si plus est facere quam dicere, potius reddemus rationem 
de facto otioso, quam de verbo. Unde Sancti concludunt 
hoc a minori ex verbo Evangelii Et ideo est tertius 
modus dicendi, quod in operibus voluntatis deliberativae, 
est ponere medium inter malitiam et bonitatem. Nam 
quaedam actio a voluntate deliberativa procedens est or- 
dinata in finem debitum, scilicet ad Deum: et haec qui- 
dem est bona, et si sit ex caritate, est meritoria vitae 
aeternae merito condigni; si autem fiat extra caritatem, 
meritoria est merito congrui. Quaedam vero actio delibe- 
rativa ex voluntate procedens est non ordinata: et haec est 
divisio per immediata. Sed non omnis actio non ordinata 
ad Deum tamquam ad finem est mala. Quia quaedam 
non ordinatur propter inordinatam conversionem ad crea- 
turam, quaedam vero non ordinatur propter operantis 
negligentiam, quaedam vero non ordinatur propter ope- 
rantis infirmitatem et miseriam. Prima differentia actionis 
non ordinatae ost mala malitiá commissionis, secunda est 
mala malitiàáà omissionis, tertia vero neutro modo est mala, 
sed est indifferens. "Talis autem actio est, quando quis 
facit aliquam operationem, ita quod circa creaturam non 
afficitur inordinate, nec tamen illam operationem com- 
parat ad Deum, sed facit propter aliquem finem, qui re- 
spicit indigentiam naturae, ut cum aliquis ambulat ut 
recreetur, vel comedit ut reficiatur: talis actio indifferens 
judicatur, quia Deus noc illam remunerat, nec imputat in 
culpam, et hoc quia in tali actione non ost malitia com- 
missionis, quia non est inordinata dilectio, nec etiam omis- 
sionis, non enim semper omittit homo, quando actiones 
suas non refert in Deum. Indulgetur enim naturae fra- 
gili et infirmae, ut multa possit talia facere, nec Dous re- 
quirit ab homine in tali statu distractionis et miseriae, 
quod omnia quae facit, referat ad se; requirit tamen ali- 
quando, quando est locus et tempus, et tune, si homo non 
referat, omittendo peccat. Concedendum est igitur, quod 
divisio actionis per bonam et malam non est per differen- 
tias immediatas, pro eo quod inter has differentias con- 
tingit reperiri medium, sive actio consideretur secundum 
genus operis, sive respectu operantis." 2. dist. 4l. a. 1. 
q. 9. — ,Ad illud quod objicitur, quod reddemus rationem 
de omni verbo otioso, dicendum quod otiosum non dicitur 
verbum, quia non sit ordinatum in finem solum, sed quia 
omni caret utilitate, dum tamen aliquam deberet habere. 
Et inter tale otiosum et meritorium, sive bonum, cadit 
medium, quando aliquis facit aliquid, quod non est omni- 
moda utilitate privatum, nec tamen est ordinatum in Deum, 
tamquam in finem ultimum. Unde non dicitur homo esse 
otiosus semper, quando non laborat, sed tunc dicitur esse 
otiosus, quando non laborat et deberet laborare.  Fre- 
quenter tamen illa verba, quae videntur esse inutilia, 
utilia fiunt, dum ordinantur ad recreationem aliquam 


222 


spiritus et exclusionem acediae, secundum quod refertur 
beatus Bernardus dixisse, cum quemdam fecit cespitare: 
otiosum, inquit, fuit factum, sed non otiose factum; fecerat 
enim hoc ad laetificandum illum, quem viderat moestum." 
Ibid. ad 2. 

* ,Absque dubio peceatum veniale non communicat 
cum mortali in aversione, secundum quod aversio dicitur 
proprie, importat enim Dei contemptum, et contemptus 
Dei iram incurrit et meretur mortem: peccatum autem, 
quo quis meretur iram et mortem, non debet dici veniale, 
imo potius mortale. Et propterea communiter tenetur, 
quod aversio, proprie loquendo, reperitur in peccato mor- 
tali, non in veniali. Et istud melius patet, si modum 
attendamus, per quem homo dicitur averti a Deo et con- 
temnere Deum, eommittendo aliquod peccatum, in quo 
nihil cogitat de Deo. Aut enim avertitur homo a Deo, 
quia facit contra divinum mandatum; aut quia ponit sibi 
bonum creatum tamquam finem ultimum. In hoc namque, 
quod facit contra divinum mandatum, recte a Deo aver- 
titur, quia mandatum est via recte perveniendi ad Deum 
et tendendi in Deum. Qui igitur facit contra mandatum, 
incedit directe via contraria; ideo quasi faciem suam re- 
trorsum convertens, tergum vertit ad illum, in quem de- 
bebat per mandatum tendere. Similiter cum statuit sibi 
ereaturam tamquam finem ultimum, recte dicitur a Deo 
averti. Anima enim media est inter creaturam et Deum, 
in quantum est imago Dei. Dum ergo ad creaturam se 
tamquam ad finem convertit, faciem suam, quae debebat 
esse sursum versa, deorsum inclinat; et ideo se avertit 
& Deo. Et utroque dietorum modorum non est aversio 
sine contemptu, nam qui mandatum Dei transgreditur, 
contemnit mandantem: similiter qui creaturam sibi finem 
statuit principalem, magis appretiat creaturam quam Deum; 
et hoe non potest esse sine Dei contemptu. Veniale autem 
peceatum nec est directe contra Dei mandatum, nec sta- 
tuit creaturam tamquam finem ultimum; et ideo non est 
in eo nec aversio, nec contemptus. Sed quia veniale fit 
praeter Dei mandatum, in veniali etiam peccato creatura 
non refertur in Deum; hinc est, quod per veniale quodam 
modo recedit homo a via mandati, quodam modo etiam 
morose adhaeret ei, per quod deberet transire. Unde et 
in veniali est. quaedam elongatio et quaedam retardatio. 
Unde coriceditur, quod veniale à Deo non avertit, sed 
elongat a Deo; non separat, sed retardat. Et si large 
nomen aversionis acciperetur, ut se extenderet ad elonga- 
tionem et retardationem, in veniali esset aversio quaedam. 
Quia tamen nomen aversionis sonat in contemptum, ideo 
tenendum est, quod avertere a Deo sit mortalis peccati 
proprie." 2. dst. 42. a. 2. q. 1. — 8i intentio bona per- 
fecta sit, ut dicit bonitatem finis et ordinationem ejus, 
quod est ad finem, ipsa facit opus bonum: si autem im- 
perfecta sit, ut dicat tantum bonitatem finis, non sufficit 
ad operis bonitatem." — ', Ad praedictorum intelligentiam 
est notandum, quod cirea hoc ab antiquo duplex fuit 
opinio. Quidam enim dixerunt, quod generaliter verum 
est, quod opera bona vel mala pensantur ex intentione. 
Alii vero dixerunt, quod opera non pensantur generaliter 
bona vel mala, sed solum illa, quae indifferentia sunt ad 
hoe, quod fiant bene, vel male: illa autem opera, quae 
sunt mala secundum se, ex intentione pensari non pos- 


PARS III, 8. 


sunt, quia quacumque intentione fiant, semper mala sunt. 
Quaelibet autem harum opinionum verum dicit, si recte 
intelligatur.  Intentionis enim qualitas dupliciter potest 
accipi, secundum quod intentio dupliciter dicitur. Uno 
enim modo intentio dicit bonitatem finis, alio vero modo 
non tantum dicit bonitatem finis, sed etiam ordinationem 
ejus, quod est ad finem, quem appetit. Et secundum hoc 
dupliciter potest dici intentio bona, vel mala. Uno modo 
dicitur intentio bona, in qua est perfecta et bona ordinatio 
operis ad finem intentum, et e contra dicitur mala, in qua 
est ordinatio indirecta: et hoe modo bonitas intentionis 
non tantummodo respicit bonitatem finis, sed etiam rectum 
ordinem ejus, quod est ad ipsum finem, haec enim duo 
necessario requiruntur ad hoc, quod oculus sit simplex, 
sicut dicit Bernardus ad Eugenium (de dispensat. circ. med.), 
videlicet quod veritas sit in electione et caritas in in- 
tentione. Et hoc est dicere, quod tune est oculus mentis 
simplex, sive intentio bona, quando hoc amat finaliter, 
quod est amandum, et eligit, quod est eligendum; et hoc 
modo qualitas operis semper respondet qualitati intentionis, 
nec habet instantiam ; immo si oculus est simplex, totum 
corpus erit luminosum (Matth. 6, 22); et si oculus est 
tenebrosus, hoe est intentio mala, et opus judicatur ma- 
lum. Alio modo dicitur intentio bona, quia illud, quod 
finaliter intendit, est bonum; et mala, quia illud, quod 
finaliter intenditur, est malum. Et hoc modo non est 
generaliter verum, quod qualitas operis causetur a quali- 
tate intentionis: et hoc dico quantum ad qualitatem, quae 
est bonitas. Si quis enim mentitur, utpote ad liberatio- 
nem innocentis; vel furatur, ut pascat pauperem, non di- 
eitur benefacere, sicut dicit Augustinus (lib. cont. mendac. 
c. 1) et etiam Apostolus (Hom. 3, 8): Non sunt facienda 
mala, ut eveniant bona. Quantum autem ad qualitatem 
malitiae, non habet instantiam; immo necessario malitia 
operis correspondet intentioni malae antecedenti, quale- 
eumque enim sit opus, dum facit illud homo mala inten- 
tione, Deus, qui scrutatur corda, malum reputat. Cum 
enim ad bonitatem operis necessario requiratur intentio 
boni finis, sola illa desistente, opus judicatur esse malum, 
non tamen illa sola assistente judicatur esse bonum, quia 
plura exiguntur ad construendum, quam ad destruendum." 
2. dist. 40. a. 1. q. 1. 

5 Peccatum veniale non punitur, neque obligat ad 
poenam aeternam, cum possit stare simul cum gratia, sed 
tantum ad poenam temporalem, et hoc quantum est de 
se: quod si mortali conjungatur, ratione talis conjunctionis, 
aeterno debet puniri supplicio.^ — ,Ad praedictorum in- 
telligentiam notandum est, quod sicut fides nostra dicit, 
peccato mortali debetur poena aeterna. Quare autem pec- 
cato mortali debeatur poena aeterna, multiplex consuevit 
assignari ratio ... Praecipua est, quia, dum homo peccat 
mortaliter, separat se a vita gratiae, et subjicit se perpetuae 
impotentiae exeundi de culpa, quantum est de se; nemo 
enim potest a culpa mortali resurgere nisi per creationem 
et infusionem novae gratiae et novae vitae. Et propterea 
ratione istius impotentiae peccato mortali annexa est obli- 
gatio ad aeternitatem poenae. Haec autem poena aeterna, 
etsi omni peccato mortali debeatur, non tamen omni per- 
solvitur, quia quamvis mortale peccatum reddat hominem 
impotentem ad resurgendum per se ipsum, contingit tamen 


PAnS III, 8. 


hominem relevari per divinum auxilium. Debetur igitur 
peccato moríali poena aeterna, quia separat hominem a 
vita, persolvitur autem poena aeterna in eo, quod tenet 
hominem in aeternum separatum a vita. Quoniam igitur 
veniale peccatum nec separat hominem a vita, quia non 
excludit gratiam, nec tenet hominem in perpetuum separa- 
tum a vita; hine est, quod peccatum veniale nec de se 
obligat ad poenam aeternam, nec ei secundum se redditur 
poena aeterna. Quia vero peccatum veniale conjungi ha- 
bet ei, quod separat a vita, et etiam ei, quod tenet se- 
paratum a vita; hine est, quod ratione adjuncti poena ei 
debetur aeterna, et poena aeterna persolvitur. Unde si 
aliquis decedat cum mortali simul et cum veniali, aeter- 
naliter punietur. Et ratio hujus est, quia nullum peccatum 
deleri potest absque gratia, et quamdiu durat culpa, debet 
durare et poena; et ideo cum venialis culpa duret cum 
mortali in infinitum, ratione conjunctionis cum illa in in- 
finitum punitur. Nihilominus ei, quantum est de se, 
debetur poena temporalis, cum simul possit stare cum 
gratia; et propterea veniale nominatur, ut in hoc distin- 
guatur a genere peccati mortalis, quia mortale aufert 
principium vitae et veniae, videlicet ipsam gratiam, veniale 
autem, quantum est de se, non aufert, imo simul cum illa 
manet.^ 2. dist. 42. a. 2. q. 2. 

$ ,Lex aliquando accipitur stricte pro lege scripta vel 
data: aliquando large, prout comprehendit legem naturae 
et legem Scripturae et legem gratiae. Et in praedicta 
notificatione lex accipitur large... Obedientia dupliciter 
accipitur, uno modo prout dicit observantiam mandatorum 
Dei; et sic est communis omnibus virtutibus: alio modo 
prout specialiter considerat rationem praecepti; et sie est 
virtus divisa ab aliis, quia potissime habet usum suum in 
his, quae ideo sunt bona, quia praecepta. Et sie obedien- 
tia dupliciter accipitur, scilicet large et stricte; etia prae- 
dicta notificatione accipitur large." 2. dist. 85. dub. 4. 

' ,Cum quaeritur, utrum intentio et voluntas interior 
sufficiat ad meritum absque opere exteriori, distinguendum 
est. Aut enim ille, qui habet intentionem, habet facul- 
tatem bene operandi, aut non. Si non habet facultatem, 
eum nemo obligetur ad impossibile, si bonam habet volun- 
tatem et directam intentionem, tunc sola plenitudo volun- 
tatis internae sufficit ei ad meritum vitae aeternae absque 
exteriori operatione. Si autem adsit facultas, et se offert 
opportunitas, intentio non potest ad meritum sufficere 
absque opere. Ratio autem hujus est divini mandati obli- 
gatio, et virtutis perfectio, et voluntatis plenitudo. Divini 
mandati obligatio facit, ut intentio sine operibus non suf- 
fieiat, cum se offert opportunitas et facultas. Mandata 
enim Dei non solum obligant ad volendum, sed etiam ad 
faciendum; ideo qui non implet divina mandata, cum pos- 
Sit, potius meretur iram, quam mereatur gloriam. Virtutis 
enim perfectio est ratio, quare non sufficit sola intentio, 
quoniam virtus est ultimum potentiae; et ideo elevat po- 
tentiam ad aliquod magnum et arduum, potentiae autem 
animae non habent suam virtutem, sive perfectionem com- 
pletam, nisi exeant in opera sibi debita, quando adest 
facultas et opportunitas. Et ideo illa intentio, qua quis 
vult et intendit bonum, et tamen non facit, cum possit, 
non est intentio virtuosa, ac per hoc nec meritoria. Vo- 
luntatis enim plenitudo ratio est, quare non sufficit sola 


223 


intentio; quoniam plena voluntas ponit effectum, si adsit 
facultas, alioquin non dicitur plene homo aliquid velle, 
8i non facit, eum possit facere, sed semiplene et pigre 
vult, sicut piger, qui vult et non vult (Prov. 13, 4). Rt 
propterea dicit Gregorius, quod nemo debet sibi blandiri 
de bona voluntate, immo ad dilectionem conditoris lingua, 
mens ei manus requiritur; et sicut hortatur nos Joannes 
(1, 3. 18), diligere debemus non solum verbo et lingua, 
Sed. opere et veritate. Quoniam igitur, cum adest facultas, 
et se offert opportunitas, absque operibus nec est man- 
datorum Dei impletio, nec virtutis perfectio, nec volun- 
tatis plenitudo, et absque his non est sufficientia meriti; 
hine est, quod ad meritum vitae aeternae non sufficit 
bonitas intentionis absque bonitate operis exterioris." 
2. dist. 40. a. 1. q. 3. 

* ,Praevarieatio praeceptorum est delictum, hoc est 
transgressio praeceptorum affirmativorum. — Praevaricatio 
prohibitionum est commissum, hoc est transgressio prae- 
ceptorum negativorum. Differentiae delicti sunt ignorantia, 
omissio, negligentia.  Delictum dicitur quasi derelictum, 
id est boni desertio." Centiog. q. 1. sect. 7. De peccato 
omissionis vide S. D. 2. dist. 5. a. 1. q. 1. ad 1. 

? ,Bonae voluntatis unus solus est finis principalis. 
Propter quod intelligendum, quod plures fines statuere, 
hoe potest esse tripliciter. Uno modo, ita quod finis sit 
sub fine et propter finem. Alio modo, ita quod unus sit 
finis principalis, alter non principalis, ita tamen quod finis 
non principalis non referatur ad principalem actualiter. 
Tertio modo, ita quod uterque sit finis principalis ... 
Primo modo statuere diversos fines est bonum et meri- 
torium, et pertinet ad bonam voluntatem. Secundo modo 
statuere diversos fines non est bonae voluntatis, loquendo 
formaliter; attamen non sic repugnat, quin possit cum ea 
stare, est enim ibi peccatum veniale, non mortale ... 
Tertio vero modo statuere diversos fines non est bonae 
voluntatis, immo contra bonam voluntatem, talis enim vult 
duobus dominis servire, et hoc est impossibile, sicut dici- 
tur (Matth. 6, 24). Quando enim sic principaliter duos 
intendit fines, verificatur illud propheticum (Zsai. 28, 20): 
Coangustatum est stratum, ita ut alter decidat, et pallium 
breve utrumque operire non potest. Et talis est voluntas 
hypocritarum, quibus vae damnationis aeternae commina- 
tur Seriptura (Eccli. 2, 14), pro eo quod terram ingre- 
diuntur duabus viis. Et ideo dicitur (Jvccl. 1, 36): Ne 
accesseris ad ipsum duplici corde, qui enim accedit in corde 
et corde, hypocrita est: et quia gaudium hypocritae ad 
instar puncti est, ideo dicitur (Os. 10, 2): Divisum est cor 
eorum, nunc interibunt." 2. dist. 88. a. 1. q. 3. — ,Quanti- 
tas bonitatis et malitiae in opere correspondet quantitati 
bonitatis et malitiae in intentione, quantum ad actum in- 
tendendi, licet non semper prout ipsa attenditur ex parte 
intenti." 2. dist. 40. a. 1. q. 2. 

19 , Cum tentatio sit quidam tactus ad probandum or- 
dinatus, et caro nos pulset, ad cujus pulsationem sequitur 
approbatio vel reprobatio hominis, recte caro dicitur ten- 
tare." — ,S1 consideretur tentatio, ut est a movente primo, 
quamvis aliqua possit esse tentatio ab hoste, quae non est 
& carne, ut in Adam et Christo, nulla tamen est a carne, 
quae non sit ab hoste. Si autem consideretur, ut est a 
movente proximo, sic diaboli et carnis tentationes sunt 


224 


diversae, et una absque alia esse potest." — ,Si tentatio 
hostis et carnis sit circa idem vitium, puta carnale, sic 
difficilior est tentatio carnis; si autem sit circa diversa, 
sic motus se excedunt, major tamen simpliciter est carnis 
excessus." 2. dist. 21. a. 2. qq. 1—3. 

!! »Mortale peccatum nec in quantum culpa, nec in 
quantum vitium, ponendum est esse in sensualitate. Et 
ratio hujus est, quia aliter vitiat peccatum mortale, quam 
peccatum veniale. Peccatum enim mortale vitiat et de- 
ordinat deordinatione perfecta, ut ita dicam, quae quidem 
consistit in aversione a Deo, et ejus contemptu, et delibe- 
rationis consensu, haec autem solius rationis sunt; et ideo 
mortale peccatum in sola ratione consistit. Deordinatio 
autem venialis non est deordinatio consummata, sed in- 
choata, Et quia deordinatio inchoari debet in potentia in- 
feriori, e£ consummari in superiori; hinc est, quod veniale 
peccatum, in quantum vitium est, in sensualitate reperitur, 
non enim recte opponitur habitui virtutis, sicut vitium 
mortalis peccati, sed solum ex quadam inclinatione et 
comparatione ad terminum, ad quem disponit; vitiositas 
autem et deordinatio mortalis simpliciter excludit habitum 
virtutis; et propterea omne peccatum tale in ratione poni- 
tur et nullum in sensualitate.^ 2. dist. 24. p. 2. a. 3. q. 2. 
Cfr. ibid. q. 1. 

1? Cirea hoe duplex fuit opinio. Quidam enim dixe- 
runt, quod Adam primo peccato peccavit mortaliter; po- 
tuisset tamen peccare venialiter, non tamen omni genere 
venialis ... Verumtamen communiter non approbant eam 
(positionem) doctores theologiae; nam improbabilitatem 
habet, si quis attendat ad perfectionem status et regulam 
rectitudinis, in qua erat, a qua etiam, cum nullum haberet 
impellens, exire non poterat nisi contemnendo divinam 
justitiam, et foedando suam innocentiam, et corrumpendo 
naturam suam, quae omnia faciunt primam culpam Adae 
non venialem, sed mortalem fuisse, nec potuisse aliter 
esse. Et ideo est communis opinio, quam hodie approbant 
doctores, quod Adam in statu innocentiae primo peccato 
peccavit mortaliter, nec primum ejus peecatum veniale 
esso potuit.^ 2. dist. 21. a. 3. q. 1. 

33 ,Voluntarium partim voluntate propria, partim vo- 
luntate aliena, est veniale peccatum, illud maxime, quod 
consurgit ex repugnantia carnis ad spiritum, vel ex cor- 
ruptione virium animae. Hoc, inquam, peccatum, quia 
partim est a voluntate aliena, partim a voluntate propria; 
ideo quodammodo secundum Augustinum tenet rationem 
poenae, quodammodo culpae. Propterea, dicit Augustinus, 
quia homo non voluit vitare peccatum, dum valuit, in- 
flietum est ei, ut non possit, dum velit. Voluntarium, in- 
quam, dicitur per comparationem ad voluntatem Adae, 
quia Adam deliberative voluit; unde et corruptio subsecuta 
est, ex qua oriuntur in nobis motus inordinati, qui dicun- 
tur esse peccata venialia. Voluntarium autem voluntate 
propria, sive peecantis, non est omne peccatum veniale 
simplieiter, sed secundum quid. Illud enim est volunta- 
rium simpliciter, quod est a voluntate praeambula et mo- 
vente. Illud autem, quod oritur concomitante voluntate, 
et non prohibente vel praecavente, dum possit prohibere 
vel praecavere, dicitur voluntarium quodammodo, sive 
interpretative, pro eo quod talis deordinatio voluntati im- 
putatur: et hoc modo saltem omne peccatum veniale di- 


pans III, 8. 


citur voluntarium, quia nemo peccat venialiter, nisi cum 
habet voluntatis usum, nemo etiam venialiter peccat in eo, 
quod nullo modo potest prohibere, nec etiam potuit prae- 
cavere.  Venialia enim peccata etsi omnia non possint 
praecaveri, nec prohiberi, nullum tamen est singulare pec- 
catum, quod non possit prohiberi, vel quod saltem non 
potuerit praecaveri. Licet enim aliquis sit status, in quo 
necesse est aliquem cadere in aliquod peccatum determi- 
natum, illum tamen statum potuit quis praecavere; et 
ideo, si non praecaverit, voluntati ejus imputatur, quamvis 
tunc illud prohibere non possit." 2. dist. 41. a. 2. q. 1. 

!^^ , Voluntas peccandi et actus exterior peccandi, si 
ordinata sint ad invicem, non sunt duo peccata formaliter, 
quia interior voluntas et exterior aetus unum dumtaxat 
complent peccatum.^ — ,Opus exterius non addit iniqui- 
tatem quantum ad majorem Dei contemptum, quantum 
vero ad libidinem et delectationem utique aggravat, simi- 
liter quantum ad damnificationem, maxime autem quan- 
tum ad peccatum, quo quis laedit proximum." 2. dist. 42. 
a. 1. qq. 1. 2. 

1* ,Etsi possibile sit mulierem comedere sine viro, non 
tamen est possibile mulierem peccare mortaliter sine viro, 
sive inferiorem portionem absque superiore: et hoc patot 
sic. Aliud enim est peccatum mortale committere, aliud 
cibum vetitum degustare. Peccatum enim mortale dicit 
deordinationem a Deo, quae est cum consensu et con- 
temptu: inordinatio autem talis est per aversionem et con- 
temptum, et hoc est superioris partis, ejus enim est averti, 
eujus est converti; consentire autem ad illam potentiam 
spectat, apud quam residet judiciaria potestas et regiminis 
auctoritas; haec autem est superior portio rationis. Et 
ideo impossibile est aliquod peccatum esse mortale in 
nobis, quod superiori portioni non imputetur, et in quo 
ipsa non deordinetur propter naturam peccati mortalis, 
quae exigit ibi esse et contemptum aversionis et consen- 
sum deliberationis, quorum utrumque est superioris partis." 
2. dist. 24. p. 2. a. 2. q. 2. 

1$ ,Multis modis dicitur peccatum unum esse gravius, 
sive majus altero. Primo modo causalitate: et sic pecca- 
tum diaboli dicitur esse majus, cujus invidia mors introivit 
in orbem terràrum. Secundo modo generalitate: ot sic 
peccatum primi parentis dicitur fuisse majus, quia in to- 
tum genus humanum se diffudit. Tertio modo enormitate: 
ef sic peccatum Judae dicitur esse maximum, quia ven- 
didit Deum. Quarto modo ingratitudine: et sic peccatum 
illius dieitur esse majus, qui plura percepit dona gratia- 
rum. Quinto modo perieulositate: et sic peccatum igno- 
rantiae dicitur esse maximum, quia periculosum. Sexto 
modo inseparabilitate: et sic peccatum cupiditatis dicitur 
esse maximum, quia quum alia vitia cum homine consene- 
scant, sola avaritia juvenescit. Septimo modo importuni- 
tate: et sic superbia dicitur esse maximum, quia etiam ex 
ipsis bonis operibus consurgit. Octavo modo pronitate: 
et sic luxuria dicitur esse gravius, ad quam homines magis 
sunt proni. Nono modo majoris gratiae impugnatione: 
et sic peccatum in Spiritum sanctum dicitur esse maximum. 
Decimo modo ratione majoris offensae: et sic peccatum 
idololatriae dicitur esse maximum. . Undecimo modo ra- 
tione facilitatis resistendi: et sic dicit Magister, quod pec- 
catum Adae fuerit gravissimum. Duodecimo modo ratione 


PARS III, 8. 


improbitatis atque libidinis: et sie cujusque generis pec- 
catum majus potest fieri ab altero." 2. dist. 33. dub. 2. 

' ,Est ratio ex istarum potentiarum connexione, quo- 
niam inter superiorem portionem et inferiorem lex con- 
jugii est; et ideo una tenetur alteram regere et reprimere. 
Non sie autem est inter sensualitatem et inferiorem portio- 
nem: et propter hoc, cum inferior portio deordinatur, negli- 
gentiae viri, qui debuit eam reprimere, imputatur, et pariter 
cum illa culpabilis judicatur." 2. dist. 24. p. 2. a. 2. q. 2. 

? ,Mora temporis, quantum est de se, non facit, ut 
quod prius erat veniale, fiat mortale, sed solum occasio- 
naliter, videlicet quod inducit consensum verum vel inter- 
pretativum. Tune autem inducit consensum verum, quando 
ex diuturnitate delectationis crescit libido, adeo ut homo 
velit omnino in vitiorum delectatione persistere et morari. 
Tune vero inducit consensum interpretativum , quando 
homo advertens periculum delectationis retentae, negligit 
eam reprimere; hoc enim non est absque contemptu sa- 
lutis propriae, pro eo quod diserimini se exponit. Illa 
enim delectatio subintrat sicut serpens, et venena diffun- 
dit, per quae rationalis spiritus interit morte culpae. Sicut 
igitur salutem suam corporalem negligeret, qui serpentem 
juxta se scienter collocaret; sic in tali delectatione ad- 
vertens periculum, vel debens advertere, voluntarie ver- 
satur, exponit se diserimini, quando negligit repellere." 
2. dist. 24. p. 2. dub. 1. 


225 


!* Aliqualis tantum fit imitatio primi peccati in actuali, 
nam ,peccata parentum non transfunduntur in filios, quoad 
culpam." — ,Ratio autem hujus est, quia duo sunt in 
peecato, videlicet privatio debiti et conversio indebita: et 
secundum hoc duo ponuntur in peccato, deformitas et 
macula. Macula namque ponitur ex conversione, sed de- 
formitas ex debiti privatione, manente obligatione. Ad 
hoe igitur, quod aliquis possit peccatum ex paítre con- 
trahere, necesse est, quod in illo possit ad aliquid obli- 
gari, et possit eo bono, ad quod obligatur, in ipso privari, 
et quod possit etiam maculari. Hoc autem solum fuit 
in primo parente. Ad aliquid enim tota humana natura 
et omnes ejus posteri in illo obligati sunt, videlicet ad 
habendam rectitudinem justitiae, sive non concupiscendum, 
et in illo per ejus aversionem illa rectitudine privati su- 
mus. Et quia illa obligatio carnem suam infecit infectione 
foeditatis et passione mortalitatis, et caro nostra habet 
propagari ex illa; hine est, quod in illo habemus infici, 
et ab illo traducimus singulariter peccatum secundum ple- 
nam rationem. In nullo autem posterorum nova obliga- 
tione obligantur filii in parente, nec etiam caro transfun- 
denda inficitur nova infectione ex alicujus culpae actualis 
perpetratione. Et hinc est, quod nullus parens proximus 


potest in prolem suam culpam actualem transfundere.* 
2. dist. 33. a. 1. q. 1. 


CAPUT IX. 


De origine et distinctione capitalium peccatorum ?. 


(Peecatorum capitalium unum est initium, — duplex radix, —- triplex fomentum, — septiforme caput.) 


Consequenter descendendum est ad ortum peccatorum in speciali', inter quae 


quaedam sunt capitalia, quaedam poenalia, quaedam finalia, 


prima, media et postrema. 
tenendum, 


sive irremissibilia; quasi 


Cirea ortum' vero peccatorum capitalium hoc est in summa 
videlicet quod peccatorum actualium unum est initium, duplex radix, triplex 
fomentum, septiforme caput, sive capitale peccatum *. 


Unum, inquam, est initium ", sci-» 


licet nid juxta quod dicit Seriptura: Imiium ommis peccati superbia (Eccli. 10, 15). 


Duplex radix, scilicet timor male humilians et amor male accendens ?. 
sido: tria, quae sunt in mundo, 


tum, 


scilicet. concupiscentia carnis, concupiscentia 


oculorum et superbia vitae (1. Jo. 2, 16). Septiforme vero caput, scilicet superbia, 


invidia, ira, acidia, avaritia, gula et^? 


luxuria. 


peccata spiritualia, duo vero ultima sunt carnalia. 
Ratio autem ad intelligentiam praedictorum ? haec est: quia cum peccatum mor- 


Inter quae quinque praecedentia sunt? 


0) Peccato- 
rum om. ed. 
1484. 


Capitale 
ante initium 
recte om. A 
or et ed. 


Iriplex fomen- 2. Aecendena 


In Ns acccl 
dens minus 
recte. 


d) Et om. ed. 
84. 


e) Ita ABCD 
EFGH et 


. . . " "P " . | editt. Arg. 
tale sit actualis a primo principio recessus, recessus autem a primo principio non po- Aug. Nor. ; 
test esse nis! per contemptum ipsius, vel in seipso, vel in suo praecepto, contemptus ""*'^* 
autem primi principii cum sit superbia; necesse est, quod omnis mortalis peccati? culpa, 5 Pe«ti. 


sive offensa, initium sumat a superbia. Quia vero nullus contemnit primum et? sum-»orrimne« 
mum principium, vel ejus praeceptum per se, nisi per hoc quod aliquid aliud ab ipso 

vel vult acquirere, vel timet perdere; hinc est, quod necesse est omne peccatum actuale 

29 


8. Bonaventurae Breviloq. 


226 PARS III, 9. 


originem trahere a duplici radice, scilicet. timore et amore, qui radices sunt malorum, 
lice£ non aeque primae. Nam omnis timor ortum habet ab amore, nullus enim timet 
aliquid perdere, nisi quia amat ilud habere; et ideo per ea habet foveri timor, per 
quae fovetur et amor. Amor autem inordinatus est respectu commutabilis boni. Et 
quoniam illud est triplex, scilicet. interius excellentia, exterius pecunia, inferius carnalis 
lascivia; hinc est, quod necesse est esse tria peccatorum actualium radicalia fomenta, 
quae superius sunt praetacta, ad quae dum anima inordinate fertur, ommia peccata 
actualia oriuntur. 

Et quia hoc fit secundum septiformem modum, ideo septem sunt peccata capitalia, 
ex quibus generatur universitas vitiorum. Voluntas enim nostra aut deordinatur, quia 
appetit, quod non est appetendum; aut quia refugit, quod non est refugiendum. Si 
quia appetit, quod non est appetendum, utpote bonum ut nunc, sive commutabile, sive 
apparens bonum; aut est interius, et sic est privata excellentia, quam amat superbia *; 
aut exterius, et sic est sufficientia, quam amat avariia^; aut inferius, et sic aut dele- 
ctabile, quia ad conservationem individui, et" sic alimentum, quod est delectabile se- 
cundum gustum, et appetitur a gula'; aut quia ad conservationem speciei, et sic coitus, 
qui est delectabilis secundum tactum (LAug. serm. 159 de verb. apost.), et appetitur a 
luxuria*. Si autem voluntas deordinatur, quia refugit, quod non est refugiendum; hoc 
potest esse tripliciter, secundum triplicem modum refugiendi. Aut enim refugit secun- 
DIsiwom dum perversum instinctum ipsius? rationalis, et sic est invidia; aut secundum instin- 
Aw. Ne." ctum. irascibilis, et sic ira'^; aut secundum instinctum concupiscibilis, et sic est? acidia". 
- Unde quia quatuor sunt principalia appetibilia, et tres vires, secundum quarum instin- 

ctum est fuga; ideo tantum septem sunt capitalia peccata. Rursus, quia sensus appe- 
tibilis est cum delectatione, sensus autem rei fugiendae est cum dolore; hinc est, quod 
quatuor habent conjunctam laetitiam, tria vero alia habent adjunctam tristitiam et poe- 
nam; omnia tamen dicuntur capitalia, quia deordinationes sunt principales, et multarum 
aliarum deordinationum sunt principia suo modo influentia. Unde licet quaedam ex his 
x macpeprincipaliter fugam respiciant, habent tamen *t^ ipsa delectabilia sua. Nam invidia 
vem, vult privatum bonum possidere sine socio, et ita integraliter: ira sine contrario, et ita 
imperturbabiliter: acidia sine labore aliquo, et ita infatigabiliter. Et quia haec non de 

»1* «t-faej]; obtinentur, ideo magnum exercitum? vitiorum secum trahunt ad hujusmodi, quae 


h) Et om. 
ibid. 


ex ed. Rom. 
rg. Aug. 
Nor. Ven. et 


45; eer-appetunt exequenda, vel ad ea, quae respuunt" declinanda, respectu quorum dicuntur 


citlum Rom. 
"aer capitalia peccata, quasi capita, ex quibus manant alia quamplurima. 


ciunt ed. 
1484. 


Ap Capvr IX. 


! ,Dupliciter contingit loqui de peccato, aut in con- 
cretione, aut in abstraetione. Si in abstractione, sic dicen- 
dum est, quod quemadmodum peccatum, cum sit privatio, 
non habet ordinari in genere, nisi per accidens, scilicet 
per eomparationem ad suum oppositum, sic etiam non 
habet formaliter distingui nisi ratione sul oppositi, pri- 
vationes enim distinguuntur per habitus. Unde sicut ca- 
stitas et fortitudo sunt virtutes formaliter differentes in 
genere virtutis, sic etiam luxuria et pusillanimitas , quae 


opposita sunt istarum duarum virtutum, formaliter dicuntur 
differre in genere vitiorum, non tamen secundum formam 
suam, sed secundum formam sui oppositi. Si autem lo- 
quamur de peccato in coneretione, sic non tantum dicit 
privationem, sed etiam actum, vel habitum substractum. 
Et quoniam actus vel habitus substratus peccato non tan- 
tummodo diversificat materialiter, immo etiam formali 
differentia, alia enim est pronitas ad luxuriam, alia pro- 
nitas ad Superbiam, et alius actus, quo superbit aliquis, 


PARS ÍII, 9. 


et alius quo luxuriatur, non tantummodo secundum mate- 
riam, sed etiam secundum formam, propter formalem dif- 
ferentiam objectorum; hine est, quod peccatum, secundum 
quod coneretive accipitur, dividi habet per differentias non 
tantum materiales, verum etiam formales, formales dico 
non respectu deformitatis, sed respectu habitus, vel actus 
substrati.^ 2. dist. 42. a. 3. q. 1. 

? ,Capitale vitium dicitur, quia sieut caput est mem- 
brum principale et completum, et aliorum membrorum 
principum quantum ad motum et sensum; sie vitium, 
quod dicitur capitale, nominat peccatum completum, a quo 
alia vitia oriuntur. Initium vero nominat proprie illud, 
in quo actus inchoatur. Radix autem illud, a quo nutri- 
mentum írahitur et fomentum. Unde cum peccatum nutri- 
mentum trahat ex parte appetibilis, et dicat recessum a 
Deo; hine est, quod initium peceati attenditur ex parte 
aversionis, radix vero ex parte conversionis. Et sic aversio 
est ratione contemptus, conversio vero est ratione cupidi- 
iatis et libidinis. Et ideo superbia dicitur initium omnis 
peccati, cupiditas radix omnium malorum." Centiloq. p. 1. 
Sect. 16. "Vide etiam 2. dist. 42. dub. 4. 

3 ,Ordinantur vitia capitalia secundum connexionem, 
qua fit, ut unum ex altero proferatur. Nam superbus non 
vult subesse majoribus, vult praeferri aequalibus, vult con- 
euleare minores. Et si non potest, invidet majoribus, quia 
principantur; aequalibus, quia prosperantur; minoribus, 
quia exaltantur. Et cum sie nihil proficiat, concipit iram 
de facili ad majores, mediocres et minores. Deinde de- 
cidit in acidiam, qua mentis tranquillitas perturbatur. Et 
tune, cum interiorem consolationem amiserit, ad exteriorem 
per avaritiam se convertit; et sic factus opulentus immo- 
derate per ingluviem farcit ventrem, et postremo ad lu- 
xuriam resolvit. carnem, a summo rationis vertice usque 
ad carnis infimum depravatus. Sic patet, quod quinque 
prima sunt spiritualia, duo vero ultima sunt carnalia." 
Cent. p. 1. sect. 15. 

^ ,E contrario est in bonis voluntatibus et in malis. 
Nam bonarum voluntatum unicus est finis... Sive enim 
sic, sive sic, licet contingat plures fines proximos et proprios 
assignare; tamen finem ultimum et principalem necesse est 
esse unicum, videlicet ipsum Deum. Et ratio hujus est per- 
fectio amoris moventis, et perfectio appetibilis quietantis. 
Quia enim amor caritatis liberalis est, et non quaerit quod 
suum est, sed commune bonum; hine est, quod plures 
homines ex caritate moti idem bonum appetunt finaliter. 
Rursus, quia appetibile illud completissimum est, in quo 
non solum contingit reperiri bonum perfectum, sed etiam 
omne bonum; hine est, quod omnes voluntates, quantum- 
cumque diversae, ibi inveniunt finem suum, in quo quie- 
tantur. E contra est in malis voluntatibus propter im- 
perfeetionem amoris et appetibilis. Propter imperfectionem 
namque amoris libidinosi voluntates solo numero differen- 
tes diversos habent fines, propterea quod amor libidinosus 
semper quaerit quod suum est: et quia semper quaerit 
bonum proprium, ideo etsi multi ex amore libidinoso con- 
veniant in actum unum, tamen unusquisque quaerit finem 
suum proprium... Propter imperfectionem etiam appe- 
tibilis necesse est diversas voluntates formaliter differentes 
habere diversos fines: quia enim luxuria appetit jucundi- 
tatem et laetitiam , et avaritia sufficientiam , et superbia 


22'l 


excellentiam, et haec omnia non contingit reperiri circa 
eamdem rem creatam, sed cirea diversas; hinc est, quod 
voluntates malae differentes formaliter non unum, sed di- 
versos fines sibi constituunt." 2. dist. 38. a. 1. q. 4. 

5 ,Cirea superbiam tria sunt attendenda, scilicet de- 
finitio, differentia et gradus. Superbia definitur sic a Ber- 
nardo (epist. 42 ant. med.): Superbia est propriae exoel- 
lentiae appetitus ... Secundum Gregorium habet quatuor 
differentias. Prima est, quando homo attribuit sibi bonum, 


quod habet. Secunda est, quando, etsi non sibi, tamen 
suis meritis. "Tertia est, quando jactat se habere, quod 
non habet. Quarta est, quando se existimat aliis prae- 


valere; unde versus: A se, pro meritis, falso, plus omnibus 
inflat... Gradus superbiae secundum Bernardum (tract. 
de grad. humil. $ 1) sunt duodecim, scilicet curiositas, le- 
vitas mentis, inepta laetitia, jactantia, singularitas, arro- 
gantia, praesumptio, defensio peccatorum, simulata con- 
fessio, rebellio, libertas peccandi, consuetudo. His, quasi 
quibusdam passibus, superbus diligenter ad finem, quem 
intendit, pervenit. Curiositas est, quando superbus dili- 
genter inquirit rumores, scilicet quid de ipso dicatur. Le- 
vitas mentis est, quando leviter aliquis mutatur de delecta- 
tione ex verbis laudis in tristitiam propter verba vituperii. 
Inepta laetitia est, quando laetatur ex defectibus et cri- 
minibus aliorum. Jactantia est, quando narrat ea, quae 
habet, ut laudetur. Singularitas est, quando propter con- 
suetudinem aliqua singulariter operatur, ut solus appareat, 
et laudetur.  Arrogantia est, quando jactat se habere, 
quod non habet. Praesumptio est, quando ingerit se ad 
faciendum, quod ad eum non pertinet. Defensio peccati 
est, quando peccatum suum et errorem defendit, et ex- 
eusat quis manifeste et aperte. Simulata confessio est, 
quando peceatum suum excusat occulte. Rebellio, quando 
dissidet, scilicet superioribus, paribus et inferioribus: su- 
perioribus obviat, inferiores opprimit, pares molestat et 
perturbat.  Centilog. p. 1. sec. 17. 

$ Augustinus, super Genesim ad literam, definit sic 
avaritiam: Avaritia est appetitus non solum pecuniae, sed 
etiam altitudinis et scientiae . . . Duplex est actus avaritiae, 
seilicet diligere pecuniam, et retinere, sive non dare. Ra- 
tione primi actus, avaritia opponitur caritati, quae bonum 
diligit incommutabile. Ratione vero secundi actus, oppo- 
nitur largitati, sive liberalitati, quae dat danda, et retinet 
retinenda. Duplex quidem est actus largitatis, seilicet 
dare danda, et retinere retinenda. Cujus duplex est ex- 
tremitas vitiosa, scilicet prodigalitas, quae dat non danda, 
et avaritia, quae retinet non retinenda. Largitas sive par- 
citas, quod idem est, est virtus, tamen ratione actuum 
differens erit medietas. ^ Si autem attendatur oppositio 
secundum actum dandi, prodigalitas est superfluitas, quae 
dat non danda; avaritia est diminutio, quae nihil dat; 
largitas est medietas. Si vero ordinatur secundum actum 
retinendi, avaritia est superfluitas, quae retinet retinenda, 
et non retinenda; prodigalitas est diminutio, quae nihil 
retinet; parcitas vero est medietas. Differentiae avaritiae 
sunt quinque, scilicet beneficii subtractio, furtum, rapina, 
usura, simonia. Subíractio beneficii est avaritia retinens 
beneficium, quod tenetur dare pauperibus in tempore ne- 
cessitatis, u£ dives indigenti. Furtum est avaritia retinens 
rem alienam invito domino. Rapina est avaritia per vim 

29 * 


228 


oecupans rem alienam.  Usura est avaritia acquirens per 
mutuum aliquid praeter sortem. Simonia est avaritia stu- 
diose appetens vendere, vel emere spiritualia, vel spiri- 
tuali annexum. Filiae avaritiae, secundum Gregorium 
(lb. 31. Mor. c. 17), sunt septem, scilicet proditio, fraus, 
fallacia, perjurium, inquietudo mentis, violentia, obduratio 
mentis contra misericordiam.  Proditio est voluntas per 
deceptionem domesticorum aequirendis inhians. Fraus est 
voluntas profectum proximi decipiens, propter terrenum 
emolumentum.  Fallacia est voluntas per verba decipiens 
proximum, eausa lucrandi. Perjurium est voluntas violans 
sacramentum et juramentum. Inquietudo mentis est vo- 
luntas eogitare non cessans, qualiter possit divitias con- 
gregare.  Violentia est voluntas per vim aliorum bona 
rapiens. Obduratio mentis contra misericordiam est vo- 
luntas concitata adversus postulationem indigentis, ex nimio 
ardore pecuniae retinendae.^  Centilog. p. 1. sect. 22; et 
Pharet. 1. 2. c. 11. . 

' ,Definitur gula quantum ad excessum in cibo sic: 
Gula est immoderatus amor edendi. Quantum vero ad 
excessum in potu dicitur ebrietas, quam definit Seneca 
(epist. ad. Lucil. S3) sic: Nihil aliud definio ebrietatem, 
quam insaniam voluntariam. Quantum vero ad excessum 
eibi et potus, sie potest definiri: Gula est immoderatus 
amor alimenti... Differentiae sive conditiones gulae, se- 
eundum Isidorum (sen. |. 2. c. 42); sunt quatuor, scilicet 
quid, quantum, quando, quomodo. Quid, ad ipsam rem 
pertinet; quando, si ante legitimum tempus appetat; quan- 
tum, ad immoderantiam refertur; quomodo, si nimis ar- 
denter appetat ... Quinque sunt filiae gulae secundum 
Gregorium (7. 31. Mor. c. 17), scilicet inepta laetitia, scur- 
rilitas, immunditia, multiloquium, hebetudo mentis, vel 
sensus circa intelligentiam.  Inepta laetitia est voluntas 
per exteriores lusus excitans libidinem in gustu, et ex 
ipsa postmodum excitata.  Sceurrilitas est voluntas per 
verba carnalia libidinem gustus commovens, et ex ipsa 
postmodum commota. Immunditia est voluntas per nimiam 
cibi sumptionem, libidinem in gustu continuare desiderans. 
Multiloquium est voluntas per multiplicationem verborum, 
intendens in gustu conservare libidinem. Hebetudo mentis 
est voluntas libidinis conservandae propriae carnis absorpta, 
intelligere spiritualia fastidiens." Centiloq. p. 1. sec. 23; et 
Pharet. 1. 2. c. 12. 

5 ,Luxuria est libidinosae voluptatis appetitus... Quin- 
tuplex tentatio est luxuriae, secundum quod in hoc versu 
continetur: Visus et alloquiéwm, contactus et. oscula, factum. 
Hoc quippe ordine tentatio luxuriae consummatur. Primo 
enim inchoatur in visu exteriori, sive interiori, ut in cogi- 
tatione; deinde venitur ad alloquium; postea transitur ad 
contactum ; deinde prorumpitur ad osculum ; postea consum- 
matur per factum. Differentiae luxuriae sunt sex, scilicet 
fornicatio, adulterium, stuprum, sacrilegium, incestus, pec- 
catum contra naturam. F'ornicatio est luxuria, qua solutus 
cognoscit solutam naturali usu. Et intelligitur, et solutus 
et soluta a vinculo conjugii, consanguinitatis, affinitatis, 
ordinis et religionis, vel voti continentiae.  Adulterium 
est luxuria, qua conjugalis thorus violatur. Stuprum est 
luxuria, qua virginalis incorruptio violatur, seu defloratur. 
Sacrilegium hic appellatur sacrae personae laesio per vi- 
tium luxuriae; oct melius luxuria sacrilega diceretur. Haec 


PAnS III, 9. 


est luxuria, qua votum continentiae violatur; et hoc in se, 
vel quando in sacris ordinibus constitutus, vel religiosus 
aliquis fornicatur cum aliqua soluta, vel soluta aliqua cum 
religioso, vel sacerdote. Incestus est coitus contra con- 
sanguinitatem, affinitatem, vel compaternitatem commissus. 
Peccatum contra naturam est luxuria, qua naturalis usus 
coéundi maris et feminae dissipatur. Filiae luxuriae se- 
eundum Gregorium (Ub. 31. Moral. c. 17), sunt octo, sci- 
licet caecitas mentis, inconsideratio, inconstantia, praecipi- 
tatio, amor sui, odium Dei, affectus praesentis saeculi, 
horror, sive desperatio futuri saeculi. Caecitas mentis est 
voluntas fastidiens, et despiciens superiora et spiritualia. 
Inconsideratio est voluntas, praevidere renuens agenda 
inferiora. Inconstantia est voluntas libidine carnis con- 
fracta, statum suum tenere non valens. Praecipitatio est 
voluntas ad aggredi quaelibet impetuose. Amor sui est 
voluntas affectione carnis imbuta, sibi propter se super 
omnia adhaerens. Odium Dei est voluntas Deum, tanquam 
impedimentum propriae voluntatis carnalis, vel voluptatis, 
detestans. Affectus praesentis saeculi est voluntas prae- 
sens saeculum semper manere desiderans, propter fruitio- 
nem voluptatis carnis. Desperatio, sive horror futuri sae- 
culi, est voluntas voluptate praesenti caecata, de aeterna 
jucunditate desperans." Cent. p. 1. sect. 24; et Pharet. 
l. 2. c. 13. 

? ,Invidia est odium felicitatis alienae (Aug. Enarr. 
in Ps. 101) . . . Differentiae invidiae materialiter assignatae 
secundum Augustinum (7. 11. in gen. cap. 13), sunt tres, 
scilicet. invidere superioribus, paribus et minoribus, sive 
inferioribus. Invidet enim homo superioribus, quia eis 
non aequatur: paribus, quia in melius prosperantur: in- 
ferioribus, ne ei aequentur... Filiae invidiae secundum 
beatum Gregorium sunt quinque, scilicet odium, susurra- 
tio, detractio, exultatio in adversis proximi, afflictio in 
prosperis ipsius. Odium est voluntas affectans proximo 
malum, ut careat contristante bono. Susurratio est volun- 
tas loquendi seminans discordias inter fratres, ut perse- 
quatur proximum propter ipsius bonum contristans. Do- 
tractio est voluntas famam proximorum per verba deni- 
grans, ut destruat in aliorum opinione... contristans bo- 
num. Exultatio in adversis proximorum est voluntas pro- 
curata in proximi adversitate delectans. Afflictio in bonis 
proximi est voluntas proeuraus malum suo desiderio, per 
eventum prosperitatis contrariae defraudata." ^ Cent. p. 1. 
sect. 19; ot Pharet. l. 2. c. 3. 

1? ,ira est animi motus concitatus, ad poenam pro- 
voeans inferendam ... Species, sive differentiae irae sunt 
tres secundum Damascenum (Orth. fid. l. 2. c. 16), scilicet 
fel, mania, cotus. Fel, sive fellea passio, dicitur subitus 
animi motus impatiens laesionis. Et accidit ex parte cor- 
poris, ex commotione fellis; et ex parte animae, ex cor- 
ruptione vis irascibilis: et tune movetur fel ad vindictam, 
ut expellatur tristitia ... Filiae irae, secundum beatum 
Gregorium, sunt sex (/. 31. Moral. c. 17), scilicet rixa, 
tumor mentis, contumelia, clamor, indignatio, blasphemia. 
Rixa est audax vindicandi voluntas, in injuriam facti pro- 
cedens. "Tumor mentis est voluntas vindicandi, fugiens 
adversantem, propter aestimatas inimicitias. Contumelia 
est voluntas vindicans per exprobrationem malorum. Cla- 
mor est voluntas se vindicans in exaltando vocem, per 


pans III, 10. 


vituperium, ad aliorum aures perveniens. Indignatio est 
voluntas se vindicans per signum molestiae exterius de- 
elaratum. Blasphemia est voluntas se vindicans per oppro- 
brium Deo, vel Sanetis illatum." — Centélog. p. 1. sect. 20; 
et Pharet. l. 2. c. 9. 

!! ,Acidia est taedium interni boni. Secundum bea- 
tum Gregorium (7. 31. Mor. c. 17), habet sex filias, quae 
sunt videlicet malitia, rancor, pusillanimitas, desperatio, 
torpor, vagatio mentis circa illicita. Malitia est voluntas 
gravedinis impatiens, machinans malum illius, quem aesti- 
mat inferentem.  Rancor est voluntas ex impotentia re- 
pellendae gravedinis amaricata, amaritudinem intus clau- 


229 


sam per signum exterius manifestans.  Pusillanimitas est 
voluntas immoderate metuens gravedinem in aggressu 
agendorum, sive de propriis viribus immoderate diffidens. 
Desperatio est voluntas gravedinem reprimens, de adjuto- 
rio ad perficienda agenda diffidens, sive de remuneratione 
divina, propter sustinentiam gravedinis, quae est in im- 
plendis praeceptis diffidens. "Torpor est voluntas grave- 
dinis impatiens, tepida, vel pigra ad expletionem agendo- 
rum inchoatorum. Vagatio mentis circa illicita est volun- 
tas interno gaudio destituta, in rebus exterioribus illicitis 
quietem, vel consolationem quaerens.^ Cent. p. 1. sect. 21; 
et Phar. i. 2. c. 10. 


CAPUT X. 


De origine et qualitate poenalium peceatorum ?. 


8) Peccato- 
rum om. ed. 
14841. 


(Malum est duplex, culpae et poenae: — inter se differunt. — Quaedam peccata sunt etiam poenae peooati. — Quaelibet poena, 
qua talis, est a Deo: — nulla culpa est a Deo, sed a libero arbitrio: — poena mere poena est & Deo: — poena conjuncta culpae, vel 
ad culpam inclinans, est contracta vel acta.) 


De peccatis" poenalibus hoc tenendum est, quod licet malum culpae et malum,» ^w», 
poenae sint diversae malorum differentiae; quaedam tamen sic sunt peccata, quod etiam ? c. us 
sunt poenae peccati. Speciali namque modo peccata et poenae peccati dicuntur illa, quae 
habent adjunctum dolorem et moestitiam, sicut acidia, invidia et consimilia. Minus spe- 
cialiter dicuntur illa, quae habent adjunctam vel meram depravationem naturae, vel 
ignominiam " vel ignorantiam, sicut sunt illa, propter quae dicitur peccator n reprobum o va ien- 


rantiam om. 


sensum tradi (flom. 1, 28). Generaliter autem peccata, quae sunt inter primam ap0O- tee Arg. 
Nor. E con- 


stasiam et ultimam gehennae poenam, et peccata possunt dici, et poenae peccati, juxta ," sit. 


ug. Ven. et 
1484 habent: 


quod dicit Gregorius (b. 25. Moral. c. 9): Crimina criminibus vindicari. Licet autem ve ignoran- 


tiam, sed om. 


idem dicatur peccatum et poena peccati, tenendum tamen est, quod omnis poena, inyl,sweme 
quantum poena, justa est, et a Deo: nulla vero culpa justa est, nec a Deo, sed tantum 

a liberae? voluntatis arbitrio. Poena vero, quae mere est poena, a Deo est inflicta:9Lmeree. 
quae vero est culpa vel inclinans ad culpam", est contracta vel acta. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum malum dicat re- 
cessum à primo principio, per hoc quod nocet bono, non autem nocet bono, nisi aliquid 
adimendo de bono, bonum autem consistit in modo, specie et ordine; nulium * est ma- rime. 
lum, quod non sit modi, speciei et ordinis corruptivum (Aug. de nat. bon. c. 4). Ordo 
autem duplex est, scilicet ordo " naturae et ordo justitiae. Ordo autem naturae est in^) Ord hie 
bono naturali, ordo justitiae in bono morali Et quia? bonum naturale in omni na-j qua ia 
tura, bonum morale in voluntate habet consistere; ideo ordo naturae est in omni natura, 
ordo autem justitiae in voluntate electiva habet consistere. Et quia voluntas est in- 
strumentum seipsum movens, natura vero non; hine est, quod ordo justitiae est ordo 
non tantum factus, sed etiam factivus, ordo autem naturae est? ordo factus. Quoniam pr e» 
ergo malum potest privare ordinem justitiae et ordinem naturae; hine est, quod duplex 
est malum, scilicet culpae et poenae'. Rursus, quia ordo justitiae est ordo voluntarius; 
hinc est, quod malum culpae est affectio voluntaria, malum autem poenae est affectio 


f) Culpa est 
ibid. 


. & Deo est: & 


230 PAnsS III, 10. 


9) Permeinvoluntaria. Postremo, quia ordo justitiae, qui inest voluntati, est ordo factivus"?; ideo 
sonis malum culpae, quod est ejus privatio, est malum, quod facimus, et malum poenae est 
"ede c-malum, quod patimur". Et quia non est passio, nisi naturaliter praecedat actio, nec 
7" A est actio, ad quam non sequatur aliqua passio; hinc est, quod nulla est poena sine 
praecedente merito culpae", nulla est et? culpa, quin comitetur aliqua poena*. Et quo- 
niam quod facimus, a nobis est, quod nos vero patimur, potest esse a nobis et ab aliis, 
utpote a causa superiori vel inferiori; ideo licet omnis culpa sit a nobis, non tamen 
omnis poena est a nobis, immo quaedam est a nobis acta, quaedam inflicta, quaedam 
contracta. Et quia eum, qui facit, quod non debet, justum est pati, quod debet; ideo 
 m|F* omnis poena, in quantum poena, justa est, et a divina providentia, quia est" ad culpam 
ordinata, et ipsius culpae ordinativa^ Quia vero passio illa potest esse per ademptio- 
nem boni naturalis, vel boni moralis cum naturah; hinc est, quod quaedam poena est 
mere poena, quaedam vero est poena et culpa; quia bonum morale, quod est justitia, 
2,47""'non adimitur" nisi per injustitiam, quae est culpa. Prima igitur poena est a Deo, et 
4, quwde Secundum quod poena, et secundum id, quod est?*: a Deo, inquam, non instituente, 
D» iqmsed vindicante*. Secunda vero, cum sit culpa, secundum id, quod culpa? est, a Deo 
Da» "^non est, nisi? solum quantum ad ordinem"? ^; ipsa vero, vel est acta, si sequatur ad 


Sed ibid. . "A 
3 nga actuale ?, vel" est contracta, si sequatur ad originale. 


S1 igitur proprie accipiatur ma- 

ibid. . . . . . . . 
» aen lum, secundum quod est privatio boni naturalis, et affectio involuntaria, et malum quod 
vd o» patimur, sie non coincidit cum malo culpae in idem, licet sit annexum eidem. $i vero 
3) Acipis accipiatur ? large, ut dicatur malum, quod patimur, sive a nobis, sive aliunde, sive in 
natura, sive in voluntate; sic coincidunt in idem, sed non ad idem, vel secundum idem; 
» RMP»*" quia quod est in se culpa, dicitur respectu " praecedentis culpae poena, vel culpa ra- 
tione actionis, poena dicitur esse ratione passionis". Et sic patet, quo modo, pro quanto, 


et quare? aliquid simul dicatur esse peccatum et poena peccati. 


1) Etiam ibid. 


x) Qualiter 
ibid. 


Ap Carvur X. 


! ,Malum culpae est carentia debitae honestatis: ma- 
lum poenae est abstinentia debitae delectationis cum sensu 
sui contrarii." Decl. Term. Theol. 

? ,Poena ratione poenae duo nominat, videlicet nocu- 
mentum naturae et instrumentum divinae justitiae, unum 
tanquam materiale, reliquum tanquam formale. Unde 
poena est et ultio, et est etiam passio. Cum ergo poena 
comparatur ad aliquid, hoe potest esse aut in quantum 
ultio, aut in quantum passio. Si in quantum ultio, sic 
proprie habet comparari ad ipsam voluntatem. Deus enim 
non ulciscitur se de manu, vel pede, vel aliqua potentia 
sensitiva, sed de voluntate deliberativa, de qua uleiscitur 
Deus non solum affligendo ipsam in se, sed etiam affligendo 
eam in ceteris membris corporis, in quibus ipsa cupiebat 
delectari. Si autem comparetur poena ad aliquid, in quan- 
tum est passio, sic dicendum est, quod eum non quae- 
eumque passio poena sit secundum completam rationem 
poenae, sed passio laedens, passio affligens, passio displi- 
cens; sic poena, secundum quod plene tenet rationem 
poenae, scilicet poena, quae facit hominem esse miserum, 


adhuc respicit voluntatem ratione sui completivi. Nemo 
enim plene miser est, sicut dicit Augustinus, ex hoc quod 
patitur solum, sed ex hoc quod patitur, et scit se pati, 
et non vult se pati. Secundum autem quod passio tenet 
semiplenam rationem poenae, prout dicitur passio laedens 
vel affligens, in eo, in quo non est nata esse, quantum 
est de prima conditione naturae, sic non tantum respicit 
voluntatem, sed etiam omnes potentias animae et omnia 
membra corporis, non tamen respicit illa sine voluntate, 
quia in nullo potest esse poena, nisi in quo est rationalis 
voluntas. Unde bruta, quamvis patiantur, non tamen pu- 
niuntur. Sie igitur patet, quod poena, et in quantum est 
ultio, et in quantum est passio plene tenens rationem 
poenae, directe respicit ipsam voluntatem, ita quod pro- 
prium est ipsius voluntatis puniri ... In quantum tamen 
est passio laedens, vel affligens, habet respicere alias po- 
tentias, et etiam corporis organa." 2. dist. 41. a. 2. q. 3. 

* ,Cum dicitur culpa praecedens esse meritum sequen- 
tis, hoe non est quantum ad meritum condigni, sed con- 
grui; quae quidem congruitas in alia congruitate de facili 


PARS III, 10. 


potest recompensari. Sicut enim est congruum, quod Deus 
peccatorem permittat labi in aliud peccatum, sic est etiam 
congruum, ut quia male usus est vitá, eam sibi auferat, 
et in infernum demergat. Sicut etiam congruum est, ut 
dimittat eum cadere in aliud peccatum, sic etiam con- 
gruum est, ut, si velit abstinere, det ei auxilium, ut in 
aliam eulpam non corruat.^ 2. dist. 36. a. 1. q. 1 ad 8. 

* ,Impossibile est culpam in aliquo esse, quin ad ipsam 
sequatur poena inseparabiliter. Et ratio hujus potest sumi 
ex perfectione divinae aequitatis, et ex pulchritudine uni- 
versitatis, et ex inordinatione culpae, et ex conditione 
peecantis naturae. Ex perfectione divinae aequitatis ratio 
sumitur sic.  Tantae enim aequitatis est Deus, qui est 
judex omnium, ut non patiatur dedecus peccati ad modi- 
cum esse sine decore justitiae, omni enim modo debet 
justitia injustitiam superare. Ex pulchritudine universi- 
tatis ratio sumitur. Universum enim ex ordine pulchritu- 
dinem habet, et talis est ista pulchritudo, qualem decuit 
fieri ad ostensionem summae sapientiae; et ideo nullo modo 
foedari potest, ac per hoc nec ad momentum esse in ea 
aliquid inordinatum, et ita nec peccatum a poena separa- 
tum. Ex corruptione culpae ratio sumitur. Nunquam 
enim culpa committitur, quin modus, species et ordo circa 
actionem voluntatis privetur; et dum voluntas se volun- 
tarie in actu suo deordinat, semetipsam incurvat, et dum 
incurvat, modo, specie et ordine privatur quantum ad ha- 
bilitatem ad bonum: talis autem privatio magna est in 
ipsa anima damnificatio et laesio ... Ex conditione pec- 
cantis naturae ratio sumitur. Quia voluntas rationalis, 
quae est causa peccati, quasi media est inter sensualitatem 
et synderesim, media est etiam inter Deum et alias crea- 
turas; et cum se convertit ad haec inferiora, ab eo rece- 
dit, qui sursum est; et dum acquirit parvum bonum, amit- 
lii magnum bonum, quia dum acquirit ut nune bonum, 
amittit simpliciter bonum; et quae erat media, facit seipsam 
infimam. Similiter cum peccando concordat cum sensua- 
litate, discordat cum synderesi; et dum cum synderesi 
discordat, incurrit ex illa repugnantia remorsum quemdam 
et afflictionem internam; et ita dum peccat, perdit magnum 
bonum, perdit honorem proprium, perdit solatium, et in- 
eurri& remorsum. Et sic patet, quod ad culpam insepara- 
biliter sequitur poena.^ 2. dist. 36. a. 2. q. 1. 

5 ,Malum poenae dupliciter potest ordinari. Uno modo 
ad malum culpae, quod puniendo ordinat. Alio modo in 
comparatione ad bonum, quod Deus elicit ex illa poena. 
Dieo igitur, quod si aliqua poena infligatur, eujus ordi- 
natio principaliter consistat in comparatione ad malum 
culpae puniendum, necesse est aliquam culpam praeces- 
sisse; nec tantum praecessisse, sed etiam aliquo modo con- 
comitari inseparabiliter. Poena enim ordinata ad punien- 
dum culpam, aut est directe ordinata ad solum punien- 
dum, aut est ordinata principaliter ad malum excluden- 
dum. Primo modo est poena infernalis, et secundo modo 
est poena purgatoria. Et primo modo requirit poena prae- 
sentiam eulpae secundum deformitatem et maculam. Se- 
cundo modo requirit culpae praesentiam secundum reatum 
et sequelam. Si autem poena infligatur principaliter pro- 
pter ordinem, quem habet ad bonum, quod inde elicitur; 
aut ergo propter bonum proprium, aut propter bonum 
alienum. Si propter bonum proprium, sic requirit, quod 


231 


in subjecto illo aliquando fuerit culpa, et quod possit esse 
de futuro. Si autem propter bonum alienum, sie sufficit 
poenae, ut fuerit culpa in alio, quam in eo qui punitur, 
in eo videlicet, pro quo poena illa sustinetur, per quem 
modum fuit in Christo, cujus mors et passio erat ordinata 
ad redimendum genus humanum, et liberandum, et repa- 
randum a lapsu, in quem ceciderat ex peccato primi pa- 
rentis. 2. dist. 36. a. 2. q. 2. — ,Omne flagellum con- 
tingit et est ordinatum aut ad utilitatem flagellati, aut ad 
gloriam flagellantis. Si ad utilitatem flagellati, aut ut 
promoveatur in bono; et est exemplum de Job: aut ut 
conservetur; et est exemplum in beato Paulo: aut ut 
reducatur ad bonum; et est exemplum in Maria sorore 
Moysi. Aut ad gloriam flagellantis, et hoc dupliciter, aut 
ut manifestetur potentia in miserendo; et est exemplum 
in eaeco nato, quem Dominus illuminavit (Jo. 9, 1): aut 
ut manifestetur potentia in judicando; et est exemplum 
in Antiocho. Aliter possunt distingui, quia omne flagel- 
lum aut est ordinatum ad bonum, aut contra malum. Si 
ad bonum, aut promovendum, aut demonstrandum: si contra 
malum, aut evitandum, aut corrigendum, aut vindican- 
dum... Sunt et alii modi speciales et utilitates ... Eru- 
dit: Per omne flagellum erudieris Jerusalem (Jerem. 6, 8). 
Vertit, id est convertit: Multiplicatae sunt infirmitates eorum, 
postea acceleraverunt (Ps. 15, 4). Probat: Vasa figuli probat 
fornax, eb. homines justos tentatio tribulationis (Eccli. 27, 6). 
Laetum facit: Omne gaudium existimate, fratres, cum in 
tentationes varias incideritis (Jacob. 1, 2). Arctat: Vexatio 
dabit intellectum auditu (Isai. 28, 19). Confortat: Haec 
máhi sit consolatio, ut affligens me dolore, non parcat (Job 
6, 10). Satiat, id est, foecundat: Quanto magis opprime- 
bant, tanto magis multiplicabantur (Exod. 1, 12). Consum- 
mat: Beati, qui persecutionem. patiuntur. propter justitiam, 
quoniam istorum est regnum caelorum (Matth. 5, 10). Coro- 
nat: Id, quod in praesenti est momentaneum et leve tribu- 
lationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae 
pondus operatur in. nobis (2. Cor. 4, 17)."^ 4. dist. 15. p. 1. 
dub. 2. 

$ ,Poena comparatur ad punitum; et sic non placot 
Deo, non enim creavit nos Deus ad puniendum. Com- 
paratur ad meritum, scilicet ad existentem culpam, et sic 
est in ea manifestatio justitiae et ordinis; et sic placet 
Deo in quantum justus. Comparatur ad finem, vel effo- 
ctum, ut puta justificationem rei; et sic placet ei in quan- - 
tum misericors. Unde in punitione, quae est in via ad 
justificationem, relucet misericordia et justitia; et ita est 
Deo placens." 4. dist. 1. p. 2. a. 2. q. 1 ad t. 

' ,Poena plus dicit quam malum. Malum enim plus 
importat absentiam, sive defectum boni, ubi debet esse; 
poena vero importat ordinem ad ipsum meritum culpae, 
et simul eum hoc dispositionem aliquam signifieat circa 
ipsum punibile. Quoniam igitur tam ordo, quam dispositio 
rei dicitur esse a Deo sicut a principio; hine est, quod 
rationabiliter conceditur, quod poena sit a Deo, illa potis- 
sime, quae importat ordinem fundatum super realem dis- 
positionem. Et quoniam dicit aliquo modo ordinem ad 
culpam praecedentem, et culpa praecedens non est ex 
eonstitutione naturae, sed potius ex voluntatis inordina- 
tione; hinc est quod, etsi poena dicatur a Deo, non tamen 
dicitur à Deo faciente, sed a Deo vindicante.^ 2. dist. 36. 


232 


a. 3. q. 1. — , Voluntas in Deo duplex est, videlicet ante- 
cedens et consequens. Et quamvis poena non sit a volun- 
tate antecedente, nihilominus tamen est a voluntate con- 
sequente." 2. dist. 37. dub. 5. — ,Quantum ad voluntatem 
antecedentem, sic omne, quod Deus nobis facit et infligit 
in praesenti vita, ordinationem aliquam habet ad gloriam, 
quia secundum voluntatem istam vult fieri. Si autem 
quantum ad voluntatem consequentem, quia secundum 
hane voluntatem vult Deus secundum quod praescit, et 
praescit istum in malitia permansurum, poenam dicitur 
infligere in vindictam gravis culpae.^ 4. dst. 15. p. 1. dub. 4. 

$ ,Notandum est, quod poena de sui generali acceptione 
dicit nocumentum ordinatum; nocumentum autem com- 
parationem habet et ad ipsum nocivum, et ad illud, quod 
patitur nocumentum, et ad illud, secundum cujus priva- 
tionem nocumentum illud attenditur. Et secundum istam 
triplicem comparationem nomen poenae habet triplicem 
acceptionem. Unde dicitur poena aliquando actio rei lae- 
dentis, secundum quod adustio ignis infernalis dicitur esse 
poena reproborum. Dicitur etiam poena passio rei laesae, 
sive punitae, secundum quod dicitur, quod afflictio repro- 
borum est eorum poena aeterna. Dicitur etiam defectus 
alieujus boni, in quem incurritur ex illa passione, sicut 
defectus quietis, salutis et pacis est poena reproborum. 
Quocumque autem istorum modorum dicatur poena, sive 
actio, sive passio, sive defectus, semper nomen poenae, 
ut sic, impositum est ab ordine, et quod dicit, nominat 
ut ordinatum. Et quoniam omne ordinatum, ut tale, pro- 
cedit à Deo, a quo est omnis ordo, quocumque modo di- 
catur poena, et quidquid dicitur poena, in quantum poena, 
a Deo est: et quoniam omne ordinatum a Deo est, a Deo 
enim habet, quod sit ordinatum, Deo placet omnis ordo, 
idem est enim fieri Deo auctore, et Deo volente. Si au- 
tem loquamur de poena secundum illud, quod subest huic 
ordini, à quo imponitur nomen poenae, tunc dicendum 
est, quod si poena dicatur defectus, sive carentia alicujus 
boni, sic dicendum est, quod talis defectus non est a Deo; 
non enim habet causam efficientem, sed deficientem, nec 
poena, quae talem defectum nominat, est a Deo. Si autem 
poena dicatur ipsa passio rei punitae, quae est via ad 
defectum alicujus boni, tunc distinguendum est: quia quae- 
dam est passio, quae est ordinata simpliciter; quaedam 
vero, quae quamvis sit ordinata secundum quid, est tamen 
deordinata simpliciter; quaedam vero medio modo se habens. 
Passio illa, quae est ordinata simpliciter, est illa passio, 
quae est pure poenalis, sicut passio famis et sitis: et talis 
passio a Deo est, unde fames et sitis a Deo dicitur esse. 
Passio vero, quae est deordinata simpliciter, sed ordinata 
secundum quid, est illa, quae est culpabilis, sicut est de- 
formatio imaginis et corruptio habilitatis ad bonum: et 
talis non est concedenda esse a Deo. Passio vero media 
est illa, quae est passio vitiosa, utpote illa, quae est ex 
rebellione carnis ad spiritum, quae quodam modo ordinata 
est ad culpam praecedentem, quodam modo deordinata 
est, quia est inclinativa ad culpam sequentem: et haec 
non conceditur esse a Deo. Et Magister dixit supra 
(dist. 22), quod fomes et concupiscentia non habent Deum 
auctorem, sed diabolum, aut hominem. Et sic distinguen- 
dum est de poena, prout dicitur aetio rei punitivae. Ex 
praedictis igitur patet, quod etsi omnis poena sit a Deo, 


pAns III, 10. 


in quantum tenet rationem poenae, non omne tamen, quod 
dieitur poena, a Deo est; imo quaedam est a Deo, quae- 
dam non. Illa est à Deo, quae dicit positionem aliquam, 
ità quod non nominat deordinationem; et haec est sim- 
plieiter poena. Illa vero non est concedenda esse a Deo, 
quae nominat simpliciter defectum , vel quae nominat po- 
Sitionem aliquam cum deordinatione. Unde nec conceditur 
a Deo esse excaecatio, nec obduratio, nec imaginis defor- 
matio, nec gratiae subtractio, sive exspoliatio, nec error, 
nec ignorantia, nec concupiscentia, nec his consimilia; 
omnia enim haee vel dieunt defectum, vel deordinationem 
aliquam.* 2. dist. 36. a. 3. q. 2. 

? ,Peccatum sequens non tantum causaliter, sed etiam 
essentialiter, ut sic loquamur, est poena peecati praece- 
dentis; et hoc dicendo, sicut Magister dicit, in nullo fit 
praejudicium veritati, imo hoc est satis planum. Nam 
poena dicit duo, et dicit malum, sive damnum, et dicit 
ordinem ad praecedens meritum: et haec duo contingit 
reperiri circa sequens peccatum.  Damnifieatio enim et 
nocumentum est in ipso, secundum quod peccatum; eo 
enim est peccatum, quo nocet, e£ magnum malum incurrit 
quis, cum incidit in peccatum, etiam si nihil aliud deberet 
habere posterius.  Ordinationem vero habet in eo quod 
sequens; hoec ipso enim quod homo est in peccato, dignus 
est dimitti cadere in aliud, juxta illud Apocalypsis (22, 11), 
sicut dicitur in Glossa: Justum est, ut qui én sordibus est 
sordescat adhuc. Concedendum est igitur simpliciter, quod 
peccatum potest esse poena peccati, ut expresse dicunt 
auctoritates Sanctorum." 2. dést. 36. a. 1. q. 1. 

19 , Multae sunt passiones animae, quae non sunt solum 
poenales, verum etiam culpabiles, sicut ira et invidia. 
Licet autem hujusmodi passiones peecata sint, tamen non 
sunt peccata in quantum passiones, sicut idem Augustinus 
(I. S3. q. 77) dicit, et habetur in litera. Omnis autem 
passio, in quantum ipsáà aliquis patitur, non est peccatum ; 
sed hujusmodi passiones peccata sunt ratione inordinatio- 
nis voluntatis conjunctae, vel antecedenter, vel consequen- 
ter. Propter quod notandum est, quod quaedam est passio 
illata ab extrinseco; et circa hanc non consistit meritum, 
nec demeritum, nisi in quantum a voluntate respuitur, 
vel aeceptatur. Unde occidi pro Christo non est meri- 
torium, nisi in quantum volitum est ab eo, qui oeciditur; 
unde, proprie loquendo, in talibus passionibus non est 
quid meritorium, sed sufferentia passionis. Est et alia 
passio, quae ortum habet ab intrinseco. Et haec dupli- 
citer potest oriri, quia quaedam oritur ex corruptione na- 
turae, quaedam vero ex conversione voluntatis liberae. 
Et illa, quae oritur ex corruptione naturae, in duplici 
differentia est; quoniam natura corrupta est vitiosa cor- 
ruptione per concupiscentiam, et corrupta est corruptione 
poenali per mortalitatem inflictam. Illae igitur passiones, 
quae oriuntur ex corruptione naturae, ut est corrupta 
poenali corruptione, tenent rationem poenae tantum, uti 
fames et sitis; illae vero, quae oriuntur ab ipsa, ut est 
corrupta corruptione vitiosa, non tantum habent rationem 
poenae, sed etiam culpae, sicut sunt inordinatae affectiones 
animae, quae consurgunt ex morbo coneupiscentiae; et 
tales sunt passiones irae, et invidiae, et consimiles. Se- 
eundum autem quod hujusmodi passiones animae oriuntur 
ex voluntatis conversione ad aliquod bonum amabile, sic 


PAns III, 11. 


secundum quod voluntas habet converti dupliciter, passio- 
nes hujusmodi sunt in duplici genere. Voluntas enim 
aliquando convertitur ad bonum simpliciter, et tune de- 
testatur et odit, quod adversatur illi bono, utpote pecca- 
tum: et hoc modo passiones inde consurgentes sunt justae 


239 


voluntas, a qua oriuntur; sed non habent plenam rationem 
mali et culpae, nisi quando voluntate consummantur, ut- 
pote cum aliquis vult irasci, vel etiam vult contristari. 
Et sic patet, quod hujusmodi passiones animae peccata 
sunt, et in quantum oriuntur ex corruptione concupiscen- 


et meritoriae. Convertitur etiam voluntas aliquando ad 
bonum proprium, et ad bonum ut nune: et tunc passiones, 
quae inde consurgunt, culpabiles sunt et malae, sicut et 


tiae, et in quantum ortum habent ex inordinato amore 
voluntatis deliberativae." 2. dist. 36. «. 1. q. 9. 


CAPUT XI. 


n) Peccata 


De origine peccatorum finalium, quae sunt peccata? in Spiritum sanetum. A SenE 


(Sunt peccata in Spiritum sanctum: — cur haeo dicantur irremissibilia, — et sint sex.) 


De peccatis autem finalibus, sive irremissibilibus, cujusmodi sunt peccata in Spiri- 
tum sanctum, hoc est tenendum, quod licet omne peccatum generaliter sit contra Deum 
trinum et unum; appropriate tamen dicitur aliquod peccatum esse in Patrem, aliquod 
in Filum, aliquod in Spiritum sanctum. Hoc autem peccatum in Spiritum sanctum 
irremissibile dicitur in hoe saeculo et in futuro; non quia in hoc saeculo non possit 
dimitti, sed quia raro dimittitur, aut vix in hoe saeculo, quantum ad culpam, modicum. 
autem et quasi nihil fiet remissio sibi in futuro, quantum ad poenam. Hujus autem 
peccati sex sunt differentiae ", scilicet invidia fraternae gratiae, impugnatio veritatis agnitae, e» spe- 
desperatio, praesumptio, obstinatio mentis et impoenitentia finalis. dk 
Ratio autem ad intelhgentiam praedictorum haec est: quia cum peccatum dicat 
recessum a primo principio trino et uno, omne peccatum imaginem Trinitatis deformat, 
et ipsam animam foedat, quantum ad triplicem potentiam, scilicet irascibilem, rationa- 
lem ? et concupiscibilem; et a libero arbitrio procedit, quod gerit in se insigne Trini- on«ionst:- 
tatis, scilicet. Patris, ratione facultatis, Fili, ratione rationis, Spiritus sancti, ratione vo- 
luntatis. Licet autem haec tria concurrant simul ad omnem culpam, quaelibet tamen 
harum per suum defectum potest esse ratio deordinandi alias. JDefectus autem circa 
facultatem est impotentia, circa rationem est ignorantia, circa voluntatem est malitia. 
Et hine est, quod, cum quaedam sint peccata ex impotentia', quaedam ex ignorantia", 
quaedam ex malitia*; et potentia attribuatur ^ Patri, sapientia Filio, et voluntas Spiritui 3t» ^ncp 
sancto; quaedam dicuntur esse in Patrem, quaedam in Filium, quaedam in Spiritum 
sanctum. Et quoniam nihil magis est in voluntate, quam ipsa voluntas, et voluntas 
ipsa est origo peccati; nullum peccatum est adeo voluntarium et mere, sicut est illud, 
quod provenit ex corruptione existente in voluntate. Cum enim dupliciter dicatur in- 
voluntarium, scilicet per violentiam et per ignorantiam ', primum per defectum potentiae, 
secundum per defectum scientiae"; quando voluntas sola corruptione sua, licet possit 
resistere, et sciat hoc malum esse, aliquid eligit, tunc dicitur peccare ex certa malitia; 
et peccatum tale mere procedit ex improbitate voluntatis liberi arbitrii^, et directe im- 
pugnat gratiam Spiritus saneti, per quam fit remissio peccati?". Et quia mere procedito rea» 
ex libertate arbitrii, ideo non habet colorem excusationis; et propterea modicum et quasi pera 


n NL E . " ; » n E , " et editt. Avg. 
nihil debet ei, qui punitur, de poena relaxari Quia vero directe impugnat gratiam ^v o 


S. Bonaventurae Breviloq. 30 


234 PAnS III, 11. 


Spiritus sancti, per quam fit remissio peccati; ideo dicitur irremissibile, non quia nullo 

modo possit remitti, sed quia, quantum est de se, directe est impugnativum medicamenti 

ei remedii, per quod fieri habet remissio peccati. Lt quoniam peccati remissio fit a 

Deo per gratiam poenitentialem intra ecclesiasticam unitatem; ideo differentiae hujus 
peecati accipiuntur, secundum quod directe 1mpugnant illa tria". Aut enim impugnant 

Ipsam gratiam poenitentialem in se, aut in comparatione ad Deum, a quo datur, aut in 
Dá*- comparatione ad Ecclesiam, in qua suscipitur. Si" in comparatione ad unitatem KEccle- 
wh iu" Slae, sic quia unitas Ecclesiae consistit in fide? et caritate, sive in gratia et veritate; 
.  S8ie est duplex peccatum, scilicet invidia fraternae gratiae ", et impugnatio veritatis agni- 
PuAncpetae . BI in comparatione ad Deum dantem, quia" wn?versae viae ejus, quantum ad 


FGH et ed.. DN ] MEC iras i í 
Ye» eti5.Justificationem, maxime sunt? mwüsericordia ct veritas (Psalm. 24, 10); sic est duplex 


"Erde peecatum, unum quod impugnat misericordiam, et hoc est desperatio", aliud quod im- 
pugnat justitiam, et hoc est impunitatis praesumptio". S1 vero impugnat ipsam gratiam 
poenitentialem in se, vel secundum se, sic est duplex; quia gratia poenitentialis facit 
resilire a peccatis commissis, et praecavere a committendis. Contra primum est obsti- 
natio mentis", contra secundum est impoenitentia finalis, secundum quod finalis impoe- 
nitentia dicitur propositum non poenitendi, sic enim est species peccati in Spiritum san- 
ctum". Secundum autem quod finalis impoenitentia dicit continuationem peccati usque 
in finem, sic est sequela omnium mortalium, quae in hac vita non remittuntur, et ma- 
xime omnium specierum peccati in Spiritum sanctum. Et sic omne peccatum initium 
sumit a superbia, et consummationem sive finem habet in finali impoenitentia; in quam 

AMepwren qui pervenerit?, corruit in gehennam, a qua quidem impoenitentia finali nullus peccans 
mortaliter potest liberari, nisi interveniat gratia mediatoris Christi; et ideo incarnatio- 
nem ipsius desiderabat universitas salvandorum, cui est honor et gloria in saecula sae- 
culorum. Amen. 


Ap CarvT XI. 


! ,Peecandi potestas, secundum quod dicit potentiam 
in se, et secundum quod dicit ordinabilitatem ad actum 
substratum, utique est a Deo: secundum autem quod dicit 
ordinabilitatem ad deformitatem actus, non est a Deo; sic 
enim dieit defectibilitatem, quae inest potentiae, in quan- 
tum est ex nihilo, et illa potius impotentia est, quam po- 
tentia." — ,Potentia peccandi secundum so non cst mala, 
ut consideratur sine actuali deordinatione ad defectum.* 
2. dist. 44. a. 1. qq. 1. 2. 

? Ignorantia, quae est privatio cognitionis necessariae 
ad virtutem et ad salutem nobis possibilis, culpa est, cum 
sit in nobis, et a nobis. Et est triplex, erronea, affectata 
et crassa. Si vero sif privatio cognitionis non necessariae, 
sive nobis impossibilis, quamvis necessariae, nulla est culpa." 
4. dist. 22. «. 2. q. 2. Vide quoque Centil. p. 1. sect. 7. 

? ,Peceatum aliud ex infirmitate, aliud ex ignorantia, 
aliud ex certa malitia, sivo industria, perpetratur... Pec- 
catum ex infirmitate est aversio voluntatis male huniiliatae, 
vel male aceensae ab infirma creatura, a Deo omnipo- 
tente. Duae sunt differentiae hujus peccati effectivae, 
timor male humilians, et amor male accendens... Pec- 


eatum ex ignorantia est aversio voluntatis ignorantis et 
perpetrantis, quod malum est, ab omni scientia Dei. Nota 
tamen, quod aliud est peccatum ex ignorantia, aliud pec- 
catum ignorantiae. Peccatum ignorantiae est omissio de- 
bitae scientiae: peccatum ex ignorantia est peccatum, quod 
committitur ignoranter ... Peccatum ex industria, sive in 
Spiritum sanetum, est aversio voluntatis malignautis & 
summo clemente Deo.* Centil. p. 1. sect. 25. 

* , Ad illud, quod quaeritur, quae ignorantia excuset 
et quantum, dicendum quod est ignorantia facti et igno- 
rantia juris. Ignorantia facti potest esse dupliciter, aut 
adhibita debita diligentia, aut non. Si adhibita debita 
diligentia, excusat a toto: si non adhibita, non excusat & 
toto, sed a tanto. Si autem sit ignorantia juris, hoc po- 
test esse dupliciter: aut est vincibilis, aut non vincibilis. 
Si vincibilis, tunc est ignorantia, quae est culpa. Et haec, 
aut est ex consensu vero, ut ignorantia affectata; et ista 
Sic ex una parte excusat, quod ex alia parte magis aggra- 
vat: aut est ex negligentia et ignavia, sicut ignorantia 
crassa et supina; et ista si aliquo modo excuset, non tamen 
ita excusat, ut sempiterno igne non ardeat, sicut dicit 


PAns III, 11. 


Augustinus (de grat. et lib. «arb. c. 3) et Magister in lit- 
tera. Si autem sit ignorantia invincibilis, hoc potest esse 
dupliciter. Aut ista ignorantia est in nobis introducta per 
culpam praeambulam, aut praeter omnem culpam. Si prae- 
ter omnem culpam, aut simpliciter privat cognitionem juris, 
sicut in infantibus et furiosis, qui omnino carent usu ra- 
tionis: et haec excusat a toto ... Aut non tollit omnino 
usum rationis, sed semiplenum: et tune non excusat a 
toto, sed a tanto, sicut est in his, qui non sunt plene 
furiosi, sed aliquo modo habent lucida intervalla, et in 
pueris, qui aliquando sunt capaces praecepti, licet non 
plene. Si autem ignorantia est introducta per culpam 
propriam, sicut est in ebrio et in furioso, quorum uterque 
se praecipitavit in hoc per culpam suam; sie non excusat 
a toto, sed a tanto... Quantum autem et qualiter excuset 
subsequentem culpam, diversimode quidam determinant. 
Quidam enim dicunt, quod nec ebrius nec furiosus, qui 
usu rationis caret, committere potest novam culpam, sed 
ex inordinatione sequenti aggravatur culpa prima, potest 
enim culpa aggravari ex eventu sequenti. Aliis autem 
videtur, quod nec sic excuset, quin novam culpam com- 
mittat, non tamen est adeo gravis, sicut si illam faceret 
ex certa scientia. Primus tamen modus dicendi proba- 
bilior esse videtur." 2. dist. 22. a. 2. q. 3 ad 7. 

* ,Ad illud quod quaeritur, quae magis excuset, utrum 
ignorantia vel infirmitas, responderi potest quod duo sunt 
de ratione voluntarii, videlicet cognitio singularium, sive 
cireumstantiarum, et quod operationis principium sit in- 
trinsecum. Igitur ignorantia excusat, quia privat de ra- 
tione cognoscendi; infirmitas excusat, quia privat do ra- 
tione perfecte principiandi. Et quoniam privato priori, 
privatur posterius, et non convertitur, et cognoscere prae- 
ambulum est ad facere; plus tollit de ratione voluntarii 
ignorantia, quam infirmitas vel impotentia; et ideo magis 
excusat, ceteris paribus. Adeo tamen potest infirmitas 
praecellere, et ignorantia parva esse, sive ex culpa nostra 
procedere, quod erit e converso. Unde etsi in generali- 
tate loquendo verum sit dicore, quod magis excusat igno- 
rantia, quam infirmitas, descendendo tamen ad specialia 
peccata, possunt se habere sieut excedentia et excossa." 
Ibid. ad 6. 

$ ,Peccatum in Spiritum sanctum est peccatum gra- 
vissimum, et quia naturam maximo laedit, et quia oculos 
Dei maxime offendit. Naturam, inquam, maxime lacdit, 
dum non solum aufert ei sanitatem, sed etiam praecludit 
viam ad sanitatem. Unde sicut morbus periculosior est, 
qui non tantum laedit naturam, sed etiam praecludit viam 
ad sumptionem cibi vel medicamenti, sie intelligendum est 
de illo morbo spirituali. Oculos Dei maxime offendit, quia 
nullum habet colorem excusationis; et ideo peccans hoc 
genere peccati meretur severius judicari. Et propter haec 
duo dicit Magister, quod hoc peccatum ceteris est gravius 
et abominabilius, ut gravius dicatur ratione majoris lac- 
sionis, abominabilius ratione defectus excusationis. atio 
autem hujus est, quia peccatum in Spiritum sanctum est 
ex malitia, e£ non solum ex malitia, sed ex malitia et in- 
dustria. Peccat enim tune quis peccato in Spiritum san- 
ctum, quando ad malum movetur ex nequitia spiritus, 
sciens se moveri ad malum. Unde peccatum in Spiritum 
sanctum est ex malitia, conflata ex coneursu malitiae ex 


235 


originali peccato contractae, et malitiae actualis conjunctae 
industriae; et ideo non tantum dicitur esse ex malitia, 
sed ex certa malitia. Prima autem malitia, scilicet ex 
originali relicta, hoc peecatum non exeusat, quia talis ma- 
litia est in ipsa voluntate secundum se; et ideo, cum vo- 
luntati subjacet, non minuit rationem voluntarii, sicut 
facit infirmitas et ignorantia; et quia non minuit rationem 
voluntarii, non diminuit de ratione peccati, et propterea 
non exeusat. Alia autem malitia non solum non excusat, 
sed etiam multum aggravat, tum ratione improbitatis pro- 
priae, tum ratione cognitionis adjunctae, utriusque enim. 
est aggravare. Et sic patet, quare peccatum in Spiritum 
sanctum maxime oculos Dei offendit, scilicet quia est ex 
certa malitia. Ex hac etiam eadem causa naturam laedit; 
laesio enim peccati principaliter consistit in deordinatione 
voluntatis; et quanto voluntas magis improbe ad aliquid 
se inclinat, tanto magis se deordinat et depravat. Et quia 
ex certa malitia hoc peccatum procedit; ideo in hoc pec- 
cali genere scienter et prudenter, imo etiam imprudenter, 
peecator praeeligit malum; et ideo voluntas ejus in hoc 
peccato magis respuit bonum, quam in aliis, quia amplius 
infieitur voluntatis gustus; et hinc est etiam, quod respuit 
medicamentum, quemadmodum gustus maxime infectus 
respuit bonum cibum. Quoniam ergo hoc peccatum ex 
certa malitia procedit; hine est, quod est ceteris gravius 
et abominabilius, quantum est ex genere peccati. Hinc 
est etiam, quod est maxime naturae laesivum, et maxinie 
oculorum divinae Majestatis offensivum. Et ideo conce- 
dendae sunt rationes ostendentes hoe peccatum esse gra- 
vissimum.^ 2. dist. 43. a. 2. q. 1. 

' ,Peecatum in Spiritum sanctum directe est contra 
effectum Spiritus sancti, qui quidem dicitur gratia poeni- 
tentialis.  Ifaec autem  poenitentialis gratia, secundum 
quod in sacramento consideratur, tria respicit, videlicet 
medicum et aegrotum et ministrum. Ex parte medici 
ista duo concurrunt, misericordia ef justitia; misericordia, 
per quam remittit offensam, -ct justitia, per quam exigit 
emendam: contra misericordiam est desperatio, contra 
justitiam est praesumptio. Similiter ex parte aegroti duo 
concurrunt, videlicet detestatio peccati praeteriti, et pro- 
positum non peccandi; nisi enim haee duo in se habeat, 
non est idoneus ad hoc, quod gratia Spiritus sancti habeat 
in ipsum efficaciam: contra detestationem peccati est ob- 
stinatio, contra vero propositum non peccandi est finalis 
impoenitentia. Similiter ex parte ministri duo concurrunt, 
videlicet. veritas doctrinae, per quam peccatorem instruat, 
et sanctifas gratiae, per quam ipsum adjuvet et sublevet: 
contra veritatem doctrinae est impugnatio veritatis agnitae, 
contra sanctitatem gratiae est invidentia fraternae gratiae. 
Et sic patet numerus et sufficientia, quare scilicet. tot sunt 
species peccati, nee plures, nec pauciores." 2. dist. 43. 
a. 3. q. f. 

$ ,Peccatum in Spiritum sanctum ratione sui principii, 
quod est malitia, ratione actus substrati, qui est spiritualis, 
et ratione sui oppositi, quod est gratia poenitentialis, est 
genus peccati distinctum a ceteris generibus peccatorum." 
2. dist. 43. a. 1. q. 1. Cfr. quoque Cenutiloq. p. 1. secl. 25. 

? ,Dupliciter potest quis invidere gratiae alienae; aut 
quia ex hoc minuitur bonum proprium, cujus promotionem 
appetit singulariter; et sic est peccatum capitale: aut quia 

30 * 


236 


visus animae sic est depravatus, ut sicut non videt bonum 
in se, sic etiam nollet videre bonum in alio; et tunc est 
peecatum in Spiritum sanctum. Hoc autem est in illis 
maxime, qui vix possunt in aliquo homine videre bonum; 
et ita alio modo est peccatum capitale, alio modo est 
peeeatum in Spiritum sanctum. Et isto ultimo modo non 
procedit nisi ex magna corruptione et malitia voluntatis, 
quae adeo gustum ejus pervertit, ut bonum faciat appa- 
rere malum, et malum faciat apparere bonum." 2. díst. 43. 
t. 3. q. 2 ad 5. 

1!? , Veritas agnita tripliciter potest intelligi impugnari, 
aut propter ipsam veritatem, aut propter ipsum dicentem, 
aut propter effectum consequentem. Primo modo nullus 
impugnat, cum omnes homines naturá scire desiderent. 
Secundo modo et tertio potest impugnari ex infirmitate, 
et etiam ex malitia. Et cum quis impugnat eam pertina- 
citer, sive in confusionem dicentis, sivo propter exeusatio- 
nem sui, quasi semper habet adjunctam malitiam, maximo 
autem cum est veritas ad salutem pertinens, ut est veritas 
christianae religionis; et sic est peccatum in Spiritum 
sanctum. Tune autem dico aliquam veritatem pertinaciter 
impugnare, quando ex sua impugnatione propter odium 
dicentis, vel effectus non sequentis facit; vel vult facere 
praejudicium veritati, ita quod, quamvis non odiat veri- 
tatem, secundum quod veritas est, tamen ratione adjuncti 
omnino eam adhorret, sicut aliquis odit Deum ratione 
justitiae; et ratione illius odii contingit, quod homo de- 
lectetur in contumeliis Dei et in confutationo veritatis ; 
et tunc recte dicitur moveri ex malitia et pertinacia. Si 
autem quis resistat non pertinaciter, tunc potest bene 
procedere talis impugnatio ex quadam infirmitate; nec 
talis impugnatio peccatum est in Spiritum sanctum. Nec 
valet illud, quod objicitur, quod veritas et agnitio veritatis 
appropriatur Filio; quia talis impugnatio non procedit ex 
ipsa agnitione, sed potius procedit ex malitiosa voluntate. 
Unde Magister supra dixit in prologo: Dissentientibus 
voluntatibus dissentiens fi£ animorum sensus; et dum aliud 
aliis aut videtur, aut complacet, veritati vel non intellectae, 
vel offendenti impietatis error obnititur, et voluntatis ' in- 
vidia resultat; et illud est, quod movet ad veritatem im- 
pugnandam." 2. dist. 43. a. 3. q. 2 ad 4. 

!! ,Aliquando desperat aliquis ex pusillanimitate, ita 
quod in ipsa desperatione non invenit complacentiam, sed 
dolet, et renititur contra ipsam; et tunc non est dicendum 
esse peccatum in Spiritum sanctum, quia ex tali despera- 
tione homo non projicitur in profundum. Est et alia de- 
speratio, qua quis desperat diffiditive, abscondens se quasi 
& facie divinae misericordiae, secundum quod fecit Cain, 
qui dixit (Gen. &, 11): Ecce a facie tua ocjicies me hodie; 
et haec semper est peccatum in Spiritum sanctum, quia 
est in contumeliam divinae misericordiae, cui suam prao- 
fert iniquitatem, sicut dixit Cain: Major est iniquitas mea, 
et cetera. Ex hoc tamen non judicatur infidelis, aut. quia 
talis bene sentit de aliis, sed male de se, aut certe quia 
non aestimat Deum misereri non posse, sed potius misereri 
nolle: et tale peccatum semper habet conjunctam malitiam, 
pro eo quod, qui sic desperat, in tali culpa vult vitam 
suam finire; unde tales desperatissimi frequentissime sibi 
ipsis inferunt mortem." 2. dist. 43. a. 3. q. 2 ad 1. 

1? ;Est praesumptio de meritis, et praesumptio de im- 


pAnS III, 11. 


punitate. Prima praesumptio, qua quis praesumit de mori- 
tis suis, sive de aliquo, quod habet iu se, est peccatum 
superbiae. Secunda vero praesumptio, qua quis praesumit 
de impunitate, dans totum divinae misericordiae, ot aufe- 
rens ei rigorem omnino justitiae, hoc est peccatum iun 
Spiritum sanctum, quia claudit viam ad gratiam, et viam 
ampliat ad peccatum. Et sic patet, quod aliter pertinet 
ad peccatum capitale, et aliter ad peccatum in Spiritum 
sanctum.^ 2. dist. 48. a. 8. q. 2 ad 2. 

13 Obstinatio dieitur dupliciter. "Uno modo dicitur 
obstinatio eontinua permansio in culpa. Alio modo dici- 
tur obstinatio voluntas complacens sibi in eulpa perpetrata, 
et priorem culpam nou detestans, sed approbans: et hoc 
modo dicit actum, actum, inquam, procedentem ex malitia; 
ideo est peccatum in Spiritum sanctum. Differt. autem 
ab impotentia, secundum quod hic proprie accipitur, nam 
unum est respectu praeteriti, et reliquum respectu futuri. 
Et quamvis una sit virtus, cujus est praeterita plangere, 
et plangenda non committere; tamen contra istos duos 
actus possunt esse diversa vitia, sicut largitas, cum sit 
una virtus, tamen secundum duos actus, qui ad ipsam 
concurrunt, videlicet dare et tenere, habet duo vitia op- 
posita, videlicet prodigalitatem et avaritiam." 2. dist. 42. 
d. 3. q. 2 ad 3. — ,Obduratio, ut dicit inhabilitatem ad 
impressionem gratiae, sic est poona peccati: ut vero signi- 
fieat stabilitatem in peccato, est dispositio praecedentis 
peccati: ut vero dicit voluntatem impugnandi Deum, 
praecepta et gratiam suam, est peccatum in Spiritum 
sanctum.^ — ,Obduratio in spiritibus est translative dicta 
ab obduratione in corporibus. In corporibus autem duri- 
tiam sequitur íiriplex proprietas, quamvis insit corpori 
per eamdem naturam: non sie spiritui. Durum enim est, 
quod est inhabile ad suscipiendum, est stabile ad per- 
manendum, est iterum forte ad rebellandum, sive resisten- 
dum. Secundum hune triplicem modum cor obdurari 
dieitur triplieiter. Primo modo dieitur cor obdurari ex 
hoe, quod est inhabile ad impressionem gratiae suscipien- 
dam: et hoc modo sonat in passionem, et est poena con- 
sequens culpam. Secundo modo dicitur cor obduratum, 
quod est in peccato stabilitum, quod est multum com- 
pactum ad amorem peccati: et hoc modo obduratio est 
peecatum cum dispositione, sive dispositio peecati prae- 
cedentis. Tertio modo dicitur cor obduratum cor rebelle, 
quod vult Deum et ejus mandata et gratiam impugnare: 
et hoc modo est speciale peccati genus, scilicet peccatum 
in Spiritum sanctum." 1. dist. 40. a. 4. q. 1. 

!* P,Impoenitentia dicitur dupliciter. Uno modo dicitur 
impoenitentia propositum non poenitendi; alio modo dici- 
tur impoenitentia continua permanentia in malo usque ad 
diem extremum inclusive. Et secundum istum modum 
peccatum in Spiritum sanctum, quod claudit in se impoe- 
nitentiam, dupliciter potest dici. Uno modo, prout claudit 
in se impoenitentiam , quae quidem est finalis persistentia 
in malo: et sic dicitur irremissibile, quia non potest remitti, 
sicut finalis gratia non potest perdi. Sed hoc modo pec- 
care peecato in Spiritum sanctum nemini est attribuen- 
dum, usque ad illud instans, in quo possit dici de isto, 
quod finaliter sit impoenitens... Alio modo dicitur pec- 
catum in Spiritum sanctum, prout claudit in se impoeni- 
tentiam, id est, propositum non poenitendi: hoc modo di- 


pPAnsS IIT, 11. 


citur irremissibile, id est, in consuetum remitti. Quamvis 
enim non sit impossibile ad remissionem, quia tale pro- 
positum mutari potest, raro tamen et vix remittitur, quia 
tale propositum claudit viam ad gratiam, et impedit Spiri- 
tus sancti ingressum. Illud enim, quod gratiam introducit, 
et quod ad gratiam disponit de congruo, est voluntas re- 
cedendi a peccato: ot ideo, cum voluntas faciem suam ob- 
firmavit ad oppositum, nisi fiat ei specialis vocationis do- 


2231 


num et adjutorium, non pervenit ad remissionis beneficium. 
Quoniam ergo alia peccatorum genera, etsi privent bonam 
voluntatem et justitiam, non tamen reddunt voluntatem 
rebellem et repugnantem contra vocationem divinam; hinc 
est, quod etsi nunquam remittantur propter negligentiam 
peccatoris, vel propter praeoccupationem mortis, non tamen 
dicuntur esse irremissibilia.^ 2. dist. 43. a. 2. q. 2. 


299 


'*' umur pe eizedo u1:*-*-*--*-utruerpeqour 10d. — oednununsuoo 
'opwip.oop 4 35^ "' 9Tepnpensues up s c i i s i * * * * utegna ied — — snsso4604d. 


* * ourums *? 


ejueuur********-* urqiedns 10d — — oi524)400 ( 9€d[no 3mjg enbsun ur *-* * * * wnsso204d ponb 
umunms pe : : 


093491 à * - - - * - * ngedde ut * * * * * - - urouors10Au00 10d 


OT8S012SU't1], 
e. . . . 4nt1ut . 
our qe ourq — nsues ur sruonmsedgus ureuonipne ied vs 


"jmnj o1t4 ur epurep 'eiernur ur Snlid * * $puos4od peonb 


HNOISSWHOSNVUL KOLNWHVd WOHONIHd HG lI o 


'($1u.«09. 012u2081dn2u02) 

1u8ip uojejtAvns ied — i[tqrosidnouoo ur 
(90314. 01Q40d ns) 

urenuejpeoxe ied — 1pmqroseur ur 
(wn.t0jmo0. 012u2081dn2u00) 


ureuers Jod — r[euoryei ur j1880901d — 14^pow pvonb 


urmsuosuoo pe? umiijtqie umdeqi| opueqeij 


"4njgeddo ut 3e1e9np ure[mqrosidnouoo jn ^uouwoiwsnuo4d ied *opueronpe 
wn2dw23u00 ui 301e9np ure[tqrosedt 3m ^uouo:m.oossp ied *opuej[odur 


"*** '$812u01u22 220Q0:p oj1ed xo 
wn:Qnp ui 3e10onp ueuoreil jn ^u2uo?050442;u? ied *opueriedxo 


eJeinur 9? j1deout — 14:4? peonb orjejuoT, 
'eeut[drosrp o3deoevedd ep * * seu0:702u22 wmnjoo(qo p'eonb 


sryuedios €ULIO0J Ul * * * * * * * 14240203u2? peonb 5 mg — s:uoju4od :(qp ejred xo 
oj-peeid mujtq1e ojej1eqr eurumq ul * * * * * * * c 2w202u22 pveonb 


NNOLLVILNOUL WOLLNHHVd WOHSONDId 4G "II 'O 


140u:p40 suedumui109 * * * iyeug vsnvo v 


"&1nj€010 UI 4 142:02ds suedumuioo nre[durexo vsneo v ,» snjoojop eoveloqi| ovjeo1o sryejun[oA 389 Umnjeoooq 
t!npow suedumuiioo : 1juorogjo vsnuo 


INOQONKWOO NI I'IVW W4NIOITHO 4Hq TIO 


?jnqiij81p Se[nq?) UI 


vro] SIeq 


239 


'atjejun[oa eeueum oeuorjeurpioep € pes 'oe(qp 9 js0 uou 


*e&enueosrdnouoo umnqiour jt1rnour (1njeqeij euideo 9v umo 


t v"urue onb 'ouongund wi optuusni opao 
eernnusnf ureuonearid jn1mnour 'rneqed rureo injerun urno : : 1298"! 


InjeAl0s vo ur umb 
*wrennpsnf ureutarp v9ijuoo $389 uou 


jrpunjur rjeqei rureo rsdr ureurrue snoq 


! ' *0ub *ououobodoad ui op4njpu opio 
jnjrumsu*1) uro[peqer ureureo sri0js0d ouroq 


Oe([ € ejerpeurur jso evurue oj1ed xo 


ouroq onb *2u0131pu09 wt on1juowdps Op1o 
eutuioq ourid € injegedoud srui0daoo oj1ed xo | 1 up itc P 


WNOISQJSNVU.L LLVOOHd SIIVNIDTHO ÀG IA 'O 


"iuurep ureuood ied  sojma4pd  peonb 


IA '€3O)[U UI 
snsuos ureuood iod 3 39 UI 


-tuurep ureuood ied ! sogmpo peonb 


"UrouOryelourour jo urojiour iod 9201pout ] 
urouordnaioo ureor[dr[nui 1ed $ snd4oo pweonb 


ueuoi[eqei 1ed 
9JIA OQ UI 
*xmuats:idnouoo ur uremueosiduouoo 1od *opqe$4numuoo unmuoq pe nssooo€ Xo ; LE 
I[tqi . . . D . e. 


ejyejun[oA ur urenpeur Jod — ejejruoq eurnuns wpwuD peonb 


i[euornei ut urerjueiougr Jod — ojejn1eA '€wurums ^ '6 ns80001 XO 
I[Iqrosedr ur urojejrunigur led —  o3njirA "eurumns 
'sipeurgu0 srurpnjroeiri ureuoneAnid ied — 22p:powws 


WNOLLd(QdHOO LLVOOHd SIIVNIOIHO HG A 'O 


"njoriuoo ur umnJrA p? sruonoefqns eueod edernur ur 


' * 9Dtq4odns 
siuonmeieurour onbje smaour €euood enbstn utr ] 


njred ur sui0[pop €eueod euzernur uti 


8H1I0[Op je stioqe[ eueod enbsugn ut | ''** epp , ewdrno 3my wjorgug 


njdeouoo ut eeuume? sropdn[nur eueod ouemnur ut 
: Motore j 2D12u21p2Q014 
sruompeqex veueod enbstmu utr Vbi: 


"WINOLLINQd N(LLNWUHVd NWOSONIdd HG. AI O 


eed[no orsnjsuei] 


j1duri109 ururuoq ed[no sreurSrQ 


240 


"wIq1odns *€ 


'" Dip ''* IolHojul 


'* $luieo vIjueosidnouoo xo * 
"*tt* 907** HOIJ9]XO 5 * * o[eu e ve3nj 


w240u? 1ed 4 undomoo '*wnueosidnouoo xo : 
'*'*** Q0jlA vVIqJodns xo * * * * voipiou? * * * Luoriejur 

( ; 
ZEE vjeurpioop xo 3so 4u24012u))92p 


* * SIIOLIOJUI 
t pun d I 2. 


'* SIUu1v0 vIjueostdnouoo xo 


I10q euornrmoedde 


1240140 Jod 
urmnopnoo 9€nueosidnouoo xo '* * D5npap ' -* *SHOLIO)XO 


"*'**'* QUVjIA vIq1odns xo * * * o:quodns * * * suotrojut 
umip[ejrdeo peon() 


'0UjIA €Iq1odns 
umndop[noo vnueostdnouoo , unjuoawuof xe[drug 
Stu180 €erueosidunouoo 


suopuooo? opyeur IOUI? 89 (Vuou1f140 
'* &po4 xo[dnp E 


suei[uunq epeur 1ouit) 


veiqiodns — 0u00224? unun 


AWOWNOLVOOdd NWOIIVILIdVO WSNOLLONLLSIG LX WNIOIHO WHGq XI O 


L4 


Uumjeurumnsuoo € e 0&0 9 09 9* 9 9*9 9*9 9*9 9? 0$ 9 059» 9 9*9 9 * 9? ^? e 09 9€ 14210120.00d0 lod 


2102.01 


' * * I[tqrosudt qv? 'ureuonveiodo ul 
HEU : . " V*'* iqwunsuosuoo dod 
ojegun[oa ve1eqm v 


. . . . * um37u1 i 
I[Iqiosrdnouoo v 'ureuonvejoe[ep ui 


'umeoood 
0jDMMOQQ t cott ettet teet et ttt t ttt o tt ttis (141)99)19»5)99p 1ed 


unnm e. e. e. . . . . e. . . . e. e. . . . . . LJ . . e. . . . e. LÀ LJ . . . . . tu210121s2b bns lod 


NAOFLIVOILOV WüuOJLlVoOdd WNIOTRHIO HT  TIIA 2 


"e[oubes 3eueurei ponb * * w»jnopwu pp wunjuveub 
uojoid ur injjnusuvij pomb * * * : * * * * 2ju24nd wt | 
I BR AG F , ( 1nj[03 ors srutgt10 urnjeooed oougropr *ordrounid ourd *€ 3g onveuno vinÓ 


evnueosrdnouoo snjour 39 snjow jeuvurel ponb * * * w02.4 pp unjuenb 


si[u1o0duro3 vuood jeuvure1 ponb : * * wdjno po wnjuvnb 


"NOLLVHOO LLVOOWNd SIIVNIOTHO WÀG IA 2 


241 


"wopowif wviquojiusodi a1ed * 


$12u2w w2u0120w125Q0 10d * 


wuouotdwnsopAd aed * 


wu2u012042dsop 1ed * 


201204 oDuJ422D4f/ wtipiaus 1ed * : 


opjgubo spon wouououbndw: 1ed * : 


***' gipueA€oevud sunjnj ep urnjtsodo1d v1juoo 


osdis 1: 
******* $gISSIUIUIOO Sijv00ed ep ure1o[op 'e1juoo 
0 urenusnf ireugndur 39930d vne1g ureu — xes 
'" * $snfe euoo * * * * umo po 
' * * UIeIpAoor1osmu 
'* eju[oi 
9]10]I100 UI 
urojegrun snío €e1juoO0 * ' wD:90]00] DU 
* * epg ui juns vi[eUug 9vjuoooq 
ueusndur u[erjuejruood urerei8 €emb — 2u442? oj1ed xo 


VI[IQISSTUIO JI 
junpeooid ojejun[oA v1eur xo €mb — ::d:0utid ejred xe 


'umjouwes umjirdg ur ejeridoadde 


"WüloNVS NAüLIHIdS NI VLVOOWd LNO0S 4vO0O "WOrIVNIJ WOHOLVOOUd HNIOTHO WQ IX 'O 


L 


"Unj99€1jU00 
siqou 9 * vd[no umo 


,Urn3oe 
apuood 


" | 
ooq * evueod o1our um[eu peonb — 1njunio 


Siqou Ld . . . . e. . . * . 2ndno 
vi[euood vjeoooq 


"Umurid 1ejewid *ejeooed viuuo : * c c vqp4ouob ut 


'ojeo *ureueiouS: jne evinjeu urouoryeAvIdep urejounfpe jueqeu ewnb - * ofo:0ds snuna ut , mnjyunnaursip 


"Ur1o0[op 3e urensoour urejounfpe 3uoqeuq evnb : * ' - * ' ptpods ut: 


WüWolvoosd WAarrvNsOd WLVIIIVOO LU HNIOBHO Hd 'X 0 


81 


8. Bonaventurae Breviloq. 


242 


"I]'eurunsuoo 


Qul 


"Uini[eug 
umnieuood 
umt[ejrdveo 


SI[€]10 U1 


SI|UIUOA 


stjuejuo; r[oqerp o31ed xe 


| 


umd03v00ed euigi10 op — orooeds ut 
"*'t*** mes 'supnjop 170220d ouibi40 op 


'* muooed eurgti0 op — eieues ut 


'$24012040. Snpoul 


$iojsnfswo4) supour $ junimooo vnb ur 'opdjmo ouononpp.g 9P- lsduisip 4 w1n21)40d. u1 


$14012054400. snpour 


'evIq1odns 


ew l pjufw wood 
o'€wrjuerpeqout 


* 01882. 550.42 | junimooo onb ur 'unjwosodojo«d nsdp, ep 
seuosied peoub | 


tt * * 0102u9] 


Umnssoooid peonb | 


$rjuojjruJed re([ o31ed xe 


"UIoUtp.o 
uror9eds $ suimjeo1o ur suedumiioo orjeurpiooep ov€ieqi ovjeoio sryejun[oA 380 jnoi1d mes *:uuuoo ut 


umpoui 
"dOLLIDV LLVOOWd VT4Ld(WHOO Wa voo NI 
sHLdVd III SQfüH 
SIIVHWHNHO V'IOQSVIL 


injigv 0je090d eq 


IV. PARS, 


IN QUA DE INCARNATIONE VERBI AGITUR. 


CAPUT I. 
De ratione, qua decuit Verbum Dei ? inearnari. xr Ra 
(Ad salutem generis humani nullus alius modus ila oonveniens erat reparatori, — reparabili — et ipsi reparationi.) 


Postquam praedicta sunt aliqua de Trinitate Dei, de creatura mundi et corruptela 
peccati, restat nune aliqua breviter dicere de incarnatione Verbi' (I), per quod quidem 
Verbum incarnatum facta est salus et reparatio generis humani^, non quia aliter Deus 
humanum genus salvare vel liberare non potuerit?, sed quia nullus alius modus ita 
congruus et conveniens erat ips] reparatori, et reparabili et reparationi. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 


cipium effectivum rerum non potuerit, nec decuerit" esse nisi Deus, et non minus sit'4 ov 
! . . " " ) Arg. Aug. 
res conditas reparare, quam in esse producere, sicut non minus est bene esse, quam wer ve « 


1484. 1n cet. 
4 poterat .. 


simpliciter esse; decentissimum fuit rerum principium reparativum esse Deum summum ^5, ic. 

ut sicut omnia creaverat Deus per Verbum increatum, sic omnia repararet? per Verbum o9, ereve 
incarnatum. Quoniam ergo Deus omnia fecit? potenter et sapienter et optime siveodreiioa. 
benevolenter, decuit, ut sic repararet reparanda, quod suam potentiam, sapientiam ? eto 5t apica- 


iam ibid. 


benevolentiam ostenderet. Quid autem potentius, quam conjungere extrema summe 
distantia in unam personam '? Quid sapientius et congruentius, quam quod ad per- 
fectionem totius universi fieret conjunctio primi et ultimi, Verbi scilicet Dei, quod est 
omnium principium, e£ humanae naturae, quae fuit ultima omnium creaturarum *? Quid 
benevolentius, quam quod Dominus propter servi salutem accipiat servé formam (Philipp. 
2, 7)? Immo hoc tantae benignitatis est, ut nihil clementius, nihil amicabilius, nihil 
benignius cogitari possit".  Convenientissimus ergo erat" hic modus Deo reparatori^ E ww. 
propter commendandam divinam potentiam, sapientiam et? benevolentiam *. BULL 


(I) Judaei, ut omnes norunt, Messiam nondum advenisse jactitant, in ejusque exspectatione adhuc 
perseverant. Contra ipsos, praeter integrum Novum Testamentum, sunt etiam ea omnia Testamenti veteris 
loca, in quibus epocha et officia Messiae ita determinantur, ut nonnisi Jesu Nazareno ad amussim convenire 
queant. Loca autem, in quibus praecipue epocha promissi Messiae indicatur, sunt vaticinia Jacobi, cum in 
extremo vitae articulo constitutus benediceret filio suo Judae, Gen. 49, 8; vaticinium Danielis, 9, 24 de 
septuaginta hebdomadibus; et vaticinia Aggaei 2, 4 seqq., et Malachiae 3, 1. 

Rationalistae e contra et increduli vel sub Messiae nomine designari autumant individuum vagum 
atque indeterminatum, ad humanam naturam moraliter instaurandam, aut etiam ad politicam libertatem vin- 
dicandam ordinatum; vel Messiae nomen ideale effutiunt ad quamdam vitae socialis felicem epocham indi- 
candam. . Eorum figmentum damnatur in Syllabo ». 7: ,Prophetiae et miracula in saeris Litteris exposita 
et narrata sunt poétarum commenta, et christianae fidei mysteria philosophicarum investigationum summa; 


et in utriusque Testamenti libris mythica continentur inventa, ipseque Jesus Christus est mythica fictio." 
81* 


244 Pans IV, 1. 


Rursus, quia homo cadens in culpam averterat se, et recesserat a principio po- 
5o ni tentissimo, sapientissimo et benevolentissimo "; ideo corruerat in infirmitatem, ignoran- 
eit mid. tiam et malignitatem, ac per hoc de spirituali effectus "^ carnalis, animalis et sensualis; 
i« ^" et? ideo ineptus erat? ad divinam virtutem imitandam, ad lucem cognoscendam, ad 


17 bonitatem digendam. Ad hoc igitur, quod homo ab isto statu repararetur, congruen- 
tissimum fuit, ut ei condescenderet primum principium, reddendo se illi noscibile, ama- 
bile et imitabile. Et quia homo carnalis, animalis et sensualis non noverat, nec amabat, 

DRMPM"-neo sequebatur, nisi sibi proportionalia et consimilia; ideo ad eripiendum ? hominem 
de hoc statu, Verbum caro factum est (Jo. 1, 14), ut ab homine, qui caro erat, et co- 
gnosci posset, et amari et imitari'; ac per hoc, et homo Deum cognoscens et amans 
et imitans remediaretur a morbo peccati. 

Postremo, quia homo perfecte reparari non poterat, nisi recuperaret mentis inno- 

»)14 AP centiam, Dei amicitiam et suam excellentiam, qua soli Deo suberat, et hoc non poterat 

Ave Nor in fieri nisi per Deum in forma servi; ideo congruum fuit Verbum incarnari Excellentiam 
namque recuperare non poterat, nisi reparator esset Deus; quia si mera creatura, tunc 

rue homo esset subjectus merae creaturae, et sic non recuperaret statum prioris" excellen- 

Aw. "tiae. Amicitiam quoque Dei recuperare non poterat, nisi per mediatorem convenientem, 

9) Ciriusquo qui manum posset ponere in utrumque, et utrique parti conformis esset, et utrique : 
amicus; et ideo sicut similis Deo per divinitatem, sic similis homini per pros. 
Innocentiam vero mentis recuperare non poterat, nisi dimissa culpa, quam dimittere non 
decebat divinam justitiam, nisi per puneIEOHeEN condignam". Et quia satisfacere non 
poterat, nisi Deus pro toto humano genere", nec debebat nisi homo, qui peccaverat; 
ideo congruentissimum fuit humanum genus reparari per Deum Term natum de 
genere Adae". Quoniam ergo excellentia recuperari non poterat, nisi per reparatorem 
excellentissimum; nec amicitia reformari poterat, nisi per mediatorem amicabilissimum; 
nec innocentia reacquiri poterat, nisi per satisfactorem sufficientissimum; excellentissimus 
autem reparator non est, nisi sit Deus; amicabilissimus mediator non est, nisi sit homo; 
suffieientissimus satisfactor non est, nisi sit Deus pariter et homo: congruissima fuit 

. nostrae reparationi incarnatio Verbi", ut sicut genus humanum in esse exierat per 
Verbum increatum, et in culpam ceciderat deserendo Verbum inspiratum *), sic a culpa 
resurgeret per Verbum incarnatum" 


*) In nonnullis editionibus, sive antiquis, sive recentioribus, imo et in. recentissima Tubingana, vox deserendo 2n textu 
. desideratur , ipsique substituitur particula per. Perperam quidem, et omnino contra mentem S. Doctoris, qui saepissime eamdem 
distinctionem exhibet. Sic e. g. in Itinerario, cap. 4. n. 2, ait: Anima credens, sperans et amans Jesum Christum , qui est Verbum 
Patris incarnatum, inercatum et inspiratum, scilicet via, veritas et vita etc." Ad rem cl. P. Bonelli in. Nota ad Comment. de 
plantatione paradisi n. 9, postquam textum emendatum retulisset, subjungit: Ita ibi (n Breviloquio) secundum editionem antiquis- 
simam an. 1476 per Antonium Sorg in Augusta ... et hoc ad emendandum gravissimum errorem, qui irrepserat in alias editiones, 
tam antiquas, quam recentiores, etiam in novissimam Venetam, in qua pro 2» culpam ceciderat deserendo Verbum inspiratum, 
legitur: 2» culpam ceciderat per. Verbum  inspiratum, quod absit D. Bonaventuram scripsisse, ne Verbum inspiratum fiat caussa 
peccati.^ Supplem. Opp. S. Bonav. vol. 1. col. 14. not. e. 


Ap Carvur I. 


LJ LJ *. . *. *. . . . *. *. . * ? 
! ,Inearnatio est unio carnis ad naturam divinam in generis redemptio, quamvis huic rationi aliae sint. annexae 
personam distinctam." 23. dist. 1l. a. 1. q. 2 ad 1. rationes,^ — ,Ad praedictorum intelligentiam est notan- 
? ,inearnationis Dominicae praecipua ratio esí humani — dum, quod circa hoc duplex est magistrorum opinio. Quidam 


PAnS IV, 1. 


enim dicere volunt, quod de incarnatione loqui est dupli- 
citer. Est enim incarnatio carnis assumptio. De carne 
autem assumpta est loqui dupliciter, aut quantum ad sub- 
stantiam, aut quantum ad defectum passibilitatis et mor- 
talitatis. Si fiat sermo de ipsa quantum ad defectum pas- 
sibilitatis et mortalitatis, dicunt quod incarnationis prae- 
cipua ratio fuit humani generis redemptio. Nisi enim 
homo peccasset, et lapsus fuisset, et redimendus esset, 
Christus carnem mortalem non assumpsisset. Si autem 
loquimur de incarnatione, secundum quod dicit assumptio- 
nem humanae naturae, loquendo simpliciter, sic dixerunt, 
quod praecipua ratio incarnationis non est liberatio ge- 
neris humani, quia etiamsi homo non peccasset, Christus 
incarnatus esset. Sed hujus ratio est perfectio multiplex 
surgens ex dignitate illius operis. Incarnatio enim facit 
ad perfectionem hominis, et per consequens ad perfectionem 
totius univerti, in hoc quod complet, et completionem dat 
humano generi secundum illud, quod respicit naturam, et 
secundum illud, quod respicit gratiam, et secundum illud, 
quod respicit. gloriam. Secundum illud, quod respicit natu- 
ram; quia in incarnatione est consummatio modorum ducendi 
hominem in esse. Est etiam consummatio in comparatione 
ad perfectionem agentis, in hoc quod in incarnatione homo, 
qui est ultimus, conjungitur cum suo principio unione, qua 
sub Deo nulla est major. Facit etiam ad perfectionem ho- 
minis quantum ad illud, quod respicit gratiam; quia in in- 
carnatione assumit Christus humanam naturam, ratione cujus 
plene habet esse caput totius Ecclesiae, cujus corporis 
membra uniri habent ratione caritatis et gratiae; et simul 
cum hoc facit ad perfectionem meriti, quia omnia merita 
pendent, et meliorantur merito Christi. Facit etiam ad per- 
fectionem gloriae, in eo quod homo in Deo suo invenit pascua 
quantum ad partem corporalem, et quantum ad partem spiri- 
tualem, sive ingrediatur, sive egrediatur, quod non faceret, 
si Deus non esset incarnatus. Completus etiam est totius 
humanae naturae appetitus, dum per opus incarnationis 
nobilissima idoneitas, quae erat in humana natura, secun- 
dum quam unibilis erat divinae, ad actum perfectum re- 
ducitur: et ratione hujus multiplicis perfectionis, quae 
surgit ex opere incarnationis, congruum fuit Deum in- 
carnari. Et quia haec multiplex perfectio non respicit 
tantum statum naturae lapsae, imo respicit etiam statum 
naturae institutae; ideo si homo lapsus non fuisset, nihilo- 
minus incarnatus esset, quia ita competebat hominem per- 
fectum esse et secundum naturam et secundum gratiam 
et secundum gloriam, sicut si esset in statu lapso, et quo- 
dam modo amplius. Et haec secundum istam opinionem. 
Et qui hane opinionem sequuntur, concedunt rationes, 
quae ad hane partem adducuntur. Rationes vero ad oppo- 
situm et auctoritates per hoc effugiunt, quia dicunt eas 
intelligi, seeundum quod incarnatio dicitur carnis mortalis 
ei passibilis assumptio. Loquitur enim Seriptura ot litera 
de incarnatione secundum eum modum, qui fuit post lapsum, 
non per eum modum, qui fuisset, homine persistente in 
statu innocentiae. Aliorum vero positio fuit, quod prae- 
cipua ratio incarnationis fuit reparatio generis humami, 
quamvis multae sint rationes congruentiae huic annexae. 
Ista tamen est praecipua respectu omnium, quia nisi genus 
humanum fuisset lapsum, Verbum Dci non fuisset incar- 
natum. Et ratio hujus est, quia incarnatio Dei est super- 


245 


excedentis dignationis; et ideo, cum sit ibi quidam ex- 
cessus, non fuisset introductum incarnationis mysterium, 
nisi praecessisset excessus oppositus per ipsum corrigendus 
et restaurandus. Unde nisi Deus ovem suam perdidisset 
(Matth. 18, 12; Luc. 15, 4), non de coelo ad terram de- 
scendisset, Quis autem horum modorum melior sit, novit 
iste, qui pro nobis incarnatus est. Quis etiam horum alteri 
praeponendus sit, difficile est videre, pro eo quod uterque 
modus catholicus est, et a viris catholicis sustinetur. Uter- 
que etiam modus excitat animam ad devotionem secundum 
diversas considerationes. Videtur autem primus modus 
magis consonare judicio rationis: secundus tamen, sicut 
apparet, plus consonat pietati fidei. Primo, quia auctori- 
tatibus Sanctorum et sacrae Seripturae magis concordat; 
nam tam novum, quam vetus Testamentum, ubi de Filii 
Dei descensu loquuntur, generis humani liberationem ra- 
tionem reddunt, quod patet singula discurrendo. Sancti 
etiam hoe dicunt, sicut patet in auctoritatibus suprapositis. 
Et ideo si divina eloquia nobilissimam et praecipuam in- 
carnationis rationem assignant, et nihil etiam a nobis di- 
cendum est praeter ea, quae nobis ex sacris eloquiis cla- 
rent; ideo magis videtur pietati fidei consonum, quod 
praecipua incarnationis ratio sit liberatio generis humani, 
quam aliter sentire. Et hoc aperte dicit Augustinus in 
libro de verbis Apostoli in serm. 70, tractans illud Lucae 
(19, 10): Venit Filius hominis salvum facere quod. perierat. 
Si homo non periisset, Filius hominis non venisset. Et 
expressius idem (íractans illud (4. Tóm. 1, 15): Venit in 
hunc mundum peccatores salvos facere. Nulla causa ve- 


niendi fuit Christo, nisi peccatores salvos facere. Et idem 


plura dicit ad hoc pertinentia. Et in illa oratione, quae 
incipit: ,AÀ cella aromatica," quae dicitur esse Augustini, 
hoc ipsum habetur expressius. Ad hoc etiam concordant 
verba Bernardi et Glossae super dietum locum epistolae 
ad Timotheum. Secundo vero, praedictus modus magis 
concordat pietati fidei, quia Deum magis honorificat, quam 
praecedens. Nam praecedens dicit, quod Deum congrue- 
bat incarnari ad perfectionem universitatis; et ideo quodam 
modo Deum intra perfectionem universi concludit, et quam- 
dam necessitatem incarnationis ponit ei, cum dicit opera 
ejus aliter ad perfectionem non perduci. Hic autem mo- 
dus dicendi, cum dicit, quod incarnationis mysterium est 
super omnem perfectionem, ponit Christum esse supra 
omnem perfectionem universitatis, sive quantum ad na- 
turam, sive quantum ad gratiam, sive quantum ad gloriam. 
Et hoc recte facit; quia, sicut dicit Philosophus (7ib. 11 
prinae philosophiae 11. Met. contex. 4i): Deus supra 
omnem universi ordinem ponendus est, sicut non dicitur 
esse dux de exercitu, sed supra exercitum. Tertio, modus 
iste dicendi incarnationis mysterium magis commendat, 
dum dicitur hoc mysterium tantum esse, quod non debuit 
fieri nisi ex maxima causa, utpote propter placandam di- 
vinam iram, et restaurandi omnia, sive quae in caelis sunt; 
sive quae in terra. Et ideo dicunt, quod tantum myste- 
rium non fuisset introductum, nisi praecessisset lapsus no- 
bilissimae creaturae, et offensio majestatis divinae. Quarto, 
etiam fidelem affectum magis inflammat. Plus enim ox- 
citat devotionem animae fidelis, quod Deus sit incarnatus 
ad delenda scelera nostra, quam propter consummanda 
inchoata opera sua. Quoniam ergo hic modus dicendi, 


246 


etsi non videatur esse ita subtilis, sicut praecedens, plus 
tamen consonat pietati fidei, in hoc quod auctoritatibus 
Sanctorum magis concordat, et Deum magis honorificat, 
etiam incarnationis mysterium magis commendat, et affe- 
ctum nostrum ardentius inflammat; ideo concedendum est, 
ut praedietae auctoritates et rationes ostendunt, quod 
praecipua ratio incarnationis fuit redemptio generis hu- 
mani, quamvis multae aliae rationes congruentiae huic 
rationi sint annexae." 3. dist. 1. a. 2. q. 2. 

3 ,Genus humanum potuit alia via quam per mortem 
Christi reparari, quantum ex parte Dei, licet ex parte re- 
parati aliter non potuerit. — ,Cum quaeritur, utrum 
alio modo genus humanum potuerit reparari, quam per 
mortem Christi, potest quaeri vel de potentia Dei reparan- 
tis, vel ex, parte generis humani reparati. Si ex parte 
Dei reparantis, sic absque dubio aliter potuit genus hu- 
manum liberari et reparari, sicut Sancti dicunt. Et ma- 
gister Hugo de sancto Vietore alium modum assignat in 
libro de sacramentis, et Magister recitat in litera. Non 
est onim limitanda divina potentia, imo etiam sieut solo 
nutu mentis et imperio voluntatis potuit creare, ita potuit 
etiam reparare. Si autem quaeritur de potentia ex parte 
generis humani reparati et liberati, sic dicendum, quod 
determinatum fuit sibi posse ad hanc viam, et isto modo 
subintelligendo potest concedi, quod genus humanum non 
potuit aliter reparari, sicut conceditur, quod nullus homo 
potest salvari, nisi credat in Christum. Non enim patet 
nobis alia via salutis, nec aliud omen est sub coelo datum 
hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri (Act. Ap. 4, 19). 
Potuisset tamen Deus, si voluisset, aliud nomen dare, in 
quo salus nostra consisteret.^ 3. dist. 20. a. 1. q. 6. 

* ,Absque dubio congruum est et decens reparari 
genus humanum... non solum ex parte Doi, sed etiam 
ex parte hominis. Ex parte Dei, quia decet Dei poten- 
tiam, sapientiam et misericordiam . .. Ex parte vero ho- 
minis congruentia est similiter, si consideretur dignitas 
hominis conditi, e£ modus labendi, et status lapsi. Digui- 
tas namque hominis conditi tanta erat, ut propter ipsum 
facta sint universa. Si ergo homo careret suo fine, jam 
omnia essent suo fine defraudata. Modus vero labendi 
fuit, quod humana natura totaliter cecidit alio peccanto, 
et alio suggerente; et ideo decens fuit ips:un per alium 
relevari, ut sicut filii peecaverunt in parente, ot parens 
peecavit diabolo suggerente, sic etiam homo repararetur 
Domino relevante. Status etiam hominis lapsi reparationi 
congruit, quia in illo statu simul fuit poenitentia cum mi- 
seria; et poenitentia quodum modo placabat divinam justi- 
tiam, miseria vero provocabat misericordiam. Et sic patot, 
quod per omnem modum congruum fuit reparari genus 
humanum. Congruum, iuquam, ex parte opificis, ot con- 
gruum ex parte operis. Sed congruitas ex parto operis 
pura congruentia est, ita quod non ponit necessitatom. 
Congruitas vero ex parte opifiecis ponit necessitatem, no- 
cessitatem, inquam, non inevitabilitatis, quae dividitur in 
coactionem et prohibitionem, sed necessitatem immutabili- 
tatis, quae consurgit ex stabilitate et immutabilitate divinae 
dispositionis: haec autem non arctat divinam potentiam 
ad oppositum, sed eam determinat ad tale propositum." 
3. dist. 20. a. 1. q. 1. 

* ,IBte puer reparavit hierarchiam «caelestem oet sub- 


PAnS IV, 1. 


caelestem, quae tota corruerat; ergo necesse fuit, ut 
tangeret coelum et tangeret terram. Iste Hierarcha debet 
esse praecelsus, qui solus possit salvare. Unde dicitur 
admirabilis: Mwultifarie enim olim Deus loquens patribus 
in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, 
qui cum sit splendor gloriae, et cetera, usque purgationem 
peccatorum faciens (Heb. 1, 3). Ab isto admirabili pro- 
cedunt mirabilia. Unde et in suae temporalis nativitatis 
exordio fecit miraculum miraculorum, quod omnia alia 
miracula respiciunt. Habuit enim naturam corpoream et 
naturam incorpoream; naturam divinam, naturam huma- 
nam; naturam temporalem, naturam aeternam; matrem 
et virginem; unitum est primum ultimo, summum imo, 
Deus limo. Vide arcum, qui habet multiformitatem colo- 
rum et naturarum, ef benedic, qui fecit illum, quia valde 
speciosus est in splendore suo (Lccl. 13, 12). Hic est sol, 
qui descendit per decem gradus in horologio Achaz (1sa. 
32, 8), id est verbum incarnatum, per novem ordines an- 
gelorum usque ad hominem, qui decimus computatur. In 
hoe miraculorum miraculo, scilicet quod Deus est homo, 
fides accipit vires suas. Unde Moyses, postquam minavit 
gregem ad interiora deserti, vidit rubum, qui ardebat et 
non eomburebatur: Vadam, inquit, e£ videbo visionem hanc 
magnam (Exod. 3, 3); et ibi fuit illustratus. Rubus spi- 
nosa, passibilitas carnis; flamma, anima Christi plena lu- 
minibus et igne caritatis; lux, divinitas; lux conjuncta 
rubo, mediante flamma, est divinitas conjuncta carni, me- 
diante anima. Ut ergo possit hierarcha de mortuis facere 
vivos, de hominibus Dei filios, necesse ost, ut sit prao- 
celsus et admirabilis.^ Serm. 3. in Hexaém. post medium. 

$ ,Absque dubio major fuit congruentia ad unionem 
in creatura humana, quam in angelica. Et hoc quidem 
satis manifestat ipsa operatio divina: Deus enim nusquam 
«angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit (Hebr. 
2, 16). Ratio autem majoris congruentiae dupliciter acci- 
pitur, videlicet secundum humanae naturae institutionem, 
et secundum ejusdem reparationem. Secundum namque 
humanae naturae institutionem, major est congruitas in 
humana natura, quam in angelica. Et hoc triplici de 
causa. Prima est propter personalem distinctionem, quae 
quidem in humana roperitur secundum originem, et non 
in angelica; et ideo magis congruebat, quod persona Filii, 
quae distinguitur a persona Patris secundum originem, 
eam naturam acciperet, in qua proprietatem filiationis 
retineret: et hoc quidem factum est in humanae naturae 
assumptione. Nam idem ipse, qui ab aeterno erat Patris 
Filius, ex tempore factus est Filius Virginis Matris. Se- 
cunda est propter majorem divini exemplaris ropraesen- 
tationem, ratione cujus homo dicitur minor mundus. Anima 
enim rationalis non tantum repraesentat Deum prout con- 
sideratur in se, sed in quantum unitur corpori, quod regit, 
et in quo toto inhabitat, sieut Deus in majori mundo. Et 
hoc pluries dicit Augustinus, quod ratione majoris hujus 
conformitatis major erat ratio unibilitatis. Tertia ratio 
est propter multiplicem hominis compositionem. Quia enim 
homo compositus est ex natura corporali et spirituali, et 
quodam modo communieat cum omni creatura, sicut dicit 
Gregorius (hom. 29 in Lv.); hinc est, quod cum humana 
natura assumitur et deificatur, quodam modo omnis natura 
in ea exaltatur, dum in suo simili deitati unitur. Et hinc 


PAnS IV, 1. 


est, quod assumptio humanae naturae plus facit ad totius 
universi perfectionem, quam angelicae; et ideo major est 
in ea congruitas ad unionem etiam secundum suam insti- 
tutionem. Similiter et secundum reparationem major con- 
gruitas in ea reperitur ad unioném triplici de causa, sci- 
licet quia homo magis indigebat, et minus indignus erat, 
et amplius ei proderat, ut Filius Dei assumeret naturam 
suam. Magis indigebat, quia totus lapsus fuerat; minus 
indignus erat, quia per alium corruerat; plus ei proderat, 
quia adhue in malo obstinatus non erat. Quoniam ergo 
divina misericordia ista tria pensat in beneficis, quae im- 
pendit; hinc est, quod Deus, qui dives est in misericordia, 
propter nimiam caritatem, qua dilexit nos (Ephes. 2, 4), 
magis assumpsit humanam naturam, quam angelicam, quia 
major reperiebatur in ea congruentia ad suscipiendum 
tantum beneficium divinae misericordiae, et ut per illud 
relevaretur a miseria. Haec autem ratio, quae sumpta 
est ab humani generis reparatione, efficacior et principalior 
est, quam praecedens. Quia... praecipua ratio incarna- 
tionis fuit humani generis reparatio." 3. dist. 2. a. 1. q. 2. 

' ,Currite gentes undique, et miramini erga vos cari- 
tatem Dei, et erga ipsum caecitatem et malitiam vestram. 
Si enim Dei Filius voluit inseparabiliter conjungi naturae 
humanae, quanto magis anima vestra deberet sibi inse- 
parabiliter copulari? Si enim Dei Filius voluit tanto cari- 
tatis fervore sic vilissimos cineres sibi unire, quanto avi- 
dius deberet unusquisque ad recipiendum ipsum devotis- 
sime cor suum aperire?" Stmul. div. amor. p. 1l. c. 1. 

? ,Absque dubio congruum fuit, et Deum decuit in- 
carnari. Et hoc propter suae potentiae et sapientiae et 
bonitatis eminentem manifestationem, quae quidem facta 
est in humani generis assumptione. Congruum etiam fuit 
propter divinorum operum excellentem consummationem, 
quae quidem facta est in humani generis assumptione, 
cum ultimum conjunctum est primo. Ibi enim est per- 
fectionis consummatio, sieut patet in circulo, qui est per- 
fectissima figurarum, qui etiam ad idem punctum termina- 
tur, a quo incepit. Decebat etiam propter superabundan- 
tem pretii solutionem ad liberationem hominis captivi, quia 
sola persona divina erat, quae praeponderabat toti hu- 
mano generi. Postremo decebat propter superfluentem 
hominis glorificationem, ut non tantummodo inveniret homo 
in Deo pascua interius, imo etiam pascua exterius. Et 
sie patet, quod opus incarnationis multum quidem per 
omnem modum Deo congruebat, et quantum ad ejus in- 
finitatem, et quantum ad ojus perfectionem, et quantum 
ad pietatem, et quantum ad liberalitatem. Ad infinitatem 
in seipso, ad perfectionem in operando, ad pietatem in 
liberando, et quantum ad liberalitatem in remunerando." 
3. dist. 1. a. 2. q. t1. 

? ,Cum Christus sit Verbum increatum et incarnatum, 
duplex est in eo ratio exemplaritatis, aeternae videlicet 
et temporalis. Aeternae, inquam, secundum quod est splen- 
dor aeternae gloriae et figura substantiae Dei Patris (1Iebr. 
1, 3), atque candor lucis aeternae et. speculum sine macula 
majestatis Dei (Sap. 7, 26). In quo quidem speculo exem- 
plariter cuncta creata relucent, quae a principio conditio- 
nis mundi usque in finem ad perfectionem universi totius, 
tam spiritualiter, quam sensibiliter producuntur. Et se- 
cundum hoc est Christus, ut Verbum increatum, speculum 


24'l 


intellectuale et exemplum aeternum totius machinae mun- 
dialis. In quantum autem Verbum incarnatum'in assumptae 
humanitatis conversatione exemplum et speculum est om- 
nium gratiarum et virtutum et meritorum, ad cujus exem- 
plaris imitationem erigendum est tabernaculum militantis 
Ecclesiae, juxta quod Moysi ministerialiter dictum est 
(Exod. 25, 40): Inspice, et fac secundum exemplar , quod 
libi in. monte monstratum est. Et quemadmodum ab illo 
uno aeterno exemplari indiviso tam diversae manant crea- 
turarum naturae et naturarum perfectiones, secundum 
variam ipsius summi boni participationem, quod perfecte 
ab una aliqua creatura capi non poterat, propter quod 
et diversas constituit Deus rerum species ad universi com- 
pletionem; sic et a Verbo illo incarnato, tamquam ab ori- 
ginali principio gratiae, de cujus plenitudine accepimus 
omnes (Jo. 1, 16), etl tamquam a speculo, in quo et à quo 
omnis sanctitatis et sapientiae plenitudo et pulchritudo 
refulget, diversi status, gradus et ordines, secundum variam 
distributionem donorum et varium imitandi modum exem- 
plariter derivantur, in quibus secundum multiformem par- 
ticipationem multimoda Christi perfectio sic distribuitur, 
ut simul reperiatur in omnibus, nec tamen in aliquo uno 
solo secundum omnimodae plenitudinis totalitatem refulgeat, 
sed quilibet gradus et status pro suae mensurae modulo, 
secundum plus et minus, istius exemplaris influentiam su- 
scipit, et ad ipsius imitationem accedit. Refulgent autem 
a Christo tamquam a totius nostrae salutis exemplari et 
originali principio actus multiformes. Nam quidam actus 
iu ipso respiciunt sublimitatem potentiae, ut super aquas 
siccis pedibus ambulare, elementa convertere, panes multi- 
plieare, se ipsum transfigurare et cetera miracula facere. 
Quidam sapientiae lucem, ut arcana caelestia referre, se- 
creta cordium serutari et futura praedicere. Quidam se- 
veritatem judicii, sicut. vendentes ejicere de templo, ca- 
thedras vendentium columbas evertere, et dura increpa- 
tione ferire pontifices. Quidam officii dignitatem, ut sacra- 
mentum conficere sacratissimi corporis sui, manus imponere 
et relaxare peccata. Quidam condescensionem miseriae, 
ut latere in persecutione, trepidare et contristari in morte 
et pro amotione ealicis Patrem rogare. Quidam informa- 
tionem vitae perfectae, ut paupertatem servare, virginitatem 
custodire, Deo et hominibus seipsum subjicere, noctes in 
oratione pervigiles ducere, pro crucifixoribus exorare et 
morti se summa caritate etiam pro inimicis offerre. Cum 
igitur sex sint hujusmodi actuum varietates, in his ultimis 
dumtaxat ipsum imitari est perfectum. Nam in his, quae 
sunt excellentiae singularis, est impium et luciferianum, 
nisi fuerit alicui privilegii singularis dono concessum. In 
his autem, quae sunt severitatis et dignitatis, est prae- 
sidentium et praelatorum. In his, quae condescensionis, 
est infirmorum, in quantum loquimur ad actum extrin- 
secum. Nequaquam igitur summa christianae perfectionis 
consistit in universali imitatione actuum Christi, sed tan- 
tum illorum, qui vitae perfectae imitationem respiciunt." 
Apolog. pauper. Resp. 1. c. 2. 

'^ ,Modus nostrae satisfactionis factae per Christum 
fuit conveniens et maxime a Deo acceptandus." — ,Mo- 
dum istum ultra ceteros modos debuit Deus acceptare, 
quia nobilissimus est inter omnes, qui possunt esse, vel 
excogitari. Fuit enim acceptissimus ad placandum Deum, 


248 


congruissimus ad curandum morbum, efficacissimus ad 
attrahendum* genus humanum, prudentissimus ad expu- 
gnandum generis humani inimicum. Primo quidem fuit 
acceptissimus ad placandum Deum, propter quod dicit 
Anselmus (7ib. Cur Deus homo, cap. 11): Nihil asperius 
et difficilius potest homo ad honorem Dei pati sponte et 
non ex debito, quam mortem. Et nullatenus potest magis 
seipsum dare homo, quam cum se morti tradit ad honorem 
ipsius. Et hoc est, quod dicitur: Tradidit seipsum obla- 
lionem et hostiam Deo in odorem suavitatis (Ephes. 5, 2). 
Secundo etiam fuit congruentissimus ad curandum mor- 
bum. Primus enim homo peccaverat per superbiam et 
gulam et inobedientiam , sicut dicit Gregorius, et in se- 
cundo libro fuit ostensum (dist. 21 et 22); voluit enim 
Deo assimilari per scientiae sublimitatem, gustare ligni 
suavitatem et transgredi praecepti divini limitem. — Et 
quoniam curatio habet fieri per contrarium; ideo modus 
satisfaciendi congruentissimus fuit per afflictionem et hu- 
miliationem et divinae voluntatis impletionem. Et haee 
omnia satis relucent in ipsa passione, et de his dicit Apo- 
stolus (Philip. 2, 89): Humiliavit semetipsum factus obediens 
usque ad morlem, mortem autem crucis. Tertio autem fuit 
efficacissimus ad attrahendum genus humanum. His enim 
solis passio ad salutem valebat, qui voluntate mera per 
amorem Deo adhaerebant. Non enim decrevit Deus aliter 
genus humanum salvare, nisi liberae voluntatis arbitrio, 
et nullo alio modo, salvo voluntatis arbitrio, Deus homi- 
nem magis potuit attrahere ad amorem suum, quam su- 
seipiendo pro eo crucis patibulum, propter quod dicitur 
(Joan. 12, 32) : Eigo si exaltatus fuero a terra, trahain omnia 
ad meipsum. Et Hugo (de arrha. sponsae): Ut ostenderet 
tibi quantum te diligeret, non nisi moriendo te a morte 
liberavit, ut non tantum pietatis impenderet beneficium, 
verum etiam caritatis monstraret affectum. Quarto etiam 
fuit ad vincendum adversarium prudentissimus.  Decebat 
enim ut Christus sua prudentia superaret diabolum, sicut 
diabolus sua astutia decepit hominem primum. Propter 
quod dicitur: Prudentia ejus percussit superbum (Job 26, 12); 
Et ultra: Numquid poteris capere Leviathan hamo (Ib. 40, 20)? 
Propter quod dicitur distinc. praecedenti c. 1: Venit Re- 
demptor et victus est deceptor, tetendit illi muscipulam 
crucem suam, posult ei quasi escam sanguinem suum. Ex 
his quatuor rationibus satis apparet, quod modus iste 
satisfaciendi pro nobis fuit congruentissimus et Deo ma- 
xime acceptandus.^ 3. dist. 20. a. 1. q. 5. 

5! ,Nulla pura creatura potuit satisfacere pro toto ge- 
nere humano, eum tam gravis fuerit injuria per peccatum 
Deo illata.^ — ,Dicendum, quod de duobus consuevit 
fieri satisfactio, et requiri, videlicet de injuria et damno. 
Si ergo Deus requirit satisfactionem ab humano genere, 
aut requirit pro utroque, aut pro altero horum. Si pro 
utroque, planum est, quod impossibile est aliquam puram 
ereaturam Deo satisfacere pro humano genere, pro eo 
quod tam gravis est injuria, quae infertur Deo ob ex- 
cellentissimam ejus dignitatem, quod nulla pura creatura 
potest recompensare aliquid ei aequale. $i vero exigit 
sibi satisfactionem de solo damno condonando injuriam, 
nee sic potest pro toto genere humano satisfacere aliqua 
pura creatura. Aut enim illa pura creatura esset homo, 
aut non esset homo. Si homo, cum nullus purus homo 


PARS IV, 1. 


possit aequivalere toti generi humano, talis homo offerendo 
seipsum Deo, nunquam recompensaret damnum, quod Adam 
intulit corrumpendo totum genus humanum. Si esset non 
homo, nec sic adhuc posset. damnum recompensare, si pura 
creatura esset; aut si posset, non tamen satisfaceret, quia 
ad illud genus spectat satisfactio, ad quod spectavit trans- 
gressio. Aut si hoc posset, non tamen deceret, eo quod 
naturam humanam in statum pristinum non revocaret, 
esset enim ex hoc subjecta alii generi creaturae. Et ex 
hoe habetur, quod non solum pura creatura non posset 
Deo satisfacere, si esset alterius generis; sed etiam nec 
si esset a Deo assumpta, conveniret, ut pro humano ge- 
nere satisfaceret. Et ideo, cum pura creatura non posset 
pro toto genere humano satisfacere, nec alterius generis 
creaturam deceret ad hoc assumi, oportuit, ut persona 
satisfacientis esset Deus et homo.^ 3. dist. 20. a. 1. q. 3. 
— 4Nullus, quantumvis gratia fulcitus, potuit pro culpa 
actuali pro seipso satisfacere satisfactione plena, damnum 
et injuriam complectente; sed neque semiplena pro origi- 
nali.^ — ,Dicendum, quod est satisfactio plena, et .est 
satisfactio semiplena. Satisfactio plena est, quando simul 
fit satisfactio, de injuria et damno. Satisfactio vero semi- 
plena est, quando, remissa offensa, satisfactio fit pro damno. 
Intelligendum est ergo, quod pro nullo peccato, in quo 
fit aversio a Dco, potest satisfacere aliquis purus homo 
satisfactione plenaria, nec pro seipso, nec pro aliis, 
propter hoc quod offensa et injuria illa omnino excedit 
puram creaturam. Si vero loquamur de satisfactione semi- 
plena, illa videlicet, in qua, remissa offensa, requiritur 
emenda de damno: sie dicendum, quod homo potest satis- 
facere pro suo actuali peccato, sed non pro originali pec- 
eato. Ratio autem hujus est, quia peccatum actuale dicit 
depravationem voluntatis, sed originale dicit depravationem 
naturae. In hoc autem differt depravatio naturae a de- 
pravatione voluntatis, quia corruptio voluntatis respicit 
ipsam personam, ut est individuum, sed corruptio naturae, 
ut est alterius principium. Item, quia voluntas est ver- 
tibilis, et corruptio in ea existens est facile mobilis; quia 
vero natura uno modo movetur, corruptio in ea existens 
est difficile mobilis. Quoniam ergo deordinatio voluntatis 
introducta pro actuali est personae singularis et facile 
mobilis, recompensari potest per usum gratiae gratum fa- 
clentis, quae respicit personam singularem. Quia vero de- 
pravatio naturae est respiciens propagationem, et ita na- 
turam communem, et ulterius eradicari non potest omnino; 
ideo pro damno illato nemo potest satisfacere per gratiam 
singularis personae. Illa enim non tollit omnino peccati 
originalis radicem ab eo, in quo est, nec per se, nec per 
usum suum; et ideo non potest omnino tollere reatum et 
obligationem. Impossibile ergo fuit, quod aliquis pro pec- 
cato originali alicujus hominis satisfaceret, nisi omnino 
à peccato originali mundus esset, nisi etiam haberet gra- 
tiam communem, hoc est gratiam capitis, cujus plenitudo 
nata est in alios redundare; talis autem non potuit esse 
nisi homo et Deus, qui esset aliorum caput, sicut in prae- 
cedentibus fuit ostensum, quia nullus nisi Deus potest in- 
fluere aliis motum et sensum. Et sic patet, quod pro 
minimo peccato originali, nec quantum ad satisfactionem 
plenariam, nec quantum ad satisfactionem semiplenam po- 
tuit satisfacere, nisi Christus, id est homo et Deus. De 


rAnS IV, 2. 


aetuali vero potest quidem purus homo adjutus gratia 
satisfacere, sed satisfactione semiplena, quae suppletionem 
et complementum recipit a passione Christi. Christus enim 
satisfaciens pro omni offensa, omnibus impetravit gratiam 
quantum ad sufficientiam, et merito illius satisfactionis 
homo suscipiens gratiam, satisfacit postea Deo pro laesione, 
quam intulit sibi actualis culpa. Ex hoc patet, quo modo 
.passio Christi influit in Sacramenta, et quare amplius in- 
fluit in Sacramentum baptismi, quod est remedium contra 
originale, quam in Sacramentum poenitentiae ... Con- 
cedendum est ergo, quod nullus adjutus gratia satisfacere 
potuit pro seipso.^ lbid. q. 4. 

1? , Absque dubio Dei filius potuisset carnem assumere 
aliunde quam de massa corrupta, sive aliunde quam ex 
his, qui processerunt de genere Adam; magis tamen con- 
gruebat, quod de genere Adae carnem assumeret. Lt 
licet multae sint congruentiae, quae nos latent, juxta multi- 
formitatem sapientiae Dei, tamen secundum verba et dicta 
Sanctorum quatuor possunt rationes congruentiae assi- 
gnari. Prima est propter conservandam rectitudinem ju- 
stitiae, ut videlicet ejusdem generis esset satisfactor et 
praevaricator. Nam si alterius generis esset, non atiri- 
bueretur eidem generi satisfactio, cui et offensio, ac per 
hoc non recte servaretur justitiae rectitudo, quae ab illo 
genere requirit emendam, in quo reperit praecedentem 
offensam. Secunda est propter manifestandam dulcedinem 
misericordiae, ut videlicet ipse Dominus, qui ab homine 
contemptus fuerat tanquam ab adversario ot inimico, ipse 
idem generi humano uniretur in Christo in unitatem per- 
8onae, in quo manifestatur mira Dei condescensio, in hoc 
quod ipse genus humanum sibi inimicum conjungere vo- 
luit in indissolubile vinculum, juxta illud, quod dicitur 
(Hom. 5, 6): Commendat autem. caritatem suam etc. Tertia 
autem ratio est ad declarandam ordinationem divinae sa- 
pientiae, quae quidem ordinatio nullo potest infringi vitio. 
Decreverat enim Deus et ordinaverat, ut genus humanum 
totum multiplicaretur et disseminaretur ex uno, propter 
repraesentationem illius universalis principii, quod Deus 
est, nec hoc per peccatum infringi debuit; et ideo Christus, 
mediator Dei et hominum, homo verus, non aliunde, sed 


249 


de massa totius generis humani debuit formari. Quarta 
vero ratio est ad conservandam dignitatem et altitudinem 
humanae naturae, quam Deus in tanta dignitate consti- 
tuerat, ut nulli alii generi creaturae, sed soli Deo esset 
obnoxia. Si ergo non modicum est obnoxia Redemptori, 
decens est, ut Redemptor, aut solum esset Deus, aut si 
haberet in se genus naturae creatae, hoc esset de genere 
illius massae, quae ortum habet a lumbis Adae. Propter 
has ergo rationes congruentiae, quae apparent manifeste, 
eb a verbis Sanctorum habent firmitatem, concedendum 
est, quod non solum fuit congruum, quod Christus assu- 
meret carnem de nostro genere ad reparationem humanae 
naturae, verum etiam hoc magis fuit congruum, quam 
quod alio modo faceret, licet alio modo facere potuisset." 
3. dist. 12. a. 1. q. 1. 

353 ,Cum loquimur de Christo quantum ad ejus incar- 
nationem et passionem, vel etiam cogitamus, repleri debe- 
mus devotione, ne dum tam magna et immensa beneficia 
corde arido cogitamus, per elationem inflemur, et por in- 
gratitudinem arescamus." 3. dist. 22. dub. 5. 

^^ ,Humana natura est exaltata propter incarnationem ; 
... Sed ex hoc non sequitur, quod reportaverit ex malitia 
commodum, quia hoe non fuit ex sua malitia, sed ex 
summa benignitate divina et sapientia. Quia enim sapien- 
tia Dei vineit malitiam; hine est, quod non patitur esse 
malum aliquod, de quo non eliciat bonum, et etiam majus 
bonum, alioquin non perfecte malitiam vinceret. Et pro- 
pterea contra praevarieationem Adae, qui totum genus 
humanum infecit, statuit rectitudinem secundi Adae, qui 
pro toto genere humano possit satisfacere, et cujus obe- 
dientia multo plus sibi placeret, quam inobedientia primi 
Adae potuit displicere. Similiter hoe fuit ex bonitate 
divina, ex qua Deus plenus est dilectione et misericordia. 
Et ideo diligentibus se, quos sanctos vocavit secundum 
propositum suum, omnia fecit eis cooperari in bonum (Rom. 
6, 28). Unde Filium Dei incarnari non fecit nostra malitia, 
sed Dei caritas nimia et misericordia: Deus autem, qui 
dives est in misericordia, propter nimiam caritatem suam etc. 
(Ephes. 2, 4).^ 3. dist. 1. a. 2. q. 2 ad 6. 


CAPUT II. 


De incarnatione Verbi, quantum ad unionem naturarum. 


(Inearnatio opus est totius Trinitatis. — Reparator debuib assumere carnem et animam. —- Ista assumptio appellanda In- 
carnatio. — Deitas ei humanitas uniuntur in unitaie personae divinae assumentis; — ideoque una est ibi personalitas, nempe divina. 
— Decuit secundam personam incarnari. — In Christo datur communicatio idiomatum.) 


Circa ipsum " igitur Verbum incarnatum tria nobis consideranda occurrunt, scilicet sin «» 
unio naturarum, plenitudo charismatum et perpessio passionum propter redimendum genus 
humanum. Circa naturarum unionem haec tria consideranda sunt ad intelligendum 
incarnationis mysterium, scilicet opus, modus et tempus. De opere autem incarnationis 
haec tenenda sunt secundum fidem christianam (I), scilicet quod incarnatio est operatio "Jsóisron 


et editt. Arg. 
Aug. Nor. 


(I) Cum opus Incarnationis sit unio hypostatica, seu conjunctio duarum naturarum divinae et huma- Ven et 1454; 


Opus ed. 


nae in una divini Verbi persona, et haeretici passim sive naturam seorsim spectatam, sive ipsam hypostati- Rom. 


8. Bonaventurae Breviloq. 32 


250 | PARS IV, 2. 


28e. o-'l'rinitatis, per quam ? fit assumptio carnis' a divinitate et unio divinitatis cum carne"; 


rationem: 


E m : . e3 29] . .- . e. 
"ita quod assumptio non tantum est carnis sensibilis, sed etiam spiritus rationalis secun- 


eam unionem adorti sint; majoris perspicuitatis gratia eosdem haereticos sub distinctis classibus enumerare 
nobis visum fuit. 

Porro ut ab humana natura exordiamur, contra ipsam errarunt primo, quotquot in Christo carnem 
umbratilem ac apparentem tantum agnoverunt, quique nomine generico Docetae, sive Phantasiastae, appellan- 
tur. Error hujusmodi tribuitur Tatiano, Marcioni aliisque saeculi II haereticis, et Manichaeis. Insuper errarunt, 
qui Christum carnem suam de caelo detulisse, non autem ex beatissima Virgine Maria sumpsisse dixerunt. 
Haee est.haeresis Valentinianorum ipsius saeculi IT, instaurata saec. XVI ab Anabaptistis et a Quackeris. 
Erravit denique Apollinaris saec. IV, effutiens Verbum Dei non assumpsisse animam, vel ad summum eam 
assumpsisse ratione destitutam, animae autem vices ipsum Verbum sustinuisse. Sed contra hos omnes, in 
Symbolo Athanasiano Christus dicitur: ,Perfectus Deus, perfectus homo, ex anima rationali et humana carne 
subsistens.^ Et Conc. Oecum. IV Chalecedon. Action. V definivit: , Christum perfectum in humanitate; Deum 
verum et hominem verum, eundem ex anima rationali et corpore consubstantialem nobis secundum humani- 
tatem, per omnia similem nobis absque peccato." 

Jesu Christi divinitatem impugnarunt, praeter Árium, de quo suo loco disseruimus, etiam saec. III 
Paulus Samosatenus, saec. IV DPhotinus, saec. XVI Sociniani; novissime vero Rationalistae, qui praeterea 
ipsum ut sapientem quemdam agnoscentes, cum Confucio, Zoroastro, Mahumede ceterisque id genus turpissime 
confundunt. Contra eos vide superius, ad cap. Il. part. I. 

Qui autem directe, licet opposita via procedentes, contra Incarnationis opus insurgere ausi sunt, 
fuere Nestorius et Eutyches. Ille, ex monacho Patriarcha Constantinopolitanus, saec. V, erroribus Theodori 
Mopsuesteni imbutus, in Christo Jesu duas adseruit personas, divinam et humanam, Jesum nempe a Christo 
distinxit, et Christum purum hominem, Jesum purum Deum agnovit. Ex quo intulit in utero B. Virginis 
Mariae conceptum fuisse quidem Christum, minime vero Jesum, qui postea Christo se conjunxit non unione 
hypostatica, sed tantummodo morali; ae proinde divinam Maternitatem Mariae Virginis denegare sacrilega 
lingua haud dubitavit, eam Chwréstotocon, minime vero T'heotocon appellandam esse contendens; et Christi 
passionem nullius meriti fuisse, neque ad Deum plaeandum, et ad humanum genus redimendum suffecisse 
affirmavit. 

Nestorio restitit in primis, eum eoque constanter et gloriose dimicavit S. Cyrillus Alexandrinus. 
Anathema autem ei indictum fuit an. 430 in Conc. Romae et Alexandriae habitis, solemnius vero anno se- 
quenti in III. Conc. Oecum. Ephesi celebrato sub Caelestino I. Rom. Pontif., praeside ipso S. Cyrillo; et 
tandem in V. Oecum. Conc. Constantinopolitano II an. 552. Contra Nestorium, duplicem in Christo agno- 
scentem personam, Cone. Chaleedon. Oecum. IV explicans verba symb. Nicaeno-Constantinopolitani: ,Et in 
unum Dominum Jesum Christum,^ subjunxit: ,Non in duas personas partitum aut divisum, sed unum et 
eundem Filium Unigenitum, Deum verum, Dominum nostrum Jesum Christum confitemur.^ Et in Conc. 
Constant. II Collat. 8. can. 5: ,S8i quis introducere conatur in Mysterio Christi duas substantias, sive duas 
personas, anathema sit." 

Ex haeresi Nestoriana, veluti rivulus e sua fonte, profluit Adoptianismus, in Hispania ortus sub fine 
saec. IX. opera Felieis Episcopi Urgellitani, et Elipandi Archiepiscopi Toletani, qui duos in Christo filios 
distinguentes, alterum natura, alterum gratia et adoptione Filium Dei-asserebant. Haec haeresis simul ae 
erupit, reprobata fuit a Pontifiee Adriano I in epistola ad Hispaniarum Episcopos, et, Carolo Magno operam 
navante, plures Synodi contra ipsam convocatae fuere, nempe Narbonensis an. 788, Ratisponensis an. 792, 
Francofordiensis an. 794, Forojuliensis an. 796. Inter Adoptianismi oppugnatores recensendi sunt prae ceteris 
S. Paulinus Patriarcha Aquilejensis, et celebris Alcuinus. Igitur contra Adoptianos, Concilium Francofordiense 
in Jypist. Synodica n. 20: ,Dico tibi, quia neque Apostoli eum sic nominaverunt, nec sancta Dei et Catho- 
lica. Ecclesia consuetudinem habuit eum sie appellare, imo nec credere eum adoptivum esse, sed proprium 
Filium.^* 

Eutyches, cujusdam monasterii Constantinopolis Archimandrita, ut unitatem personae contra Nesto- 
rium in Christo servaret, dixit, in Christo esse etiam «nam naturam, ita quod, quamvis ante unionem essent 
duae naturae distinctae, divina et humana, in unione tamen coierunt in unam naturam ; et sic dicebat Christi 
personam ex duabus naturis esse, non autem in duabus maturis subsistere. Porro Eutyches damnatus primo 
fuit a S. Flaviano Patriarcha Constant.; sed quamplures ac potentes nactus fautores, in Latrocinio Ephesino 
an. 449, violentia potissimum Dioscori Patriarchae Alexandrini, absolutus fuit. Attamen in Conc. Oecum. IV 
Chaleedone an. 451 convocato, actibus Latrocinii Ephesini rescissis, solemniter condemnatus fuit. Praeter 


PARS IV, 2. 251 


dum potentiam vegetandi, sentiendi et intelligendi; ita etiam quod unio non fit in uni- 
tate naturae, sed personae, non humanae, sed divinae, non assumptae, sed assumentis 5; 
non personae cujuslibet, sed personae solius Verbi, in qua tanta fit? unio, ut quidquid 2 rw ear. 


dicitur de filio Dei, dicatur de filio hominis, et e converso; his tantum exceptis, in*)j',4c* 
Ven. et 1484, 


quibus exprimitur unio, vel clauditur negatio *. tamen ed. 


Rom. 


hatio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia incarnationis opus non 
solum est a primo principio, in quantum est effectivum in producendo, verum etiam in 
quantum reparativum remediando, satisfaciendo et reconciliando. Quoniam ergo incar- 
natio, in quantum, dicit aliquem effectum, est a primo principio, quod omnia facit, ratione 


c . . . . . "D . . . Itaed. Ven. 
summae virtutis; e£ summa virtus? et operatio unita est et indivisa-omnimode in tribus eec 


; A . : EM Plures codd. 
personis; hinc est, quod necesse est incarnationis operationem a tota Trinitate emanare 9.255. 


habent: sub- 


Quia vero est a primo principio, in quantum est reparativum remediando, et totum eis vir 


us pro sum- 
ma virtus. 


genus humanum lapsum fuerat et vitiatum, non solum ratione animae, verum etiam et"5 Ws. 

carnis; hinc est, quod necesse fuit, quod totum assumeretur, ut totum curaretur*. Et*siuem. " 

quoniam nobis magis nota est pars carnis, et magis a Deo distat; ut expressior fiat 

nominatio et major exprimatur humiliatio, et profundior explicetur dignatio; hinc est, 

quod opus istud " non inanimatio", sed incarnatio nominatur. 4o 
Rursus, quia est? a primo principio, in quantum est reparativum satisfaciendo, AHCEFG 


Ven. et 1484. 


et satisfactio non fit, nisi ab eo, qui debet et potest, et non debet nisi homo, nec potest 1. 
nisi Deus; oportuit, quod in satisfactione simul esset concursus utriusque natürae, divinae oum si. 
scilicet et humanae. Et quia impossibile est^, quod divina natura concurrat cum alia, 
sicut. pars ad constitutionem tertii, nec quod ipsa transeat in aliam naturam, nec alia 
natura transeat in lpsam, propter simplicitatem et immutabilitatem ipsius perfectissimam; 
hinc est, quod deitas et humanitas non uniuntur in unitate naturae', nec accidentis, 
uniuntur igitur in unitate personae et hypostasis. Et quoniam divina natura in nullo 


supposito potest subsistere, praeter quam in propria hypostasi; ideo unio illa non po- 


h) Illud ed. 
1484. 


laudatum S. Flavianum, qui proprio sanguine catholicum dogma confirmavit, contra Eutychetem mysterium 
Incarnationis disertissime vindicarunt SS. Pontifices Leo Magnus et Gelasius, et S. Petrus Chrysologus. Igitur 
contra Eutychetem, Conc. Chaleedon. Act. 5 definivit: ,Christum Filium Dominum Unigenitum in duabus na- 
turis, inconfuse, incommutabiliter, indivise, inseparabiliter agnoscendum, nusquam sublata differentia post uni- 
tionem, magisque salva proprietate utriusque naturae, et in unam personam atque subsistentem concurrente*". 

Sicut ex Nestorianismo Adoptianismus, ita ex haeresi Monophysitarum, sive Eutychianorum, veluti 
ejus surculus, prodiit haeresis Monothelitarum , qui ita appellati sunt ex unitate voluntatis atque operationis, 
quam in Christo Jesu esse contendebant. Hujus haeresis auctor fuisse perhibetur quidam Theodorus Episcopus 
Pharanitanus in Arabia an. 626 circiter; praecipui vero propagatores habentur Sergius Patriarcha Constan- 
tinopolitanus, Cyrus Phasidis Episcopus ac deinceps Patriarcha Alexandrinus, et Pyrrhus monachus et in sede 
Patriarchali Sergii successor. Honorius Rom. Pontifex, a Sergio fraude circumventus, de hae quaestione 
ipsi false exposita silentium imposuit. Verum contra Sergium acriter dimicavit S. Sophronius, tunc simplex 
monachus ac deinde ad Jerosolymitanam sedem assumptus; processu vero temporis Monothelitas perstrinxerunt 
S. Martinus I Rom..Pontif. et S. Maximus Abbas, qui ambo martyrii palmam in fidei defensione consequi 
meruerunt. Multis in Conciliis proscripta fuit haec haeresis, nempe in Jerosolymitano sub S. Sophronio an. 
633, in Romano sub Pont. Severino an. 640, in quo Ecthesis Heraclii damnata fuit; in Aurelianensi an. 645, 
in secundo Romano sub Pont. S. Theodoro an. 646; in tertio Romano an. 649 sub S. Martino 1; in Angli- 
cano et Mediolanensi an. 679, et tandem in Oecum. VI Constant. III an. 680 sub S. Agathone Rom. Pon- 
tifice. Porro contra Monothelitas, Conc. Constant. lII in fidei professione definivit: ,Confitemur unum Dei 
Filium Dominum nostrum Jesum Christum, ... et duas naturales operationes indivise, inconvertibiliter, in- 


separabiliter, inconfuse, secundum sanctorum Patrum doctrinam adaequate praedicamus*. 
32* 


252 | PARS IV, 2. 


»)I-o»test esse in hypostasi seu persona hominis', sed Dei"; ac per hoc per illam " unionem " 


Juni primum principum in una suarum hypostasum"" fecit seipsum suppositum humanae 


naturae"; et ita una tantum est ibi personalitas" et unitas personalis", ex parte scili- 
cet assumentis ". 


Postremo, quia est a primo principio, ut est reparativum reconciliando, et recon- 
cilians est mediator, mediatio autem proprie convenit Dei filio"; ideo et incarnatio. Me- 
diatoris namque est esse medium inter hominem et Deum, ad reducendum hominem ad 
divinam cognitionem, ad divinam conformitatem et ad divinam filiationem. . Nullum 
autem decet magis esse medium quam personam, quae producit et producitur, quae est 


m) Hominem 


mH "media trium persofarum. Nullumque magis decet reducere hominem " ad divinam co- 
gnitionem, quam Verbum, quo se Pater declarat", quod est unibile carni, sicut et ver- 
»Di»» bum voci. Nullumque magis decet reducere ad divinam" conformitatem, quam eum, 


o) Reducere 


2.Bopm qui est imago Patris. Nullumque magis decet ad filiationem adoptivam reducere" ?, 


quam filium naturalem"; ac per hoc nullum magis decet fieri filium hominis, quam 
ipsum filium Dei*. 

Quoniam igitur idem omnino est filius hominis et Dei, ratione incarnationis, et 

"eru quaecumque uni et eidem ? sunt eadem, inter se sunt eadem; hinc est, quod necessario 

7" M fit communicatio idiomatum ", nisi sit vocabulum, in quo aliqua repugnantia includatur; 

qi AP6slcut sunt ista?, in quibus includitur respectus unionis unius naturae ad alteram, sicut 


. . 4 . . " . " . . . 
unire, incarbari assumere et assumi; vel negatio alicujus, cujus oppositum alteri com- 


"ue Aw petit, sicut incipere esse, creari" et consimilia, in quibus instantia fertur contra regulam 


Ven.,ct 1484 ; 


incipere, praehabitam, propter causam praedictam". 
e : 


esse, crear 
ed. Rom. 


AÀp Carvr II. 


! ,Tam per verbum uniendi, quam per verbum assu- et isto modo non conceditur, quod eam assumpserit divina 
mendi importatur unio divinae naturae ad humanam. Dif- natura, hoc est ad se, sive ad propriam unitatem sumpse- 
ferunt tamen quantum ad modum significandi, quia verbum — rit. Si autem terminus ille habeat respectum ad roelatio- 
uniendi dicitur ab unione, quae magis importat relationem, — nem unionis tantum, tunc conceditur, quod divina natura 
quam aetionem. "Verbum autem assumendi dicitur ab as- humanam assumpserit, hoc eat sibi unierit, univit enim 
sumptione, quae prineipalius importat actionem. Unde sibi humanam naturam, quamvis non in seipsa, sed in una 
quamvis concedatur, quod divina natura uniat sibi huma- — persona." 3. dist. 5. a. 1. q. 1. 
nam et eidem etiam uniatur, nullo tamen modo conceditur, ? ,Vere et proprie loquendo, concedi potest ot debet, 
quod divina natura assumatur. Alia etiam est differentia, ^ humanam naturam a Deo assumptam esse, pro eo quod, 
quia unire, quantum est de se, non dieit terminum rela- sicut dicit Philosophus (2. Phys. 11, 21 et 31): Natura 
tionis vel actionis determinate, potest enim aliquis aliquid — accipitur et pro vera materia, et pro vera forma, et de 
unire sibi et alii. Assumere autem importat terminum in- his dicitur secundum analogiam quandam. Quoniam ergo 
trinsecum, tam actionis, quam relationis, assumere enim Deus assumpsit carnem et animam humanam, et caro est 
es& ad se sumere. Cum ergo vocabulum assumendi im- — prineipium hominis materiale, anima vero formale; hinc 
portet simul relationem et actionem, ille terminus interius est, quod non solum vere humanam naturam, sed etiam 
intellectus potest referri ad utrumque, vel ad alterum tan- — totam humanam maturam dicitur assumpsisse.^ 3. dist. Ó. 
tum, videlicet ad relationem. Si ad utrumque referatur, a. 2. q. 1. 
cum actio illa terminetur ad unitatem aliquam, tunc as- 3 ,Assumptio dicit actionem et relationem et terminum 
sumere dictum de aliquo signat non solum unionem, sed utriusque, et ratione horum omnium pote$t divinae per- 
etiam illam unionem terminari ad unitatem assumentis.  sonae convenire. Nam divinae personae competit esse 
Et quoniam illa unio non terminatur ad unitatem naturae, principium activum, et rationalis naturae suppositum ; et 
sed potius ad unitatem personae; ideo secundum istum utrumque spectat ad ejus dignitatem et nobilitatem. Et 
intellectum assumere non convenit divinae naturae. Divina ideo divina persona potest humanam naturam fabricare, 
enim natura non assumpsit humanam in unitate naturae; tanquam principium effectivum, et stabilire tanquam pro- 


* 


PanS IV, 2. 


prium suppositum, ita quod ejusdem naturae erit causale 
principium et suppositum personale; et ita per hoc se 
habet in ratione principii, et in ratione medii, et in ra- 
tione termini. Ratione principii competit ei actio, ratione 
medii relatio, ratione termini competit utriusque terminatio. 
Divina enim persona fecit, ut plures naturae unirentur in 
se: et ideo concedendum est, quod ipsa assumptio com- 
petit divinae personae.^ — ,Cum tria sint de intellectu 
illus vocabuli, quod est assumere, videlicet actio et relatio 
et terminatio, primum competit personae ratione naturae, 
ultimum competit naturae ratione personae, medium vero 
communiter convenit utrique. Ipsa namque assumptionis 
actio personae convenit ratione naturae, quia persona agit 
virtute naturae. Unde illa virtus et operatio competunt 
cuilibet personae, termiuus vero assumptionis respicit ipsam 
personam proprie et per se. Unde ad unitatem persona- 
lem et unius solius personae terminatur ipsa assumptionis 
aetio et unionis relatio. Sed medium, videlicet relatio, 
communiter convenit utrique. Nam divina natura ot di- 
vina persona unitur humanae, et humana natura unita est 
divinae naturae et divinae personae, quia ad utramque 
habet ordinem et distinctionem formalem et gratuitam 
conjunctionem, quae implicantur in illa relatione." 3. dist. 5. 
a. 1. qq. 2. 3. Ofr. etiam q. 5. 

* ,Idiomata non communicantur ipsi naturae assumptae, 
id est in abstracto captae, vel partibus ejus, sed commu- 
nieantur ipsi rei naturae, id est, naturae in concreto ac- 
ceptae." 3. dist. 2. a. 2. q. 1 ad 5. — ,Communicatio 
idiomatum est.in omnibus, exceptis nominibus unionem 
importantibus ... et illis, ex quibus consurgit intellectuum 
repugnantia." 3. dist. 7. a. 2. q. 1 ad 2. — Unio facit 
idiomata communicari non partibus rei unibilis, sed magis 
ipsi rei naturae, quae nominat totam naturam, ut in sup- 
posito. Unde idiomata Fili Dei non communicantur ipsi 
animae, sed communicantur ipsi homini. Et quoniam 
anima unitur ipsi Verbo ut pars humanae naturae, ideo 
non oportet ipsi idiomata communicari." 3. dist. 21. a. 1. 
q. 1 ad 2. — ,Propter unionem est communicatio idioma- 
tum ... Si autem quaeratur, quid ibi communicet idiomata, 


respondendum quod non natura naturae, secundum quod - 


considerantur in abstraetione, sed hypostasis divinae na- 
turae communicat sibi idiomata sua, secundum quod est 
hypostasis in humana natura, non quia ipsa sit diversa in 
se, sed quia diversis naturis est supposita. Vel certe ipsae 
naturae, secundum quod dieuntur in coneretione, possunt 
sibi ipsis idiomata communicare, ut dicatur: Deus est homo, 
et: Homo est Deus. Quando intelliguntur sic accipi, di- 
cuntur ut res naturae, quia medium tenent inter naturam 
abstractive consideratam, et ipsam hypostasim. Et hoc 
modo est ibi recte communicatio idiomatum, quia est ibi 
diversitas in res naturae, habito respectu ad ipsas naturas; 
et est ibi unitas, habito respectu ad ipsam personam." 
3. dist. 6. a. 1. q. 1 ad 6. — ,Ab hac generalitate exci- 
piuntur illa nomina, quae important unionem. Unde non 
sequitur: Divina natura assumpsit humanam naturam; 
ergo homo assumpsit humanam naturam. Sic nec et in 
proposito sequitur. Cum enim dico hominem esse factum 
Deum, dieo hominem esse Deo unitum: et tale idioma 
Deo non communicatur per unionem, pro eo quod ipsa 
unio inter unibilia importat diversitatem et distinctionem, 


253 


et eam praesupponi oportet ad idiomatum communicatio- 
nem; et ideo talia idiomata unionem importantia non sunt 
communicabilia." 3. dist. 7. a. 1. q. 3 ad 3. De communi- 
catione idiomatum plura habet S. D. 3. dist. 10 et 1fPper 
integrum. 

* ,Verbum assumpsit veram carnem, verumque corpus 
de eodem genere, quod nos habemus, ex utero beatae 
Virginis." — , Verbum incarnatum vere animam rationalem 
assumpsit, ut esset perfectus homo, habens animam et 
corpus." — ,In Christo Jesu secundum humanam mnatu- 
ram est accipere communem speciem cum aliis hominibus, 
licet secundum quod Deus et homo, speciem communem 
non. possimus habere." 3. dist. 2. a. 2. qq. 1, 2, 3. Vide 
quoque 3. dist. 5. a. 2. qq. &, 5. 

$ ,Nos judieamus aliquid impossibile quatuor causis. 
Uno modo per limitationem naturalis potentiae, ut de trunco 
fieri vitulum, et virginem parere, mulier enim sine semine 
non potest concipere naturaliter; item, partus, clausa porta 
propter eorpulentiam, non potest exire; similiter natura, 
statim non potest truncum in vitulum convertere, cum ha- 
beat potentiam limitatam. Secundo modo dicitur impossi- 
bile non propter limitationem potentiae, sed propter limi- 
tationem nostrae intelligentiae, ut duo corpora esse in eo- 
dem loco, vel idem corpus in diversis, vel majus in minori 
loco, quia nullo modo possumus capere, eum nostra ima- 
ginatio semper dicat oppositum. Unde etiam quando Deus 
sic facit in sacramento altaris, necesse est ut ratio contra 
se elevetur, ut credat. "Tertio modo dicitur impossibile 
propter privationem omnis existentiae secundum omnem 
comparationem scilicet principii, medii et ultimi, ut prae- 
teritum non fuisse praeteritum. Omnis enim potentia, 
quae intelligitur aliquid facere, respicit ens vel in rationo 
prineipii, vel termini, vel utroque modo. Unde de ente 
potest facere non ens, et e converso, et de uno aliud; 
sed de non ente facere non ens, hoc nullius omnino po- 
tentiae est. Unde quamvis Deus de omni ente creato 
possit facere quod non sit, sive de oratione, sive de re; 
tamen de eo quod fuit, et non est, facere quod non fuerit, 
hoe omnino Deo est impossibile, quia hoc facere est nihil 
facere. Quarto modo dicitur impossibile secundum illu- 
strationem veritatis aeternae et ordinem divinae sapientiae, 
ut v. gr. quod duo opposita insint eidem et secundum 
idem, hoc ipsa veritas aeterna, et ipso quod veritas est, 
judicat et illustrat, ut judicetur impossibile; sicut et hoc, 
duo et tria non esse quinque." 7. dist. 42. a. 1. q. 3. 

' Quaedam est unio, in qua est unius unibilis in na- 
turam alterius conversio: et hoc est, quia unius est ad 
alterum repugnantia, et praedominantia, sicut si gutta 
aquae uniatur amphorae vini. Quaedam vero est unio, in 
qua est utriusque unibilis alteratio, et tertiae naturae pro- 
duetio: et hoc quia est ibi repugnantia, et non excellens 
praedominatio, sicut uniuntur elementa ad constituenda 
corpora mixta. Quaedam vera est unio, in qua non est 
unitorum transmutatio, sed tertiae naturae constitutio: et 
hoc est, quia unibilia non habent repugnantiam, sed habent 
mutuam dependentiam, sicut uniuntur corpus et anima ad 
constitutionem hominis. Quaedam vero est unio, in qua 
nec est transmutatio, nec tertiae naturae constitutio, sed 
unum unibilium fundatur tantum in altero. Et hoc est, 
quia nec est ibi repugnantia, nec essentialis dependentia 


254 


mutua, est tamen excellens praedominatio: sicut quando 
arbor una inseritur stipiti alterius arboris, tunc utraque 
arbor servat naturam propriam, et tamen una arbor'sub- 
stantificatur in stipite alterius arboris, ita quod unus est 
stipes utriusque. Hoc tantum quarto unionis genere habet 
uniri natur& divina humanae. Quia enim nulla est repu- 
gnantia inter naturam divinam et humanam; ideo nulla 
est ibi transmutatio, nec conversio. Quia vero non est 
mutua dependentia, non est tertiae naturae constitutio. 
Sed quia est ibi alterius, scilicet divinae naturae, prae- 
dominatio, necesse est, quod divina natura humanam na- 
turam trahat ad unitatem. Sed ad unitatem naturae non 
potest trahere sine transmutatione et conversione; necesse 
est ergo, quod eam trahat ad unitatem personae, et una 
et eadem hypostasis sit divinae naturae et humanae, ut 
quasi humana natura fundetur et substantificetur in divino 
stipite. Et ideo multum assimilatur ista unio ei unioni, 
quae est per insertionem. Propter quod etiam fortassis 
dicit beatus Jacobus (1, 21): In mansuetudine suscipite in- 
situm Verbum.  Concedendum est ergo, quod illa unio 
terminatur ad unitatem personae." 3. dist. 6. a. 2. q. 1. 

$8 ,Cireumsceriptis accidentibus et proprietatibus, quae 
individuationem non faciunt, sed ostendunt, individuatio 
est a principio intrinseco, secundum quod unum constituunt 
suppositum, in quo totum esse rei stabilitur. Et quia ex 
concursu illorum principiorum constituitur individuum, et 
resultat forma totius, quae est forma specifica; hinc est, 
quemadmodum dicit Boétius, quod species est totum esse 
individui. In Christo autem anima et caro, sive materia 
et forma, uniuntur non solum in eo quod constituunt, sed 
etiam in hypostasi Verbi aeterni; et ideo forma specifica 
non dicit totum esse Christi, ac per hoc Christus, secun- 
dum quod homo, non habet omnino plenam rationem in- 
dividui. Unde quasi medium tenet individuum proprie 
dictum, et individuum, secundum quod accidens dicitur 
aliquid individuum. Nam in individuo proprie dicto est 
principiorum substantialium unio, et primi suppositi con- 
stitutio in seipso, non in altero. Utrumque tamen horum 
deest in accidentibus, quae nec in se, nec per se sub- 
sistunt. 
veniunt secundum humanam naturam, tamen primum sup- 
positum est alterius naturae non ab eis constitutum." 
3. dist. 10. a. 2. q. 1. 

? Verbum, si assumpsit. personam humanam, ,aut con- 
sumpsit, aut conservavit. Constat, quod non consumpsit; 
quia divina natura humanae naturae nihil nobilitatis ab- 
stulit. Si conservavit: ergo, cum assumens non sit as- 
sumptum, restat quod in Christo sint duae naturae et 
duae personae, scilicet humana et divina: ergo nec Deus 
esí homo, nec homo est Deus: ergo non est ibi aliqua 
unio, ac per hoc nec assumptio: si ergo est ibi assumptio 
vera, manifestum est, quod persona non est assumpta." 
3. dist. 5. a. 2. q. 2. fund. 4. 

1 ^ ,Omnino falsum est, quod persona personam as- 
sumpsit. Hoc enim tripliciter potest intelligi, aut quod 
ipsum assumptum fuerit persona ante assumptionem, aut 
quod fuerit persona in assumptione, aut quod fuerit per- 
sona post assumptionem. Quolibet istorum trium modorum 
sumpta sententia praedicti sermonis est falsa. Nam pri- 
mus repugnat veritati conceptionis, secundus veritati as- 


Medio modo est in Christo, ubi principia con- 


PAnS IV, 2. 


sumptionis, et tertius veritati unionis. Primus namque, 
qui hoc ponit, quod ante assumptionem fuerit persona, 
veritati conceptionis repugnat. Si enim fuit ante persona, 
quam esset Deus, Virgo Maria non concepit Deum, sed 
hominem purum, quod est contra Evangelium, et con- 
ceptionis articulum. Secundus vero modus, qui ponit ho- 
minem illum tempore assumptionis fuisse personam, veri- 
tati assumptionis repugnat. Si enim in assumptione fuit 
persona, et post assumptionem desiit esse persona, potius 
in assumptione ipsa persona consumebatur, quam assume- 
batur: non ergo fuit illa vera assumptio, sed magis con- 
sumptio. Tertius vero modus intelligendi, quod fuerit 
persona post assumptionem illud, quod assumptum est, 
veritati unionis repugnat. Si enim assumens differt ab 
assumpto, et illud quod assumptum est, est persona, et 
qui assumpsit similiter est persona; ergo in Christo sunt 
duae personae, et duae sunt in eodem naturae: hoc con- 
siat, ac per hoc nulla est ibi unio; et si hoc, nulla est 
ibi incarnatio, nec humani generis reparatio, quod adeo 
est absurdum, ut totius fidei christianae perimat funda- 
mentum. In hunc autem errorem pessimum incidit Ne- 
storius, ut dicit Boétius (de duabus naturis et una persona 
Christi cap. 5 in prin. et cap. 6 in fin.), pro eo quod ne- 
scivit. distinguere inter personam et naturam. Pro eo 
enim quod vidit in Christo duplicem esse naturam, intel- 
lexit duplicem esse personam. Eutyches vero ex eadem 
causa ,erravit, sed non eodem modo: quia enim nescivit 
discernere inter personam et naturam, et vidit, quod in 
Christo non poterat esse nisi una persona, ex hoc com- 
pulsus est ponere, quod in Christo non est nisi una na- 
tura. Et ideo, sicut duo fuerunt errores in divinis, scilicet 
Arii et Sabellii, pro eo quod nesciverunt distinguere inter 
naturam et personam; sic duo fuerunt errores circa in- 
carnationem Christi, videlicet Eutychis et Nestorii. Ca- 
tholica vero Ecclesia per medium istorum errorum per- 
transiit, dicens in deitate plures esse personas et unam 
naturam, et in Christo plures naturas et unam personam. 
Et ideo simpliciter concedit personam assumpsisse naturam, 
et negat personam assumpsisse personam. 3. dist. 5. 
a. 2. q. 2. 

!! "Unio duarum naturarum in personae unitate super- 
excellit omnem naturalem rationem, et supernaturalis di- 
eitur.^ — ,Sicut nulla ereatura perfecte Deo assimilatur, 
sed quodam modo est similis, quodam modo dissimilis, ot 
ubi in uno creatura habet similitudinem, frequenter in 
alio habet dissimilitudinem; per hunc modum intelligendum 
est cirea hane sacratissimam unionem. Si enim loquamur 
de ipsa quantum ad ejus speciales conditiones singillatim 
acceptas, sie potest habere convenientiam cum modis uni- 
tatum in creaturis repertis. Si autem loquamur quantum 
ad collectionem suarum proprietatum, sic dicit modum 
unitatis singularis. Et hoc patet sic. In hae enim unione 
est considerare distantiam unibilium, unionis principium, 
unionis terminum et unitorum vinculum. Quantum ad 
distantiam unibilium, qua unitur Creator creaturae, con- 
venit cum unitate votiva. Quantum ad unionis principium, 
convenit eum unitate potestativa, quia talis unitas est ex 
divina virtute ct mera gratia. Quantum autem ad unionis 
terminum, convenit cum unitate nativa, quae quidem ter- 
minatur ad unitatem personae. Quantum autem ad unionis 


PARS IV, 2. 


vinculum, convenit cum unitate conjugativa, in qua est 
vineulum perpetuum et individua copula. Quantum autem 
ad omnes conditiones simul collectas, nullum modum habet 
unitatis sibi consimilem, quia superexcedit omnem natu- 
ram et omnem aliam gratiam communem, videlicet quod 
divina natura et humana uniantur in unam personam in- 
dissolubiliter per Dei potentiam. Et ideo concedendum 
est, quod talis unio superexcellit omnem considerationem 
philosophicam; nee mirum, quia ad ipsam vix pertingit 
ratio per fidem elevata. Et ideo Bernardus secundum 
istam unionem assignavit specialem unitatis differentiam, 
vocans eam unitatem dignativam." 3. dist. 6. a. 2. q. 2. 
?? ,Una divinarum personarum sine altera naturae hu- 
manae potuit uniri, cum ibi non modo sit habitudo causae 
quoad efficientiam, sed suppositi quoad substentationem." 
— Q8Bine dubio una persona incarnari potest, ita quod 
non alia incarnetur, sicut operis evidentia manifestat. Et 
ratio hujus est isía: quia cum contingat dupliciter com- 
parari creaturam ad Creatorem, videlicet secundum su- 
sceptionem alicujus completionis et secundum relationis 
habitudinem, prima comparatio necessario respicit tres 
personas indistinete et indivisim, pro eo quod in eis est 
una perfectio essentialis. Comparatio vero secundum ha- 
bitudinem relationis potest esse respectu alicujus personae 
determinate et distincte, pro eo quod istae personae rela- 
tionibus distinguuntur. Similiter Deus dupliciter habet 
comparari ad creaturam, videlicet in ratione principii cau- 
santis, et in ratione suppositi sustentificantis. In prima 
comparatione necessario sibi communicant ires personae, 
pro eo quod in Deo unica est natura, et unica est virtus 
operativa, per quam Deus creaturarum est causa. Secunda 
vero comparatio potest respicere aliquam personam distincte, 
pro eo quod, etsi una persona conveniat cum altera in 


natura et ejus virtute, distinguitur tamen ab alia in sup-. 


posito et personali proprietate. Quoniam ergo iu unione 
naturarum, sive incarnatione, persona divina fit suppositum, 
sive hypostasis humanae naturae, ita quod unio sive in- 
ecarnatio non tantum dicit habitudinem Dei ad creaturam 
per modum causae, imo ctiam per modum suppositi; simi- 
liter ex parte creaturae non dicit comparationem solum 
quantum ad susceptionem completionis, sed etiam quantum 
ad habitudinem relationis: hinc est, quod incarnatio potest 
convenire uni personae, ita quod non conveniat alteri." 
3. dist. 1. a. 1. q. 2. 

13 Absque dubio non congruit ita totam speciem, sive 
individuorum multitudinem, assumi a Filio Dei, sicut com- 
petit ipsum assumere naturam in singulari. Et hoe tum 
ratione ipsius unionis in se, tum ratione reparationis no- 
strae, tum ratione exaltationis naturae assumptae. Ratione 
unionis in se magis congruebat, quod assumeret unam 
naturam quam plures, sicut decens erat unum uniri uni, 
et unigenitum Patris fieri unigenitum Matris; ut sie per 
unionem naturae nec fieret recessus ab unitate, nec fieret 
confusio in personali proprietate. Ratione vero repara- 
tionis nostrae magis congruebat, quia unio fiebat propter 
mediatorem. Mediator autem unus est, ut reducat ad 
unitatem et concordiam Deum et hominem. Si ergo plures 
essent, aut unus sufficeret, aut non. Si sufficeret, tunc 
alii superfluerent. Si non sufficeret, jam imperfectus me- 
diator esset. Unde sicut Christus semel pro peccatis mor- 


255 


tuus est (1. Petr. 3, 18), quia una oblatione consummavit 
in aeternum sanctificatus (Hebr. 10, 14); ita semel, et in 
uniea natura debuit incarnari. Ratione vero exaltationis 
naturae assumptae magis congruebat, quia decebat illum 
hominem, qui Deus erat, sic exaltari, ut daretur ei nomen, 
quod est super omne momen (Philipp. 2, 9). Et quoniam 
illud, quod per superabundantiam dicitur, uni soli con- 
venit; sic Deus est unus, qui non habet aliam naturam 
aequalem, sed summus est inter omnia ; sic natura assumpta 
unica est, cui non aequatur aliqua creatura, sed ipse ex- 
cellit inter omnia creata, tanquam cui daía est omnis po- 
lestas in caelo et in terra (Matth. 28, 18).^ 3. dist. 2. 
a. 1. q. 3. 

1* ,Individuum constat ex proprietatibus, quarum col- 
lectionem impossibile est in altero reperiri; sed quidquid 
dieitur de Filio Dei, dicitur de Filio hominis, et e con- 
verso: ergo Filius Dei et Filius hominis in Christo non 
differunt numero, sicut individua duo: ergo Christus non 
potest dici dua individua, sive supposita." 3. dist. 6. a. 1. 
q. l. fund. 7. — ,4Cireularis, imo circulus perfectissimus, 
est ipse Christus, in quo duae extremitates lineae velut 
in puncto uniuntur. Nam divinitas, quae omnium rerum 
caput est et principium, cum natura humana, quae finis 
erat omnium creaturarum, et ultimo in esse producta, in 
ipso Christo, velut in puncto, in unione personae est con- 
juncta, et tanta firmitate roborata. Firmatae enim sunt 
duae naturae in una persona sic, quod una ab altera nun- 
quam poterit separari.^ De Eccl. Hier. p. 4. c. 6. 

1$ ,Sl fiat sermo de unitate, qua aliqua dicuntur unum 
per convenientiam in persona, sic, simpliciter loquendo, 
unitas illa, quae est in Christo, unitas est super omnes 
unitates suprema. Et hoec quadruplici ex causa, videlicet 
propter illius personae simplicitatem , propter unibilium 
dignitatem, propter unitorum inseparabilitatem et propter 
unionis singularitatem. ^ Propter personae simplicitatem, 
quia unio est in persona Verbi, quae quidem est simpli- 
cissima. Propter unibilium dignitatem, quia tam natura 
assumens, quam assumpta, inter cetera quae sunt, habet 
excellentiam. Propter inseparabilitatem, quia tanto vin- 
culo fortificata est illarum naturarum unio, ut nunquam 
fiat, nec possit fieri separatio, natura enim illa inter cete- 
ras naturas adhaesit aeterno Verbo, quo portatur et su- 
stentatur omne, quod est sub Deo (Hebr. 1, 3). Propter 
singularitatem, quia nunquam ulla unio fuit huie unioni 
similis, haec enim fuit excellentissimae dignationis; et ideo 
nomen dignitatis et dignationis sibi appropriat, ut dicatur 
unitas dignativa." 3. dist. 6. a. 2. q. 3. 

16 Divinam naturam humanae uniri in unitatem per- 
sonae non est aliud, quam divinam personam, quae ab 
aeterno fuit hypostasis respectu divinae naturae, esse hy- 
postasim respectu humanae naturae in tempore. lloc au- 
tem non dicit aliquam imporfectionem, sed potius digni- 
tatem et nobilitatem. Sicut enim, cum Deus ab aeterno 
sit bonus, in nullo fit derogatio bonitatis suae, dum est 
causa bonitatis creatae in tempore, quamvis bonitas creata 
longe sit inferior bonitate increata; sic cum persona Filii 
Dei sit hypostasis intellectualis et spiritualis, et increata 
ab aeterno, in nullo derogat ei, si git hypostasis rationalis 
naturae creatae in tempore. Et quemadmodum Deus de 
non creante fit creans in actu absque sui aliqua mutatione, 


256 


vel innovatione, sed solum facta immutatione ex parte 
naturae creatae; sic persona Filii Dei, quae non erat hy- 
postasis humanae naturae in actu, habet ejus esse hypo- 
stasis absque aliqua sui mutatione, vel innovatione, sola 
facta mutatione ex parte naturae assumptae. Et quem- 
admodum Deus, qui est in creatura per essentiam, prae- 
sentiam et potentiam, in nullo dependet ab ipsa, sed po- 
tius dependet ab ipso creatura, tanquam a causa conser- 
vante et sustentante; sic Deus, cum est in creatura ratio- 
nali per unionem, non dependet ex ipsa, sed potius e con- 
verso rationalis creatura dependet ex hypostasi divina, et 
habet sustentificari in illa, sicut natura sustentatur in per- 
sona.^ 3. dist. 1. a. 1. q. 1. 

' 3. dist. 19. a. 2. q. 2. Vide inferius ad cap. VIII. 

1 Dicere est idem quod loqui, loqui autem est du- 
pliciter, vel ad se, id est apud se, vel ad alterum. Loqui 
ad se nihil aliud est, quam aliquid mente concipere. Mens 
autem concipit intelligendo, et intelligendo aliud, concipit 
simile alii; intelligendo se, concipit simile sibi, quia intel- 
ligentia assimilatur intellecto. Mens igitur dicendo so, 
apud se concipit per omnia simile sibi, et hoc est verbum 
conceptum. Loqui autem, sive dicere ad alterum, est con- 
ceptum mentis exprimere, et huic dicere respondet verbum 
prolatum. Dicendum ergo, quod sicut in nobis dupliciter 
accipitur dicere, ita in Deo. Nam dicere Dei apud se vel 
ad se, hoc est intelligendo concipere, et hoc est generare 
prolem similem: et huic dicere respondet verbum natum, 
id est verbum aeternum. Alio modo dicere est exterius 
se exprimere; et sic idem est dicere, quod se per ecrea- 
turam declarare: et huic dicere respondet verbum creatum 
et verbum temporale." 41. dist. 27. p. 2. a. 1. q. 1. 

1* ,Mumana natura in Christo potest dici nata, non 
tamen potest dici filia, quia filiatio proprie respicit perso- 
nam. Et quia in Christo est pluralitas naturarum et uni- 
tas personae; ideo possunt dici plures generationes, quam- 
vis non possint dici plures filiationes." 3, dist. 8. a. 2. 
q. 2 ad t. 

?' ,Penes utramque nativitatem Christus est Filius na- 
turalis. Et ratio hujus est, quia utraque nativitas con- 
sistit in productione similis ex simili secundum similitudi- 
nem et convenientiam in natura. Unde secundum nativi- 
tatem aeternam generatur similis Patri, secundum nativi- 
tatem temporalem generatur similis Matri; ideo utraque 
nativitas est naturalis, et ratione utriusque nativitatis 
Christus naturalis filius debet dici.^ 3. dist. 8. a. 2. q. 3. 

^! ,Persona Verbi ad incarnationem inter ceteras per- 
sonas fuit magis idonea, sive loquamur de ipsá incarna- 
tione in se, sive prout ordinata est ad humani generis 
redemptionem. Si enim loquamur de ipsa incarnatione 
in se, magis congruum fuit personam Filii incarnari, et 
in quantum est imago, et in quantum est Verbum, et in 
quantum est Filius. In quantum est imago, quia homo 
assumptibilis erat ratione dignitatis imaginis; et quia filius 
est imago patris, ideo magis conveniens erat Filii personam 
assumere carnem.  hursus, quia Filius Dei Verbum est 
Patris, sic procedit ab ipso, ut Pater se manifestet per 
ipsum; et ideo, sicut ad intentionis manifestationem ver- 
bum intellectuale copulatur voci sensibili, sic ad divini- 
tatis revelationem Verbum Patris congruum fuit uniri 
carni. Postremo, quia Filius est semel genitus ab aeterno, 


Pans IV, 2. 


et sic congruebat eum carnem assumere, ut esset de ge- 
nere hominum, et ita hominis filium; ideo decebat ipsum 
magis incarnari, quam Patrem et Spiritum sanctum. Et 
hoc est, quod dicit Augustinus (de fide ad Petr. c. 1), et 
Magister in litera, quod Dei Filius non quaesivit nisi ma- 
trem in terris, quia jam habebat Patrem in caelis. Magis 
ergo decens fuit Filium incarnari, quam aliam personam, 
si loquamur de ipsa incarnatione secundum se. Fuit etiam 
magis congruum, si loquamur de ipsa incarnatione secun- 
dum comparationem ad generis humani redemptionem: et 
hoc apparet, si consideremus hominis lapsum, et reparandi 
modum, et reparationis fructum. Si consideremus hominis 
lapsum, videbimus quod lapsus fuit appetendo falsam Dei 
similitudinem et aequalitatem: et quia Filio primo alttri- 
buitur aequalitas; hine estí, quod quasi ex ipso sumpsit 
homo lapsus occasionem; et ideo inde sumere debuit re- 
parationem. Et hoe dicit Bernardus explanans illud Jonac 
(1, 12): Propter me orta. est haec tempestas; tollite me, et 
mittite in mare. Aut certe in hoc quod homo praesumpse- 
rat Dei similitudinem, directe contra Filium peccavit; et 
ideo Filio magis competebat vindicta et indulgentia. Et 
hoc est, quod dieit Anselmus (Cur Deus homo lib. 2. c. 9. 
et |. 1. c. 7); Homo, pro quo erat moriturus, et dia- 
bolus, quem erat expugnaturus, ambo falsam Dei similitu- 
dinem praesumpserant; unde specialius adversus Filium 
peccaverunt. Illi itaque, cui specialiter fit injuria, con- 
venientius attribuitur eulpae vindicta et indulgentia. Rur- 
sus, si consideremus modum reparationis, magis competit 
Filio. Reparati enim sumus per mediatoris obedientiam 
et supplicationem; et quia magis competit filium supplicare 
patri et obedire; hinc est, quod magis competit personae 
Filii inearnari, quam alii. Unde Anselmus ibid.: Con- 
venientius sonat filium supplicare patri, quam aliam 
personam. Postremo, si consideremus reparationis fru- 
ctum, vel effectum, magis competebat Filio incarnari, quia 
incarnatio ad hoc ordinatur, ut simus Fili Dei. Si 
ergo posterius per illud habet reduci, quod est prius 
in eodem genere, congruum fuit, ut Fili Dei effice- 
remur per eum, qui est Filius naturalis: Unde Augusti- 
nus (8. de Trinitate c. 3): Ut homo ex Deo nascere- 
tur, primo ex ipsis natus est Deus. Oportuit enim, ut 
per eum efficeremur filii adoptivi, qui est filius naturalis." 
9. dist. 1. a. 2. q. 3. 

? Secundum catholicam veritatem absque dubio ne- 
cesse est concedere hominem esse Deum, et Deum homi- 
nem, pro eo quod duae naturae ibi unitae sunt in unam 
personam: quae autem in uno supposito uniuntur, neces- 
sario de se invicem praedicantur, si accipiantur concrete, 
propter illam maximam, qua dicitur: Quaecumque uni, et 
eidem sunt eadem, inter se sunt eadem; per quam etiam 
fundari debet virtus syllogismi expositorii, quod probat 
Philosophus (Ub. 1. priorum tract. 3. cap. 10), ea scili- 
cet, quae dicuntur de uno et eodem, praedicari de se 
invicem. Si ergo unus est Christus, qui est Deus et 
homo, necessario oportet concedere Deum esse hominem, 
et hominem esse Deum. Et hoc quidem attestantur 
Sanetorum auctoritates, et communiter fatentur doctores 
theologi." 3. dist. 7. a. 1. q. 1. 

5 ,Hicut in beatissima Trinitate distinctae sunt por- 
sonae ad invicem, et earum proprietates; sic in Christo 


PARS IV, 3. 


naturae sunt distinctae ad invicem, et earum proprietates, 
quamvis conveniant in supposito: et ideo proprietas unius 
naturae non debet praedicari de altera natura in abstra- 
ctione considerata, ne ex hoe intelligatur, quod divina 
natura et humana sint una essentia. Quod enim prae- 
dicatur de altero in abstractione, non intelligitur convenire 
ei solum ratione suppositi, verum etiam ratione formae." 
3. dist. 8. a. 1. q. 1. — ,Quod convenit Christo secundum 
humanam naturam, etiam secundum divinam simpliciter et 


25'l 


etiam dicitur: Christus est mortalis; Christus est immor- 
talis. Quamvis autem aliquid conveniat Christo secundum 
naturam assumptam, quod non convenit ei secundum di- 
vinam, non potest tamen ab ea simpliciter removeri, quia 
plus tollit negatio, quam ponat affirmatio. Et ideo affir- 
mativae concedendae sunt tamquam verae, negativae vero 
negandae sunt tamquam falsae, nisi proponantur, vel in- 
telligantur eum addita determinatione. Unde haee est 
vera: Christus non est mortuus secundum deitatem; haec 


vere potest ei attribui. Unde vere dicitur: Christus est 
Creator omnium; Christus natus est de Virgine. Vere 


autem simpliciter prolata: Christus non est mortuus, falsa 
est." 3. dist. 21. dub. 3. 


CAPUT III. 


De incarnatione, quantum ad modum. 


(Modus Incarnationis opponitur modo, quo lapsus est homo. — Incarnatio appropriastur Spiritui sanoto: — fieri debuit per oon- 
cursum irium de iriplioi hierarchia: — in instanti: — per virtutem summi operatoris. — Virgo Maria Mater fuit completissimo modo.) 


De modo incarnationis hoc tenendum est, quod, Angelo nuntiante Virgini myste- 
rium incarnationis perficiendum in ipsa (J,wc. 1, 26 seqq.), Virgo credidit, appetit et 
consensit; Spiritus sanctus in eam supervenit ad sanctificandum et" fecundandum, cujus 2,4! 
virtute Virgo concepit Dei Filium (D, quem virgo peperit, et post partum virgo per- 
mansit(II) Concepit autem non solum carnem, verum etiam carnem animatam et Verbo 
unitam (III), nulli peccato obnoxiam, sed omnino sanctam et immaculatam, ratione cujus 
mater Dei dicitur et est dulcissima Virgo Maria. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia incarnatio est opus; iei a 
manans à primo principio, in quantum est reparativum modo congruentissimo ", modo» —— 
communissimo ?. et modo completissimo. 


b) Pro dul- 
cissima 
Virgo Maria 


Decet enim ejus sapientiam operari congrue, si e mic 


rius. 


decet ejus largitatem operari? communiter, et virtutem operari perfecte. Quoniam ergo o come. 
nieniissimo 

incarnatio? est a primo principio reparante modo congruentissimo, et congruus modus" 
) e) Decet ejus 

uM. 

(I) Praecipui haeretici primi et secundi saeculi, nempe Ebionitae et Cerinthiani saec. I, et Carpo- p mearnatio 


. . . "P . . . . . . e . . . ABDBDFG 
cratiani sive Gnostiei et Helcesitae saec. IT, effutierunt Christum purum hominem fuisse a Beatissima Virgine jp ctea. Arg. 


et a S. Josepho genitum. Contra eos integrum opponitur Evangelium Joannis, et potissimum primum caput, ^'* ^** 
ad eos enim refellendos sacram historiam ipse conscripsit. llis accessit Nestorius, qui ex suo principio mater- 
nitatis divinae dignitatem Beatae Mariae auferre sacrilega lingua ausus est. Igitur contra ipsum Conc. Con- 
stantin. II, Collat. VIII. Anath. VI: ,Beata Virgo proprie et veraciter Dei Genitrix est." 

(II) Virginitatem intemeratam ipsius Deiparae profana lingua impetere ausi sunt saec. IV Antidiri- 
comariani, ducibus Joviniano et Helvidio, quorum primus ipsi Beatae Virgini hanc praerogativam in partu, 
secundus post partum denegavit. Hane haeresim acriter perstrinxit S. ITieronymus, et in IHispaniis saec. VII 
reviviscentem S. Ildephonsus Toletanus. Adversus hos impios adsertores, praeterquam in omnibus fidei pro- 
fessionibus Christus natus ex Maria Virgine praedicetur, in Concil. Lateran. an. 649 sub S. Martino I de- 
finitum fuit: ,Si quis, secundum sanctos Patres, non confitetur proprie et secundum veritatem Dei Genitricem, 
sanctam semperque Virginem immaculatam, Mariam, utpote ipsum Deum Verbum specialiter et veraciter, 
qui a Deo Patre ante omnia saecula natus est, in ultimis saeculorum absque semine concepisse ex Spiritu 
sancto, et incorruptibiliter eam genuisse, indissolubili permanente et post partum ejusdem virginitate, con- 
demnatus sit." 

(III) Origenes autumavit animam Christi incarnationi praeextitisse, unionemque hypostaticam pro- 
meruisse. Hane haeresim anathemate perculsit Cone. Constantinop. II Oecum. V, can. II definiendo: ,8i 
quis dicit, aut sentit, animam Domini praeextitisse, unitamque Dei Verbo ante incarnationem et nativitatem 


ex Virgine; anathema sit." 
8. Bonaventurae Breviloq. 33 


258 PARS IV , 3. 


est, quod medicina ex opposito respondeat morbo, et reparatio lapsui, et remedium no- 
s rreumento: cum? genus humanum lapsum fuerit per diabolicam suggestionem, et per 


om. ed. 1484. 
"s»xratconsensum mulieris deceptae, et per" generationem concupiscentialem transfundentem 


et ed. Ve 


eb 14M. originale in prolem; oportuit, quod e contrario hic? esset angelus bonus, suadens bonum, 


i) Hic om. 


«re 66 Virgo credens et consentiens in bonum suasum, et caritas Spiritus sancti? sanctificans 
14.7 et fecundans ad conceptum immaculatum, ut sic contraria contrariis curarentur. Ac per 
5 cwP-hoc sicut mulier per diabolum decepta, et per virum concupiscibiliter " cognita et cor- 
sve. ^ rupta, transfudit in omnes culpam, morbum et mortem; sic mulier per angelum erudita, 
et per Spiritum sanctum sanctificata et fecundata , absque omni corruptione tam mentis, 
quam corporis, prolem generaret, quae omnibus ad ipsam venientibus daret gratiam, 
sanitatem et vitam. 
aieo ed. Rursus, quia incarnatio est a primo principio reparante modo communissimo ?, 
7" — pam per Verbum incarnatum reparatur lapsus hominum et angelorum, utpote caelestium 
et terrestrium ^, et hominum lapsus reparatur secundum utrumque sexum; ut medica- 
mentum sit commune omnibus, decentissimum fuit, quod ad incarnationis mysterium 
fieret concursus angeli, mulieris et viri; angeli, ut denuntiantis; mulieris Virginis, ut- 
concipientis *; viri vero, ut conceptae prolis; ut sic angelus Gabriel esset nuntius Patris 
aeterni, Virgo immaculata esset templum Spiritus sancti, proles concepta esset ipsa per- 
sona Verbi; ac per hoc in communi reparatione omnium communis fieret concursus 
trium de triplici hierarchia, scilicet. divina, angelica et humana, ad insinuandum non 
solum Trinitatem Dei, verum etiam generalitatem beneficii, et liberahtatem reparatoris 
summi. Et quoniam liberalitas Spiritui sancto appropriatur, et sanctificatio Virginis, in 
qua peracta fuit Verbi conceptio; hine est, quod, licet opus illud sit a tota Trinitate *, 
per appropriationem tamen dicitur Virgo concepisse de Spiritu sancto *. 
Postremo, quoniam est a primo principio reparante modo completissimo; hine est, 
quod in conceptione completio debita fuit in prole, fuit in conceptu, fuit et in virtute 
»Eto4conoipiente. Et" quia completio " debita debuit? esse in prole; hinc est, quod in in- 
«wu. " stanti conceptionis, non tantum fuit seminis decisio, verum etiam consolidatio, configu- 
LR ratio, vivificatio per animam, et deificatio " per deitatem unitam"; ut sic Virgo Dei 
i Filium vere coneciperet per unionem carnis ad deitatem, mediante spiritu rationali, per 
quem, tanquam per medium congruentiae, caro erat idonea ad unionem". Quia vero 
completio debita debuit esse in conceptu, cum ex quatuor modis tres modi producendi 
3,» hominem praecessissent: primus nec de viro, nec de muliere, sicut in" Adam: secundus 
de viro sine muliere, sicut in Eva: tertius de muliere et viro, sicut in omnibus con- 
,Q4«e eupiscibiliter natis; decuit? ad complementum universi quartum modum introduci, qui 
scilicet esset de muliere sine semine virili, per virtutem summi operatoris. Quia vero 
jm» eompletio debita" debuit esse in virtute; hinc est, quod in conceptione Fili Dei simul 


im. "* concurrit virtus innata", virtus infusa et virtus increata. Virtus innata materiam prae- 


omit. paravit, virtus infusa purificando segregavit', virtus increata subito perfecit", quod non 
"BP poterat a virtute creata nisi successive fieri". Et sie beatissima" Virgo Maria mater 
vera ons ftit completissimo modo, ipsum Dei Filium concipiendo absque viro, fecundante Spiritu 
»Pr «u.Sancto". Quia enim" in mente Virginis amor Spiritus sancti singulariter ardebat"; ideo 


t wmu-in carne ejus virtus Spiritus sancti miracula faciebat, gratià scilicet " partim excitante, 


PAnS IV, 3. 


259 


et partim adjuvante, et partim elevante naturam, juxta quod conceptus ille mirabilis 


exigebat ". 


Ap Carvur III. 


! ,Propterea quia beata Virgo illum concepit, qui non 
tantum dicendus est Christus propter unionem, sed etiam 
Deus verus propter aeternam generationem, Dei genitrix 
debet dici, ut ex ipso vocabulo honoretur, et impietatis 
error extinguatur, qui dicit Mariam concepisse purum ho- 
minem.". 3. dist. 4. a. 3. q. 3. 

? Spiritus sanctus superveniet in le, et virtus Altissimi 
obumbrabit tibi (Luc. 1, 35). Dicendum, quod per nomen 
Altissimi intelligitur Pater per appropriationem, Patri enim 
appropriatur potentia, et in persona Patris principaliter 
est auctoritas. Per virtutem autem intelligimus Filium, 
quia Christum dicimus Dei virtutem et Dei sapientiam (1. Cor. 
1, 24). Quoniam ergo sermo praecesserat de Spiritu sancto, 
subjungitur etiam de Patre et Filio; ut sicut illi tres 
mundum fabrieaverant, sic etiam intelligantur mundum 
reparasse opere indivisibili, et hoc per fabricam uteri vir- 
ginalis. Ratio autem, quare magis Patrem vocavit Altissi- 
mum, quam Patrem appellaret, est, ut ostendatur in opere 
incarnationis mira fuisse dignatio, in hoec quod nostram 
humilitatem suae celsitudini copulare voluit. "Virtus vero 
Altissimi Virginem potius dicitur obumbrare, quam illu- 
minare. Obumbratio enim visum adjuvat, et calorem re- 
frigerat, et in adventu Filii Dei Virgo Maria refrigerata 
fuit fomitis extinctione: fuit etiam ad Dei contuitum ad- 
juia per carnis conjunctionem cum Verbo, ut quae non 
poterat Deum sentire in se propter suae lucis immensita- 
tem, sentiret et cogitaret intra se per assumptam carnis 
humanitatem." 3. dist. 3. p. 1. dub. 2. 

* ,Humani generis redemptio non tantum faciebat ad 
reparationem lapsus humani, verum etiam ad reparationem 
ruinae angelicae." 3. dist. 2. dub. 4. Vide inferius ad caput 
quintum hujus partis. 

* ,Multipliei ratione congruentiae magis decebat, ut 
Christus carnem assumeret de sola muliere. Prima est 
ad servandam dignitatem matris, quae ob conceptionem 
Filii Dei non amisit privilegium virginitatis. Secunda est 
propter servandam honorificentiam Patris; Christus enim 
secundum generationem aeternam habebat Patrem, et cum 
iste plene sibi sufficeret in caelis, non venit in terris pa- 
trem quaerere, sed solum matrem, ne duobus patribus 
filius existens, neutrius esset filius plene, et sic injuria 
primo patri quodam modo fieret. Tertia est propter com- 
plendam perfectionem universitatis in modis educendi ho- 
minem in esse... Quarta ratio propter correspondentiam 
congruitatis lapsus et reparationis, ut sicut lapsus est fa- 
etus in utroque sexu, sed primo in muliere est inchoatus, 
et in viro consummatus, sic esset in reparatione, ut mulier 
eredendo et concipiendo inciperet diabolum superare in 
abscondito, et postea filius in manifesto eum vinceret in 
duello, scilicet in crucis patibulo.^ 3. dist. 12. a. 3. q. 2. 

$ Quoniam in Verbo assumente naturam humanam est 
praecipua dignitas in principiando, et virtus in agendo, 
et dominium in praesidendo; hine est, quod magis decuit 
sexum virilem, quam muliebrem assumi a Verbo increato, 


quia illi naturae assumptae debuerunt haec tria communi- 
eari excellenter.^ 3. dist. 12. a. 3. q. 1. 

$ ,Opus incarnationis manifestativum est divinae po- 
tentiae, sapientiae et bonitatis secundum diversas condi- 
tiones in ipso repertas. Contingit enim loqui de ipso 
quantum ad ipsa unibilia, e£ quantum ad unionis modum, 
et quantum ad unionis fructum. In comparatione ad uni- 
bilia, inter quae est infinita distantia, manifestatur divina 
potentia. In comparatione vero ad unionis modum con- 
gruentissimum, prout competebat ad humanum remedium, 
manifestatur Dei sapientia. In comparatione vero ad fru- 
ctum, sive effectum consequentem , quo se obtulit Deo et 
Patri in odorem suavitatis, manifestatur divina bonitas, 
misericordia et caritas. Et hoc est, quod dicit Damascenus 
(de fid. orth. lib. 3. c. 1). Monstratur simul in incarnatione 
bonitas, justitia et sapientia Dei. Bonitas quidem, quia 
non despexit proprii plasmatis infirmitatem, sed viscera ejus 
commota sunt, ipso cadente, et manum porrexit. Justitia, 
quoniam, homine victo, per illum et non alium fecit vin- 
cere tyrannum. Sapientia, quoniam invenit aporiam, id 
est vulneris difficilis curam, vel solutionem decentissimam. 
Quoniam ergo in incarnationis opere secundum considera- 
tiones diversas convenit invenire appropriata tribus per- 
sonis valde excellenter et praecipue; hine est, quod con- 
ceptio, cum sit opus trium personarum, appropriari potest 
tribus personis, secundum diversas considerationes, sicut 
ostendunt rationes, quae prius inductae sunt. Soeriptura 
tamen magis appropriat Spiritui sancto, quam alicui trium 
personarum. Et hoe duplici ratione, videlicet propter 
erroris exclusionem, et propter veritatis manifestationem. 
Propter erroris exelusionem; quia in conceptione humana 
consuevit se immiscere foeditatis concupiscentia, ace per 
hoe originalis culpa. Ne illud ergo dicatur fuisse in con- 
ceptione Christi, dicitur conceptus fuisse de Spiritu sancto; 
ad exeludendum enim carnalem commixtionem, dicitur 
conceptus fuisse de Spiritu: ad excludendum vero con- 
cupiscentiae foeditatem, dicitur non solum conceptus fuisse 
de Spiritu, sed de Spiritu sancto. Alia vero ratio propter 
veritatis manifestationem. Illüd enim, quod maxime prae- 
paravit Virginem ad Filii Dei conceptionem, fuit amor 
divinus. Unde quemadmodum mulier concipit per viri 
dilectionem, vel delectationem, et ipsius adhaesionem, quae 
est cum desiderio et amore virtutis generativae; sic beata 
Virgo propter amoris singularitatem, singulariter concepit 
Deum ex Deo; et ideo concepisse dicitur de Spiritu sancto. 
Et hanc rationem assignat Hugo de sancto Victore in quo- 
dam suo libro, ubi sie dicit: Concepit Virgo Maria de 
Spiritu saneto, non quod de Spiritus sancti substantia 
semen partus acceperit, sed quia per amorem et operatio- 
nem Spiritus saneti, ex carne Virginis divino partui sub- 
stantiam ministravit. Nam quia Dei amor singulariter in 
corde Virginis ardebat, ideo in carne ejus mirabilia facie- 
bat; cujus dilectio, quia in corde non suscepit socium, 
operatio in carne illius non habet exemplum. Et sic patet, 

83 * 


260 


quod propter erroris exclusionem, et veritatis manifesta- 
tionem inecarnatio Fili Dei potissime appropriari debet 
Spiritui sancto. Et. propter has rationes duas frequenter 
in Scriptura fit appropriatio." 3. dést. 4. a. 1. q. 1. 

' Christus, eum sit Filius unigenitus Dei Patris, non 
recipitur quod sit Filius Trinitatis simpliciter, propter hoc 
quod talis locutio appropinquat errori Sabellii, qui posuit 
proprietatem Patris cuilibet trium personarum convenienter 
posse attribui. Non recipitur etiam, quod sit Filius totius 
Trinitatis per creationem, quia talis locutio appropinquat 
errori Árii, qui posuit Christum esse puram creaturam. 
Non recipitur etiam, quod sit Filius totius Trinitatis per 
gratiom, quia talis locutio appropinquat errori Nestorii, 
qui posuit in Christo duas naturas et duas personas, di- 
vinam scilicet et humanam, et quantum ad humanam per- 
sonam dixit Christum Filium Dei per gratiam. Ergo 
sermo praedictus omnino errori impietatis appropinquat; 
et ideo respuitur ab his, qui periti sunt in sacra Scriptura." 
3. dist. 4. a. 1. q. 3. — ,Redemptionis opus dupliciter 
potest alicui attribui, aut sicut principali auctori, aut sicut 
exequenti. Et utroque modo competit Christo, Christo, 
inquam, Deo competit sicut auctori, Christo vero homini 
competit sicut exequenti. Cum ergo dicitur aliquis redem- 
ptor, hoe dupliciter potest dici, aut ab auctoritate redem- 
püonis, aut ab auctoritate simul et executione. Si ab 
auctoritate, sic non tantum competit Filio, immo etiam 
Patri et Spiritui sancto, pro eo quod indivisa sunt opera 
Trinitatis. Si autem ab executione, sic respicit humani- 
tatem, quae assumpta est a solo Verbo, et hoc modo com- 
petit soli Filio: et hoc est quod Magister dieit: Redemptor 
aliquando Pater et Spiritus sanctus dicitur; sed hoc pro- 
pter usum potestatis, non propter exhibitionem humilitatis. 
Nam seeundum usum potestatis simul et obedientiae Filius 
proprie Redemptor dieitur. Et post concludit: Est ergo 
Redemptor in quantum Deus potestatis usu, in quantum 
homo humilitatis effectu. Ex his patet, qualiter esse Re- 
demptorem convenit Filio, et secundum quam naturam; 
quodam enim modo convenit ei secundum humanam na- 
turam, quodam modo secundum divinam. Et primo modo 
competit soli Filio, secundo modo competit l'ilio una cum 
Patre et Spiritu sancto." 3. dist. 19. a. 2. q. 1. 

5 ,Licet Christus sit conceptus de Spiritu sancto, non 
tamen est admittendum, quod Christus possit dici Filius 
Spiritus sancti, propter vitandum errorem tam circa gene- 
rationem temporalem, quam aeternam.^ — ,Absque dubio 
ista locutio non admittitur, nec est admittenda, propter 
vitandum errorem, tum cirea generationem temporalem, 
tum cirea generationem aeternam. Ad vitandum errorem 
circa generationem temporalem; quia, cum secundum illam 
dicitur Christus conceptus de Virgine et Spiritu sancto, 
si diceretur Spiritus sanctus ejus Pater, sicut Virgo ejus 
Mater, jam videretur ex hoc Christus natus esse de Maria 
et Spiritu sancto, sicut nascitur proles de muliere et viro. 
Quod si hoc falsum est, quia proles partem accipit a patre, 
el partem a matre accipit, in qua assimilatur patri et 
matri in eadem forma et natura, et hoc non ost reperire 
in Christo, quantum ad ejus conceptionem, imo soli matri 
assimilatur in natura assumpta; ideo non debet admitti 
Christum esse Filium Spiritus sancti, sed solius Virginis 
matris, ad manifestandam et servandam veritatem et pro- 


PAnS IV, 3. 


prietatem temporalis generationis. Sumitur etiam ratio ex 
parte generationis aeternae, quare catholici talem sermo- 
nem non admittant, ne scilicet confusio fiat aeternarum 
relationum et proprietatum. Unde cum proprium sit per- 
sonae Patris generare respectu personae Filii, nullatenus 
admittitur Christum esse Filium Spiritus sancti, in quo 
Christo non est alia persona, vel hypostasis, quam illa, 
quam Pater ab aeterno genuit: ideo propter vitandos er- 
rores tam circa generationem temporalem, quam circa 
aeternam, non recipiunt Theologi praedictam locutionem." 
3. dist. 4. a. 1. q. 2. 

? ,Anima Christi non fuit assumpta a Verbo, mediante 
habitu gratuito se habente ut causa cooperans, licet con- 
gruum fuerit habitum gratuitum adesse." — ,Dicendum, 
quod, cum quaeritur, utrum anima uniatur ipsi Verbo 
mediante aliquo habitu gratuito, hoc dupliciter potest in- 
telligi, aut quod ille habitus in illa unione teneat ratio- 
nem congruentiae, vel rationem causae. Si ita, quod te- 
neat rationem congruentiae, sic concedi potest, quod anima 
unitur ipsi verbo mediante habitu gratuito, quia non 
decet ipsam verbo uniri, nisi assimiletur habitu perfectae 
deiformitatis. Unde anima Christi non tantum fuit grata 
in instanti unionis, sed etiam glorificata super omnes ani- 
mas beatas, quia non decet animam Dei carere deiformi- 
tate. Si autem unio illa intelligatur fieri mediante habitu 
gratuito, ita quod ille habitus respectu unionis teneat ra- 
tionem causae, sic veritatem non habet. Quoniam illa 
unio, quae est per habitum infusum, sicut est unio amoris 
et cognitionis, convenienter respicit tres personas; unio 
autem ista respicit unam solam. Rursus, unio illa facit 
hominem conformem esse Deo et ad Deum, quia gratia 
est influentia a Deo exiens, et ad Deum reducens. Sed 
haec unio facit hominem esse Deum, et ideo nullus habi- 
tus creatus potest hoc efficere; nec per collationem ali- 
eujus boni ereati fit, ut homo sit Deus, sed per hoe quod 
ipsa persona verbi seipsam facit humanae naturae hypo- 
Síasim et suppositum; hoe autem non facit secundum mu- 
tationem factam in se, sed secundum mutationem factam 
in natura assumpta. Illa autem mutatio in natura as- 
sumpta fuit in ipsius naturae formatione, ita quod careret 
personali distinctione in genere proprio, et inniteretur 
personae divinae. Sed quia hoe totum Deus gratuita boni- 
tate facit, ideo maxima gratia dicitur esse in unione di- 
vinae naturae ad humanam, non quod illa unio perficiatur, 
vel compleatur per aliquam influentiam creatam, sed quia 
fit per gratuitam Dei bonitatem, simul coéxistente influen- 
tia doni gratuiti ad congruitatem, non ad causalitatem. 
Unde rationes, quae ostendunt, quod non fiat unio illa 
mediante aliquo habitu gratuito, sunt concedendae, quo- 
niam ea via procedunt, secundum quod dicitur aliquid 
fieri per habitum gratuitum cooperantem per modum cau- 
Sae, sicut homo justificatur mediante gratia informante, 
et meretur mediante caritate movente et regulante." 
3. dist. 2. a. 3. q. 2. 

19 ,Etsi similior fuit anima Christi Deo ceteris crea- 
turis, tamen improportionabiliter distat a Deo. Quoniam 
Deus, eum sit summe potens in se, per se et ex se, non 
potest deficere, nec habere potentiam deficiendi, nec quan- 
tum ad ordinationem, nee quantum ad radicem. Sed 
anima Christi est creata sicut animae aliae, et ex hoc 


PARS IV, 3. 


ipso per naturam suam est vertibilis et defectibilis, et 
potentiam habet deficiendi: sed quod non deficiat, hoe 
habet beneficio ejus, qui longe distabat ab omni defectu." 
3. dist. 12. a. 2. q. 2 ad 4. — Christus ,non esset Deus, 
nisi corpus ejus et anima assumeretur a Verbo; nec anima 
esset idonea, ut assumeretur a Verbo, nisi esset deiformis 
et Deo assimilata perfecte per gratiam." 3. dist. 13. «a. 1. 
q. 1 ad 3. 

1! Verbum non est unitum animae humanae mediante 
Spiritu saneto, tanquam vinculo talis unionis, licet Spiritus 
sanctus effective concurrerit ad talem unionem." — ,Di- 
cendum, quod, cum quaeritur, utrum persona Verbi habeat 
uniri humanae naturae mediante Spiritu sancto, hoc dupli- 
citer potest intelligi. Aut ita quod illa unio fiat mediante 
Spiritu sancto sicut vinculo interveniente; aut ita quod 
fiat sicut principio efficiente. Si primo modo intelligatur, 
sic non habet veritatem, pro eo quod persona Verbi per 
se unitur humanae naturae, non persona aliqua mediante. 
Nequaquam enim persona Spiritus sancii intercedit media 
inter personam Verbi et naturam assumptam. Si autem 
unio illa intelligatur fieri mediante Spiritu sancto, sicut 
principio efficiente per modum cujusdam subauctoritatis 
et appropriationis, sic veritatem habet; incarnatio enim 
Verbi fuit a Patre et a Filio mediante Spiritu sancto. Sed 
hoec modo non est hic quaestio, sed illa erit suo loco, cum 
quaeritur, utrum incarnationis opus appropriari debeat 
Spiritui sancto. Nunc autem est quaestio, utrum unio 
Verbi fiat mediante Spiritu sancto sicut vinculo inter- 
veniente. Ad hanc quaestionem respondendum est, quod 
hoc falsum est et non intelligibile, sicut ostendunt rationes 
ad hoe inductae." 3. dist. 2. a. 3. q. 3. 

1? , Cum quaeritur, uíérum caro assumpta fuerit a Verbo 
mediante spiritu humano, hoc dupliciter potest intelligi, 
secundum quod ad conjunctionem aliquorum potest con- 
eurrere medium seeundum duplicem rationem. Est enim 
medium colligantiae, et est medium congruentiae. Medium 
coligantiae est, per quod extrema ligantur ad invicem, 
Sicut duo corpora ad invicem junguntur interveniente glu- 
tino. Medium eongruentiae dicitur, ratione cujus con- 
gruum est aliqua duo extrema perduci ad aliquam unio- 
nem; sicut mulier nobilis mediante nobilitate congruen- 
tiam habet, ut sit sponsa regis; cum tamen rex sibi uni- 
tur, magis unitur sicut conjugi, quam sieut nobili Si 
ergo intelligitur de medio ecolligantiae; tunc quaeritur, 
utrum Verbum unitur carni mediante Spiritu creato. Re- 
spondendum est, quod pro eo quod immediate et inse- 
parabiliter Verbum unitur tam carni, quam animae; ideo 
non cadit ibi anima medium quasi glutinum, vel vinculum 
inter corpus et Deum. 3 Si autem intelligitur de medio 
congruentiae, sic absque dubio concedendum est, quod 
caro unitur Christi Verbo mediante spiritu creato. Non 
enim erat congruum, quod Dei Verbum, quod est vita, 
acciperet corpus, nisi vivificatum; nec congruebat eum, 
qui est spiritus immortalis, uniri corpori, nisi vivificato 
spiritu immortali, unde illud corpus esset idoneum ad in- 
corruptionem." 3. dist. 2. a. 3. q. 1. 

13 Absque dubio, cum Virgo Maria sit Mater Christi, 
et vere ipsum concepisse dicatur, vere cooperata fuit 
Spiritui sancto in Filii sui conceptione. Et hoec commu- 
niter ot generaliter tenent doctores Theologiae. De modo 


261 


autem ecooperandi diversi sentiunt diversa. Quidam enim 
dicere voluerunt, quod Virgo Maria solum cooperata fuit 
ministrando principium materiale. Alii vero quod coope- 
rata fuit in ultimae formae inductione, et in materiae 
praeparatione, quamvis non in tota operatione. Alii vero 
tenent medium inter utrumque ... Et quoniam prima 
opinio parum dicit, et secunda multum excedit, suis obli- 
quitatibus dirigunt nos in veritatis viam. Et propterea 
melius sentire videntur, qui dicunt medium, videlicet quod 
beata Virgo habuit virtutem sibi divinitus datam, per quam 
administraret materiam illi conceptui, materiam, inquam, 
quae non solum habuit rationem materiae, sive potentiae 
passivae, sed etiam sufficientiam et virtutem ad prolis 
productionem. Illa tamen virtus per se non poterat pro- 
dire ad perfectum actum, nisi per successionem in tempore. 
Sed quoniam non decebat carnem Christi formari sueces- 
sive, sicut in praecedentibus ostensum est; ideo Spiritus 
sanctus sua infinita virtute perduxit illam materiam ad 
acetum completum: et per hoe in nullo Virgini derogatur, 
si Deus sua virtute acceleravit, quod in aliis mulieribus 
suecessive perducit ad esse. Non enim fuit minor potentia 
in Virgine, quam in alia muliere, imo multo major, quia 
potentiam naturalem et supernaturalem habuit, qua sub- 
ministrare poterat materiam, et ipsa sola adeo sicut mulier 
viro commixta; unde tota substantia Christi fuit de matre 
sua. Et ideo si velimus sentire recte et loqui, veriori 
modo fuit Virgo Mater Christi, quam sit aliqua mater 
filii sui. Unde et per illam virtutem ipsum in ventre per 
novem menses confovit. Et sic patet, quod Virgo Maria 


. aliquo modo fuit in conceptione Filii cooperata, videlicet 


subministrando sufficientem materiam virtuti activae, quae 
tamen supra suum posse accelerata fuit, et ad comple- 
mentum perducta per virtutem infinitam. Et in hoc con- 
sonat sacra Scriptura, quae modo dicit Christum natum 
de Virgine, modo dicit factum.  Consonat etiam verbum 
Damasceni (7. 3. de fide orth. c. 2), qui dicit, quod virtutem 
habuit verbi susceptivam et generativam; generativnum, 
quia potuit seminarium corpori Christi ministrare per vir- 
tutem sibi collatam divino munere; susceptivam vero, quia 
solum Dei Verbum potuit carnem assumptam in instanti 
formare, quod quidem Verbum susceptum est a Virgine." 
3. dist. 4. a. 3. q. 1. 

1* Ratio hujus sumi potest ex parte Verbi assumentis, 
et ex par£e virtutis effieientis, et ex parte Virginis con- 
eipientis. Ex parte Verbi assumentis; quia non decebat 
Verbum assumere partem humanae naturae, et esse ho- 
minem seeundum quid, sed totam humanam naturam, et 
ita carnem et animam, maxime cum anima det carni con- 
gruentiam, ut uniatur cum divina natura. Et quoniam 
anima non est nata uniri nisi carni formatae et organi- 
zatae; ideo in primo instanti conceptionis necesse fuit cor- 
pus Christi ad perfectionis organizationem perduci. Ratio 
etiam est ex parte virtutis operantis; quia ibi virtus di- 
vina operabatur mirabiliter, hoc enim est miraculum 
miraculorum, quod femina concipiat Deum. Et ideo ad 
suae mirabilis potentiae ostensionem subito formavit illud 
corpus, quod natura non potest formare nisi successivo. 
Ratio vero nihilominus est ex parte Virginis concipientis, 
quae statim ut consensit, repleta fuit Spiritu sancto, et 
Mater Dei effecta, juxta illud, quod angelus annuntiabat. 


262 


Et quoniam mater Dei non esset, nisi Deus unitus esset 
carni, quam conceperat, et caro nec Deo, nec animae 
congrueret, nisi haberet membrorum distinctionem conve- 
nientem; hine est, quod ab instanti conceptionis corpus 
Christi debuit in membrorum distinctione perfectum esse." 
3. dist. 3. p. 2. a. 3. q. 2. 

15 Etsi ,corpus Christi ab instanti suae conceptionis 
subito formatum, et membrorum habuit distinctionem ;^ 
attamen, ,quantum ad quantitatem molis ad perfectionem de- 
ductum est per successionem temporis. Et ratio hujus est, 
quia perfectio quantitatis illius corporis fuit operatione na- 
turae, cujus est operari secundum successionem temporis. Si 
autem quaeratur, unde est quod Deus corpus illud ad per- 
fectionem voluit deduci mediante naturae operatione, dicen- 
dum quod hoc fecit Deus valde congrue. Hoc enim, quamvis 
alio modo facere posset, sic tamen fecit ad confirmandam 
fidei veritatem, et ad commendandam humilitatis virtutem, 
el ad conservandam universitatis legem. In hoc enim 
fidei veritas confirmatur, dum manifeste ostenditur per 
conversationem diutinam, et similem modum proficiendi 
in aetate, quod Christus non phantasticam, sed veram 
carnem assumpsit: et hoc quidem valde fuit opportunum, 
quia sine fidei veritate nullus est incarnationis fructus. 
Humilitatis etiam virtus in hoc commendatur, dum Dei 
Filius, qui est Rex regum et Dominus dominantium, factus 
est parvulus; et qui prius nullo indigebat, lacte materno, 
sieut alii parvuli pascebatur, pannis involvebatur, et alia 
plura gessit, quibus humilitatis utilitas commendatur: et 
hoe valde opportunum fuit, quia propter hoc potissime 
Deus descendit de caelo, ut superbiam exstirparet.  Uni- 
versitatis etiam lex et ordo conservatur, quia Deus uni- 
cuique naturae concessit propriam operationem, nec utitur 
miraculis, ubi natura per se sufficienter potest operari. 
Et quia natura in Christo satis sufficienter poterat corpus 
Christi ad perfectam quantitatem deducere, ita quod in 
nullo derogabatur ejus dignitati; ideo noluit Deus tempus 
antieipare, ut tamquam universitatis justus administrator, 
unumquodque juxta virtutem sibi competentem operari 
sineret. lt hoc quidem conveniebat, quia naturam nole- 
bat perimere, sed reparare. Et in hoc insinuatur, quod 
major potestas usum inferioris potestatis non debet absque 
causa privare." 3. dist. 3. p. 2. a. 3. q. 1. 

1$ ,Deeuit Virginem Deo virginitatem vovere triplici 
ratione. Prima est, ut oi esset. decentissimum habitaculum. 
Quia enim sapientia candor est lucis aeternae, et speculum 
sine macula, quod. nihil inquinatum incurrit (Sap. 7, 25. 26), 
decebat, ut ex matre incorrupta et re et voluntate firma 
conciperetur, perfecta autem incorruptio voluntatis in voto 
consistit virginitatis. Secunda ratio est, ut esset mulieri- 
bus totius virginitatis exemplum. Sicut enim Deus Pater 
Christum viris praeposuit in exemplum, sic ejus matrem 
in exemplum praeposuit mulieribus; et quoniam hoc est 
maxime imitandum et laudandum, scilicet votum virgini- 
tatis, ideo in illa esse dobuit. Tertia ratio est, quia debet 
in ea esse ommis nobilitatis et sanctitatis privilegium ; ab- 
sit enim, quod aliqua alia virgo beatam Mariam excellat: 
imo Altissimus, qui fundavit eam, omnis dignitatis privi- 
legio ipsam adornavit, ut sicut ipse eam prae ceteris ada- 
mavit, sic ipsa omnibus esset sanetior, et amabilior esset 
universis. Unde, cireumseripta maternitate Dei, adhuc 


PARS IV, 3. 


ipsa prae ceteris Sanctis debet amari et laudari; et ideo 
Spiritus sanctus, qui alis inspiravit virginitatis votum, ab 
ea non retinuit celatum. Non solum autem conveniens 
fuit ut voveret, sed etiam ut nuberet, ex triplici causa. 
Primo propter signationem, secundo propter infamiae vi- 
tationem, tertio propter divini consilii occultationem. 
Propter signationem, quia Ecclesia est spiritualis sponsa, 
et virgo et mater; et hoe signari debuit: et nulla alia ad 
hoe signandum idonea fuit nisi haec, quae simul fuit virgo 
et mater: et ideo ut perfecte signaret, debuit etiam de- 
sponsari. Secunda ratio est propter infamiae vitationem, 
quia, ut dicit Bernardus (n med. homil. 2. sup. Missus est), 
omnes credidissent, quod esset fornicaria, et non decebat 
hoc eredi de matre Dei, nec etiam de Christo, quod esset 
natus ex adulterio; tolerabilius autem fuit ad tempus 
credi, quod esset natus ex conjugio. Si enim virgo fuisset 
infamata, et filius ejus, tunc color excusationis Pharisaois 
esset relictus, et velamen ipsis mulieribus infamibus. Ter- 
tia ratio est propter consilii divini occultationem, ne ad- 
versario notum fieret consilium Dei. Hoc autem occul- 
tatum fuit adversario per hune modum, quia, sicut Ber- 
nardus (ibidem) dicit, non poterat latere diabolum, quod 
seirent homines, unde per homines scire non potuit, nec 
per se, quia a virgine procul repellebatur. Decens etiam 
fuit, ut tali homini nuberet, triplici ex causa, scilicet 
ratione generis et ratione fidelitatis et ratione paupertatis. 
Ratione generis, quia erat de tribu Juda, et de semine 
David, et propinquus beatae Virginis: et per ipsum de- 
scripta est genealogia Christi, quae non debet per feminas 
describi, sicut Hieronymus super Matthaeum dicit. Se- 
cunda ratio est, quia fuit vir castus et Justus, sicut dicit 
Evangelium; et ut esset virgini in solatium et in testimo- 
nium eunti in Aegyptum, datus est ei a Deo in virum. 
Tertia ratio est propter paupertatem, quia Christus super 
omnia venit confundere superbiam, non voluit vocari filius 
regis, sed magis filius fabri. In quo ostenditur Christi 
humilitas, et etiam ipsius Virginis gloriosae; et confusa 
esí mundanorum superbia." 4. dist. 30. a. 1. q. 2. 

!' , Maria merito condigni non potuit mereri concipere 
Christum, licet merito congrui et ex dignitate meruerit." 
— j,Dicendum, quod est loqui de merito secundum tripli- 
cem gradum et differentiam. Est enim meritum congrui, 
in quo peccator dicitur gratiam sibi mereri, eum ad gra- 
tiam se disponit. Et est meritum digni, quo scilicet vir 
justus orat pro alio et meretur exaudiri. Et est meritum 
condigni, quo quis ex tanta caritate meretur tantam glo- 
riam. Dieo ergo, quod beata Virgo Maria concipere Fi- 
lium Dei ante annuntiationem meruit merito congrui, quo- 
niam prae nimia sua puritate, humilitate et benignitate 
idonea erat, ut efficeretur Dei Mater. Post annuntiationem 
vero, postquam consensit, et Spiritus sanctus in copiosi- 
tate gratiae in eam descendit, non solum habuit congrui- 
talem, sed et dignitatem; et ex tunc meruit non solum 
merito congruitatis, sed dignitatis obumbrari et imprae- 
gnari virtute Altissimi. Sed merito condigni non potuit 
mereri concipere Filium Dei, pro eo quod hoc excedit 
omne meritum, et etiam quia erat ipsius meriti gloriosae 
Virginis fundamentum. Sive enim dicamus Deum fieri 
hominem, sive dicamus mulierem fieri Matrem Dei, utrum- 
que est supra statum, qui debetur creaturae; et ideo tam 


PARS IV, 4. 


hoc, quam illud fuit benignitatis et gratiae. Et propterea, 
sieut dixi, quod gratiam primam potest mereri justus 
peeeatori merito dignitatis, non tantum merito congrui, 
licet justus non possit ipsam primam gratiam mereri pec- 
catori merito condigni, ne gratia perdat rationem gratiae; 
sie potest concedi, quod beata Virgo non tantum merito 
congrui, sed merito dignitatis meruit conceptionem Filii 
Dei, quia per copiosam gratiam Spiritus saneti ad con- 
ceptionem illam non solum congrua, sed et digna fuit, 
quamvis eamdem conceptionem Verbi divini numquam me- 
ruerit merito condigni, ne tantum beneficium incarnationis 
Filii Dei perderet rationem gratiae, benignitatis et miseri- 
cordiae." 3. dist. 4. a. 2. q. 2. 

18 ,Cooperatio gloriosae Virginis ad conceptionem non 
fuit simpliciter naturalis, sed multum habuit supernaturali- 
tatis.^ —  ,Generativa potentia in Virgine fuit excitata 
a Spiritu sancto, et fuit supra posse suum elevata. Ex- 
citata fuit, ut posset praeparare materiam conceptui, se- 
eundum quod competit sexui muliebri; sed supra naturam 
fuit elevata, dum data est ei potentia praeparandi mate- 
riam, seeundum quod tam nobili et tam perfectae con- 


263 


ceptioni competebat. Et ideo Virgo Maria potentiam ha- 
buit supra naturam, et potentiam secundum naturam. Et 
potentia supra naturam fuit ei in sanctificatione collata, 
ei utraque erat in illa conceptionis tempore, in comple- 
mento suae operationis constituta. Et ideo operatio sive 
cooperatio partim quodam modo fuit naturalis, et quodam 
modo supra naturam. Et est simile: si Deus daret mihi 
potentiam unum intelligere, et multa simul iutelligerem, 
partim esset naturale in hoc, quod unum intelligerem, 
partim supra naturam iu hoc, quod duarum illarum rerum 
intellectus non possunt simul per naturam stare; sic et in 
proposito intelligendum est, quia hoe erat naturae con- 
sonum, ut Virgo ministraret humorem sufficientem ad con- 
ceptum, quantum ministrat sexus muliebris: sed quod per 
se sola ministraret, quantum ministrat mulier conjuncta 
viro, hoc erat supra naturam; et ideo admirabile et inso- 
litum. | Coneedendum est ergo, quod illa operatio non 
fuerit naturalis omnino, imo aliquid habuit supra naturam; 
quia hoc inter omnia mirabilia fuit mirabile praecipuum, 
virginalem scilicet uterum esse simul integrum et fecun- 
dum." 3. dist. 4. a. 8. q. 2. 


CAPUT IV. 


De inearnatione, quantum ad plenitudinem temporum. 


(Incearnatio fieri debuit post legem naturae et figurae, — post Pairiarchas et Prophetas, — sexia mundi aetate, — in pleni- 


tudine temporum.) 


De tempore vero incarnationis hoc tenendum est: quod, licet Deus in principio 
potuerit incarnari, noluit tamen nisi in fine saeculorum ?, praecedente lege naturae et 
lege figurae, post Patriarchas et Prophetas, quibus et per quos fuit incarnatio repro- 


missa. 


Post quos incarnari dignatus est, tanquam in fine temporum et plenitudine, 


juxta quod dieit Apostolus: .A4 ubé vem plenitudo temporis, misit Deus Fülwm suum 
factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret (Galat. 4, 4). 

Rato autem ad intelligentiam praedictorum ? haec est: quia incarnatio est opus? 
primi principi reparantis, juxta quod decet et convenit secundum libertatem arbitrii, 
secundum sublimitatem remedii et secundum integritatem universi'; nam sapientissimus 


artifex in agendo omnia haec attendit. 


Quoniam ergo libertas arbitrii hoc requirit, ut 


ad nihil trahatur invita; sic debuit Deus genus humanum reparare, ut salutem inveniret, 
qui vellet quaerere Salvatorem, qui vero nollet quaerere Salvatorem, nec salutem per con- 
sequens inveniret. Nullus autem quaerit medicum, nisi recognoscat se aegrotantem ?; nul-, 
lus quaerit doctorem, nisi recognoscat se ignorantem; nullus quaerit adjutorem, nisi reco- 


gnoscat se impotentem. 


de ignorantia. 


Quia igitur homo in principio sui lapsus adhuc superbiebat de 
scientia et virtute; ideo praemisit Deus tempus legis? naturae, in quo convincer 


dicebant: ,non deest, qui faciat?, sed deest, qui jubeat, addidit legem praeceptis mora- 
libus erudientem, et caeremonialibus aggravantem; ut, habita scientia et cognita impo- 


tentia, confugeret homo ? ad divinam misericordiam et gratiam postulandam, quae data seno». 


etur 9) qj Deus le- 
Et post, cognita ignorantia, sed permanente superbia de virtute, qua 


264 PAnS IV, 4. 


est nobis in adventu Christi: ideo post legem naturae, et Scripturae subsequi debuit in- 
carnatio Verbi (I) *. | 
Rursus, quoniam sublimitas remedii requirit, ut credatur fide firmissima, et ametur 
caritate ardentissima, tanquam mysterium secretissimum et saluberrimum ; ideo congruen- 
tissimum fuit, ut ante Christi adventum praeirent multa testimonia Prophetarum, tam 
explieita in verbis, quam implicita in figuris (1. Cor. 10—11), ut mulüs et firmis testi- 
moniis quod erat secretum, fieret certum et indubitabile ad credendum; praeirent etiam 
multiplicia promissa" et ardentissima desideria, ut promissum beneficium expectaretur, 
expectatum differretur, dilatum " amplius desideraretur*, et diu desideratum ferventius 
iw e-amaretur, et amatum gratiosius susciperetur, et susceptum sollicitius servaretur. 
ABCDBFGÍ Postremo, quoniam integritas et perfectio universi requirit, ut universa sint ordi- 


Aug. Nor. : (1? . . . 
Ye. Ama-nata quantum ad loca, et quantum ad tempora?, et hoc opus, scilicet" incarnationis 
tum om. ) ) ) ) 


etiam ed. 


4. ^" erat perfectissimum inter omnia opera divina; et processus debet esse ab imperfecto ad 
j) Quantum 


om. AbcbE perfectum, et non e converso; hine est, quod opus illud debuit fieri in fine temporum, 
FGIH et editt. 


4 ^ yt sicut primus homo, qui erat totius mundi sensibilis ornamentum, ultimo fuerat con- 
k) Scilicet 


om.ed. 14. ditus, scilicet sexto die, ad totius mundi? completionem; sic secundus homo totius mundi 

mundi ACD reparati complementum (1. Cor. 15, 45—47), in quo primum principium conjungitur 

wa cum ultimo, scilicet Deus cum limo, fieret? in fine temporum, hoc est in sexta aetate ', 

i*"^quae est aetas apta ad exercitium sapientiae, et ad enervationem concupiscentiae, et ad 
transitum a statu turbinis ad quietem, quae omnia competunt sextae aetati decursus 
mundi propter incarnationem Fili Dei. 

Quoniam ergo adventus Christi fuit in tempore legis gratiae', et in. exhibitione mi- 
sericordiae repromissae, et in principio aetatis sextae, et haec omnia dicunt plenitudinem, 
quia lex gratiae implet legem Scripturae (Matth. 5, 17), et solutio promissi implet pro- 
missionem, et sexta aetas ratione perfectionis senarii? sonat in plenitudinem *; hinc est, 
quod in adventu Fili Dei dicitur esse plenitudo temporum, non propter hoc, quod in 

ia "ejus adventu tempus finiatur, sed quia temporalia mysteria" impleantur". Sicut autem 


Christus non debuit venire in principio temporis, quia adventus ejus nimis fuisset festi- 


h) Dilatatum 
ibid. 


(I) Haee doctrina non est confundenda cum figmentis Synodi Pistoriensis (propos. 19, 19, 20) a Pio VI 
in Const. Auctorem fidei his verbis damnatis: ,18. Doctrina Synodi enuntians — post lapsum Adami Deum 
annuntiasse promissionem futuri Liberatoris, et voluisse consolari genus humanum per spem salutis, quam 
Jesus Christus allaturus erat; tamen Deum voluisse ut genus humanum transiret per varios status, antequam 
veniret plenitudo temporum; ac primum, ut in statu naturae homo relictus propriis luminibus disceret de sua 
caeca ratione diffidere, et ex suis aberrationibus moveret se ad desiderandum auxilium superioris luminis: 
— Doctrina, ut jacet, captiosa; atque intellecta de desiderio adjutorii superioris luminis in ordine ad salutem 
promissam per Christum, ad quod concipiendum homo relictus suis propriis luminibus supponatur sese potuisse 
movere, suspecta, favens haeresi semipelagianae. — 19. Item quae subjungit — hominem sub lege, cum 
esset impotens ad eam observandam, praevaricatorem evasisse, non quidem culpa legis, quae sanctissima 
erat, sed culpa hominis, qui sub lege sine gratia magis magisque praevaricator evasit; superadditque, legem, 
si non sanavit cor hominis, effecisse ut sua mala cognosceret, et de sua infirmitate convictus desideraret 
gratiam Mediatoris: — Qua parte generaliter innuit hominem praevaricatorem evasisse per inobservantiam 
legis, quam impotens esset observare; quasi impossibile aliquid potuerit imperare qui justus est, aut damna- 
turus sit hominem, pro eo quod non potuit evitare, qui pius est, falsa, scandalosa, impia, in Bajo damnata. 
— 20. Qua parte datur intelligi — hominem sub lege sine gratia potuisse concipere desiderium gratiae Me- 
diatoris ordinatum ad salutem promissam per Christum; quasi non ipsa gratia faciat ut invocetur a nobis, 
propositio, ut jacet, captiosa, suspecta, favens haeresi semipelagianae.* 


PAnS IV, 4. 


265 


nus; sic nec debuit? differre usque in finem ultimum, quia tunc nimium esset tardus. 
Decebat enim Salvatorem venire inter tempus morbi et tempus judicii, ut in medio in-« :&. 

) Ita 
troduceretur tempus remedii". Decebat mediatorem quaedam suorum membrorum prae- editt. Von 


cedere, quaedam sequi. 


Decebat ductorem perfectum tunc se ostendere, cum esset op- 
portunitas currendi ad bravium, et hoc est in fine temporum, et ? dira ? terminum, 


o)Debuit om. 
ABCDEFGH 
t ed. Ven. 


et 1484. In 
medio intro- 
ue ABC 


EFGH et 


editt. Arg. 
et Aug. Nor. 


in? approximatione ad finale felit ut per timorem judicii stimulati, et per spem 2, ^"** 
praemii attracti, et per perfectionem exempli animati, vigorose et perfecte sequamur du- 
cem de wiriule in wirlutem (Psalm. 83, 8), usque quo perveniamus ad bravium felici- 


tatis aeternae (Philipp. 3, 14). 


Ap Carur IV. 


! ,Magis congruum fuit F'ilium Dei incarnari quasi in fine 
saeculorum, quam in principio... propter peccatum-hominis 
puniendum ... propter morbum melius curandum ... pro- 
pter ordinem universi servandum .. . propter incarnationis 
beneficium amplius commendandum." 3. dist. 1. a. 2. q. 4. 

? ,Gratia Spiritus saneti non est nisi in homine grato. 
Gratus autem esse non potest, nisi cognoscat suam indi- 
gentiam. Indigentia autem est in nobis triplex, scilicet 
virtutis cognitivae, amativae, operativae, quia caeci sumus, 
infirmi, maligni. Oportet ergo, ut homo prius cognosceret 
caecitatem, infirmitatem, malignitatem, quam salvus fieret, 
vel gratia ei daretur; ergo fuit tempus, in quo fuit cae- 
citas, ut in tempore ante legem, ubi vix cognoscebat ali- 
quis Deum, imo lapides et opera manuum suarum pro Deo 
eolebant; et ideo necesse fuit, quod homo convinceretur 
de ignorantia. Postea data fuit lex illuminans, et tamen 
sunt multiplicatae infirmitates eorum (Ps. 15, 4); et occasio 
fuit lex majoris transgressionis, quia, occasione accepta, 
peccatum per mandatum operatum est. concupiscentiam (Rom. 
7, 8); et ideo convinci debebant de infirmitate sive im- 
potentia. Postea fuit tempus Prophetarum, qui eis mani- 
feste ostendebant non posse salvari per legem. Unde 
solemnitates vestras odivit anima mea. | Holocausta arietum, 
et adipem. pinguium et. taurorum et. hircorum nolui (Is. 1, 11), 
Et ipsi eos intérficiebant, et non solum ipsos, sed ipsis 
adhaerentes, et Prophetas falsos recipiebant; et in hoc 
apparuit eorum malitia. Et sie conclusit Scriptura. omnia 
sub peccato (Gal. 3, 22), quia primo per ignorantiam, secundo 
per infirmitatem, tertio per malitiam, ut Christus veniens 
omnium misereretur; et hoc etiam admiratur Apostolus 
(Rom. 3, 11), et allegat auctoritatem Psalmi (13, 3): Omnes 
declinaverunt, simul inutiles Jaen sunt, non est qui faciat bo- 
num non est usque ad unum." Serm. 14. in Hexaém. circa med. 

* .Fides est credulitas rerum arduissimarum et diffi- 
cillimarum; ideo oportuit, quod promissa miracula et signa 
multiformia (Scriptura) praemitteret. Sicut materia primo 
adaptatur, secundo introducitur forma; sic primo aliqua 
facilia Patriarchis fecit, ut promissa, ut quod Abrahae 
filius nasceretur, et quod etiam gentes sibi obedirent; quod 
erederet, quod filius interficeretur, quod posset resurgere, 
et quod Deus posset eum resuscitare. Unde ibi per pro- 
missa ductus est homo ad fidem. Post per mysteria et 
miracula in deserto, et per signa maxima, ut patet in 
transitu maris et flagellatione- Aegypti (Jxod. 7, et seqq.). 


8. Bonaventurae Breviloq. 


Post per oracula Prophetarum, qui praedicabant eis ven- 
tura, ut de Christi resurrectione et passione; et ipsi eis 
credebant. Quia ex quo videbant, quod eis eveniebant, 
quae eis prophetabant, et de Christo venturo eis crede- 
bant, homo sic dispositus est ad fidem recipiendam. Unde 
si primo dixisset Christus: Venite et credite in me, ego 
sum Christus; forsitan respondissent: Non possumus cre- 
dere; ideo sic manuducendi erant .. . Sapientia habet duas 
radices, scilicet timorem et amorem. Prima radix timor, 
quia prius est homo animalis, postea spiritualis (4. Cor. 
15, 46), et quando per timorem est affectus, tunc fit spiri- 
tualis; et ideo secundum has duas radices sunt duo testa- 
menta, unum vetus in servitutem generans, alterum no- 
vum in amorem generans. "Testamentum vetus in servi- 
tutem generans, promittit temporalia, timorem incutiens 
per poenam. Necesse autem fuit, ut in veteri testamento 
esset promissum, quia si semper homo plecteretur poena, 
et nihil sibi promitteretur, fugeret; ideo adjuncta est pro- 
missio repromissionis terrae. Testamentum autem novum 
promittit spiritualia, scilicet vitam aeternam. Unde timor 
non potuit incuti, nec aliquod temporale promitti, nisi 
genti jam multiplicatae; ideo ante legem oportuit esse 
tempus naturae. Lex similiter in infirmitatem generabat 
promittens temporalia. Et quia non est facilis transitus 
& temporali ad aeterna, ab animali ad spirituale; ideo 
medium fuit tempus Prophetarum, ad aptandum homines 
ad spirituale testamentum. Ad hoec ergo, quod homo ha- 
beret veram sapientiam, necesse erat ut testamentum vetus 
praecederet novum, et Patriarcharum tempus praecederet 
legem. Et sic in quolibet homine est iste ordo. Primo 
est sensibilis, totus deditus sensibus, ut puerulus; deinde 


fit animalis, eum incipit loqui, et phantasmata incipiunt 


eum occupare; deinde rationalis, cum incipit legere et 
considerare; deinde intellectualis, cum fit sapiens... Sa- 
lus non nisi per Christum restauratur. Non enim restau- 
ratur, nisi sit desiderata, amata, custodita. Ideo dilata 
est, ut custodiretur et desideraretur; quia, secundum Au- 
gustinum, ideo fit dilatio sponsae, ut carior habeatur. Si- 
militer salus promissa est in Patriarchis, figurata in lege, 
praenuntiata a Prophetis, persoluta a Christo. Unde opor- 
tuit, ut prius fieret Patriarcharum fixio, deinde legalium 
produetio, tertio Prophetarum pullulatio, ultimo fructus 
Evangeli, et salutis per Christum plenitudo. Secundum 
hoe ergo nota, quod in ornamento summi pontificis qua- 
94 


r) tss ibid. 


8) In om. 


ibid. 


266 


tuor erant ordines lapidum (xod. 28, 17). In weste, in- 
quit, poderis totus erat orbis terrarum: et parentum ma- 
gnalia in quatuor ordinibus lapidum erant sculpta (Sap. 
18, 24): et in illis sunt quadriformes ordines mysteriorum, 
quibus plantatae sunt Scripturae. Et in primo ordine, 
seu tempore, tria sunt mysteria, scilicet conditionis rerum, 
purgationis scelerum, vocationis patrum.  Conditio rerum 
respondet prudentiae Patris; purgatio scelerum sapientiae 
Filii, qua judicat; vocatio patrum bonitati Spiritus sancti. 
Similiter sub lege tria sunt mysteria, scilicet mysterium 
lationis legum in quatuor libris Moysi, scilicet tribus, in 
quibus describitur latio legis, et in quarto est reparatio 
legis. Genesis autem datur tempori naturae, ubi et in 
quo sunt magna mysteria, quia uberrimus est mysteriis. 
Mysterium secundum est prostrationis hostium in Josue. 
Tertium est promotio judicum, ut in libro Judicum et 
Ruth. Primum mysterium respondet Patri, ratione aucto- 
ritatis; secundum Filio, quia est Verbum mundans et 
purgans; tertium Spiritui sancto, ratione gratiae. Hoc 
tempus dicitur legis, quia adhue Prophetae non apparue- 
runt. Tempus prophetiae à Samuele incepit, quod habet 
similiter tria mysteria; primum inunetionis regum, ut in 
libro Regum et Paralipomenon; secundum fuit revelationis 
Prophetarum, ut in Psalmis, et duodecim Prophetis mino- 
ribus et quatuor majoribus; tertium restaurationis prin- 
cipum et sacerdotum, et illud est Esdrae, Nehemiae et 
Machabaeorum. In quarto tempore sunt tria mysteria, 
primum redemptionis hominum in Evangelio; secundum 
diffusionis charismatum in Actibus Apostolorum et episto- 
lis Pauli et canonicis, ubi ostenduntur septem dona Spiri- 
tus saneti; tertium reserationis Scripturarum in Apocalypsi, 
post quod non potest esse aliud. In his duodecim my- 
steriis est tota sacra Scriptura. Job autem et Esther, 
Thobias et Judith cohaerentes sunt aliis, quia Job cohaeret 
legi et Prophetis, alii tres cohaerent libris restaurationis. 
Unde dixit Hieronymus, quod aliquando liber Job tantae 
auctoritatis fuit apud Judaeos, ut poneretur in arca cum 
virga. Haee sunt duodecim ligna pullulantia in paradiso. 
In quolibet istorum sunt duodecim lumina trium intelli- 
gentiarum Seripturarum, scilicet allegoria, anagogia et 
tropologia, et duodecim duodecies sunt centum quadra- 
ginta quatuor, et resultat numerus signatorum (Apoc. 7, 4; 
1á, 1), et numerus civitatis (Apoc. 21, 17). Unde dicitur 
(Ps. 118, 18): Revela oculos meos, et considerabo mirabilia 
de lege tua. De his lignis volo aedificare et erigere taber- 
naculum in eorde. In paradiso fuit lignum vitae, et lignum 
scientiae boni et mali, quia in omnibus mysteriis explica- 
tur Christus cum corpore suo, et Antichristus cum cor- 
pore suo, et diabolus. Et hoec modo Augustinus fecit 
librum de Civitate Dei, ubi incipit à Cain et Abel. In 
primis quatuor libris agit de Deo, et reprobat idolatriam, 
et in quatuor aliis de initio Ecclesiae, in aliis quatuor 
de progressu, in ultimis quatuor de Ecclesiae consumma- 
tione. Omnes enim Saneti praesignaverunt Christum tam 
facto quam verbo, et Job etiam magis facto quam verbo, 
ut dieit Gregorius. Dicamus ergo de Christo, quod est 
lignum vitae in medio paradisi, qui signatur in quatuor, 
quae sunt in primo mysterio, ab illo loco: I» príncipio 
creavii usque ibi corrupta est. Signatur igitur per lumi- 
nare majus, per lignum vitae, per Ádae connubium, ma- 


PAnS IV, 4. 


xime per Abel occisum; quia Christus interfectus est a 
fratribus suis, et signum positum est Judaeis, ut non inter- 
ficiantur, sed sint vagi et profugi super terram. In se- 


eundo mysterio, scilicet purgationis scelerum, signatur per 


Noé hierarcham, qui habuit tres filios, et signat Christum, 
qui habuit tres filios, scilicet Graecos, Judaeos et Latinos, 
quia scriptus erat titulus literis graecis, hebraicis et latinis. 
Signatur etiam per arcam fabricatam, quae respondet cor- 
pori Christi principaliter, secundario Ecclesiae; signatur 
per arcum in nubibus, qui est signum foederis; signatur 
per Noé nudatum, jacentem in tabernaculo ebrium. Ine- 
briatus fuit Christus amore sponsae suae, et nudatus in 
cruce, quem derisit ille pessimus Cham. In mysterio vo- 
cationis signatur per quatuor: per sacrificium Isaac, quia 
proprie per Abraham Deus Pater signatur, per Isaac Filius, 
qui sicut ligria in collo portavit, sie lignum crucis Christus; 
signatur per Jacob fecundantem uxores; per Judam, qui 
habuit :duos filios, Zaram et Phares, de quo multa dicuntur 
in benedictionibus, scilicet: Catulus leonis Juda etc. (Gen. 
49, 9). Unde etiam legislator interseruit figuram illam de 
duobus filis Juda de Thamar. Signatur etiam per Joseph 
rectissime, qui venditus a suis, exaltatus fuit inter alienos. 
Haec sunt duodecim mysteria principalia ante tempus legis 
Moysi. Sub lege, in mysterio lationis legis signatur per 
virgam Moysi, per quam flagellatur Aegyptus, quae sicca- 
vit maria, quae est virga virtutis. Signatur per arcam 
testamenti, per multa in ea recondita; signatur per orna- 
tum pontificis, mitram, superhumerale, in cujus morte pro- 
fugi debebant redire ad propria. Signatur etiam per ritum 
sacrificii, per agnum, arietem, vitulum, quae omnia refe- 
runtur in Christum. n mysterio prostrationis hostium 
similiter Christus signatur per Josue ingressum, qui divisit 
Jordanem, ubi datur forma baptismi, et aquas, quae de- 
scendebant in mare mortuum, fecit redire in suam origi- 
nem, hoc est, animas. Signatur per suum conflictum, si- 
gnatur per suum triumphum, qui destruxit Jerico, suspen- 
dit reges, et post funiculis terram divisit, et est intro- 
ductor in terram promissionis. Ita Christus introducit nos 
in caelum per suum introitum. In mysterio promotionis 
judicum signatur per Caleb, cui virtus duravit, qui explo- 
rator terrae fuit de tribu Juda; per Othoniel, qui propter 
vietoriam Axam habuit uxorem; per Gedeon, de quo 
in Isaia (9, 4) dicitur: Sicut im die Madian; per Sam- 
sonem, qui in omnibus refertur ad Christum, per inter- 
fectionem leonis, per portas asportatas, qui etiam plures 
interfecit in morte quam vivus. Per amissionem capillo- 
rum signare non potest Christum, sed signat christianum, 
qui amittit septiformem gratiam Spiritus sancti. Unde 
quando non potest aliquid mysticari in capite, transferen- 
dum est ad membra. In mysterio inunctionis. regum si- 
gnatur per David, per Salomonem, per Ezechiam, per Jo- 
siam. Per David signatus est in multis. Salomon signat 
Christum, praeterquam in mulieribus, in quibus nullum 
bonum significare potest. Unde in Cantico (6, 7): Sexa- 
ginta. sunt' reginae, et octoginta concubinae, et adolescentu- 
larum non est numerus, de uxoribus non loquitur ad lite- 
ram, imo mysterialiter ponuntur ibi, in quibus signantur 
animae perfectae et imperfectae. Signatur per Ezechiam 
(Is. 38, 10): Ego, inquit, dixi in dimidio dierum meorum, 
vadam ad portas inferi. Josias etiam signat Christum, 


PARS IV, 4. 


de cujus morte factae sunt lamentationes: Quomodo sedet 
sola civitas etc. (Thren. 1, 1). Melius autem dicitur sic, 
quia Christus ostenditur per visum, per signum, per factum. 
Per visum, sieut vidit Jeremias (1, 13) ollam succensam; 
et sic de aliis. Per signum, sicut de Elisaeo et Giezi, qui 
portavit baculum super puerum, et non revixit, et postea 
ipse incubuit super ipsum (4. Heg. 4, 31— 834); et se- 
cundum Gregorium (7. 9. mor. c. 21), signat legem et Chri- 
stum. Per verbum, quod audiebant et non videbant, sicut 
dicebant: Verbum, quod locutus est. Dominus etc. Per factum, 
ut Jonas. In mysterio revelationis Prophetarum signatur 
per cantum harmoniae, etiam in psalterio decachordo, ubi 
David addiscit prophetare. Per lumen sapientiae in libris 
sapientialibus. Per cantieum laetitiae, quod est sponsae 
Christi, in Cantico. Per visum prophetiae, quod est dj 
versimode, unus sicut virgam vigilantem vidit Christum 
(Jer. 1, 11), alius super solium excelsum (7s. 6, 1), alius 
vestitum (Ezech. 9, 2). In mysterio restaurationis primum 
signatur per Esdram, qui scripturam et literas reparavit; 
per Nehemiam, qui civitatem reparavit; per Zorobabel, 
qui templum reparavit; per Jesum filium Josedech, qui 
ritum colendi reparavit. In mysterio redemptionis homi- 
num signatur Christus ut homo mansuetus in Matthaeo, 
ut leo triumphans in Marco, ut vitulus occisus in Luca, 
unde fuit in diebus Herodis sacerdos (Luc. 1, 5), et ocu- 
lum habet ad passionem; ut aquila volans ad divinitatem 
in Joanne. In mysterio diffusionis signatur per Joannem 
ut doctor; ut diffusor largus in Actibus, cum dedit Spiri- 
tum sanctum; ut diffusor pius ut in Paulo, in quo con- 
summantur Áctus Apostolorum. Unde Lucas pauca dicit 
de aliis Apostolis, et statim transit ad Paulum, qui dedit 
Spiritum sanctum, sicut patet de illis duodecim, qui bapti- 
zali erant baptismo Joannis (Act. 19, 7); nec mirum, quia 
ipse Benjamin, ut lupus rapax (Gen. 49, 27), ultimus Apo- 
stolorum, per quem signatur ordo futurus. Signatur ut 
diffusor prudens in canonicis; ut diffusor sapiens in epi- 
stolis Pauli. In mysterio reserationis Scripturae signatur 
per modum praesidentis, ut patet per filium hominis in 
medio eandelabrorum, qui habebat septem stellas et septem 
ecclesias (Apoc. 1, 11 et seqq.). Per modum praeliantis, 
ut agnus cum bestia, cum dracone (1b. 12, 9). Per modum 
triumphantis, quia habebat gladium et falcem acutam (1b. 
14, 14 et seqq.). Per modum beatificantis, quia vidit cae- 
lum novum et terram novam (1b. 21, 1). Haec sunt my- 
8Steria cirea lignum vitae, scilicet Seripturae, quae incipit 
ab aeternitate, et terminata est ad aeternitatem. In prin- 
cipio creavit Deus caelum et terram (Gen. 1, 1); in fine 
vidit Deus caelum novum et terram novam (Apoc. 21, 1). 
Hae quadragintaocto tabulae tabernaculi (xod. 26, 18—25), 
viginti in uno latere, et viginti in alio; in posteriori octo, 
in quibus ponitur arca, sciliect Christus, continens in se 
omnes thesauros sapientiae et scientiae (Coloss. 2, 3), in 
quem Cherubim respiciunt. Haec sunt duodecim ligna 
cirea lignum vitae." Serm. 14 in Hexaem. 

* ,Utrum Christi conceptio, vel incarnatio, fuerit ex 
mera gratia, an hoc impetraverint plura Patrum sanctorum 
merita. Et quod fuerit ex mera gratia, videtur. Aposto- 
lus ad Titum (3, 4—5): Apparuit benignitas et humanitas 
Salvatoris nostri, non ez operibus justitiae; sed apparitio 
illa benignitatis et humanitatis est Filii Dei humanatio, 


26'l 


sicut in Glossa dieitur: Cum benignus et humanatus Deus 
noster apparuerit; ergo videtur, quod Filii Dei humanatio 
non fuerit mediantibus nostris meritis. Item super illud 
Psalmi (73, 20): Respice én testamentum tuum , Glossa: 
Meminerunt promissionis, quia merita defecerunt; et lo- 
quitur de promissione incarnationis; ergo etc. ... Item 
quod est fundamentum totius meriti Ecclesiae, meritis ejus 
non potest reddi; sed Christi inecarnatio est fundamentum 
totius meriti Ecclesiae, quia per ipsum, quotquot sunt, re- 
conciliati sunt Deo et Patri, nec aliquis salvatur nisi per 
eum; ergo non videtur, quod inearnatio Christi per merita 
Patrum, sive ipsius Ecclesiae, potuerit impetrari. — ,In- 
carnatio Christi quantum ad essentiam non cadit sub me- 
rito, sed est ex mera gratia, licet quoad circumstantiam 
temporis cadat sub merito; sed quoad efficaciam mediam 
quodam modo sic, quodam modo non." — ,De beneficio 
incarnationis, sicut de aliis beneficiis divinis, loqui est tri- 
pliciter, videlicet. quantum ad substantiam vel essentiam, 
et quantum ad efficaciam, et quantum ad circumstantiam 
temporis. Si loquamur de ipso quantum ad essentiam, 
sic dicendum, quod illud beneficium erat supra sanctorum 
Patrum merita, propterea quia non est justae retributionis, 
sed dignationis eminentissimae, et non sequitur merita 
hominis lapsi, sed potius est fundamentum omnis meriti, 
quia nullus Deo placere potest post lapsum absque fide 
istius beneficii vel in generali, vel in speciali... Si vero 
loquamur de beneficio incarnationis quantum ad efficaciam, 
sic, cum ejus efficacia sit duplex, videlicet quod ordina- 
batur ad liberationem a servitute culpae, et à reatu caren- 
tiae visionis Dei, quodam modo cadit sub merito, quodam 
modo non. Nam quantum ad liberationem a reatu caren- 
tiae divinae visionis et captivationis diaboli, hoc meruerunt 
saneti Patres, et cadit sub merito: quantum vero ad ere- 
etionem de statu culpae, non cadit sub merito, nisi quis 
large sumat meritum ad meritum congrui et eondigni. Si 
vero loquamur de beneficio incarnationis quantum ad tem- 
poris cireumstantiam , potest concedi absque calumnia, 
quod cadit sub merito praecedentis Ecclesiae, sancti enim 
Patres flagrantissimis desideriis meruerunt incarnationis 
accelerationem , in quorum persona dicit Isaias (64, 1): 
Utinam disrumperes caelos, et. descenderes." 3. dist. 4. a. 2. 
q. 1. fund. et concl. 

5 A principio quidem conditionis naturae, collocatis in 
paradiso parentibus primis, dehine propter esum ligni vetiti 
per divini decreti severitatem expulsis, superna miseri- 
cordia non distulit hominem errabundum revocare ad poe- 
nitentiae viam, spem veniae dando per repromissum Sal- 
vatoris adventum. Et ne forte per ignorantiam et ingra- 
titudinem tanta Dei dignatio nostrae saluti foret inefficax, 
in quinque saeculi hujus aetatibus per Patriarchas, Judices, 
Sacerdotes, Reges et Prophetas, ab Abel justo usque ad 
Joannem Baptistam, Filii sui adventum praenuntiare, pro- 
mittere ac praefigurare non destitit, ut per multa millia 
temporum et annorum, magnis, miris, multiplicatis oraculis, 
intelligentias nostras ad finem erigeret, et affectus per 
viva desideria inflammaret."  Lign. vitae, Jesus praefigu- 
ratus. 

$ ,Distinguit Seriptura tempora originalia, figuralia, 
gratiosa, seu salutifera. Tempora originalia consistunt in 
primis septem diebus, figuralia ab initio mundi usque 

94 * 


268 


ad Christum . .. et post sunt tempora gratiosa. .À tem- 
poribus originalibus incepit Moyses, et ita debuit facere, 
quia Seriptura debuit facere seminaria, tanquam terra 
germinans, et post, arbores figurarum, et postea fructum: 
ponuntur ergo septem dies, ut tempore originali. Primus 
dies lucis formatae, secundus dies aquae divisae, tertius 
dies terrae fecundatae, quartus lucis sidereae, quintus 
motivae vitae, sextus humanae formae, septimus quietis 
primae. Septem autem sunt tempora figuralia, tempus 
naturae conditae, purgandae culpae, gentis electae, legis 
statutae, regalis gloriae, vocis propheticae, quietis mediae. 
In novo testamento similiter sunt septem tempora gratiosa, 
tempus collatae gratiae, baptismi in sanguine, normae 
fidei catholicae, normae legis justitiae, sublimis cathedrae, 
clarae doctrinae, pacis postremae. Accipe corresponden- 
tiam. Formatio lucis est seminarium formationis naturae, 
et formatio naturae, collationis gratiae. "Tempus aquae 
divisae respondet tempori purgationis culpae, baptismi in 
sanguine; quia sicut dividitur aqua ab aquis, sic purgatio 
in aqua facta formam bapiismi gerit, secundum beatum 
Petrum (4. Petr. 3, 21), tam baptismi sanguinis, quam 
fluminis, quam flaminis. Dies terrae fecundae, tempus 
gentis electae, normae fidei catholicae. "Terra germinavit 
Abraham, et Abraham Isaac genuit, et Isaac Jacob etc. 
Et Ecclesia normam fidei statuit, secundum quam succe- 
dunt fideles fidelibus. Dies lucis sidereae, tempus legis 
statutae, tempus normae justitiae. Lex enim distincta. fuit 
per solem, lunam et stellas, hoc est secundum ritum Dei 
colendi, caeremoniam, censuram judicandi, formam vivendi, 
sive secundum moralia, judicialia, caeremonialia: sic in 
Ecclesia canones; deinde leges per Justinianum in unum 
corpus redactae, quae primo erant paganorum, factae sunt 
Christianorum; et regulae monasticae, ut beati Benedicti. 
Canones respondent caeremonialibus, leges judicialibus, 
monastica moralibus. Dies vitae motivae, tempus regalis glo- 
riae, tempus sublimis cathedrae respondent. Sicut enim una 
pars vitae motivae fuit repentium, altera volatilium ; sic in 
Ecclesia una pars est Regum et Pontificum, alia subditorum. 
Dies humanae formae, tempus vocis propheticae, tempus cla- 
rae doctrinae, in quo esset vita prophetica, respondent. Et 
necesso fuit, ut in hoc tempore veniret unus ordo, scilicet 
habitus propheticus similis ordini Jesu Christi, cujus caput 
esset angelus, ascendens ab ortu solis, conformis Christo 
(Apoc. 7, 2). Et dixit, quod jam venerat dies quietis sabati, 
tempus quietis mediae, tempus quietis sive pacis postremae. 
Tempus quietis mediae fuit, quando Prophetae nihil scri- 


pserunt; et iunc fuit silentium Prophetarum, medium inter 


primam quietem et ultimam. Fuit etiam tempus quietum, 
quia tunc in maxima pace fuit mundus totus; unde et 
per duodecim annos templum Romae Jani clausum fuit 
ante adventum Christi, quod tempore belli semper apertum 
fuit, et tempore pacis elausum, unde etiam portae rui- 
nosae factae sunt, unde et Imperator describi fecit mun- 
dum. Et Deus ponebat hoc in corde pagani, ut describe- 
retur mundus, ut Virgo iret in Bethleem, et ibi pareret 
in diversorio (Luc. 2, 7). Et frequentissime inculcabam, 
quod non sunt a casu et a fortuna ista consimilia posita 
in Seriptura, sed maxima ratione, maximo mysterio: sed 
qui non considerat, nihil intelligit. Fuit etiam "ox in suo 
cursu (Sap. 18, 14), quia tunc erat summa idolatria. Se- 


PARS IV, 4. 


eundum hoc ergo tempus naturae conditae durat ab Adam 
usque ad Noàó; tempus culpae purgandae, a Noó usque 
ad Abraham; tempus gentis electae, ab Abraham usque 
ad Moysen. Elegit enim Deus Abraham, non Lot; Isaac, 
non Ismaél; Jacob, non Esau; et Judam, de quo natus 
est Christus, non fratres alios. Tempus legis statutae, a 
Moyse usque ad Samuelem, qui unum regem reprobum, 
et alium electum inunxerat. "Tempus regalis gloriae, a 
David usque ad Ezechiam, in quo transmigratio decem 
tribuum facta est. Tempus vocis propheticae, ab Ezechia, 
stricte loquendo, large ab Ozia, qui fuit leprosus, usque 
ad Zorobabel. Sub Ezechia factum est illud miraculum, 
quod dies habuit triginta duas horas per reversionem solis. 
Tempus pacis et quietis, a Zorobabel usque ad Christum. 
In novo testamento, tempus collatae gratiae, & Christo et 
Apostolis, comprehendendo mortem Joannis, usque ad 
Clementem Papam. "Tempus baptismi in sanguine, a Cle- 
mente usque ad Silvestrum, quia sub Clemente incepit 
magna persecutio, quando Judaei venditi fuerunt, expulsi 
de Jerusalem, et Clemens missus est Chersonam cum 
populo in exilium in Graeciam. Et in illo tempore medio, 
à Clemente usque ad Silvestrum, fuerunt decem maximae 
persecutiones. Tempus normae catholicae, a Silvestro 
usque ad Leonem primum, sub quo datum est symbolum. 
Tempus legis justitiae, à Leone usque ad Gregorium Do- 
ectorem, in quo statutae sunt leges justitiae, et canones 
et regulae catholicae et monasticae, in quo beatus Bene- 
dictus fuit, qui etiam prophetavit de beato Gregorio, et 
benedixit matrem praegnantem. "Tempus sublimis cathe- 
drae, à Gregorio usque ad Adrianum, sub quo mutatum 
est imperium, et divisum in Constantinopolim. Carolus in 
Ecclesia Occidentali fuit primus Imperator et Rex Italiae 
de Francia, quia, cum insultum alienarum gentium non 
possent sustinere, fecerunt eum regem Italiae, et pugnavit 
contra regem Longobardorum, et praevaluit. Tempus 
elarae doctrinae ab Adriano. Sed quantum durabit, quis 
potest dicere? Certum est, quod in illo sumus. Certum 
est etiam, quod durabit usque ad dejectionem bestiae 
ascendentis de abysso (Apoc. 17, 8), quando confundetur 
Babylon, et dejicietur; et post dabitur pax. Primum 
tamen necesse est, ut veniat tribulatio, et non est ponen- 
dus terminus, quia nullus scit, quantum tempus illud pacis 
duret, quia cum dixerint pax et securitas, repente veniet 
super eos énteritus (1. Thess. 5, 3). Tempus autem septi- 
mum, scilicet ultimae quietis, incipit a clamore angeli 
(Apoc. 10, 5), qui jurabit per viventem in saecula saecu- 
lorum, quod tempus amplius non erit, sed in diebus 
septimi angeli consummabitur. Sed septem tempora Joan- 
nes in Ápocalypsi comprehendit in septem visionibus: quae- 
libet illarum est septiformis, et consurgit ad numerum ju- 
bilaei.^ Serm. 16. in Hexaém. circa med. Cfr. etiam serm. 15, 
et superius 8 3 Proem?. 

' ,In tempore praecedenti gratia Christi non defuit; 
attamen non debet dici tempus gratiae, sed umbra diei, 
quia non erat tanta redundantia gratiae, quae velamen 
figurarum effugaret, et onus legis alleviaret. Nunc autem, 
cum manifesta est veritas, et per amorem alleviata sunt 
mandata, vere dicendum est tempus gratiae advenisse. 
Unde Christus efficaciam habuit in his, qui praeibant et 
sequebantur, ut botrus in palmite vel palo portabatur ab 


PARS IV, 5. 


antecedentibus et sequentibus (Num. 13, 24), sed praeeuntes 
ferebant et non videbant, sequentes vero et ferebant et 
aperte videbant." 3. dist. 18. a. 2. q. 3 ad 6. 

5 senarius dieitur primus perfectorum, quia constat 
ex omnibus partibus suis aliquotis, scilicet tribus, duobus 
et uno." 1. dist. 2. a. 1. q. 5. 

? ,Numerus senarius convenienter jungitur Christi vitae 
et virtutibus ... Vita Ohristi fuit perfecta et operosa, 
sicut. et numerus significans perfectionem operum: unde 
et sex diebus perfecit Deus opera creationis, et sex aeta- 
tibus perfecturus est opera reparationis. Vita etiam Christi 
fuit vita perfecta in omnibus partibus et circumstantiis 
virtualibus integre, sicut senarius constat ex partibus ali- 
quotis." Comment. de Doctr. Evang. n. 11. Supplem. vol. 11. 

1! ,lempus incarnationis dicitur tempus plenitudinis 
multipliei de causa. Prima, quia Deus implevit, quod 
praefinierat. Unde super illud: A: ubi venit plenitudo tem- 
poris (Gal. 4, 4), Glossa: Completum est tempus, quod 
praefinierat Pater, quando mitteret Filium suum. Alia 


269 


datus est, qui fuerat repromissus. Unde super: Plenum 
gratiae et veritatis (Jo. 1, 14), Glossa: Quoad impletionem 
promissorum. Tertia ratio est quantum ad completionem 
figurarum, quia in Christi adventu figurae illae, quae erant 
in veteri testamento, impletae sunt veritate: Non veni legem 
solvere, sed. adimplere (Matth. 5, 17). Quarta ratio est 
propter plenitudinem gratiae, quae fuit in Christo, quae 
fuit principium omnium plenitudinum. Unde: In Christo 
habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. 2, 9). 
Quinta ratio propter plenitudinem generationis, quia cum 
sit quadruplex modus generationis, prima quidem nec de 
viro, nec de muliere, sed de terra; secunda, mulieris de 
solo viro; tertia vero, prolis de viro et muliere; quarta 
vero, viri de sol& muliere; ista quarta est consummata in 
Christi incarnatione. Sexta vero ratio est, quia tempus 
incarnationis est tempus sextae aetatis, in qua quidem est 
plenitudo et perfectio; ut sicut mundus in sexto die est 
consummatus, sic in sexta aetate sit reparatus... His 
ergo sex rationibus dieitur tempus incarnationis tempus 


ratio est propter impletionem promissionis, quia ille nobis — plenitudinis. 3. désf. 1. dub. 1. 


CAPUT V. 


De plenitudine gratiae Christi, quantum ad eharismata in affectu. 


(In Christo a sui conceptione fuit plenitudo omnis gratiae, scilicet, gratiae personalis, — qua fuii immunis ab omni culpa: — 
plenitudo gratiae unionis, qua dignus est gloria et lairia: — plenitudo gratiae capitis, qua influit gratiam in omnibus justis.) 


Postquam innotuit nobis Verbum incarnatum, quantum ad unionem naturarum, 
considerandum est quantum ad plenitudinem charismatum spiritualium. Circa quae primo 
consideranda est plenitudo gratiae in affectu, deinde plenitudo sapientiae in intellectu, 
et postremo plenitudo meriti in opere et" effectu. | 

De plenitudine igitur gratiae in affectu in, Christo hoc tenendum est ?, ) Haeo te 
Christo a sui conceptione fuit plenitudo omnis gratiae, quantum ad gratiam duritia il Arg. 
personae, quantum ad gratiam capitis, et quantum ad gratiam unionis', ita quod per!** 
gratiam singularis personae habuit omnis culpae immunitatem, et aen ad actum 
et quantum ad posse, quia nec? peccavit, nec peccatum potuit habere. Per gratiam ? jr" ** 
unionis dignus est non tantum felicitate gloriae, verum etiam adoratione latriae, quae sai ascp 


EG et editt. 
est cultus reverentiae soli Deo debitae(I) Per gratiam vero capitis influit voies et Are. Aug. 


a) In om. ed. 
1484. 


quod mn b) Haec te- 


(I) Etsi S. Doctor in hoe capite de cultu sacratissimae Humanitati Jesu Christi praestando princi- 
paliter agat, attamen quum ex hoe occasionem nacti fuerimus exponendi etiam dogma de cultu Sanetorum, 
errores híc juverit apponere, qui contra cultum sive erga Ss. Humanitatem Christi, sive erga Sanctos irrepsere. 
Ariani igitur, qui puram creaturam in Christo agnoscebant, ipsum nullatenus adoratione dignum contendebant. 
Apollinaristae autem et Eutychiani, ex haeretico ipsorum principio de naturarum confusione et permixtione, 
unam latriae adorationem admittebant; dum e contra Nestoriani quemdam cultum latreuticum etiam Christo 
ut homini concesserunt, verum longe diversum ab eo, quo honorandus est Christus ut Deus. Wicleffus autem 
Christo et a divinitate separato adorationem tribuendam autumavit; demum ex Socinianis quidam adorant 
Christum, licet ab ipsis purus homo habeatur, ut nuntius Dei; quidam vero hoc omnino respuunt. — Contra 
quos Cone. Constantin. II Oecum. :V can. IV definivit: ,Si quis adorari in duabus naturis dicit Christum, 
ex quo duas adorationes introducunt, semotim Deo Verbo, et semotim homini; aut si quis ad peremptionem 
earnis, aut ad confusionem deitatis et humanitatis, unam naturam sive essentiam convenientium portentose 


210 PAnS IV, 5. 


sensum in universos, qui ad eum accedunt, vel per fidem rectam, vel per fidei sacra- 
menta, sive adventum ejus praecesserint, sive fuerint subsecuti. Nam turbae, quae 
Paste praeibant, et quae sequebantur", clamabant: Osanna filio David (Matth. 21, 9). 


qui seq. AB 


CD et editt. Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia reparatio est operatio 
Arg. Ven. et 


v"— primi principii, ita quod ab ipso manat^ secundum liberalitatem ?, et ad ipsum reducit 
1484. t . e . e. e. e. 
mt. ^ secundum conformitatem; ideo oportet, quod fiat per gratiam et deiformitatem. Gratia 
g) Liberta- 


iiia ,enim et ? manat a Deo liberaliter, et reddit hominem deiformem. Quoniam ergo re- 
orma - 


4S «4 parativum principium per gratiam reparat, et omnis res plenius et perfectius est in suo 


Ja """*fonte et origine quam in suo rivulo et effectu?; necesse est, quod in principio nostro 


j) Ita ibid. 
ect. alibi. s dicens, sic adorat Christum, sed non una adoratione Deum Verbum incarnatum eum ejus carne adorat, juxta 
quod sanctae Dei Ecclesiae ab initio traditum est, talis anathema sit." 

Quoad ipsam Christi adorationem secundo veniunt Jansenistae, qui pro virili devotionem erga sacra- 
tissimum Cor Jesu impugnantes, catholicos uti Christicolas per summam injuriam traducunt. Eos autem 
anathematizavit Pius VI in Dogm. Constit. Auctorem FPdei, censuram ferendo in 62 propositionem Synodi 
Pistoriensis: ,Doctrina, quae devotionem erga sacratissimum Cor Jesu rejicit inter devotiones, quas notat 
(ipsa Synodus) velut novas, erroneas aut saltem periculosas, intellecta de hac devotione, qualis est ab Apo- 
stolica Sede probata: falsa, temeraria, perniciosa, piarum aurium offensiva, in Apostolicam Sedem injuriosa." 
Et in censura proposit. 63: ,Item in eo quod cultores Cordis Jesu hoc etiam nomine arguit (Synodus), quod 
non advertunt sanctissimam Carnem Christi, aut ejus partem aliquam, aut etiam humanitatem totam cum 
separatione aut praecisione a divinitate, dum illud adorant, ut est Cor Jesu, Cor nempe personae Verbi, 
cui inseparabiliter unitum est, ad eum modum, quo exangue Corpus Christi in triduo mortis sine separatione 
aut praecisione a divinitate adorabile fuit in sepulero: captiosa, im fideles Cordis Christi cultores injuriosa." 

Quoad vero cultum beatae Mariae semper Virgini debitum, quidam haeretici, quibus nomen Collyri- 
diani, saec. IV nimium ei dederant, eam veluti quoddam numen adorantes; quidam e converso, Antidirico- 
mariani nuncupati, ipsam omni honore spoliabant. 

Quoad cultum erga Crucem, eum impugnarunt saec. XII Petrobusiani, saec. XIV Wicleffus, saec. XVI 
Lutherus et Calvinus. 

Cultum denique sacrarum Imaginum et Reliquiarum impugnarunt saec. II Gnostici, a Tertulliano in 
libro Scorpiace confutati; saec. IV Vigilantius Gallus Presbyter, quem S. Hieronymus stricto calamo exagi- 
tavit; saec. VIII et IX Imperatores Constantinopolitani Leo Isauricus, Constantinus Copronymus et nonnulli 
ex eorum successoribus, qui sacras imagines et reliquias furentibus edictis confringendas et comburendas 
mandarunt, dicti propterea Iconoclastae et Stauromachi. Sanctorum causam tuiti sunt in primis SS. Grego- 
rius II et III Romani Pontifices, S. Germanus Patriarch. Constant. et S. Joannes Damascenus. Contra Icono- 
clastas, praeter nonnulla particularia, indictum fuit Cone. Oecum. VII Nicaenum II an. 787, sub Adriano I 
Rom. Pont. in quo cultus erga imagines ace reliquias Sanctorum adprobatus fuit. Quantum autem contra 
hoc dogma Novatores saec. XVI debacchati sint, omnes norunt. Synodus etiam Pistoriensis novitates erroneas 
quoad cultum Sanctorum, eorumque imaginum invexit, a Pio VI in prop. 69—74 censuris confixas. 

Porro contra omnes Concilium Tridentinum sess. 25 decrevit, et Episcopis, ut fideles docerent, man- 
davit: ,Sanctorum quoque Martyrum, et aliorum cum Christo viventium saneta corpora, quae vivà membra 
fuerunt Christi, et templum Spiritus sancti, ab ipso ad aeternam vitam suscitanda et glorificanda, a fidelibus 
veneranda esse: per quae multa beneficia a Deo hominibus praestantur; ita ut affirmantes Sanctorum Reli- 
quiis venerationem atque honorem non deberi; vel eas, aliaque saera monumenta a fidelibus inutiliter hono- 
rari; atque eorum opis impetrandae causa Sanctorum memorias frustra frequentari, omnino damnandi sint, 
prout jam pridem eos damnavit, et nunc etiam damnat Ecclesia. Imagines porro Christi, Deiparae Virginis, 
et aliorum Sanctorum, in templis praesertim habendas et retinendas, eisque debitum honorem et veneratio- 
nem impertiendam, non quod eredatur inesse aliqua in iis divinitas, vel virtus, propter quam sint colendae; 
vel quod ab eis sit aliquid petendum; vel quod fiducia in imaginibus sit figenda, veluti olim fiebat a genti- 
bus, quae in idolis spem suam collocabant; sed quoniam honos, qui eis exhibetur, refertur ad prototypa, 
quae illae repraesentant; ita ut per imagines, quas osculamur, et coram quibus caput aperimus, et procum- 
bimus, Christum adoremus, et Sanctos, quorum illae similitudinem gerunt, veneremur; id quod Conciliorum, 
praesertim vero secundae Nicaenae Synodi, decretis contra imaginum oppugnatores est sancitum ... Si quis 
autem his decretis contraria docuerit aut senserit, anathema sit." | 


pans IV, 5. 211 


reparativo, scilicet Christo Domino, fuerit omnis gratiae plenitudo. Eft quoniam repara- 
tivum principium in reparando non tantum tenet rationem principi, verum etiam medii 
et extremi, extremi quidem 1n satisfaciendo, medii in reconciliando, et principii in super- 
fluendo; ideo necesse est, quod in Christo fuerit plenitudo gratiae, ratione extremi satis- 
facientis, medii reconciliantis et principii superinfluentis. Quoniam igitur extremum ad 
satisfaciendum idoneum necesse est esse Deo placens, ac per hoc ab omni peccato per- 
fecte immune", et hoc non potest esse nisi per donum divinae gratiae in aliquo homine; 
necesse fuit ponere in Christo gratiam ipsam sanctificantem et confirmantem, quam 
vocamus gratiam singularis personae *. 

Rursus, quoniam medium ad reconciliandum conveniens non est, nisi habeat in 
se utramque naturam, superiorem et inferiorem, scilicet? adorabilem et adorantem, ef» incbe 
hoc nullo modo fieri potest, nisi per summe dignativam et gratuitam unionem; TM ATE. Apo 
necesse est in Christo ponere gratiam super omnem gratiam, et omnimoda reverentia 
venerandam, quam vocamus gratiam unionis', ratione cujus Christus homo est super 
omnia benedictus Deus (Rom. 9, 5), et 1deo cultu latriae^ venerandus *. 

Postremo, quia principium ad influendum efficax non est, nisi habeat in se pleni- 
tudinem fontalem et originalem, quae non tantum est plenitudo sufficientiae, sed etiam 
superabundantiae'; ideo necesse est Verbum incarnatum esse plenum gratiae eb veriatis 
(Jo. 1, 14), ita quod de plenitudine ejus accipere valeant universi justi, sicut universa 
membra a capite recipiunt" influentiam motus et sensus. Et propter hoc vocatur haec? up" 
gratia^, gratia capitis", pro eo quod sicut caput habet in se sensuum plenitudinem, et 
ceteris membris est conforme, ceterisque praesidet, ac ceteris" beneficium praestat in-ism. 
fluentiae, quae ipsi capiti connectuntur; sic Christus habens in se gratiam superabun- 
dantem ", et nobis consimilis est in natura, prae ceteris sanctus et justus, ceteris, qui ome 


eds 


. antia 
ad ipsum accedunt, praestat beneficium o et spiritus ?, per quae fit sensus et motus a | N 
o) Spiritus 


in spiritualibus ". sano ibid. 
Et quoniam ad ipsum accedere est per fidem, vel per fidei sacramentum, et fides 

Christi eadem est in praeteritis, praesentibus et futuris; ideo ratio influendi in Christo 

ponitur respectu omnium ftam praeteritorum, quam praesentium, quam etiam futurorum 


in'Christum credentium, et in ipso? renatorum, qui per fidem copulantur Christo, etr) 4sc 


per gratiam influentem rm membra Christi, et templa Spiritus sancti (1. Cor. 6, 19), Christo ed. 
ac per hoc filii Dei Patris", connexi ad invicem per indissolubile " vinculum caritatis, ) -Tndiysi- 


quod sicut distantia locorum non dividitur, sic nec diuturnitate temporum separatur; ac E hug 
or. 


per hoc omnes justi", ubicumque sint", et quandocumque fuerint", unum efficiunt cor- » Sunt ed. 


pus Christi mysticum, sensum et vani suscipiendo ab" uno capite influente secundum ? Susi. 
e 


fontalem, radicalem et originalem plenitudinem omnis gratiae in Christo" habitantis, o m isto A 


sicut in fonte. cuu. os 
in ipso ed. 
Y en, et 1484. 


Ap Carvr V. 


' ,Christo considerato in se, quantum est singulare, nis... In comparatione vero ad corpus mystieum, com- 
sive individuum, competit gratia ipsum sanctificans et con- petit ei gratia capitis." Centil. p. 3. sect. 28. 
firmans, quam vocamus gratiam singularis personae. In ? ,Anima Christi non potuit depravari aliqua culpa. 
comparatione ad Verbum unitum, competit ei gratia unio- Et ratio hujus est triplex, scilicet plenitudo gratiae, con- 


22 
summatio gloriae, et unio divinae naturae et humanae." 
3. dist. 12. a. 2. q. 1. 

* ,in Christo est ponere donum gratiae, quae quidem 
gratia dicitur gratia singularis personae: et haec quidem 
donum est creatum. Et ratio hujus est, quia tale donum 
gratiae animam Deo assimilat, et ad bonas operationes et 
meritorias exercendas habilitat. Quoniam ergo anima 
Christi fuit deiformis, et ad bene operandum habilis, alio- 
quin non fuisset idonea ad unionem, nec ad meriti per- 
fectionem ; ideo necesse fuit in Christi anima reperiri do- 
num íalis gratiae. Et ex eadem causa necesse fuit ipsum 
esse creatum, ut animam posset informare, tanquam per- 
fectissimum suum perfectibile, quod informare habet, et 
ut potentias posset habilitare, sicut qualitgs suum sub- 
jectum habet qualificare. 3. dist. 13. a. 1. g. 1. — ,Gratia, 
quae fuit in Christo, in seipsa considerata, absolute fuit 
finita: quod si in comparatione ad gratias aliorum con- 
Sideratur, propter conjunctionem eum Verbo potest dici 
infinita.^ Ibid. q. 2. — ,Si loquamur quantum ad gratiam 
singularis personae, sie concedendum quod Deus potuit 
plus dare, sed rationalis creatura non potuit amplius re- 
cipere, non quia capacitas animae ad gratiam per colla- 
tionem gratiae minuatur, quia nec minuitur, nec augetur, 
sed consummatur et completur; et ideo non est possibilis 
ad amplius.^ 1. dist. 44. dub. 3. 

* ,Gratia unionis dicitur tripliciter. Uno namque modo 
dicitur gratia unionis gratia faciens unionem; et sic no- 
minat divinam essentiam, quae sola est illius unionis causa. 
Alio modo gratia unionis dicitur gratia disponens ad 
unionem de congruo; et sic nominat qualitatem creatam, 
scilicet habitum animae. Tertio modo dicitur gratia unio- 
nis, id est, ipsa unio gratis facta; et sic nominat ipsam 
relationem." 3. dist. 13. a. 2. q. 2. — ,Et quocumque 
horum modorum dicatur gratia unionis, verum est, quod 
tenet rationem gratuiti; verum est etiam, quod aliquo 
modo habet proprietatem rei naturalis. Et hoc insinuat 
ipsa littera Augustini (/nch. c. 40), cum dicit, quod quo- 
dam modo fieret illi homini gratia naturalis: non dicit, 
simpliciter fieri, sed quodam modo. Si enim dicatur gratia 
unionis, id est, gratia disponens ad unionem, quodam modo 
est naturalis, quodam modo non. Nam proprietas naturalis 
eomparatur ad aliquid sicut ad subjectum et sicut ad 
causam. Seeundum comparationem, quam habet ad sub- 
jectum, naturaliter dicitur inesse, quod inest a primordio 
ipsius rei et inseparabiliter, et ab ea non recedit. Secun- 
dum eomparationem, quam habet ad causam, dicitur na- 
turaliter inesse proprietas, quae causatur a principiis sub- 
jecti, et per quam ipsum subjectum efficit operationem 
naturalem. Primo modo dicitur gratia Christi fuisse na- 
turalis, per quam ad unionem disponebatur, quia gratiam 
habuit a primordio suae nativitatis, et gratiam perdere 
non potuit. Secundo vero modo non fuit naturalis, sed 
potius ordinabatur ad operationem supra naturam: non 
habebat etiam ortum a principiis naturae, sed potius a 
divina voluntate. Et propterea, secundum istum "modum 
accipiendi, verum dicitur, quod gratia quodam modo fuit 
Christo naturalis, quodam modo non... Similiter si gratia 
unionis dicatur ipsa unio gratis facta, quodam modo fuit 
naturalis, quodam modo non. Naturalis, inquam, fuit pro- 
pter inseparabilitatem, quia natura humana sic fuit unita 


PAnsS IV, 5. 


divinae & sua prima formatione, quod ab ipsa separari 
non potuit. Quodam modo non fuit naturalis, sed gra- 
tuita, in hoc scilicet quod terminos naturae excedit, et ex 
mera Dei voluntate processit. Similiter si tertio modo 
dicatur gratia ipsa virtus gratis faciens unionem, sicut 
ipse Spiritus sanctus, sic quodam modo fuit illi homini 
naturalis, quodam modo non. Naturalis fuit per communi- 
cationem idiomatum ratione personae Verbi, cui Spiritus 
sanctus connaturalis est, non enim habuit Filius Spiritum 
sanetum per influentiam, sed potius quia habet in se & 
Patre vim spirativam. Et propterea dicitur in Joanne 
(2, 34), quod non est ei datus spiritus ad mensuram. Per 
comparationem autem ad naturam assumptam gratia illa 
non erat ili homini connaturalis, quia Spiritus sanctus 
non erat in eo per principia naturae creatae, sed per gra- 
tiam inhabitantem. Et sie patet, quod omni modo intelli- 
gendi gratia illa quodam modo fuit illi homini connatura- 
lis; quodam modo non." 3. dist. 4. a. 2. q. 3. 

$ »,Latria, ut respicit Deum non modo sub ratione finis 
et objecti, sed sub ratione honorabilis, est virius specialis." 
— Q4HEst virtus cardinalis ad justitiam pertinens, cum non 
modo interiorem, sed exteriorem Dei cultum dicat, cujus 
proprium genus est religio.^ — ,Latria et dulia virtutes 
distinctae sunt... Et ratio hujus est, quia latria et dulia 
considerant exteriores cultus, qui formalem habent diffe- 
rentiam, secundum quod creaturae et Creatori exhibentur. 
Alius enim est modus adorandi Creatorem, et alius ado- 
randi creaturam, et alia ratio motiva; et ideo alia virtus 
directiva in hac et in illa.^ 3. dist. 9. a. 2. qq. 2——4. — 
» Ires personae unica et simplici adoratione sunt adorandae. 
Et ratio hujus est, quia illud secundum quod competit 
adorari summa majestas, est unicum, nullo modo multi- 
plieatum; et ita sicut unica dilectione diliguntur, quia in 
eis est una summa bonitas, sie unica adoratione adorantur. 
Ad illud quod objicitur, quod illae personae distinguuntur, 
dicendum quod, etsi distinguantur ratione emanationis et 
originis, non tamen ratione adorationis; ideo non sequitur, 
quod respectu harum habeant diversas adorationes, sed 
quod habeant diversas relationes: et hoc quidem dictat 
fides sana, quam consequitur adoratio. Et per hoc patet 
sequens objectio, quod scilicet adoratio sequitur fidem, 
non in quantum distinguit tres personas per relationum 
pluralitatem, sed in quantum unit per majestatis unitatem." 
Ibid. dub. 2. — ,Non magis adorandus est Christus, quam 
Pater et Spiritus sanctus, nec Verbum incarnatum plus 
debet adorari post incarnationem quam ante. Et hujus 
ratio est, quia adoratio respicit majestatem et dignitatem. 
Et quoniam Verbo nulla aecrevit dignitas ex humanae 
naturae assumptione; ideo non debet adorari majori ado- 
ratione... Ad illud quod opponitur, quod tenemur ad 
majorem gratiarum actionem, dicendum quod non est si- 
mile, quia gratiarum actio non tantum respicit excellen- 
tiam dantis, sed etiam excellentiam muneris: non sic autem 
est de adoratione." Ibid. dub. 3. 

$ ,Quia est una persona in Christo, cui debetur reve- 
rentia summa, una adoratione adoranda est, scilicet latria, 
quantum ad utramque naturam, scilicet deitatem et hu- 
manitatem, sicut eadem adoratione adoratur in uno homine 
caput et pes. Concedendum est ergo, quod non solum 
Christus homo adorandus est latria, sed etiam humanitas 


PARS IV, 5. 


ejus, in quantum est Verbo unita, quamvis per se con- 
siderata nunquam ei debeatur nisi dulia. Et quoniam 
caro Christi nunquam est separata a Verbo, ideo semper 
consideranda est ut conjuncta, et semper adoranda est 
latria, licet humanitati, ut per se consideratae, non debea- 
tur nisi dulia.^ 3. dist. 9. a. 1. q. 1. — ,Quoniam imago 
Christi introducta est ad repraesentandum eum, qui pro 
nobis crucifixus est, nec offert se nobis pro se, sed pro 
illo; ideo omnis reverentia, quae ei offertur, exhibetur 
Christo. Et propterea imagini Christi debet cultus latriae 
exhiberi. Et hoc est, quod dicit Augustinus (7b. de 
Doctrina Christiana c. 9): Qui veneratur tale signum di- 
vinitus institutum, ejus vim significationemque intelligit: 
non hoe veneratur, quod videtur, et transit, sed illud 
potius, ad quod talia cuncta sunt referenda.^ Ibid. q. 2. 
— Duplici modo exhibetur alicui honor. Aliquando in ob- 
sequium reverentiae, et iste est honor venerationis. Ali- 
quando in testimonium virtutis, et famulatum complacen- 
tiae, et iste est honor adorationis. Uterque autem honor 
istorum offertur ipsi cruci. Nam crucem adoramus, et 
erucem veneramur; sed in hoc est differentia, quia honor 
venerationis exhibetur ipsi cruci tanquam instrumento 
. nostrae salutis. Unde sicut exhibemus reverentiam saera- 
mentis, quia est in eis aliquo modo nostrae salutis causa- 
litas; sic cruci Christi et clavis ejus aliqua reverentia est 
exhibenda, et respectu istius honoris habet crux in se 
aliquid, propter quod habet honorari. Honor autem ado- 
rationis offertur ipsi cruci Christi ratione Crucifixi. Nemo 
enim intendit ei placere, vel aliquid impetrare ab ea, sed 
ei, qui in ea affixus fuit; et sic debetur ei adoratio latriae. 
Sie enim cruci duplex honor debetur, et unus quidem est 
latria, alius vero non debet dici nec latria, nec dulia, quia 
non est species adorationis, sed vocari potest honor vene- 
rationis." Ibid. g. 4. — ,Quoniam latria debetur Creatori, 
ratione suae majestatis et excellentiae; hinc est, quod 
membris Christi non competit cultus latriae." Ibid. q. 5. 
— gBealissima Virgo Maria pura creatura est; et ideo ad 
honorem et cultum latriae non ascendit. Sed quoniam 
excellentissimum nomen habet, ita quod excellentius purae 
creaturae convenire non potest; ideo non tantum debetur 
ei honor duliae, sed hyperduliae. Hoc autem nomen est, 
quod Virgo existens, Dei mater est; quod quidem ita 
tantae dignitatis est, quod non solum viatores, sed etiam 
comprehensores, non solum homines, verum etiam angeli 
eam revereantur quadam praerogativa speciali Ex hoc 
enim, quod mater Dei est, praelata est ceteris creaturis, 
et eam prae ceteris decens est honorari et venerari. *) 
... ÁÀd illud quod objicitur, quod honor matris refertur 
ad filium, dicendum quod honorem referri ad aliquem est 


*) Quum S. R. U. Inquisitio Decreto 13 januarii an. 1875 
duo prohibuisset opuscula, in quibus de sacratissimo sanguine 
B. Mariae Virg. disserebatur, Pius IX eadem die ,mandavit 
per hujusmodi promulgationem monendos esse alios etiam scri- 
ptores, qui ingenia acuunt super iis aliisque id genus argumentis, 
quae novitatem sapiunt, ac sub pietatis specie insuetos cultus 
titulos, etiam per ephemerides, promovere student, ut ab eorum 
proposito desistant, ac perpendant periculum, quod subest, per- 
trahendi fideles in errorem etiam circa fidei dogmata, et causam 
praebendi religionis osoribus ad detrahendum puritati doctrinae 
catholicae ac verae pietati." 

8. Bonaventurae Breviloq. 


213 


dupliciter, aut sicut ad subjectum, aut sicut ad finem. 
Honor, qui exhibetur maíri, refertur ad filium sicut ad 
finem; honor vero, quo adoramus imaginem Christi, re- 
fertur ad ipsum sicut ad subjectum. Unde qui adorat 
Christi imaginem, Christum adorat, non imaginem; qui 
autem adorat Christi Matrem, etiam adorat Christum et 
Matrem suam." Zbid. q. 8. concl. et. ad. 1. — ,lmaginum 
introductio in Ecclesia non fuit absque rationabili causa. 
Introductae enim fuerunt propter triplicem causam, vide- 
licet propter simplicium ruditatem, propter affectuum tar- 
ditatem et propter memoriae labilitatem. Propter simpli- 
cium ruditatem inventae sunt, ut simplices, qui non pos- 
sunt legere, in hujusmodi sculpturis et picturis tamquam 
in scripturis apertius possint sacramenta nostrae fidei le- 
gere. Propter affectus tarditatem similiter introductae 
sunt, videlicet ut homines, qui non excitantur ad devo- 
tionem in his, quae pro nobis Christus gessit, dum illa 
aure percipiunt, saltem excitentur, dum eadem in scul- 
pturis et picturis tamquam praesentia oculis corporeis cer- 
nunt, plus enim excitatur affectus noster per ea, quae 
videt, quam per ea, quae audit. Unde Horatius (de «rte 
poctica) : 

Segnius irritant animos demissa per aurem, 

Quam quae sunt oculis subjecta fidelibus; et quae 

Ipse sibi tradit spectator. 
Propter memoriae labilitatem, quia ea quae audiuntur so- 
lum, facilius traduntur oblivioni, quam ea, quae videntur, 
frequenter enim verificatur in multis illud, quod consuevit 
dici: Verbum intrat per unam aurem, et exit per aliam. 
Praeterea non semper est praesto, qui beneficia nobis 
praestita ad memoriam reducat per verba. Ideo dispen- 
satione Dei factum est, ut imagines fierent, praecipue in 
ecclesiis, ut videntes eas recordemur de beneficiis nobis 
impensis et Sanctorum operibus virtuosis ... Ad illud 
quod objicitur, quod creatura vivens est nobilior non vi- 
vente, dicendum quod verum est de nobilitate reali, sed 
non oportet, quod hoc sit verum de nobilitate significatio- 
nis, quia res parvi valoris rem nobilem significare potest. 
Cum ergo adoratur imago, non adoratur ratione nobili- 
tatis, quam habet in se, sed ratione nobilitatis significatae 
per se.^ 3. dist. 9. a. 1. q. 2. concl. et ad 3. 

' ,In Christo secundum humanam naturam ab ipsius 
conceptionis primordio fuit gratia perfecta et ordinata, et 
consummata plenitudo. Non enim decebat Verbum in- 
creatum uniri animae perfectissima unione, qualis est 
unio in unitatem personae, quin anima esset deiformis, 
secundum quod erat possibile. Et ideo non tantum dei- 
formitatem habuit gratiae et gloriae, sed etiam super 
omnem gratiam et gloriam. Nec tantum fuit in eo pleni- 
tudo sufficientiae, sicut in Sanctis, de qua plenitudine di- 
citur: Stephanus plenus gratia et. fortitudine (Act. 6, 8). 
Nec tantum plenitudo praerogativae, sicut in Virgine Maria, 
de qua plenitudine dicitur: 4ve gratia plena (Luc. 1, 28). 
Nec tantum plenitudo numerositatis et copiae, sicut in 
tota Ecclesia, de qua plenitudine: Ascendit super caelos, 
ut adimnpleret. omnia etc. (Eph. 4, 10). Sed etiam pleni- 
tudo superabundantiae, de qua: Vidinus gloriam ejus etc. 
(Jo. 1, 14). Plenum, inquam, plenitudine superabundan- 
tiae, propter quod subdit ad hoc probandum: E/ de pleni- 
tudine ejus nos omnes accepimus (Ibid.) 3. dist. 13. a. 1. q. 3. 

95 


214 Pans IV, 5. 


* ,Ista triplex gratia non est triplex ratione diversi- 
tatis habituum, sed ratione diversae comparationis ejus- 
dem habitus. Nam ille habitus dicitur gratia singularis 
personae, in quantum disponit ad Dei assimilationem, et 
in quantum facit animam deiformem; et per hoc conse- 
quenter disponit ad unionem personalem, et dicitur gratia 
unionis, et consequenter per hoc ipsum disponit ad redun- 
dantiam, sive influentiam motus et sensus in cetera membra 
Christi; et sic dicitur gratia capitis." 3. dist. 13. a. 2. q. 2. 

3 ,Seriptura quandoque dicit Christum eaput, quia ab 
eo derivatur omnis sensus devotionis, et omnis motus 
sanctae operationis, et fluunt ab eo omnia charismata gra- 
tiarum. Influit autem Christus meritorie, secundum quod 
unitum est membris per conformitatem naturae. Influit 
etiam Christus effective, secundum quod Deus, caput enim 
Christi Deus (1. Cor. 11, 3). Similiter Christus caput, se- 
eundum quod Deus et homo. Diffundit ergo Spiritum in 
membra Ecclesiae sibi unita, non separata. Unde sicut 
in corpore. physieo non est diffusio a capite in membra, 
nisi sint unita, sic in corpore mystico." Serm. 1. in Hexaém. 
— j4Gratia capitis, quae fuit in Christo, ratione conformi- 
tatis naturae, et influxus per modum praeparantis, aut 
merentis, quid increatum dicit. Increatum vero ratione 
principii et influxus per modum impartientis, seu efficien- 
tis.^ — ,Ad praedictorum intelligentiam: est. notandum, 
quod eaput in spiritualibus transsumptive dicitur a capite 
in corporalibus; omnes autem transferentes secundum ali- 
quam similitudinem transferunt: et ideo caput in spiri- 
tualibus dicitur secundum concomitantiam ad aliquam pro- 
prietatem capitis materialis. In capite autem materiali 
haec tria reperiuntur, scilicet quod est membris conforme, 
esí membrorum principium, est etiam influxivum sensus 
et motus. Et propterea in capite reperiuntur omnes sen- 
sus perfectiori modo, quam in aliis membris. Omnes autem 
has proprietates est in Christo reperire respectu bonorum. 
Et ideo valde rationabiliter sancta Scriptura dieit Christum 
esse caput Ecclesiae. Sed prima proprietas, scilicet con- 
formitas, competit ei ratione humanae naturae. Unde 
Augustinus super Joannem ((ract. S0 in princ.): Unius 
naturae sunt vitis et palmites. Propter quod, cum Deus 
esset, cujus naturae non sumus, factus est homo, ut in 
illo esset vitis humana natura, cujus et nos homines pal- 
mites esse possemus; omnino enim idem est de eapite, 
quod de vite intelligendum. Secunda autem proprietas, 
scilicet principiandi, competit ratione divinae naturae, se- 
eundum quod est omnium principium. Unde ipse caput 
corporis Ecclesiae, qui est principium etc. (Col. 1, 18). Glossa: 
Qui est principium secundum divinitatem, id est, fundator 
Ecclesiae, quia omnes justi, qui ab Abel usque ad ulti- 
mum justum generantur, virtute divinitatis illuminantur. 
Tertia vero proprietas, scilicet influendi motum et sensum, 
competit ei ratione divinitatis et humanitatis. Dupliciter 
enim convenit sensum et motum gratiae influere, aut per 
modum praeparantis, aut per modum impartientis. Si per 
modum praeparantis; sie est ipsius Christi ratione huma- 
nae naturae, in qua passus est propter nos, et patiendo 
satisfecit, et removit inimicitias, et disposuit ad suscipien- 
dam gratiam perfectam. Si per modum impartientis et 
conferentis; sic est ipsius Christi ratione divinae naturae, 
quia solus Deus est, qui illuminat pias mentes, solus est, 


qui baptizat interius, pro eo quod mens nostra immediate 
ab ipsa veritate formatur, sicut saepe dicit Augustinus: 
et ita influere per modum praeparantis est Christi hominis, 
per modum impartientis est Christi Dei. Vel per alia 
verba, et in idem redit, influere per modum merentis, 
Christi hominis; per modum efficientis, Christi Dei. Vel 
influere quantum ad remissionem poenae, Christi hominis; 
quantum ad remissionem culpae, Christi Dei: et sic in- 
fluentia uno modo respicit Christum secundum humanam 
naturam ereatam, alio modo secundum naturam divinam 
increatam. Si ergo gratia capitis dicitur illa gratia, se- 
cundum quam Christus habet influere motum et sensum 
in membra, restat hoc esse ponendum, quod gratia capitis 
uno modo nominat gratiam increatam, alio etiam modo 
nominat non tantum increatam, sed etiam creatam.^ 3. dist. 
13. a. 2. q. 1. 

1? ,Ssensus in spiritualibus attenditur quantum ad co- 
gnitionem, motus vero quantum ad affectionem et dile- 
ctionem, quae est pondus inclinans unumquemque spiri- 
tum, et trahens ad locum sibi debitum.  Influere ergo 
motum et sensum est causare in nobis fidem et dilectio- 
nem, sive fidem operantem per dilectionem, sive cognitio- 
nem et amorem." 3. dist. 13. a. 2. q. 3. 

!! Cum quaeritur, utrum simus fili adoptionis per 
Christum, hoc potest intelligi dupliciter, quia praepositio 
illa per potest importare causam effectivam, vel meritoriam, 
sive dispositivam. Et si importat causam meritoriam vel 
dispositivam, absque dubio verum est, quod sumus filii 
adoptionis per Christum. Ipse enim nobis meruit gratiam, 
per quam sumus filii adoptivi, in quantum est caput Eccle- 
siae. Et hoec non solum respicit divinam naturam, sed 
etiam naturam assumptam. Si vero importat causam 
effectivam, sic adhuc verum est. Pater enim nos adopta- 
vit per Filium et Spiritum sanctum. Et si per appropria- 
tionem loquamur, per Filium nos adoptavit quoad inchoa- 
tionem, per Spiritum sanctum quoad consummationem. 
ÁÀd nostram enim adoptionem duo concurrunt, scilicet re- 
demptio, quae facta est per Filii missionem, et gratificatio, 
quae facta est per missionem Spiritus sancti. Et hoc est 
quod dicitur (Aug. de anima. et spir. c. 6): A Patre per 
Filium et Spiritum sanctum ad nos divina descendunt. 
Pater siquidem tradidit Filium, quo redimeret nos; misit 
Spiritum sanctum, qui servos adoptaret in filios: Filium 
dedit in pretium redemptionis, Spiritum sanctum in pri- 
vilegium adoptionis. Et sic patet, quod per omnem modum 

. verum est, quod sumus fili adoptivi per Christum." 
3. dist. 10. a. 2. q. 2. 

1? ,Gratia Christi influit in omnes, tam in angelos, 
quam in homines, et qui praecesserunt ipsum, et qui se- 
cuti sunt, licet secundum magis et minus.^: — ,Sensus in 
spiritualibus attenditur quantum ad cognitionem, motus 
vero quantum ad affectionem et dilectionem, quae est 
pondus inclinass unumquemque spiritum, et trahens ad 
locum sibi debitum. Influere ergo motum et sensum est 
causare in nobis fidem, et dilectionem, sive fidem operan- 
tem per dilectionem, sive cognitionem et amorem. Atten- 
dendum autem, quod cognitio et dilectio est in triplici 
differentia. Quaedam, quae respicit statum meriti; et 
haee dicitur gratuita. Quaedam vero, in qua consistit 
substantia praemii; et haec dicitur gloriosa. Quaedam, 


PARS IV, 6. 


quae est utrique annexa, quae nec est de essentia meriti, 
nec praemii, sed de bene esse. Secundum hane triplicem 
differentiam cognitionis et dilectionis est dicere, quod 
gratia capitis influat in membra gratià increatà effective, 
sed gratià creatá meritorie et dispositive. Nam propter 
meritum passionis Christi promissum patribus praeceden- 
tibus dedit Deus gratiam reconciliationis; et propter ex- 
hibitum dat nobis gratiam reconciliationis abundantius, 
in qua quidem gratia est sensus cognitionis et motus 
affectionis; et rursus, propter illam passionem aperta est 
janua, ut omnibus membris Christi detur dilectio et co- 
gnitio gloriosa, in quibus consistit perfectio motus et sen- 
sus. Ex hoc eodem angelis mysteria multa revelantur, 
et gaudia multa referuntur de restauratione sua, quae 


215 


invenitur facta per Christum. Et ideo etiam ipsi accipiunt 
motum et sensum; non, inquam, illum, qui est de essen- 
tia gratiae et gloriae, sed qui est de bene esse et per- 
fectione. Concedendum est ergo, quod gratia capitis re- 
dundat in omnes cives supernae Jerusalem, licet secundum 
plus et minus; nam magis in homines qui redimuntur, 
quam in angelos qui reintegrantur; magisque in eos, qui 
sequuntur ejus adventum, quam in eos qui praecesserunt, 
quia clarius vident et credunt, et charismatum donis am- 
plius perfunduntur. Propter hoc si passio promissa tan- 
tum illis valuit, ut illos per viam salutis perduceret, am- 
plius passio exhibita et soluta hoc debuit facere." 3. dist. 13. 
q. 2. q. 3. 


CAPUT VI. 


De plenitudine sapientiae Christi in intellectu. 


(Christus cognovit res in arte aeterna, — in mente sua, — et in proprio genere.) 


De plenitudine vero sápientiae Christi in intellectu, hoc tenendum est, quod in 
Verbo incarnato, Christo scilicet Domino nostro, fuit omnis sapientiae plenitudo, non 
solum quantum ad cognita, verum etiam quoad cognoscendi modos et differentias. In 
Christo " namque fuit cognitio sempiternalis" ex parte deitatis, cognitio sensibilis ) ex 9 m.» 
parte sensualitatis et carnis, cognitio scientialis ex parte mentis et spiritus. Et haecppree 
fuit triplex, quaedam scilicet per naturam, quaedam per gratiam et quaedam per glo-ii 7 Sore 
riam. Unde sapientiam habuit, et ut Deus et ut homo; et ut comprehensor et ut 
viator; et ut illuminatus? per gratiam, et ut recte formatus per naturam: et ita india 


minator ed. 


universo fuerunt? in Christo quinque modi cognoscendi. Primus est secundum divinam av. 
naturam; et hoc modo cognovit omnia actualia et potentialia, finita et infinita, cognitione JM 
actuali et comprehensiva. Secundus est^ per gloriam; et hoc modo cognovit omnia re o» 
actualia et finita, cognitione actuali et comprehensiva, infinita vero cognitione habituali 
vel excessiva. Tertius est? per gratiam; et hoc modo cognovit omnia spectantia ado ms wi. 
humani generis redemptionem. — Quartus est secundum naturam integram, cujusmodi 
fuit in Àdam; et hoc modo cognovit omnia, quae spectant ad universi constitutionem. 
Quintus est secundum sensibilem experientiam; et hoc modo cognovit omnia, quaere aser 
veniunt ad organa sensuum, secundum quem modum dicitur, quod didicit ex his, quaeso: ^^ 
passus est, obedientiam (Hebr. 5, 8). 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia, sicut reparativi prin- 
cipii est nos reparare per liberalissimam gratiam, sic etiam per providentissimam sa- 
pientiam. Quod enim secundum ordinem sapientiae conditum fuerat", non potest abs-n mu asc 
que luce et ordine sapientiae reparari; et ideo, sicut Christus debuit esse immunis abis." " 


omni culpa, sic elongatus debuit esse ab omni ignorantia, ac per hoc totaliter repletus JE" 


supernae sapientiae luce et circumfulgentia. Quapropter cognitionem perfectam habuit D FON im 
. . . e, : k cet. o . 
secundum utramque naturam, et potentiam cognoscitivam, et^ secundum omnem " rerum9omWw | 


inferius om. 


Quia ergo res habent esse in aeterna arte, et? in humana mente, et Imus. 


35 * 


existentiam '. 


216 PARS IV, 6. 


proprio genere; necesse fuit Christum habere hane triformem rerum cognitionem. Quia 
vero res dupliciter potest cognosci in arte, scilicet vel ab ipso artifice, vel ab alio con- 
m Etwnii-templante artem; similiter habet dupliciter " cognosci in mente, etiam praeter acquisi- 


ter habet 
osse duplici- 


tr, erii. tionem, quae Christo non competit propter imperfectionem, scilicet vel secundum habi- 
tum bindfunt, vel secundum habitum infusum; hinc est, quod necessarium fuit, ad per- 
fectam sapientiae plenitudinem, quinque modos praedictos reperiri in Christo Deo et 
homine, ut in arte aeterna cognosceret res et per naturam deitatis et per gloriam 
Mp AP Pad ; in mente autem sua per habitum naturalem et innatum, sicut cogno- 


post Adam verunt Adam" et angeli; et per habitum gratuitum et infusum, sicut sancti Dei per 


FG sted. Spiritum sanctum illuminati; in proprio vero genere cognosceret via sensus, et? memo- 
Tg 


Nor Yen viae ef experientiae, quae in nobis facit rem incognitam cognosci, in Christo vero rem 


cognovit 
Adam et An- 


sell 4.144. cognitam " secundum unum modum cognosci fecit secundum alium modum. Quoniam 
deo autem divina substantia, virtus et operatio est immensa; hinc est, quod secundum pri- 
!* ^ mum modum, qui est per naturam deitatis, infinita actualiter sbmpebandit *', quodam 
y Iunsenim ineffabili? modo summe infinito omnis infinitas est finita. Quia vero creaturae 
quantumcumque sublimatae finita est substantia, virtus et operatio, ita tamen quod mens 
D» humana non quiescit, nisi in bono infinito, nec tamen illud proprie? comprehendit, quia 
infinitum non comprehenditur a finito, accepta comprehensione proprie; hine est, quod 
quantum ad secundum modum cognoscendi, anima Christi per gloriam comprehensionis ' 
capit quantumcumque potest capere natura finita per bonum infinitum beatificata *, cui 
?)Appebe-est summe unita; ac per hoc ad finita se extendit actualiter comprehendendo * , ad in- 
) Extend- finita Vero habitualiter * , vel etiam excedendo? *, non enim potest anima Christi aequari 
Verbo, nec in scientia, nec in aliquo alio *. 

Rursus, quia gratia maxime respicit opus reparationis; hine est, quod secundum 
tertium modum cognoscendi per gratiam perfectissimam, cognovit Christus omnia, quae 
spectant ad reparationem nostram longe excellentius et melius, quam aliquis Propheta- 

») Amps um vel etiam angelorum. Amplius", quia natura hominis bene instituta nata erat 
omnibus creaturis praeesse, et ipsas nosse tanquam eas, quae debebant sibi servire, si- 
eut patuit in primi hominis conditione; hine est, quod quantum ad quartum modum 
cognoscendi, cognovit Christus omnia, quae spectant ad mundanam machinam construen- 
dam, longe excellentius quam Adam. 

Postremo, quia sensus non est perceptivus rerum, nisi ad objecti praesentiam; 
hine est, quod secundum cognitionem sensitivam non simul cognoscebat omnia, sed modo 
haec, modo illa, juxta quod opportunum erat ad reparationem humani generis faciendam *. 


Ap Carur VI. 


! 3. dist. 14. a. 3. q. 1. de infinitis, cum hoc sit infinitae virtutis. Si vero loqua- 

? »,Convenit aliquid cognosci cognitione habituali et ^ mur de cognitione habituali, sic concedi potest, quod scit 
cognitione actuali, sive cognitione, quae est sicut scientia, omnia, quae cognoscit ipsum Verbum sibi unitum. Et 
ei cognitione, quae est sicut eonsideratio. Si ergo loqua- hoc patet sic; quia cum anima Christi cognoscat ipsum 
mur de cognitione quantum ad actum considerationis, sic — Verbum habitu glorioso ita perfecte, quod non potest 
dicendum est, quod anima Christi nunquam tot cognoscit, ipsum perfectius cognoscere; et ipsum Verbum aeternum 
quot cognoscit ipsum Verbum. Per nullam enim gloriam — promptam habeat voluntatem ad aperiendum ipsi animae 
potest adeo sublevari creatura, ut simul et in actu judicet ^ omnia, quae in ipso relucent; nec aliquid in ipso reluceat, 


PAnS VI, 6. 


quod non sit natum cognosci ab anima Christi; anima 
Christi habet aliquid, quo facilis est ad cognoscendum 
omnia, quae Verbum cognoscit. Et hujus signum est, 
quia ad hoec quod cognoscat aliquid, quod Verbum co- 
gnoscit, quidquid illud sit, non oportet, quod detur ei no- 
vus habitus cognoscendi, sed omne quod vult, in eo potest 
legere." 3. dist. 14. a. 2. q. 3. 

* ,Quoniam Verbum aeternum est sufficientissima ra- 
tio cognoscendi omnia alia à se, quod patet, quia seipso 
cognoscit omnia; ideo ad hoc quod aliquis cognoscat res 
in Verbo, non oportet in ipso esse geminam cognitionem 
ipsius Verbi, et ipsius rei cognitae. Geminam dico quan- 
tum ad habitum cognoscendi; propter hoc quod habens 
deiformitatem gloriae, per quam cognoscit ipsum Verbum, 
habet unde assimiletur ipsi Verbo, quod est perfecta 
ratio cognoscendi omnia alia; et ita cognoscendo Verbum 
habet habitum, quo possit cognoscere alia, ita quod habi- 
tus ille, prout dicitur esse Verbi, et aliorum a Verbo, non 
differt nisi sola comparatione. Per idem enim quod ipsum 
Verbum aeternum est lux et veritas in se, est exemplar 
aliarum rerum; et ideo qui habet, unde conformetur ipsi 
summae veritati, habet unde conformetur rationi cogno- 
scendi omnia. Quoniam ergo Verbum aeternum per idem 
est ratio cognoscendi se et alia; ideo dico, quod anima 
Christi eodem habitu, quo cognoscit ipsum Verbum, co- 
gnoscit res in Verbo, existente solum differentia quantum 
ad eomparationem, sive respectum." 3. dist. 14. a. 2. q. 1. 

* ,Anima Christi, sicut et animae aliorum Sanctorum, 
Verbum increatum cognoscit per sapientiam creatam, quae 
disponit ipsarum animarum potentias cognitivas, et con- 
formes reddit, ut illud lumen aeternum cognoscant. Nec 
aliter potest intelligi. Quo modo enim potest anima lumen 
aeternum cognoscere, et claritatem summam intueri, quin 
ipsa efficiatur clara et luminosa? Anima autem Christi, 
quia est a Verbo assumpta, majorem habet deiformitatem, 
ac per hoe perfectiorem et eminentiorem cognitionem, 
quam aliqua anima beata per gloriam. Unde non est in- 
telligendum, quod scientia unionis distinguatur a scientia 
comprehensionis, quasi non sit per aliquem habitum me- 
dium, sed quia excellentior et amplior deiformitas et clari- 
tas collata est animae Christi, ex hoc quod Verbo unita 
est, quam ex hoc quod simpliciter est beata." 23. dist. 14. 
a. 1. q. 1. 

$ ,Notandum quod anima Christi beata habet cognitio- 
nem aliquorum, quae sunt essentialia gloriae, et aliquorum 
quae non sunt de essentia gloriae. Si ergo loquamur de 
cognitione eorum, quae sunt essentialia gloriae, dico quod 
anima Christi omnia, quae cognoscit in habitu, cognoscit 
in actu, quia gloria est habitus in actu. Unde sicut non 
potest anima ejus non esse gloriosa, sic impossibile est 
actualem considerationem eorum, quae sunt de essentia 
gloriae, in ipso interrumpi. Si autem loquamur de cogni- 
tione eorum, quae non sunt essentialia gloriae, sic non 
est necesse, quod omnia, quae cognoscit in habitu, cogno- 
scat in actu. Et hujus signum est, quod Deus beatis exi- 
stentibus in gloria, hoc est sanctis angelis, aliquid de 
novo revelat, et ostendit in se, quod prius tamen non 
ostendebat. Et ideo statui gloriae non repugnat conside- 
rare aliquid nune, quod prius non considerabatur. Nec 
repugnat etiam perfectioni creaturae, quoniam creaturam 


21 


perfici est ejus capacitatem impleri. Creatura autem plu- 
rium est eapax secundum cognitionem habitualem, quam 
secundum considerationem actualem. Et ideo non solum 
in angelis, verum etiam in anima Christi hoe verum est, 
quod plura cognoscit in habitu, quam consideret in actu." 
3. dist. 14. a. 2. q. 2. 

$ ,Anima Christi beatissima, et aliae beatae animae 
vident ipsum luminis fontem, in quo reficiuntur, quiescunt, 
delectantur, e£ quodam modo a claritate illius luminis ab- 
Sorbentur, ut Deus ab eis undique conspiciatur, et videa- 
tur etiam in ipsis, et hoc potissime verum est in anima 
Christi... Ad intelligentiam autem auctoritatum adducta- 
rum in contrarium et consimilium, notandum est, quod 
quinque modis habent exponi auctoritates Sanctorum, quae 
videntur dicere Deum in sua substantia non posse videri. 
Primo modo sic. Non potest videri, scilicet viribus nostris; 
potest tamen munere Dei. Unde super illud: Lwcem ha- 
bitat. inaccessibilem (1. Tim. 6, 16), Glossa: Inaccessibilis 
est viribus nostris, accessibilis muneribus suis. Secundo 
sic. Non potest videri substantia, scilicet in via. Unde 
super illud: Qwem mullus hominum videre potest (ibid.), 
Glossa: Poterit autem aliquando. Et sic illud Exodi (33, 
20) : Non videbit me homo, et vivet. 'T'ertio modo sic. Non 
potest substantia videri, id est, plene comprehendi. Unde 
super illud Job (11, 7) : Forsitan vestigia Dei comprehendes? 
Glossa: Ejus essentia a nullo plene videbitur, scilicet cir- 
cumseribendo. Quarto modo sic. Non potest videri sub- 
stantia, id est, ratio substantiae. Unde super illud: Qwod 
notum est Dei (Rom. 1, 19), Glossa: Ratio substantiae ejus 
late& omnem creaturam; et hoc modo potest dici Trinitas 
sibi soli nota esse. Quinto modo sie. Nemo Dei substan- 
tiam novit, vel aliquid tale, quia non facit nosse. 
(Matth. 24, 36): De die autem illa et hora nemo novit, ne- 
que angelus etc.; sicut fovea caeca dicitur, quia non mani- 
festat, quod habet in se. Et sic dicit Chrysostomus, quod 
angeli non vident, quid sit Deus." 3. dist. 14. a. 1. q. 1. 

' ,Nec anima Christi, nec aliqua ereatura comprehen- 
dere potest immensitatem Verbi increati, sive ipsius Dei; 
et tamen ipsum totum cognoscit. Et possunt ista duo si- 
mul stare, imo necesse est ponere, quamvis difficile sit 
intellectui nostro capere. Si enm vere ponimus Deum 
simplicem, imo quia necessarium est sic credere et ponere; 
si cognoscitur, jam non secundum partem et partem, sed 
totus cognoscitur. Rursus, si Deum ponimus immensum, 
quia hoc credimus et fatemur, neoesse est ponere, quod 
nunquam ab intellectu finito comprehenditur totaliter: et 
sic Deus à quacumque creatura ipsum cognoscente totus 
cognoscitur, sed tamen non totaliter. Si autem quaeratur, 
quo modo illud possit intelligi, dicendum quod difficillimum 
est intelligere, quia plus reperitur in ereaturis de dissi- 
militudine, quam de similitudine... Et ideo exemplum 
ponendum est in substantia spirituali, quae est imago 
Dei; quia ipsa tota est in una parte corporis, et tamen in 
illa non definitur, quia ratione suae simplicitatis sic est 
tota in illa, quod tota extra illam in parte altera. Sic et 
Deus in una creatura totus, et totus extra. Per hunc 
etiam modum oportet intelligere circa potentiam intellecti- 
vam; sed hoe melius intelligitur ratiocinatione quam exem- 
plorum suppositione. Si quis enim videt, quod in Deo 
simplicitas non opponitur infinitati, videre potest, quo 


a) Chrísti 


om. ed. 1484. 


b) Erat ABC 


DEFGH et 
editt. Nor. 
Arg. Ven. 
et 1484. 


218 


modo Deus potest cognosci totus, et tamen non compre- 
hendi." 3. dist. 14. a. 1. q. 2. 

$ ,Ille profectus scientiae experimentalis in Christo in 
duobus differebat a profectu cognitionis nostrae. In uno 
videlicet, quod Christus non proficiebat veniendo in noti- 
tiam rei prius incognitae; sed quod prius cognoscebat 
uno modo, scilicet per simplicem notitiam, cognoscebat 
alio modo, scilicet per experientiam. In alio etiam diffe- 
rebat; quia profectus noster est secundum existentiam, 
profectus vero Christi erat solum secundum apparentiam." 
3. dist. 1á. a. 3. q. 2. — ,Duplex est modus cognoscendi 
per experientiam ; unus, qui est via in acquisitionem 
Sclentiae; alius vero, qui est via in exercitium scientiae, 


PARS IV, 7T. 


ut quod prius sciebatur theorice, postmodum sciatur pra- 
etice. Et primus modus experientiae reperitur in scientiae 
inventione, secundus vero consistit in usu scientiae jam 
adeptae. Et in primo est motus ab incognito ad cogni- 
tum; in secundo vero est via, sive processus, a cognito 
uno modo, ut cognoscatur alio modo. Et primus modus 
respicit imperfectionem naturae lapsae, propter ignorantiam 
annexam. Secundus vero respicit statum innocentiae, in 
quo habitus scientiae praecessisset usum, et cognitio sim- 
plieis notitiae praecessisset cognitionem experientiae. Et 
iste modus fuit in Christo, et non alius, quia de statu 
naturae lapsae Christus non debuit assumere defectum 
ignorantiae." Ibid. ad 3. 


CAPUT VII. 
De plenitudine meriti Christi ? in effectu. 
(In Christo fuit plenitudo meriti, quantum ad eum, qui merebatur; — quantum ad tempus, in quo merebatur; — quantum ad id, 
per quod merebatur; — quantum ad eum, cui merebatur; — quantum ad illud, quod merebatur nobis, et quod merebatur sibi; — et quan- 


lum ad modum, quo merebatur.) 


De plenitudine autem meriti Christi hoc tenendum est, quod in Christo Domino 
fuit omnis meriti perfectio et plenitudo '. Primo quantum ad eum, qui merebatur; quia 


non tantum fuit" homo, verum etiam Deus. 
merebatur; quia ab instanti conceptionis suae? usque ad horam mortis suae. 


Secundo quantum ad tempus, in quo 
Tertio 


39«» quantum ad id?, per quod merebatur; quia per perfectissimum habitum caritatis, et 


Aug. 
d) Illud 
1484. 

e) Et om. 
ibid. 

f) Etiam ot 
ibid. 


£) Sibi om. 


Ibid. et ABC 


DEFGH et 
Aug. No 
Ven. 


h) Jam om. 
ed. 1484. 


i) Carnis 


k) Supra 
ibid. 


., perfectissimum exercitium virtutis in orando, in agendo et? in patiendo. Quarto quan- 


tum ad eum, cui merebatur; quia non tantum sibi(l), verum etiam? nobis, imo omni- 
bus justis. Quinto quantum ad illud, quod merebatur nobis; quia non tantum gloriam, 
verum etiam gratiam et veniam, et non tantum gloriam spiritus, sed etiam stolam car- 


nis, e£ apertionem januae caelestis. 


Sexto quantum ad id, quod merebatur sibi; quia 


licet non. mereretur sibi? glorificationem mentis, quam jam " habebat, merebatur tamen 
«iiti. Are. glorificationem corporis ^, et accelerationem resurrectionis, et clarificationem sui nominis f, 
et dignitatem judiciariae potestatis". Septimo quantum ad modum, quo merebatur Cum 
enim íripliciter dicatur aliquis mereri, vel de indebito faciendo debitum, vel de debito 
5f» faclendo? magis debitum, vel de debito uno modo faciendo debitum alio modo; omni- 
bus his modis meruit nobis, tertio tantum modo meruit sibi, faciente hoc plenitudine 
gratiae Spiritus sancti, per quam Christus simul erat beatus, et in statu merendi; ita 
quod super? ejus meritum omnia merita nostra habent fundari*. 


(I) Calvinus veterum quorumdam haeresim restaurans, asseruit Christum nihil sibi per passionem et 
mortem promeruisse. — ,Sed contra, Philipp. 2, 8—11: Christus ,humiliavit semetipsum, factus obediens 
usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen, quod 
est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, caelestium, terrestrium et infernorum; et 
omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris." 

Quotquot praeterea in Christo divinitatem denegarunt, eo ipso veram meriti actionem per suam pas- 


sionem et mortem infitiati sunt. 
ciniani et Rationalistae. 


Inter hos recensendi sunt Ariani et Nestoriani, recentiori autem aevo So- 


pans IV, 7. 219 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum ? haec est: quia cum in principio i92. 
. E Zn L . . : . GH et ed. 
reparativo, Christo scilicet Domino nostro, necessaria fuerit" plenitudo gratiae et sa-ves. hem 


pientiae, quae sunt nobis origo recte et sancte vivendi; necesse est, quod in Christo 7) ut ed. 
fuerit plenitudo et perfectio omnis meriti, secundum omnem modum plenitudinis. Quia 
enim in Christo fuit plenitudo gratiae unionis, per quam erat Deus ab instanti con- 
ceptionis, habens gloriam comprehensionis et motum liberi arbitrii; hinc est, quod ne- 
cessario fuit in Christo perfectio meriti, et quantum ad exocellentissimam dignitatem "2, s 
merentis, et quantum ad celerrimam opportunitatem temporis. wa 
Rursus, quia fuit in eo plenitudo gratiae singularis personae, per quam habuit 
firmam ? caritatem, et omnes virtutes perfectas", quantum ad habitus et exercitia; ne-?.5u e 


e e . e, . e e e ADEFGH et 
cesse fuit, quod in eo esset? plenitudo meriti, quantum ad id, per quod contingit mereri, ett. Are- 


Nor. Ven. 
cujusmodi est radix caritatis, et actus multiplicis virtutis". Amplius, quia fuit in eo 272: 


plenitudo gratiae capitis, per quam plenissimam habuit influentiam in membra sua; hincal. ^ 


est, quod plenitudinem habuit meriti, non tantum respectu sui, sed etiam respectu nostri. 
quibus sicut omnia spiritualia, quae habemus, influit ratione deitatis", sic meruit ratione 5 ""* 
assumptae humanitatis, sive sint bona status praesentis, sive aeternae felicitatis. 

Postremo, quia tantorum charismatum plenitudo necessario ponebat in Christo sum- 
mam et perfectam felicitatem, secundum sui partem superiorem, licet dispensative propter 
nos esset in statu viae; hinc est, quod perfectionem habuit meriti, quantum ad id, quod 
meruit sibi; quia non meruit gloriam et beatitudinem animae concreatam, quae naturaliter 
in ipso omne meritum anteibat" *, sed solum illa, cum quibus status viae stare non po-wb ibis. 
terat, sicut stolam carnis"* cum glorificatione suae excellentissimae dignitatis. Hinc est," 
quod perfectionem habuit meriti, quantum ad modum merendi. Quia enim in ipso ab 
instanti conceptionis fuit perfectissima plenitudo, statim omnia meruit', quae potuit me- 
reri respectu sui; ac per hoc de debito uno modo facere potuit debitum alio modo; de 
indebito autem debitum, vel de debito magis. debitum, facere non potuit sibi, quia nullo 
modo potuit in sanctitate proficere", cum a principio esset sanctissimus; fecit tamen hoc 
nobis, qui merito ipsius justificamur per gratiam, et" proficimus in justitia, et per aeter-;. ^" 
nam gloriam coronamur". Ae per hoc in merito Christi radicata sunt omnia merita 
nostra, slve satisfactoria poenae, sive meritoria vitae aeternae; quia nec ab offensa summi 
boni digni sumus absolvi, nec immensitatem aeterni praemii, quae Deus est, digni su- 
mus lucrari, nisi per meritum hominis Dei", cui dicere possumus et debemus: Omnia 
opera, nostra operatus es in mobis, Domine (Isai. 26, 12). Ipse, inquam, est Dominus *,?^"*»* 
cui Propheta dixit: Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam. bonorum meorum mon eges 


(Psalm. 15, 8). 


t) Antecede- 


Ap Carvr VII. 


! ,Mereri dicitur tripliciter, uno modo simpliciter abu- de Nabuchodonosor. Ille vero meretur partim proprie, 
sive, alio modo partim proprie et partim improprie, ter- partim abusive, qui facit opus de genere bonorum, et bona 
tio modo simpliciter proprie. Simpliciter abusive dicitur intentione, verumtamen non ex caritate; sicut aliquis pec- 
mereri, qui facit aliquod de genere bonorum, tamen facit cator facit opera de genere bonorum et propter Deum, 
illud malo modo, id est, mala intentione, sicut ille, qui in quibus de congruo se disponit ad gratiam. Ille vero 
dat eleemosynam cum murmure; talia enim opera aliquando — meretur simpliciter proprie, qui facit bonum opus, et bona 
remunerantur à Deo ex immensa largitate, sicut. innuitur intentione, et ex caritate. Et primum quidem meritum 


280 


dieitur meritum interpretativum, secundum dicitur meri- 
tum congrui, tertium dicitur meritum condigni. Cum 
ergo quaeritur, an Christus meruerit, non quaeritur de 
primo et secundo modo, sed quaeritur de tertio." 3. dist. 18. 
a. 1. q. 2. 

? ,Non profecit Christus secundum meritum quantum 
ad virtutem meriti, profecit tamen quantum ad numerum 
meritorum, plura enim habuit merita in passione, quam 
in conceptione." Ibid. 

3 ,Christus non tantum meruit in actione, sed etiam 
in passione. Non enim passus fuit frustra, sed ex ratio- 
nabili causa; nec passus fuit propter demeritum culpae, 
sed propter amorem veritatis et justitiae. Et propterea 
notandum, quod in passione est duo considerare, videlicet 
passionis causam, et passionis sustinentiam. Passionis 
causa est a violentia agentis, sed passionis sustinentia est 
a voluntate patientis. Quantum ad primum, passio non 
est meritoria, nec demeritoria, quia est ab extra. Quan- 
tum ad seeundum, potest esse meritoria et demeritoria. 
Meritoria autem, si quis eam perferat ex voluntate bona, 
demeritoria autem, si quis eam sustineat impatienter, et 
ex voluntate iniqua. Quoniam ergo Christus passionem 
pertulit non tantum ex voluntate bona, imo etiam ex vo- 
luntate optima; hine est, quod passio ejus fuit meritoria, 
non solum sieut passiones Sanctorum, sed inter omnia 
merita tenuit principatum." 3. dist. 18. a. 1. q. 3. 

* ,Absque dubio Christus per passionem suam meruit 
sui nominis clarificationem. — Clarificatio autem nominis 
ipsius Christi in hoc consistit, quod communiter homines 
noverint illum, qui in humana natura apparebat, esse 
Filium Dei et Redemptorem mundi. Ad illud vero, quod 
objicitur, quod illud jam notum erat, dicendum quod est 
notitia certa, et est notitia per quandam conjecturam; et 
Christus ante passionem cognitus fuit habere nomen, quod 
est super omne nomen, notitia conjecturali; sed notitia 
certitudinali non est cognitus nisi post passionem ... Vel 
aliter. Est notitia universalis, et est notitia particularis. 
Quamvis autem Christus esset notus aliquibus, quod esset 
vere Christus; tamen non fuit universaliter cognitus usque 
post passionem. Vel aliter. Est notitia nominis duplex, 
quantum ad vocem, et quantum ad imponendi rationem. 
Quantum ad vocem, cum cognoscitur quod aliquis sic 
vocetur; et sie multi cognoverunt Christum vocari Jesum 
ante passionem; sed ratione quare sic vocaretur, videlicet 
quia venerat salvare populum a peccatis eorum, non co- 
gnoverunt usque post passionem. Et sie elarificatio nomi- 
nis Christi est manifestatio cognitionis habitae de Christo, 
qua cognoscitur esse Dei Filius, et Christus et Jesus. Et 
quodlibet istorum est nomen, quod est super omne nomen, 
nam Filius Dei nominat personam in una natura, Christus 
autem et Jesus nominant personam in duabus naturis; 
sed Christus nominat personam in humana natura relatam 
ad divinam, quia Christus dicitur unctus; Jesus autem 
nominat personam in divina natura relatam ad humanam, 
quia Jesus dicitur Salvator esse; et ideo in nomine Jesu 
Christi debet omne genu curvari, sicut in nomine Filii Dei 
(Philipp. 2, 10—11). Et per hoc patet responsio ad quae- 
stionem propositam, quia nomen Filii Dei tripliciter diei- 
tur elarificari secundum ejus triplex nomen, sive quantum 
ad certificationem, sive quantum ad diffusionem, sive quan- 


pans IV, 7. 


tum ad rationis nominandi expressionem; ita quod certifi- 
catio respicit notitiam nominis Filii Dei, diffusio notitiam 
nominis Christi, expressio rationis nominandi notitiam no- 
minis Jesu. Patet etiam responsio ad objecta, quia 
Christus secundum haec tria nomina fuit cognitus quo- 
dam modo, fuit etiam quodam modo ignoratus. Secun- 
dum eum modum, seeundum quem ignoratus fuit, meruit 
nomen suum per passionem clarificandum esse." 3. dist. 18. 
dub. 2. | 

5 Nunc judicium est mundi, nunc princeps hujus mundi 
ejicietur foras. Et ego, si exaltatus fuero, omnia traham 
ad meipsum (Jo. 12, 31—32). — Potestatem dedit ei judicium 
facere, quia filius hominis est (Ibid. 5, 27). Hic est, qui 
constitutus est a. Deo judex vivorum et mortuorum ( Act. 10,42). 
Vide Seraph. 4. dist. 48. a. 1. per integrum; et inferius 
part. VII. cap. 1. . 

$ 3. dist. 18. a. 1. q. 2. 

' ,Communiter non eonceditur, quod Christus sibi me- 
ruit substantiale praemium ... Ratio autem hujus est. 
Nam meritum dicit ordinationem ad praemium, sicut dis- 
positio ad complementum, sicut via ad terminum; et ideo 
necesse est meritum praecedere praemium vel tempore, 
vel secundum ordinem naturae. Neutro autem modo de- 
buit in Christo praecedere, nec praecessit, propter hoc 
quod anima Christi non esset ad unionem idonea, nisi 
esset beatissima et deiformissima, quod quidem fit per 
gloriae influentiam. Si ergo necesse fuit unionem illam 
antecedere omnia merita secundum ordinem naturae, ne- 
cesse etiam fuit deiformitatem gloriae in Christo prae- 
cedere omnem usum gratiae; ideo gloria in Christo prae- 
cessit omnia merita propter summam dignitatem, quae fuit 
in anima Christi a sua creatione, videlicet propter unionem 
ipsius ad Verbum." 3. dist. 18. a. 2. q. 1. 

? Christus Dei et hominum mediator :simul debuit 
esse comprehensor et viator, comprehensor propter suam 
dignitatem, et viator propter nostram necessitatem ; et 
ideo partim debuit esse in statu gloriae, partim in statu 
miseriae. In statu autem miseriae non debuit esse se- 
eundum superiorem partem, sed secundum inferiorem, id 
estí, secundum carnem. Et ideo secundum divinam dispo- 
sitionem necessarium fuit differri corporis Christi glorifi- 
cationem, ut Christus esset in statu, in quo pro nobis 
posset mereri et satisfacere. Dum autem Christus ngbis 
merebatur, et pro nobis satisfaciebat, faciebat opus Deo 
placentissimum, et ita remunerabile secundum aliquam 
partem gloriae. Cum ergo remunerari non posset quan- 
tum ad stolam primam, sed quantum ad stolam secundam, 
merebatur utique tune Christus proprii corporis gloriam." 
3. disl. 18. a. 2. q. 2. 

? ,Christus meruit ab instanti suae conceptionis, quia 
omni bono et praemio dignus fuit propter plenitudinem 
gratiae, quam Deus animae suae infudit.^ — ,Ad prae- 
dictorum intelligentiam est notandum, quod ad perfectio- 
nem meriti duo concurrunt, videlicet ipse habitus gratui- 
tus, et ipsius habitus actus vel usus. Si ergo loquamur 
de merito quantum ad habitum, qui reddit habentem di- 
gnum praemio, sic absque dubio concedendum est, quod 
& principio suae conceptionis Christus meruit, quia omni 
bono et praemio dignus fuit propter plenitudinem gratiae, 
quam Deus animae suae contulit et infudit. Et ab hoc 


PAnsS IV, 1. 


non diseordat aliquis doctor catholicus. Si autem fiat 
sermo de merito quantum ad virtutis actum, sive usum, 
in quo proprie attenditur completa ratio merendi, sic est 
duplex modus dicendi. Unus, quod Christus meruit statim 
post principium conceptionis, non autem in ipso primo 
instanti. Et ratio hujus est, quia operatio debet sequi 
esse substantiae; ideo necesse fuit animam Christi prius 
esse quam agere, praecipue eo actionis genere, quod 
spectat ad usum voluntatis deliberativae; talis autem est 
actus meritorius. Et ideo si dicatur alieubi Christum a 
primordio suae conceptionis meruisse, dicunt verum esse 
secundum quod dicit ordinem ad principium extra sum- 
ptum, non intra. Est eit alius modus dicendi, quod Chri- 
sius quantum ad virtutis usum et actum meruit in ipso 
conceptionis primordio; hoc enim datum est ei per gratiam 
perfectissimam, ut in primo instanti, in quo incepit esse, 
non tantum haberet habitum virtutum, sed etiam actum; 
unde simul coepit esse, et usum comprehensionis habere, 
et anima Christi in eodem instanti habuit creari, et in- 
fundi, et gratia informari, et exire in actum meriti, quae 
quidem consistit in motu bonae voluntatis. Uterque tamen 
istorum modorum satis est rationabilis, sed primus facilior 
est et. communior, et secundum istam viam plana est ad 
objecta responsio. Nam quod dicitur Christus ab instanti 
conceptionis suae fuisse vir, et quod dicitur ab instanti 
Suae conceptionis meruisse, hoc dicitur quantum ad habi- 
tum; et hoc innuit ipsum verbum Gregorii, cum dicit: 
Non sibi Christus plus meruit per crucis patibulum, quam 
ab ipsa conceptione per gratiam virtutum.  Notabile est, 
quod dicit per virtutum gratiam, non per virtutum usum. 
Habuit enim gratiam a principio, ita quod in ipso prin- 
cipio; usum vero habuit a principio, ita quod post prin- 
cipium. Et si tu objicias de beatitudine et de luce; qui 
hoc tenent, generaliter respondent, quod in omni creatura 
esse praecedit operari, tam in corporali, quam in spirituali; 
tam in aetu naturae, quam in actu gratiae; tam etiam in 
actu gratiae, quam in actu gloriae. Nec obstat illud, quod 
objieitur de merito animae. Anima enim habet originale 
peccatum in sua infusione per modum habitus, non autem 
quantum ad actum. Et sic secundum istam viam patet 
responsio ad omnia objecta. Si quis autem aliam viam 
teneret, videlicet quod Christus in primo instanti suae 
conceptionis habuit usum liberi arbitrii propter excellen- 
tissimum gratiae donum, et quantum ad actum viatoris, 
et quantum ad actum comprehensoris, satis faciliter poto- 
rii ad objecta in contrarium respondere." 3. dist. 18. 
a. 1. q. 1. 

1? ,Defectus aetatis in corpore faciebat ad humiliatio- 
nem et verae naturae ostensionem, et sic ad fidei con- 
firmationem: sed defectus gratiae in anima in nullo nobis 
prodesset, nec Deum deceret." 3. dist. 13. a. 1. q. 3 ad 5. 

'! ,Praedestinatio Christi non est causa exemplaris 
interior nostrae justificationis, licet sit causa exterior exem- 
plaris directiva respectu nostri de credendis, expectandis 
et operandis.^ — ,Est loqui de praedestinatione Christi 
et natura dupliciter, aut quantum ad principale signifi- 
catum, aut quantum ad connotatum. Si loquamur quan- 
tum ad principale significatum, quod quidem est divina 
essentia, sic nulla praedestinatio exemplar habet ab alia, 


eum omnes unum sint, scilicet divina essentia. Si autem 
B. Bonaventurae Breviloq. 


281 


loquamur quantum ad connotatum, quod quidem est gratia 
et gloria, tune distinguendum est, quod duplex est exem- 
plar. Quoddam interius in mente artificis, sicut ratio, 
Secundum quam artifex producit sua opera. Quoddam 
exterius, ad quod aspiciens ille, qui ignorat artem, aliquo 
modo regulatur ... Si ergo primo modo loquamur de 
praedestinatione Christi ratione connotati, adhuc prae- 
destinatio Christi non est nostrae praedestinationis exem- 
plar; Deus enim non praedestinavit nos aspiciens ad ali- 
quod aliud a se, sed unumquodque praevidit in se, et 
disposuit secundum rationem propriam. Si vero loquamur 
de exemplari secundo modo, sic praedestinatio Christi est 
exemplar nostrae praedestinationis, exemplar, inquam, di- 
rectivum, non respectu summi artificis, sed respectu nostri 
tam in credendis, quam in expectandis, quam etiam in 
operandis. Tunc enim est in nobis recte gratia Dei, 
quando Christo efficimur conformes: et talia etiam per 
gratiam futura sunt corpora nostra, quale Christus sua 
resurrectione monstravit, secundum quod dicunt Saneti. 
Et nos ipsi, si volumus ad ultimum praedestinationis ter- 
minum pervenire, necesse habemus £n» «uctorem fidei et 
consummatorem , qui est Christus, aspicere (Hebr. 12, 2), 
qui exemplum dedit nobis, ut quemadmodum ipse fecit, 
et nos faciamus, quemadmodum etiam Petrus (1. Petr. 2, 21) 
dicit: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exem- 
plum. Et pro tanto dicit Augustinus (7. 1. de praed. Sanct. 
c. 1ó in princ.), quod ipse est praeclarissimum lumen no- 
sirae praedestinationis, quasi Deus ad unumquemque no- 
strum dicat: Aspice, et fac secundum exemplar, quod tibi 
in monte monstratum est (Exod. 250, 40), hoc est in Christo, 
eujus omnia illa veteris Testamenti apparamenta fuerunt 
signa. Et in hoc sensu concedi potest, quod praedesti- 
natio Christi exemplaris forma sit nostrae praedestinationis." 
9. dist. 11. a. 1. q. 2. — ,S8i loquamur de causa effectiva 
proprie, sic praedestinatio Christi ratione connotati non 
potest esse causa nostrae, quoniam effectus nostrae prae- 
destinationis a solo Deo est, tamquam a principio effectivo, 
gratiam. etiam et. gloriam dabit Dominus (Ps. S3, 12). Si 
vero loquamur secundum alios duos modos, scilicet de 
causa dispositiva per rationem meriti, et. excitativa secun- 
dum efficaciam exempli, praedestinatio Christi, quantum 
ad connotatum, est causa nostrae, Christus enim per suam 
gratiam meruit nobis gratiam et gloriam. Christus etiam 
per suae gratiae et gloriae eminentiam manifestam exci- 
tavit nos ad currendum ad patriam supernam, ad quam 
praeordinati sumus secundum electionem aeternam." lbid. 
q. 3. 

1? ,Possibile est homini satisfacere Deo, et per satis- 
factionem se reconciliare Deo, licet offensa fuerit infinita, 
quia libido fuit finita, et nostra satisfactio innititur satis- 
factioni Christi, a qua accipit virtutem." — ,Hic est unus 
modus dicendi satis probabilis, quod de omni eo, quod 
est in peccato, non fit satisfactio, quoniam hoe est im- 
possibile. Unde et Deus non exigit satisfactionem de 
omni eo, quod est in culpa, sed aliquid condonat per 
misericordiam , de aliquo requirit satisfactionem per justi- 
tiam, ut simul sit hic misericordia et veritas. Nec unquam 
est satisfactio, nisi praecedat condonatio, sicut nunquam 
est meritum, nisi praecedat donum gratuitum. Unde no- 
tandum, quod in peecato duo sunt, scilicet offensa Dei ot 

36 


8) Compa- Cir 


d) Patiendj COT T)1 


282 


libido deordinata. Sed offensa Dei est infinita, et pro 
illa non fit satisfactio, sed Dei misericordia illam remittit, 
suam dando gratiam; libido autem perversa finita est. Et 
quia Deus justus est, non totum remittit, sed pro illa exi- 
git poenam eondignam: et quantum ad hoc possibile est 
Deo satisfacere. Et sic patet responsio ad duo prima. Ad 
primum, quod non fit satisfactio de offensa. Ad secun- 
dum, quod diabolus non potest satisfacere propter impos- 
sibilitatem percipiendi gratiam, in qua remittatur sibi di- 
vina offensa. Patet etiam responsio ad tertium. Deus 
enim per misericordiam relinquit omnino offensam dando 
gratiam, sed satisfactionem exigit de ipso, dando quod 
intulit sibi peecator per culpam et delectationem libidino- 
sam. Et quia Adam intulit sibi damnum mortis, et toti 
posteritati; ideo non potuit plene satisfacere, nisi ille, qui 
non esset mortis debitor, et valeret totum genus huma- 
num. Sed peccator quilibet, dum peccat, infert damnum 
in imaginis deformatione, quae reparabilis est, et infert 


PARS ÍV, 8. 


damnum sibi, non aliis; et ideo non est simile. Alius est 
modus dicendi etiam satis probabilis, et videtur rationa- 
bilis, quod etsi divina misericordia relinquat offensam ho- 
mini dando gratiam, non tamen ita omnino relinquit, quin 
eliam exigat de offensa satisfactionem per justitiam. Et 
quia homo non potuit pro tanta offensa satisfacere; ideo 
Deus dedit ei mediatorem, qui satisfaceret pro offensa. 
Unde in sola fide passionis Christi remittitur omnis culpa, 
et sine fide ejus nullus justificatur. Et secundum hoc di- 
cunt, quod omnis satisfactio nostra virtutem habet a 
satisfactione Christi. Sed ipsa satisfactio Christi habet 
effectum in membris per sacramentum baptismi plenum, 
per sacramentum poenitentiae secundum partem, per fidem 
ante novam legem, et etiam post in iis, qui non possunt 
confiteri, effectum habet adhue minorem. Unde omnis 
satisfactio non tantum de peccato primi parentis, sed 
etiam de aliis, fundata est super satisfactionem mediatoris." 
4. dist. 15. p. 1. a. 1. q. 1. 


CAPUT VIII. 


De passione Christi, in quantum ad statum patientis. 


(Christus debuit assumere humanam naturam, et eliam defeotus ociroaà eam, — tum corporales, — (tum spirituales; — non 
tamen omnes, — neo qualiteroumque. — Nihil potuit pati invite. — Ejus passio fuit oontra voluntatem carnis.) 


Postquam circa Verbum incarnatum considerata est unio naturarum, considerata 
est nihilominus plenitudo charismatum; deinde consideranda est tolerantia passionum. 


ca quam considerandus est status patientis, et modus patiendi", et exitus passionis. 


De statu vero patientis haec tenenda sunt, scilicet quod Christus assumpsit non tantum 
humanam naturam, sed etiam defectus circa naturam. Assumpsit enim poenalitates cor- 
porales, ut famem, sitim et lassitudinem. Assumpsit et spirituales, ut tristitiam, gemitum 


»)Teroenet timorem ". Nec tamen omnes corporales assumpsit, sicut sunt defectus aegritudinum 


corporalium ? multiformium. Nec omnes spirituales, sicut sunt ignorantia et rebelliones 


ad spiritum. Nec qualitereumque, quia sic necessitatem patiendi? suscepit, ut 
9 pau tamen nihil pati posset invite, nec secundum voluntatem divinitatis?, nec secundum vo- 


luntatem rationis, licet passio fuerit contra voluntatem sensualitatis et carnis, sicut ex- 
primit oratio Salvatoris, quae dicit: Non sicut ego volo, sed sicut tu vis (Matth. 26, 59). 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum principium re- 
parativum in reconciliando necessario habeat mediatoris officium; ideo necesse est, quod 
habeat convenientiam cum utroque extremorum, non solum quantum ad naturam, verum 
etiam quantum ad ea, quae sunt circa naturam. Quoniam ergo Deus est justus et 
beatus, impassibilis et immortalis; homo vero lapsus est peccator et miser, passibilis 
et? mortalis: necesse fuit mediatorem Dei et hominum, ut posset hominem reducere 
ad Deum, cum Deo communicare in justitia et beatitudine, cum homine vero in passi- 


,BOMete bilitate et mortalitate ?; ut sic habendo mortalitatem transeuntem, et beatitudinem per- 


manentem, hominem reduceret de praesenti miseria ad vitam beatam ', sicut e contra 
angelus malus, habendo immortalitatem cum miseria et injustitia, fuit mediator faciens 


PARS IV, 8. 


283 


cadere in culpam et miseriam per suggestionem suam. Quoniam ergo Christus mediator 
debuit habere innocentiam ae beatitudinem fruitionis cum mortalitate et passibilitate; 


hine est, quod simul debuit esse viator et comprehensor. 
secundum quod dicitur assumpsisse de statu innocentiae peccati immuni- 
tatem, de statu naturae lapsae mortalitatem, de statu vero gloriae beatitudinem fruitio- 


habuit in se, 


nis perfectae. 
Rursus, 
originale? inflictae?, scilicet. ignorantia * 


non possunt cum perfectissima innocentia; 
Quia" vero poenae, quae sunt inpeliutivs virtutis perfectae, et testi- 


nec assumpsit *. 


De omni enim " 


quoniam poenalitates vitiosae, sicut sunt illae quatuor propter peccatum. 
infirmitas, malitia" et concupiscentia, 


stare 


hine est, quod has nec assumere? debuit, 


statu aliquid ibid. 


h) Etiam 


Ita ibid. 
et. ABCDEF 
GH et editt. 
Nor. Arg. 
Aug. Ven.; 
mortale ed. 


uu 


Ilae ... 


ficativae humanitatis verae, non simulatae, potissimae illae sunt, quae respiciunt nostram Tafictae, ia 


naturam in communi, 
praesentia nocumenti '; 


sicut. fames et sitis in absentia slimenti, 
: hinc est, quod illas debuit assumere, et mm 


Postremo, quia »uidlas innocens debet invitus aliquam poenam sustinere, quia hoc 
esset contra diam. o" jusütiae, nullus etiam mortalis vult mori et pati secundum '"* 


appetitum naturae, quia" 
habere hujusmodi poenalitates * 


quam poterat repellere omnia; 


cundum ordinem naturalis justitiae nihil permittitur pati invite: 


naturaliter refugit mortem; hine est, 
sic tamen, 
nem, non solum propter beatitudinem et deitatem " omnipotentem sibi unitam *, 
sed etiam propter perfectissimam innocentiam, qua se- 


ut nihil posset pati invite secundum ratio- 
per 


sic etiam pateretur, ut 


ed. 1484; in 
ceter. illa 


tristitia ' et timor in inflicta. 
2 "i malitia 


V OMM 
non ibid. 


m) Quia om. 


quod Christus debuit n) Quae ibid. 


o) Divinita- 
tem ibid. 


p) Ita ibid., 


tamen ? hoc esset SUD naturalem inclinationem et EDpetuum naturae, qui est in sen-R cet eaitt 


sualitate et carne" 
carnis exprimebat, qua ? 
( Matth. 26, 39)? ; voluntatem tamen " 


carnis praeponebat, cum dicebat: Non sea voluntas, sed tua fiat (Luc. 22 ,42)' 


Et hine est, quod Christus orans' 
passionem refugiebat", cum dicebat: 
rationis voluntati patris conformabat, et appentut Arg. Aug. 


' secundum rationem, voluntatem 
Transeat a me calix iste 


Et 


etiam. 


q) Ita ibid. 
et ABCDEF 
GH et editt. 


en. In cet. 
Quae. 


r) Ita ABCE 


: : ico45 : — H 
.sic una voluntas non erat alteri contraria"; quia secundum voluntatem divinam, quod uuo. 
. . . . . . . . Sm. 
justum erat, voluit, secundum voluntatem rationis, Justitiae consensit, sed secundum vo- 


luntatem carnis poenam recusavit", sed tamen justitiam non accusavit ". 


Et sic una- 


quaeque voluntas", quod suum erat, operabatur, et quod ad se pertinebat, sequebatur 
voluntas scilicet " divina justitiam, voluntas rationalis obedientiam, voluntas carnis na- 


turam *; 
tranquillitas ordinata. 


ac per hoc non erat in Christo colluctatio et pugna, sed pacata ordinatio et 


" Ap Caprvr VIII. 


! ,Si quaeratur, qualiter sit medius, responderi potest 
quod medium inter duas naturas potest aliquid dici tri- 
plieiter. Aut ita quod in eo coneurrant duae naturae 
sieut in una natura tertia. Aut ita quod in eo concurrant 
duae naturao, sicut in una persona. Aut ita quod in eo 
concurrant proprietates duabus naturis conformes. Primo 
modo accipiendo medium nihil potest esse medium inter 
humanam naturam et divinam, nec Christus, nec aliud, 
quia non potest ex humana natura et divina constitul ali- 
quod tertium. Secundo modo accipiendo medium, sic Chri- 
stus esí. medium inter humanam naturam et divinam, in 
quantum est una persona in, duabus naturis, non ratione 


humanae naturae tantum, nec ratione divinae tantum, sed 
ratione utriusque. Tertio modo accipiendo medium, Chri- 
stus est medium inter Deum et homines, secundum hu- 
manitatem, in quantum habet mortalitatem simul et beati- 
tudinem. Mortalitatem, inquam, in qua communieat cum 
hominibus; beatitudinem, in qua maxime communicat cum 
Deo. Si vero quaeratur, qualiter et£ secundum quam na- 
turam Christus sit mediator, cum mediator dicat officium 
reconciliationis, et mediator debeat differre ab illis, quos 
reconeiliat, et Christus secundum divinam naturam sit ille, 
eui fit reconciliatio, dicendum quod non potest esse media- 
tor secundum divinam naturam, sed secundum humanam 


8) BSellicet 
om. ed. 1184. 


284 


naturam, in qua& potest reconciliare secundum diversas 
proprietates, in quibus communicat eum Deo et eum ho- 
mine. Habebat enim justitiam et innocentiam, in qua 
communicat cum Deo, et mortalitatem in qua communicat 
eum homine; et dum mors conjungitur justitiae, in eodem 
confoederatur homo peccator et mortalis Deo justo et im- 
mortali, reconciliati enim sumus Deo, per mortem ho- 
minis innocentis (Jom. 5, 10)." 3. dist. 19. a. 2. q. 2. 

? 8. dist. 15. a. 2. q. 1. 

* ,Absque dubio Christus non omnes defectus nostros 
assumpsit, sicut dieit Magister in litera, sed illos tantum, 
quos ipsum assumere decuit, et nobis expediens fuit. Sed 
qui sint isti defectus, adhue quaestione indiget, sicut et 
primum: et innuit Magister illos defectus decuisse et ex- 
pedivisse illum assumere, qui faciunt vel ad veritatis na- 
turae assumptae ostensionem, vel ad operis, propter quod 
venerat, consummationem. Sed adhue qui sunt isti de- 
fectus, difficile est discernere.  Voluerunt autem aliqui 
dicere, quod isti sunt defectus, quos Deus plantavit in 
nostra natura. Quidam enim defectus sunt, quia ortum 
habent ex absentia gratiae, sicut ignorantia et rebellio 
carnis ad spiritum, et similia. Quidam autem sunt, qui 
non solum ex hoec ortum habent, sed etiam ex compositione 
partium constituentium , sicut fames, sitis, mors, dolor et 
consimilia, quae ortum habent non tantum ex culpa, sed 
ex hoc quod humana natura est ex contrariis constituta: 
et tales defectus sunt, qui faciunt ad veritatis naturae 
assumptae manifestationem, et ad operis suscepti consum- 
mationem; alii vero minime. Sed illud habet adhue ca- 
lumniam, propter hoc quod aegritudines multae ortum 
habent ex complexione hominis, quas constat Christum 
non assumpsisse. Praeterea, omnes defectus nostri poe- 
nales magis videntur secuti esse ex nostra transgressione, 


et divina punitione, quam ex primaria plantatione. Et. 
propterea potest alio modo dici, quod quidam sunt de- 


fectus, qui sunt ex culpa, quidam vero qui sunt ex culpa 
et ad culpam, sieut pronitas ad malum et difficultas ad 
bonum. Illos autem defectus, qui non tantum sunt ex 
eulpa, sed etiam via ad culpam, non decuit Christum as- 
sumere; quia Christus fuit minister justitiae, omnino se- 
gregatus a peccato (Hebr. 7, 26). Alios autem defectus 
decuit ipsum assumere, sed non omnes; quia quidam sunt 
defectus naturales, quidam personales.  Defectus autem 
naturales voco illos, qui respiciunt totam naturam huma- 
nam universaliter, sicut fames ct sitis et defectus con- 
similes. Personales autem defectus sunt, qui respiciunt 
aliquas personas specialiter, sicut diversae aegritudinum 
species. Quoniam orgo Christus venerat naturam huma- 
nam redimere communiter sine personarum distinctione; 
hine est, quod defectus naturales, non personales defectus, 
poenales tantum non vitiosos debuit in se habere." 3. dist. 
15. a. 1. q. 2. — ,Christus tantum habuit affectum irae 
detestantem, et cum commotione partis sensualis secundum 
rationis judicium, non autem ut dicit perturbationem oculi 
mentalis." Ibid. a. 2. q. 3. 

* ,In Christo fuit vera tristitia, non tamen omni modo, 
quo in nobis est. Est enim quaedam tristitia, quae est 
praeter rationis imperium; et est tristitia, quae est contra 
rationis judicium rectum; et est tristitia, quae est sub- 
jecta rationis imperio et judicio . .. In Christo fuit tristi- 


PARS IV, 8. 


tia tantum isto tertio modo; quia de nullo tristatus fuit, 
nisi secundum quod dictabat ei ratio. Et hoc idem in- 
nuit Joannes (11, 33), ubi dicitur: Jesws autem infre- 
mui spiritu, et turbavit. semetipsum; in quo ostenditur, 
quod turbatio et tristitia rationi non praesidebat, sed sub- 
jacebat. Primis autem duobus modis non fuit in Christo 
tristitia.^ 3. dist. 15. a. 2. q. 2. — ,Quaeritur hic de hoc, 
quod dicitur, quod turbavit semetipsum Jesus. Contrarium 
videtur, quod dicitur Isaiae (42, 4): Non erit tristis, neque 
turbulentus. Si dicas, quod voluntarie turbavit se, non 
involuntarie, sicut nos; tunc objicitur, quia perturbatio 
obseurat oculum mentis; ergo si in Christo mentis oculus 
non potuit obscurari, ne quidem potuit perturbari. Item 
quando perturbatio est voluntaria, tunc non solum est 
sensualitatis, sed rationis, et completa est perturbatio; ergo 
si Christus voluntarie fuit perturbatus, patet ex hoe, quod 
plene perturbatus fuit. Resp. Dicendum, quod perturbatio 
uno modo est passio, sicut dicit Hieronymus (n Matth. 
l. 4. c. 26. v. 37), alio modo propassio; passio secundum 
quod ascendit in rationem, propassio secundum quod sistit 
in sentiente. Et hoc potest dupliciter esse. Quia aut est 
in sentiente de necessitate, quod non potest facere aliud ; 
aut voluntate. Sie igitur duplex est perturbatio, scilicet 
rationis, et haec mala, et in malis; sensualitatis, et haec 
necessitate in bonis, voluntate in Christo. Quod ergo di- 
citur: Non erit tristis, neque turbulentus, intelligendum de 
illa, quae est rationis, vel sensualitatis involuntaria. Quod 
etiam objicitur, quod illa, quae est sensualitatis, obscurat 
mentem, saltem ad tempus, verum est, ubi est necessitatis ; 
sed in Christo ascendebat, quantum dictante ratione vole- 
bat. Quod autem objicitur, quod voluntaria est plena, in- 
telligitur, quando ratio turbat seipsam." Comm. in Evang. 
Joann. c. 11. n. 817. Supplem. vol. I. 

5 ,limor est in triplici differentia, quidam enim ost 


- gratuitus, quidam libidinosus, quidam naturalis inter utrum- 


que medius. Timor autem gratuitus est in triplici diffe- 
rentia, quidam est timor poenae, quidam est timor offen- 
sae, quidam reverentiae. Prima et secunda differentia non 
fuit in Christo, pro eo quod perfecta caritas foras mittit 
timorem. (1. Jo. 3, 18) utrumque, sed secundum tertiam 
differentiam fuit in Christo, quia sic a perfecta caritate 
non expellitur, sed potius consummatur, secundum illud: 
Heplebit. eum. spiritus timoris Domini (Isai. 11, 3); et secun- 
dum illud: T'/mor Domini sanctus permanens in saeculum 
saeculi (Psalm. 18, 10). Est etiam alius timor libidinosus, 
et ille similiter in multiplici differentia est. Quia est timor 
mundanus, et est timor humanus; et nullus istorum fuit 
in Christo, nec etiam in viro perfecto; ot sic intelligitur 
verbum Augustini, quod signum perfectionis est nullus 
timor. Est iterum timor in tertia differentia, timor scilicet 
naturalis; et iste est triplici differentia, quidam est sen- 
sualitatis praevenientis rationem, quidam  sensualitatis 
subjacentis rationi, quidam vero ipsius partis rationalis. 
Primus timor est naturae corruptae, et quodam modo in- 
ordinatae, similiter et tertius; secundus vero est naturae 
corruptae, sed tanfen ordinatae. Quoniam ergo in Christo, 
quamvis esset defectus passibilitatis, non tamen fuit de- 
fectus inordinationis et vitiositatis; hinc est, quod fuit in 
eo timor medio modo, non primo, vel tertio." 3. dist. 15. 
dub. 3. 


PARS IV, 8. 


€ ,Congruum fuit Christum assumere naturam nostram 
cum defectibus et passibilitatibus. Et hoc triplici ex causa, 
principaliter videlicet propter pretium nostrae salutis, pro- 
pter exemplum virtutis et propter fuleimentum nostrae 
fragilitatis. Propter pretium nostrae salutis, quia propo- 
suerat nos redimere »-«n corruptibilibus auro et argento 
(1. Petr. 1, 18), sed pretiosissimo sanguine suo, et animam 
suam ponere pro animabus nostris. Ad hoc autem non 
esset idoneus, nisi naturam deficientem et passibilem as- 
sumpsisset; et propterea defectus nostros et poenalitates 
debuit in seipso habere. Alia etiam ex causa congruum 
fuit hoc ipsum, videlicet propter exemplum virtutis, spe- 
cialiter autem humilitatis, patientiae et pietatis, quibus 
mediantibus pervenitur ad caelum, et in quibus Christus 
voluit nos imitari ipsum, secundum illud: Discite a me, 
quia mitis sum, et humilis corde etc. (Matth. 11, 29). "Tertia 
ratio est propter fuleimentum nostrae fragilitatis, ob quam 
natura rationalis habet in se difficultatem ad credendum 
vera, et irascibilis ad sperandum ardua, et concupiscibilis 
ad amandum bona. Et ideo voluit Christus non tantum 
nobis similari in natura, sed etiam in defectibus et poe- 
nalitatibus, ut manifestando in se veritatem humanae na- 
turae, praeberet fuleimentum nostrae rationali ad creden- 
dum; ostendendo nihilominus immensitatem suae miseri- 
cordiae per susceptionem nostrae miseriae, praeberet ira- 
scibili fuleimentum ad sperandum; ostendendo magnitu- 
dinem suae benevolentiae, praeberet concupiscibili incita- 
mentum ad se amandum. Et ideo, licet incongruum videa- 
tur hujusmodi defectus reperiri in Christo, si per se con- 
siderentur; tamen si ad finem referantur, magna reperitur 
congruitatis condecentia.^ 3. dist. 15. a. 1. q. 1. Vide quo- 
que dist. 16. dub. 2. 3. 4. 

' ,Defectus, qui fuerunt in Christo, non fuerunt in eo 
necessitate generationis, sed voluntate dispensationis, vo- 
luntate divina praeveniente, et voluntate creata concomi- 
tante." — ,Ex alia et alia causa sunt isti defectus in no- 
bis et in Christo, in nobis enim sunt ex necessitate con- 
tracti, sed in Christo sunt ex voluntate assumpti. Et hoc 
patet sic. Nos enim istos defectus trahimus a parentibus 
propter legem propagationis, et legem concupiscentiae, 
quae militat in illis membris; nam passibilis generat pas- 
sibilem, et habens legem concupiscentiae in membris ge- 
nerat filium subjectum concupiscentiae, ex cujus concupi- 
Sscentiae reatu insunt proli omnes poenalitates. Et pro- 
pterea dicuntur istae poenalitates in nobis contraetae, quasi 
ex coneursu duorum tractae, videlicet propagationis naturae 
et corruptionis concupiscentiae. In Christo autem secus 
est, ipse enim neutro modo fuit propagatus, nec secundum 
propagationem legis naturalis, nec secundum corruptionem 
libidinis. Sed Spiritus sanctus adveniens in ipsam Virgi- 
nem, et ipsam fecundans, carnem ejus ab omni foeditate 
corruptionis purificavit, passibilitatem tamen reliquit. Ex 
illa autem carne sapientia Patris, scilicet ipse Filius Dei, 
aedificavit sibi corpus immaculatum, et illud corpus univit 
sibi cum anima rationali, quae quidem immunitatem ha- 
buit à culpa et in se et in carne conjuncta. Et sicut 
immunitatem habuit a reatu culpae, sic secundum ordinem 
divinae justitiae immunitatem habere debuisset a passi- 
bilitate miseriae. Quod ergo in carne illa remansit poe- 
nalitas, hoc fuit ex dispensatione ipsius assumentis, con- 


285 


currente simul acceptione illius animae rationalis, quae in 
primo instanti suae creationis habuit usum cognitionis, et 
placuit sibi tali corpori uniri propter salutem generis hu- 
mani. Et sic patet, quod tales defectus fuerunt in Christo 
non necessitate generationis, sed voluntate dispensationis, 
voluntate, inquam, divina praeveniente, sed voluntate creata 
concomitante. Dico autem ipsos fuisse a voluntate divina 
non tanquam infligente de novo, sed tanquam a relinquente 
et acceptante, cum in ejus potestate et arbitrio esset de- 
fectus illos exeludere.^ 3. dist. 15. a. 1. q. 3. 

5 Christus assumpsit istum defectum, qui est necessi- 
tas patiendi. Quantum enim erat de lege naturae, corpus 
illud erat resolubile et mortale, et nisi fuisset conservatum 
miraculose, aliquando senio defecisset. Attendendum est 
tamen, quod non omni modo fuit necessitas patiendi in 
Christo, per quem modum est in nobis, sed quodam modo 
sie, quodam modo aliter. Habet enim necessitas patiendi 
comparari ad tria, videlicet ad causam, ad subjectum, ad 
virtutem corporis regitivam. Si consideretur per compara- 
tionem ad causam; sie est 1n nobis ex duplici causa, vide- 
licet propter foeditatem corruptionis: culpabilis, et propter 
qualitatem naturalis compositionis. Ideo enim habemus 
necessitatem ad patiendum, quia reatum originalis peccati 
contrahimus, et quia ex contrariis agentibus et patientibus 
constituti sumus, ita quod continua in corpore nostro sit 
resolutio. Christus autem necessitatem habuit solum ex 
altera eausa, passibilis enim fuit non propter reatum pec- 
cati originalis, sed propter modum talis compositionis. Si- 
militer per comparationem ad subjectum, alio modo est 
necessitas patiendi in Christo et in nobis. In nobis enim 
est necessitas patiendi, sive per comparationem ad natu- 
ram, sive per comparationem ad personam. In Christo 
autem necessitas erat ad patiendum non per comparatio- 
nem ad personam, quia nulla poterat astringi necessitato, 
quia omnia erant ei subjecta, sed per comparationem ad 
naturam assumptam. Similiter per comparationem ad vir- 
tutem regitivam aliter est in nobis necessitas patiendi, 
quam in Christo. Est enim in nobis virtus regitiva et a 
parte naturae et a parte voluntatis regitivae;. et respectu 
utriusque est necessitas patiendi in nobis. Etenim nec 
natura nec voluntas potest in nobis passionem prohibere, 
patimur enim, nolimus, velimus. In Christo autem neces- 
sitas fuit respectu virtutis naturalis, sed non respectu vo- 
luntatis. Nihil enim invitus sustinuit, nec sustinere potuit, 
quia non meruit. Et sic patet, quod necessitas patiendi 
assumpta fuit a Christo, et in Christo fuit per assumptio- 
nem; tamen non eo modo, quo in nobis est per contra- 
ctionem. Ideo Christus quasi medium tenel inter nos et 
statum naturae institutae. Nam in nobis natura et volun- 
tas passioni subest, in Adam vero tam natura quam vo- 
luntas passioni praeerat, in Christo vero passioni suberat 
natura, sed praeerat voluntas. Et hoc est, quod dicit 
Damascenus, quod in Christo, etsi passiones fiebant se- 
eundum legem natur&e, non tamen coacte, sed voluntarie." 
3. dist. 16. a. 1. q. 3. 

? ,Animae Christi non fuit communicata omnipotentia, 
quoniam nulli creaturae ipsa communicari potest, anima 
autem Christi creatura est.^ — ,Nec animae Christi, nec 
alicui creaturae potest omnipotentia communicari, nisi ea- 
tenus quatenus communicatur ei nomen et excellentia divini- 


286 


tatis, hoc est per communicationem idiomatum, quae or- 
tum habet ex personali unione. Sicut enim possumus 
dicere, quod homo est Deus; ita possumus dicere, quod 
homo est omnipotens. Et sicut excellentia divinitatis nulli 
communicari potest sicut forma et proprietas eidem in- 
haerens substantialiter vel accidentaliter; sie etiam nec 
omnipotentia. Ratio autem quare omnipotentia communi- 
eari non potest alicui creaturae, est, quia omnis creatura, 
eo ipso quod ex nihilo est, deficit à summa stabilitate; 
unde non existit per seipsam. Deficit à summa simplici- 
tate; unde non agit per se totam. Deficit a summa im- 
mensitate; unde distare potest in ipsa virtus a substantia. 
Et quoniam in se non subsistit, nec a se, nisi substente- 
tur a divina potentia; ideo impossibile est ipsam esse omni- 
potentem, non enim potest seipsam sustinere. Rursus, 
quoniam ex se tota non agit, non potest in totam rei 
substantiam; et ideo non potest esse omnipotens, cum non 
possit totum producere. Postremo, quia virtus ejus distat 
a substantia, tantum potest elongari, quod omnino deficiat; 
unde non potest in omnia. Sicut ergo soli Deo convenit 
summa stabilitas, summa simplicitas, summa etiam immen- 
sias; sic etiam omnipotentia, quae necessario roquirit 
ista tria. Et ideo omnipotentia communicari non potest 
alicui ereaturae, nec animae Christi, nec alii.^ 3. dist. 14. 
a. 3. q. 3. 

19 ,Propassio secundum generalem nominis sui acce- 
ptionem dieitur esse passio diminuta; haec autem est illa, 
quae sistitur infra rationem, ut ratio est; et ita propassio 
dicit passionem partis sensualis, ve] virtutis naturalis: et 
hoe modo vult dicere Magister et Hieronymus (2n Matth. 26) 
hujusmodi passiones fuisse in Christo. Erant enim ex 
horrore sensualitatis, non ratione partis rationalis." 3. dist. 
15. dub. 4. 

5! ,Decens fuit Christum orare maxime in diebus car- 
nis suae. Ratio autem hujus condecentiae potest assignari 
quadruplex, videlicet propter meritum, propter virtutis 
exemplum, propter veritatis argumentum et propter offi- 
cium explendum. Propter meritum, quia sua petitione et 
postulatione .merebat nobis, qui minus idonei eramus ad 
susceptionem beneficiorum Dei. Propter exemplum, ut 
scilicet discipulos suos, et per consequens alios invitaret 
ad orationis studium, in eujus exercitio maxime superatur 
adversarius; propter quod Dominus dicebat discipulis: 
Vigilate et orate, ut non énlretis in. tentationem. (Matth. 
26, 41). Propter veritatis argumontum, ut ostenderet se 
verum hominem, et vere à Deo missum; propter quod 
dieitur: Gratias ago tibi, Domine, quoniam audisti me: ego 
autem. sciebam, quoniam me semper audis, sed propter. popu- 
lum istum, qui circumstat, ut credant , quia tu me misisti 
(Jo. 11, 41—42). Propter officium, quia Christus habebat 
dignitatem sacerdotis et pontificis: unde sicut ad ipsius 
offieium pertinebat sacrificium offerre pro peccatis, ita et 
pro peccatoribus exorare. Unde ad Hebraeos: Omnis pon- 
tifex ab hominibus assumptus, pro hominibus constituitur. in 
his, quae sunt ad Deum (Hebr. 5, 1). Et: Talis decebat, 
ut esset nobis pontifex sanctus. et innocens, impollutus, segre- 
gatus à peccatoribus , el excelsior caelis factus (Ib. 7, 26). 
His ergo de causis congruum fuit et decens usum oratio- 
nis in Christo reperiri." 3. dist. 17. a. 2. q. 1. 

1 ,Angelus non econfortabat Christum confortatione 


PARS IV, 8. 


potestativa, sicut confortat illos, quos custodit, sed solum 
ministeriali, sicut confortat armiger strenuum militem." 
2. dist. 11. a. 1. q. 3 ad 2. 

1! ,Ante passionem calicem ipsius Patris a te trans- 
ferri petisti, non ut passionem non amares, pro qua ve- 
neras patienda, et sine qua salus humano generi non ad- 
esset; sed ne putaret quis te verum hominem passionis 
amaritudinem non sensisse propter claritatis unionem, ver- 
bis petentibus calicem a te transferri semel et bis et tertio, 
summam acerbitatem passionis tuae dubitantibus indicasti. 
Nobis quoque te sequentibus doctrinae et exempli formam 
praescripsisti in imminentibus nobis periculis, etiam cum 
ad utilitatem nostram pertineant, posse et debere a nobis 
Dominum frequentius exorari, ut flagella iracundiae suae 
a nobis dignetur avertere; et nihilominus, etiam si ablata 
non sint, exemplo passionis tuae gratanter, patienter et 
viriliter cum omni perseverantia tolerare." T'ract. de Vite 
mystica, n. 45. Supplem. vol. III. 

1* ,Christi oratio in horto ad Patrem quantum ad ma- 
teriam fuit sensualitatis, sed quantum ad formam et di- 
seretionem, fuit voluntatis rationalis.^ — ,De praedicta 
oratione est loqui dupliciter, aut quantum ad materiam, 
aut quantum ad formam. Si loquamur de ipsa quantum 
ad materiam, cum materia orationis respiciat desiderium 
petentis, talis petitio fuit petitio sensualitatis tantum, cujus 
desiderium erat ad non moriendum. Si autem loquamur 
de praedicta oratione quantum ad formam, sic cum forma 
petitionis respiciat discretionem proponentis, et talis modus 
proponendi sit a discretione rationis, concedendum est, 
quod talis oratio fuerit voluntatis rationalis. Et per hoc 
patet responsio ad quaestionem propositam, ot etiam ad 
objecta, Ad quaestionem propositam, quia non est sim- 
pliciter concedendum, quod talis oratio fuerit simpliciter 
rationis, vel simpliciter sensualitatis, sed quodam modo 
hujus, quodam modo illius, sensualitatis quantum ad 
materiam, sed rationis quantum ad formam. ltem sen- 
sualitatis ut moventis, sed rationis ut proponentis. Item 
sensualitatis ut pro quo, sed rationis ut a quo. Unde 
bone et recte consuevit dici, quod ratio fuerit advocatrix 
sensualitatis. Et per hoc dissolvi possunt rationes and utram- 
que partem, quoniam procedunt his duabus viis, sicut 
patet aspicienti. Sed nunc restat quaestio, cum ratio 
sciret sensualitatem in hac petitione nec exaudiendam, nec 
dignam exaudiri, utpote quia petebat contrarium divini 
propositi, quomodo hane petitionem proposuit, et pro ea 
allegavit. Et dicendum est ad hoc, quod hujus fuit ratio 
triplex. Prima ad manifestationem veritatis naturae as- 
sumptae, quae naturaliter refutabat passionem; et in hoc 
erudivit nostram fidem. Secunda vero ad confirmandam 
nostram imbecillitatem, ut non diffidamus, si passionum 
pericula exhorremus; et in hoc erexit nostram spem. Ter- 
tio ut ostenderet voluntatem nostram divinae voluntati 
esse per omnia subjiciendam, quod ostendit in conditione 
apposita, zo» sicut ego volo, sed sicut tu; et in hoc ordina- 
vit caritatem in nobis, quae affectum nostrum divinae 
voluntati per omnia conatur subjicere; unde magis oravit 
in illa oratione pro nobis, quam oraret pro se. Et atten- 
dendum est, quod oratio illa in petitione illa servavit for- 
mam prudentis et fidelis advocati, qui desiderium sensua- 
litatis proponit, servata tamen forma juris. Dictat enim 


PARS IV, 8. 


jus divinum, quod ommis appetitus debet esse Deo sub- 
jectus; et per hoc patet determinatio objectorum, patet 
etiam praedictae orationis finis et utilitas.^ 3. dist. 17. 
a. 2. q. 9. — ,Quod ergo objicitur, ad quid petebat? Di- 
cendum, quod sicut Dominus aliqua praecipit non ad im- 
plendum, sed ad nos instruendum; sic aliquid petiit non 
ad impetrandum, sed ad nos instruendum. Et nos instru- 
xit in hae petitione, quod licet nobis voluntate sensuali- 
tatis aliquid proprium velle; et iterum quod ipsa subdenda 
est voluntati divinae; et iterum quod diffidere non debe- 
mus, si formidamus mortem.^ Comm. ín Ev. Joan. c. 12. 
n. 878. Supplem. vol. I. 

15 ,Voluntates in Christo non fuerunt repugnantes, sed 
conformes fuerunt, licet non in volito, tamen in volendi 
ratione." — ,Conformitatem in volito dico, quando diversae 
voluntates unum et idem volunt. Conformitatem in ratione 
volendi dico, quando idem eodem modo volunt, vel altera 
earum vult illud eodem modo, quo superior vult eam velle. 
Cum ergo ad perfectam conformitatem ista duo concur- 
rant, allerum eorum est de necessitate conformitatis, vide- 
licet. conformitas in modo, alterum vero aliquando de 
necessitate, aliquando de econgruitate, aliquando praeter 
necessitatem et congruitatem, videlicet conformitas in 
volito. Possibile est enim, quod voluntates sint confor- 
mes, ita quod una subsit alteri; et tamen non velint 
idem, quia voluntas superior non vult inferiorem velle, 
quod ipsa vult, sed magis velle contrarium.^ 3. dist. 17. 
a. 1. q. à. 

1€ ,Dissensus potest esse sensualitatis ad rationem et 
quantum ad volitum et quantum ad actum volendi, et 
hoe quidem pertinet ad naturam lapsam per poenam et 
culpam. Et est ponere consensum quantum ad utrumque, 
ita quod sensualitas subjaceat rationi; et hoc pertinet ad 
naturam institutam. Et est ponere medium, ita quod con- 
sentiat ratio sensualitati respectu actus volendi, sed non 
respectu voliti; et hoe pertinet ad naturam habentem 
poenam absque culpa, qualis fuit natura a Christo as- 
sumpta, quae aliquid habuit de natura assumpta, aliquid 
de natura lapsa." 3. dist. 17. a. 1. q. 8 ad 6. 

'' ,Cum .oratio sit petitio procedens ex voluntate et 
desiderio, secundum quod voluntas humana fuit in Christo 
secundum triplicem differentiam, sic et oratio. Nam quae- 
dam oratio fuit exprimens, sive procedens a voluntate 
rationis, quaedam a voluntate pietatis, quaedam a volun- 
tate carnis. Oratio procedens a voluntate rationis pro- 
cedebat a voluntate, quae quidem requirebat exaudiri. Et 
talis oratio in omnibus est exaudita; tum propter hoc quod 
ista voluntas erat per oninia conformis voluntati divinae; 
tum etiam, quia adeo petebat digne et sancte, quod in 
omnibus erat exaudita pro sua reverentia (1ebr. 5, 7) 
et dignitate. Oratio autem procedens a voluntate pietatis 
et voluntate carnis non fuit in Christo exaudita per omnia; 
tum quia hac voluntate non conformabatur Deo in omni 
volito, sicut habitum est prius; tum etiam quia illa petitio 
plus ordinatur ad nostram instructionem quam ad divinam 
exauditionem. Magis enim petebat hae voluntate, ut nos 
erudire£í, quam ut Deum ad suam petitionem inclinaret.* 
9. dist. 17. a. 2. q. 2. 

I8. Cum in Christo sint plures naturae intellectuales, 
videlicet divina et humana, necesse est in Christo plures 


28' 


esse voluntates. Sicut enim in una natura corporali no- 
bili ista duo se concomitantur, videlicet lux et calor; sic 
et in natura spirituali perfecta necesse est duo reperiri 
his duobus correspondentia, videlicet cognitionem et affe- 
etionem; sed cognitio est actus rationis, et affectio actus 
voluntatis. Cum ergo in Christo sint plures naturae spiri- 
tuales, necessarium est in Christo ponere plures intellectus 
et plures voluntates." 3. dist. 17. a. 1. q. 1. — Christi 
voluntates respiciendo naturas, duae fuerunt; si vero po- 
tentias respicias, fuit triplex voluntas; quod si modum 
intuearis volendi, fuit quadruplex.^ — ,Ad praedictorum 
intelligentiam est notandum, quod voluntas Christi tripli- 
citer habet considerari, aut secundum naturalem volunta- 
tiem, aut secundum potentiam, per quam quis vult, aut 
secundum modum volendi; et secundum istam triplicem 
considerationem tripliciter habet dividi voluntas in Christo. 
Secundum enim comparationem ad naturam dividi habet 
divisione bimembri. Duplex enim in Christo est voluntas, 
divina videlicet et humana, secundum duas naturas: et 
Sic considerat Damascenus voluntatem Christi, cum eam 
dividit in duo membra. Si autem consideretur voluntas 
secundum potentias, per quas quis vult, sic dividi habet 
divisione trimembri. Nam in Christo fuit potentia divina, 
et potentia rationalis creata, et potentia sensitiva, per qua- 
rum quamlibet in actu volendi exibat... Per comparatio- 
nem autem voluntatis ad modum volendi habet multiplicari 
voluntas in Christo divisione quadrimembri; et sic con- 
sideravit Magister Hugo voluntatem Christi, cum eam per 
quatuor membra divisit, ait. enim sic: In Christo fuit vo- 
luntas divinitatis, et voluntas rationis, et voluntas pietatis, 
et voluntas carnis. Voluntas divinitatis per justitiam sen- 
tentiam dictabat, voluntas rationalis per obedientiam 
veritatem approbabat, voluntas pietatis per compassionem 
in malo alieno suspirabat, voluntas carnis per passionem 
in malo proprio murmurabat." Ibidem q. 2. 

19 Unitas, quae est operationis, non sequitur unitatem 
personae, sed naturae. Et quia Patris et Filii una est 
natura, quamvis duae sint personae; ideo unam habent 
operationem. Quia vero humanitas et divinitas in Christo 
sunt diversae naturae, ideo diversas operationes habent.^ 
4. dist. 5. a. 3. q. 2 ad 3. 

? Ad illud, quod objicitur de Christo et B. Virgine 
et aliis compatientibus, dicendum, quod voluntate absoluta 
volebant, quod Deus volebat; tamen voluntate conditio- 
nata, sive voluntate pietatis, debebant velle contrarium: 
et hae voluntate merebantur, quoniam hoc non est naturae 
tantum, sed etiam rationis. Praecipue autem hae voluntate 
merebatur in Christi Filii passione beatissima Mater et 
Virgo Maria, cui patienti, quantum sexus muliebris fra- 
gilitas sustinere poterat, compatiebatur. Nullo tamen modo 
est dubitandum, quin virilis ejus animus, et ratio constan- 
tissima vellet etiam Filium suum pro salute generis hu- 
mani, ut Mater per omnia conformis esset Patri. Et in 
hoe miro modo debet laudari et amari, quod placuit ei, 
quod Unigenitus suus pro salute generis humani offerrc- 
tur. Et tantum etiam compassa est, ut si fieri potuisset, 
omnia tormenta, quae Filius pertulit, ipsa multo libentius 
sustinuisset. "Vere ergo fuit fortis et pia, dulcis pariter 
ei severa, parca et nobis largissima. Haec ergo prae- 
eipue est amanda et veneranda post Trinitatem summam, 


288 PARS IV, 9. 


et ejus prolem beatissimam Dominum nostrum Jesum linguae deficiunt, quia consummatio sermonum ipse est." 
Christum, à eujus divinitatis mysterio enarrando cunctae 1. dist. 48. a. 2. q. 2 ad ultim. 


CAPUT IX. 
De passione Christi, quantum ad modum patiendi. 
(Christus passus est passione generalissima, — aoerbissima, — ignominiosissima, —- interemptoria, — sed vivifioaliva.) 
dnt De modo autem? patiendi hoc tenendum est, quod Christus passus est passione 


generalissima, passione acerbissima, passione ignominiosissima, passione interemptoria, 
sed vivificativa. Passione, inquam, generalissima, quantum ad naturam humanam, non 
solum secundum omnia membra corporis principalia, verum etiam secundum omnem 
animae potentiam(l), licet nihil pati posset secundum divinam naturam. Passus est 
etiam passione acerbissima, quia non solum dolendo, ut patiens per vulnera, sed etiam 

»)Pretibi: oondo]endo, ut" compatiens propter nostra delicta. Passus est etiam passione igno- 

? Qvi iti minjosissima, et propter patibulum ' erucis, quae ? erat supplicium pessimorum, et propter 
consortium iniquorum, videlicet latronum, cum quibus fuit deputatus (Isav. 53, 12). Pas- 

$YeeiM^sus est etjam ? passione interemptoria, per separationem animae a corpore, salva tamen 
unione utriusque cum deitate. Anathema enim est, qui dicit Dei filium naturam, quam 
semel assumpsit, aliquando reliquisse. - 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia reparativum principium, 
sicut. ordinate produxit, sic et ordinate reparare debuit genus humanum. Sic igitur 
reparare debet, ut salva sit libertas arbitrii, salvus sit nihilominus honor Dei, salvus 

.Q,8* »» sit? etiam ordo regiminis universi. Quia ergo reparare debuit, salva libertate arbitrii, 
reparavit dando exemplum efficacissimum; exemplum autem illud efficacissimum est, 

0 Hone» quod. invitat et informat hominem? ad culmen virtutum . Nihil autem magis informat 
hominem ad virtutem, quam exemplum tolerandi mortem propter justitiam et obedien- 
tiam divinam, mortem, inquam, non quamcumque, sed poenalissimam *. Nihil vero magis 
incitat, quam tanta benignitas, qua pro nobis altissimus Dei Filius absque nostris meri- 
tis, imo cum multüs nostris demeritis, posuit animam suam: quae benignitas tanto major 
ostenditur, quanto pro nobis graviora et abjectiora pati voluit Deus. Qu? enim proprio 
I'ho suo non pepercil, sed pro nobis ommbus tradidit sllum, quo modo mon etiam cum 

g Imittw2/]/o omnia nobis donavit (Iiom. 8, 32)? Ex quo invitamur? ad ipsum amandum, et 
amatum imitandum *. ! 

Rursus, quia reparare debuit salvo honore Dei, ideo reparavit offerendo obsequium 

) 1 inia, Satisfactorium ". Est autem satisfacere, honorem Deo debitum rependere?. Honor autem 


et. ADCDEF 


Nod Deo subtractus per superbiam et inobedientiam, respectu rei, ad quam homo astringitur, 


Nor. Ven.; 


sine: nullo modo melius restituitur, quam per humiliationem et obedientiam ad eam rem, 


vumed. Rom. 


DImpederead quam nullatenus tenebatur'?. Quoniam ergo Christus Jesus, in quantum Deus, 


j) Tenetur 
b 


E (I) Quotquot Christum carnem umbratilem ae phantasticam assumpsisse arbitrati sunt, ipsum nonnisi 


apparenter dolores sustinuisse censuerunt. 
Contra eos autem Conc. Ephes. an. 431, «nath. 12: ,S8i quis non confitetur Dei Verbum passum 
earne et crucifixum carne... anathema sit." 


PAnS IV, 9. 289 


aequalis erat Patri on. forma .Dei (Philipp. 2, 6), in quantum homo innocens, nullatenus 
erat debitor mortis, dum semetipsum exinanivit, et factus est obediens usque ad mortem 
(lbid. 2, 8), exsolvit Deo, quae non rapwit (Psalm. 68, 5), per obsequium satisfactionis 
perfectae, et obtulit sacrificium suavitatis summae pro perfecta Dei placatione (Jophes. 5, 2). 
Postremo, quia reparare debuit salvo ordine regiminis universi, ideo per remedium 
convenientissimum reparavit. Convenientissimum autem est, ut contraria contrarüs curen- 
tur. Quia ergo homo volens esse sapiens, ut Deus, peccavit in ligno vetito volens 
delectari, ita quod inclinatus est ad libidinem, erectus in praesumptione, ac per hoc to- 
tum genus humanum infectum est, et perdidit immortalitatem, et incurrit debitam mor- 
tem; hine est, quod ad hoe, quod homo repararetur convenienti remedio, Deus, factus 
homo, voluit humiliari, e£ in ligno pati; et contra universalem infectionem pati passione 
generalissima, contra libidinem passione acerbissima, contra praesumptionem passione 
ignominiosissima, contra mortem debitam et invitam pati voluit " mortem ? non invitam, 9 obiton- 
sed voluntariam. D Morten 
Quia ergo generalitas corruptionis in nobis infecerat non solum corpus et ani- T 
mam, sed etiam omnem corporis partem et omnem animae potentiam; hinc est, quod 
Christus passus est in omni corporis parte, et in omni potentia animae, et in superiori 
portione rationis, quae summe in Deo delectabatur ut ratio, et propter unionem sui ad 
superius; et summe patiebatur ut natura, et propter conjunctionem ad inferius", quia 
Christus erat viator et comprehensor simul(Il). 
Rursus, quia libido vehementer infecerat in nobis animam et carnem, et quantum 
ad carnalia et quantum ad spiritualia peccata; hinc est, quod Christus et acerbissima 
passione " passus est in carne, et amarissima compassus est in anima . Et quia inm Ave 


simam dod 
sionem . 


carne erat maxima" aequalitas complexionis et perfecta vivacitas sensuum, in anima saisi 


vero summa caritas ad Deum et summa pietas ad proximum; hine est, quod uterque, Mi 
dolor fuit intensissimus ". Amplius, quia tumor superbiae aliquando consurgit interius 
ex praesumptione, et? aliquando exterius ex ostentatione et aliena laude; ideo ad re-,93* 
mediandum omnem superbiam Christus passus est uttamique genus IE ROIUAR, et in se 
patiente, e£ in comitatu, quem habuit in passione". 

Postremo, quia hn omnia non atüngebant divinam naturam impassibilem, sed 
solum humanam; hine est, quod in morte Christi sic facta est divisio animae a carne", 
ut tamen salva esset unitas personae, et unio tam carnis", quam animae" cum dei- 
tate". Et quia unio animae cum corpore facit hominem", et facit vivum; hine est,P ^22eie- 
quod Christus non fuit homo" in illo triduo", licet anima et caro essent unitae cum 
Verbo". Unde, quia mors in humana natura non potuit mortem inducere in personam, 
quae semper fuit viva; ideo * mortua est mors in vita, et per Christi mortem aóbsorpta QE 
est mors n victoria (Os. 13, 14; 1. Cor. 15, 54), et deviebus princeps mortis", ac per 


r) Ita ed 


hoc homo a morte, et causa mortis" per meritum" mortis Christi", tanquam per re- ho» e 
1484; reme- 


medium ? efficacissimum liberatus *. uo cd 


editt. Arg. 
Aug. Nor. 

8) Ita ed. 
1481; in cet. 
medium. 


(II) Contra ham doctrinam est propositio 13 F'rancisei de PF'enelon, Archiep. Cameracensis, ab Inno- 
centio XII die 12. Martii an. 1699 damnata, quae ita sonat: ,Inferior Christi pars in cruce non communi- 


cavit superiori suas involuntarias perturbationes." 
S. Bonaventurae Breviloq. hw 


PARS IV, 9. 


Ap Carvr IX. 


! ,Quia de saneta eruce hic mentio habita est, pauca 
de mysterio erucis hic inserantur. Ipsa namque crux est 
imperium super humerum Salvatoris (75a. 9, 6). O signum 
inaestimabile et sacramentorum ubertate refertum! Crux 
est lignum vitae in medio paradisi, quod quatuor Evan- 
geliorum flumina rigant (Gen. 2, 9—10). Crux est caritas, 
id est cubitus, in quo consummata est arca (Gen. 6, 16), 
id est Ecclesia. Crux est ara, super quam Abraham im- 
molavit Isaac filium (Gen. 22, 9), id est Pater caelestis 
Dominum Jesum Christum. Crux est lignum, quod mis- 
. sum est in Marath, id est in mundum, et dulcoratae sunt 
aquae legis (Jsrod. 15, 25), quia per crucem discimus ini- 
mieos diligere, quod utique legi veteris Testamenti contra- 
rium est, ipsa enim dicit: Odio habebis inimicum tuum 
(Matth. 5, 43); et: Oculum pro oculo, dentem pro dente 
(Deut. 19, 21). Crux est virga, cum qua petra percussa 
est. (Nun. 20, 11), id est Christus; et egressa sunt flumina 
largissima sanguinis et aquae, quibus animae nosirae sa- 
nantur et lavantur. Crux est palus, in quo erecto ser- 
pente aeneo (Num. 21, 9), id est Christo, omnes qui eum 
fideliter aspiciunt, liberantur à morsibus serpentum igni- 
torum, id est diabolorum. Crux est cithara, in qua noster 
David, id est Christus, psallebat (1. Heg. 16, 23), quando 
in ea pendebat, et malignorum spirituum impetus a Saule, 
id est ab humano genere refraenabat. Crux est duo ligna, 
quae colligebat vidua Sareptana (3. Reg. 17, 12), id est 
Eeelesia, ut sibi et filio panem faceret, quia in cruce pa- 
nis, id est Christus Dominus, decoctus est. Crux est li- 
gnum Elisaei, ad quod ferrum de profundo natavit (4. JIteg. 
6, 6), quia per lignum erucis de abysso mortis sumus ex- 
tracti, et hoc ab Elisaeo calvo habemus, id est Christo in 
cruce denudato, vel in monte Calvariae crucifixo. Crux 
est lignum, de quo dicunt Judaei per Jeremiam prophetam 
(11, 19): Venite, mittamus lignum in. panem ejus, id est 
Christum in cruce interficiamus. Crux est palma, quam 
Christus ascendit, et fructus ejus apprehendit (Cant. 7, 8), 
id est redemptionem nostram. Crux est clavis David (Apoc. 
9, 7), quae januam caeli aperuit, et nos intromisit.^ Expos. 
Missae, cap. 4. 

?^ ,Modus nostrae satisfactionis factae per Christum 
fuit conveniens, et maxime a Deo acceptandus... Fuit 
enim aeceptissimus ad placandum Deum, congruentissimus 
ad curandum morbum, efficacissimus ad attrahendum genus 
humanum, prudentissimus ad expugnandum generis humani 
inimicum." 3. dist. 20. a. 1. q. 0. Vide cap. 1. hujus par- 
Lis, not. 7. 

? ,Haec est enim summa et perfectissima christiani 
imitatio, haec est summa et perfecta religio et religiosa 
perfectio, haec est regula et exemplar perfectionis omnis 
vitae et virtutis, scilicet Christum imitari in passione et 
morte. Sit ergo regula nostra vivendi passio Salvatoris, 
et tanto amplius in hoc consolemur, quanto amplius Christo 
conformamur, et tanto amplius desolemur, quanto ab hoc 
exemplari et regula amplius elongamur." Stimud. div. amor. 
p. 1. c. 4. 

* ,Hujus enim passionis Christi meditatio continua 


mentem elevabit; quid agendum, quid meditandum, quid- 
que sciendum et sentiendum sit, indicabit; te deinde ad 
ardua inflammabit, teque vilificari et contemni et affligi 
faciet affectare; et tam in cogKatione, quam in locutione 
ac etiam operatione regulabit. OO passio desiderabilis! O 
mors admirabilis! Quid mirabilius, quam quod mors vivi- 
ficet, vulnera sanent,.sanguis album faciat et mundet in- 
tima, nimius dolor nimium duleorem inducat, apertio la- 
teris cor eordi conjungat? Sed adhuc mirari non cesses, 
quia sol obscuratus plus solito illuminat, ignis extinctus 
magis inflammat, passio ignominiosa glorificat. Sed vere 
mirabile est, quod Christus in cruce sitiens inebriat, nudus 
existens virtutum vestimentis ornat, sed et ejus manus 
ligno conclavatae nos solvunt, pedes confossi nos currere 
faciunt, emittens spiritum vitam inspirat, in ligno decedens 
ad caelestia vocat. OO passio amabilis et mirabilis, quae 
suum meditatorem alienat, et non solum reddit angelicum, 
sed divinum! Nam per meditationem commorans in Christi 
tormentis etiam seipsum non videt, semper intuetur Do- 
minum suum passum, vult secum crucem bajulare, et pro 
ipso levissime omne bonum et malum vult portare, et 
ipsum in corde portat caelum et terram pugillo tenentem. 
Vult secum spinis coronari, et ipse spe gloriae coronatur. 
Vult secum in ligno sine vestimentis frigescere, et nimio 
amoris ardore accenditur. "Vult secum acetum gustare, 
et vino inenarrabilis dulcedinis potatur. Vult secum in 
cruce existens sibi illudi, et ipse ab angelis honoratur, et 
à beata Virgine in filium adoptatur. Secum volens tri- 
stari, laetatur; secum volens affligi, consolatur et nimium 
jucundatur. Cum Christo vult in cruce pendere4 ect eum 
dulcissime Christus amplexatur. Secum vult faciem mortis 
pavore perfusam inclinare, et ejus caput Christus elevans 
suavissime osculatur. O mors amabilis! O mors delecta- 
bilis! ... Crede mihi, homo, quia si in ipsum per haec 
angusta foramina intrare volueris, non solum anima, sed 
etiam quietem ac dulcedinem mirabilem inveniet corpus 
tuum, et quod carnale est et ad carnalia tendit, ex illo 
vulnerum introitu fiet adeo spirituale, ut ceteras, praeter 
eas, quas ibi sentiet, delicias, reputes esse nihil; immo 
fortasse aliquando anima propter aliquam obedientiam vel 
utilitatem dictabit esse recedendum, et caro allecta illa 
duleedine dicet ibi esse immorandum. Et si ita accidit 
de corpore, quanta credis animam frui duleedine, quae 
per illa foramina conjungitur cordi Christi? Certo expri- 
mere tibi nequeo, sed experire, et scies." Stm. div. «mor. 
pL. 6c. f. 

5 ,Quoniam devotionis fervor per frequentem passionis 
Christi memoriam nutritur et conservatur in homine; ideo 
est dicendum consequenter, ut semper oculis cordis sui 
Christum in cruce tanquam morientem videat, qui devo- 
tionem in se vult conservare inextinguibilem. — Propter 
hoe Dominus dicit in Levitico (6, 12) : Ignis in altari meo 
semper. ardebit, quem  nutriet. sacerdos subjiciens ligna per 
singulos dies. Audi, soror devotissima. Altare Dei est cor 
tuum: in hoc altari debet semper ardere ignis fervidae 
devotionis, quem singulis diebus debes nutrire per ligna 


PARS IV, 9. 


erucis Christi, et memoriam passionis ipsius. Et hoc est, 
quod dicit Isaias propheta (12, 3): Haurietis aquas in gau- 
dio de fontibus Salvatoris. Ac si diceret: Quicumque de- 
siderat aquas gratiarum, aquas lacrymarum, iste hauriat 
de fontibus Salvatoris, id est, de vulneribus Jesu Christi. 
Accede ergo tu pedibus affectionum tuarum ad Jesum 
vulneratum, ad Jesum spinis coronatum, ad Jesum pati- 
bulo erueis affixum, et cum beato Thoma Apostolo non 
solum intuere in manibus ejus fixuras elavorum, non s0- 
lum mitte manum tuam in latus ejus, sed totaliter per 
ostium lateris ejus ingredere usque ad cor ipsius Jesu, ibi- 
que ardentissimo amore crucifixi in Christum transformata, 
clavis divini amoris affixa, lancea praecordialis dilectionis 
transfixa, intimae compassionis transverberata, nihil aliud 
quaeras, nihil aliud desideres, et in nullo alio velis conso- 
lari, quam ut cum Christo tu possis mori in cruce. Et 
tune cum Apostolo Paulo exclames, dicens: Christo confixus 
sum cruci, Vivo jam mon ego, vivit vero in me Christus 
(Galat. 2, 19—20)." | De perfect. vitae ad sorores, cap. 6. 

$ ,Modus reparandi naturam humanam per satisfactio- 
nem fuit congruentissimus ex parte Dei, ut scilicet in ipso 
appareret misericordig et veritas; ex parte nostra propter 
nostram glorificationem et nostram justificationem."^ — 
Dicendum, quod absque dubio magis congruum fuit genus 
humanum reparari per satisfactionem , quam per aliam 
viam, secundum quod dicit Anselmus (7ib. 1. c. 19 Cur 
Deus homo) et Augustinus (Aug. lib. 18 de Tr. c. 10). Et 
ratio hujus est ex parte Dei et ex parte nostra. Ex parte, 
inquam, Dei, quia wniversae viae Domini misericordia et 
veritas (Psalm. 24, 10), cum ipse sit summe justus et mi- 
sericors. Et ideo in reparatione generis humani, quae 
est excellentissima viarum Dei, congruum est, ut simul 
currat misericordia eum justitia. Et ideo decens fuit, ut 
Deus ab homine satisfactionem exigeret pro injuria sibi 
facta. Et si homo non posset, tunc misericordia divina 
subveniret dando sibi Mediatorem, qui pro eo satisfaceret ; 
et iste modus magis fuit congruus, quam alius. Nam si 
Deus culpam non dimisisset, sed vindictam exegisset, non 
manifestaretur ejus misericordia. Si vero omnino dimi- 
sisset, nec satisfactionem exegisset, non manifestaretur 
ejus justitia. Si ergo istae duae conditiones sunt in Dei 
opere servandae praecipue, magis congruebat humanam 
naturam reparari per satisfactionem, quam per aliam viam 
ex parte Dei reparantis. Magis etiam congruebat ex parte 
nostri, pro eo quod reparatio nostra ad hoc erat, ut nos 
reduceret a culpa ad justitiam, a miseria ad gloriam. Si- 
cut ergo cum genus humanum cecidit per culpam, Deum 
inhonoravit per praevaricationem et inordinatam delecta- 
tionem; sic cum redit a culpa ad justitiam, decens est, 
ut Deum honoret sustinendo poenam; et in hoc magis 
reparatur ad normam justitiae. Rursus, sicut gloriosius 
est acquirere vitam aeternam per merita, quam sine meri- 
tis eam acquirere; sic gloriosius est reconciliari Deo per 
satisfactionem, quam sine. Modus ergo reparandi per 
satisfactionem plus convenit nostrae justificationi et no- 
strae glorificationi. Si ergo haec duo principaliter con- 
siderantur in reparatione generis humani, planum est, quod 
hie modus reparandi magis conveniens est, tam ex parte 
Dei reparantis, quam ex parte humani generis reparati." 
3. dist. 20. a. 1. q. 2. 


291 


' ,In anima passibili duplex est. genus passionum. 
Unum, quod patitur in se per affectiones; aliud, quo com- 
patitur corpori propter corporis laesiones." 3. dist. 18. 
dub. 1. — ,Sieut lux potest dupliciter obfuscari, vel in 
se, vel in sua irradiatione; sic et delectatio potest dupli- 
citer removeri ab anima rationali; aut quia ipsa desinit 
in se delectari, aut quia desinit redundare in partem in- 
feriorem. Cum ergo dicitur, quod delectatio divinitatis 
remota fuit in morte ab anima Christi, hoc non intelligi- 
tur à ratione, quod mens ojus desineret frui divinitate, 
sed quod dispensative subtracta fuit redundantia in par- 
tem sensibilem, et exposita fuit passioni acerbissimae. 
Propter quod clamat in passione: Deus meus, Deus meus, ut 
quid. dereliquisti me (Matth. 27, 46), quod non intelligitur, 
quod dereliquit solvendo vinculum unionis, sed exponendo 
ad supplicium passionis." 3. dist. 21. a. 1. q. 1 ad 4. 

$ ,Secundum communem sententiam Magistrorum pas- 
sio Christi non solum stetit in sensualitate, nec tantum 
pervenit ad rationem inferiorem, sed extendit se usque 
ad superiorem portionem. Sicut enim anima nostra ex 
conjunctione sui ad corpus infectum tota corrumpitur, et 
tota infieitur secundum omnem sui vim, et secundum 
omnem partem, scilicet tam superiorem, quam inferiorem; 
sic anima Christi ex conjunctione sui ad corpus patiens 
et afflictum tota patiebatur et affligebatur, ut per illam 
passionem et dolorem illum tota peccatrix anima curare- 
tur: et sic dolor et passio fuit in Christo secundum su- 
premam rationis partem, quamvis in ea fuerit gaudium 
fruitionis. Licet autem hoc teneatur tanquam verum, dif- 
ficlle tamen est ad intelligendum, qualiter in anima Christi 
Secundum eandem potentiam et secundum eundem statum 
potentiae fuerit dolor et gaudium, nec dolor superveniens 
discontinuaverit gaudium, imo fuerit simul. Nec iterum, 
quod majus est, dolor intensus valde fecerat gaudium esse 
minus perfectum. Ad haec autem intelligenda, tria oportet 
supponere, quae sunt vera et probabilia, videlicet quod 
gaudium fruitionis et dolor passionis non sunt affectiones 
contrariae, quia non sunt respectu ejusdem, nec omnino 
eodem modo insunt eidem ; sed unum inest per se, alterum 
per accidens, quia gaudium inest propter conjunctionem 
gratuitam ipsius cum deitate, sed dolor propter naturalem 
eonjunctionem ipsius cum carne: et quia non sunt affe- 
ctiones contrariae, possunt in anima esse secundum eam- 
dem partem. Secunda suppositio est, quod non tantum 
hujusmodi dolor et gaudium non sunt contraria, sed unum 
est materiale respectu alterius; et ideo simul eidem inesse 
potuerunt, sicut in vero poenitente videmus, quod simul 
dolet, et de dolore gaudet; sie et anima Christi secundum 
naturam corpori patienti compatiebatur, tamen de illa 
passione et compassione laetabatur. Tertia suppositio est, 
quod Christus simul erat viator et comprehensor, ita quod 
viatoris cognitio non impediebat comprehensoris cognitio- 
nem, nee affectio affectionem ; et illud fuit in Christo 
singulare propter officium mediatoris, quo debebat expe- 
riri et divina et humana. Unde sicut simul et semel po- 
terat perfecte converti ad Deum et converti ad nos, ita 
quod una illarum conversionum alteram non impediebat, 
nec retardabat; sic potuit secundum eamdem partem ani- 
mae simul et semel gaudere in Deo, et compati corpori 


suo; ita quod nec dolor a gaudio, nec gaudium a dolore 
3T * 


292 PAnS IV, 9. 


pateretur aliquam diminutionem, sive remissionem. Conce- 
dendum est ergo Christum secundum superiorem portionem 
rationis doluisse in passione, in quantum tamen ratio illa 
consideratur per modum naturae." 3. dist. 16. a. 2. q. 2. 

? ,In Christo duplex dolor fuit, secundum quod dicunt 
Saneti, videlicet dolor passionis et dolor compassionis, et 
uterque dolor intensus fuit et acerbus. Multum enim in 
se doluit, et multum nobis condoluit; et uterque istorum 
dolorum in sensualitate fuit et in ratione, sed ordine per- 
mutato. Nam dolor passionis et carnis primo attingebat 
animam secundum sensualitatem, et deinde secundum alias 
vires. Dolor vero compassionis primo erat in ratione, et 
ex ratione redundabat in sensualitatem. Sicut enim ratione 
nostra dolente pro peccatis nostris, gemit sensualitas et 
laerymatur; sic et Christus, quia multum pro peccatis 
nostris doluit, de peccatis nostris flevit." 3. dist. 16. «a. 2. q. 3. 

19 Ohristi dolor acerbissimus fuit tum ex modo pa- 
tiendi, tum ex causa passionis, tum ex conditione patien- 
tis.^ — ,Dieendum quod dolor passionis Christi inter ce- 
teros dolores et passiones fuit acerbissimus et acutissimus. 
Et hoc patet, si illa considerentur, quae doloris passionem 
acerbiorem reddunt. Haec autem sunt tria, videlicet causa 
passionis, et modus patiendi, et conditio patientis. Si 
consideretur eausa, ob quam Christus passus est, fuit in 
eo doloris afflictio magna. Non enim patiebatur pro culpa 
propria, imo pro aliena; non pro amicis tantum, sed etiam 
pro inimicis, et etiam pro his, quos videbat ingratos. Si 
autem consideretur modus patiendi, fuit in eo passio do- 
loris acerbior, tum propter generalitatem, quia in omnibus 
membris affligebatur, tum etiam propter continuitatem, 
quia suspendium ejus continuabatur, et clavi adeo afflige- 
bant pendentem, sicut afflixerunt, quando manus ejus et 
pedes eonfodiebantur, in quibus maxima erat afflictio pro- 
pter nervos et musculos ibidem concurrentes, in quibus 
praecipue viget sensus. Si autem consideretur qualitas, 
sive eonditio patientis, maxima erat afflictio propter ma- 
ximam complexionis aequalitatem et propter sensus viva- 
citatem. "Unde quia nullus potuit ei aequari, nec aequa- 
litate complexionis, nec vivacitate sensus, dolor illius 
omnium dolorum fuit acutissimus. Et ideo rationes, quae 
hoe ostendunt, concedamus; et ei gratias, quantas possu- 
mus et supra quam possumus, referamus, si quo modo 
donetur nobis, ut tam graviter patienti compatiamur. 
Rationes vero, quae objiciuntur ad contrarium, quae osten- 
dunt mitigationem doloris Christi, non obviant veritati, si 
recte intelligantur. Convenit enim esse acerbitatem in 
dolore quantum ad duo, videlicet quantum ad experien- 
tiam sensus, e£ quantum ad repugnationem rationis. Licet 
autem in Christo fuerit maxima doloris afflictio quantum 
ad experientiam sensus, ratio tamen Christi modicos re- 
putabat omnes illos cruciatus, nec tamen auferebat acer- 
bitatem, sed rationis subversionem." 3. díst. 16. a. 1. q. 2. 

!! .Septimum vineulum, quo ligatus est (Christus) in 
cruce, ferreum fuit. loc autem vineulum multo fortius 
et ferocius ceteris, quia non solum manuum pedumque 
sanetissimorum compagem divisit, verum etiam illam pu- 
rissimam animam a mundissimi corporis hospitio separavit. 
Nunc enim, o filiae Sion, egredimini, et videte (Cant. 3, 11) 
pacificum vestrum, pugnantem pro libertate vestra, in bello 
occumbere. Videte vitae vestrae auctorem pro vobis mor- 


tis januas introire, ut vos ad vitae viam revocaret. Videte 
vineula durissima, clavos ferreos, manus et pedes, qui ad 
salutem semper directi fuerunt, et salutem nostram opera- 
bantur in medio terrae (Ps. 73, 12), crudeliter penetrare. 
Videte lignum crucis missum in panem nostrum (Jerem. 
11, 19), panem candidissimum, panem delicatum, panem an- 
gelorum, qui de caelo descendit (Jo. 6, 59), ut se nobis 
daret in cibum, et animas nostras, continuo subjectas la- 
bori, semetipso, non alio cibo reficeret; et se nobis in- 
ecorporando, non ut in nostram carnem se, sed ut nos in 
suum spiritum trausformaret. Videte ergo, carissimae, quo- 
modo justus ligatur, quomodo cwm :niquis deputatus est 
(Is. 53, 12) liberrimus et optimus sponsus vester. Moritur 
vita vestra, non quidem pro necessitatibus suis, sed pro 
vestris necessitatibus. Date lacrymarum flumina in tantis 
vinculis morienti, quia et ipse prior pro nobis lacrymatus 
est. Astate pendenti, vacate et videte, quam amara, quam 
turpissima morte condemnetur. Sustinet enim adhuc, et 
diligenter considerat, si quis sit qui simul contristetur, et 
si quem inveniat, qui consolationem impendat, qui san- 
guinis rivos abstergat, qui oculos componat, qui clavos, 
cum quibus ligatus est, extrahat, et de cruce depositum 
munda sindone non panni, sed cordis involvat, et flens, 
cum beatis mulieribus flentibus ad tumulum prosequatur. 
Quaecumque anima fecerit haec assidue, spero etiam, quod 
laetissime resurrectionis quandoque mereatur gaudio re- 
creari; si enim compatimur, et conregnabimus (2. Tim. 2, 12). 
Quod bene sponsa in Cantico amoris ostendit, praemittens: 
Fasciculus myrrhae. dilectus meus. mihi: inter ubera mea 
commorabitur. Et subjungit: Botrus Cypri dilectus meus 
mihi (Cant. 1, 12 et seq.). Quid est fasciculus myrrhae? 
Myrrha amara amaritudinem passionis significat, fasciculus 
vero coadunationem multarum passionum ostendit. Fit 
ergo sponsus sponsae suae fasciculus myrrhae, quando 
ipsum multiplieibus affectum injuriis ad mentem reducit, 
quarum quaedam jam enumeratae, aliae vero enumerandae 
sunt. Quae sunt autem ubera sponsae, inter quae illum 
commoraturum affirmat? Duo ubera sponsae prosperitas 
et adversitas sunt. His tamquam uberibus nutritur, dum 
adversitate fovetur, ne in prosperis elevetur. Ponit autem 
dilectum suum inter haec ubera, dum illius et in adversis 
et in prosperis recordatur. Ex quo evenit, ut ille, qui 
modo fuerat fasciculus myrrhae, id est, qui mentem spon- 
Sae passionum suarum amaritudinibus amaricaverat, subito 
Sit botrus Cypri, continens in se vinum jucunditatis et 
laetitiae. Quod fit, dum sponsum, quem tot viderat op- 
pressum injuriis, et morte turpissima condemnatum, per 
resurrectionis triumphum gloria videt et honore coronatum, 
et cum humanitate, quam assumpserat, ad Patris dexteram 
considere, confidens se certissime per diversas tribulationes 
ad idem Domini sui gaudium intraturam.  Ereamus ergo 
et nos, secundum monita beati Pauli Apostoli (Hebr. 13, 13), 
cum sponso nostro bono et optimo Jesu extra castra; id 
est, extra concupiscentias praesentis saeculi, Zmpropertum 
crucis et vinculorum asperitatem cum illo portantes, quia 
non decet membrum delicatum esse sub capite crucifixo, 
nec ad capitis corpus judicatur pertinere membrum, quod 
capiti compassum non fuit. Vinciamur ergo vinculis pas- 
sionis boni et amantissimi Jesu, ut etiam vineulis caritatis 
cum illo vinciri possimus. Ipse enim vinculis caritatis de- 


PARS IV, 9. 


vinetus, ad suscipienda vincula carnis et passionis de caelo 
tractus fuit ad terram. Et nos ergo, qui de terra trahi 
desideramus ad caelum, prius passionis vinculis nostro 
eapiti coliigemur, ut per hoc ad caritatis vincula per- 
venientes, unum efficiamur cum ipso, secundum quod ora- 
vit Patrem, dicens: Aogo, Pater, ut quos dedisti mihi, con- 
firmati in caritate, sint wnum n nobis, sicut et tu et ego 
unum sumus (Jo. 17, 22). Quid hac unitate gloriosius? 
Quid ultra vel optare poteris, vel habere? Unum eum 
sponso tu eris. O felix, felicior, imo omnium felicissima 
unitas. Hae unitate se Apostolus Christo unitum sentie- 
bat, cum dixit: Quis separabit nos a caritate Christi? Tri- 
bulatio, an angustia, an fames, an persecutio, an periculum, 
an nuditas, an gladius? | Certus sum, quia neque mors, ne- 
que vita, neque angeli, neque principatus, neque potestates, 
neque altitudo, neque profundum, neque alia creatura. poterit 
nos separare a caritate, quae est in. Christo Jesu (Rom. 8, 
35—38). Optemus totis desideriis hujus caritatis vinculis 
sponso et Domino nostro colligari, ita ut ejus sequentes 
vestigia illuc pervenire possimus, ubi ipse est, qui dixit 
(Jo. 17, 24; 12, 26): Volo, Pater, ut ubi ego sum, ct illi 
sint mecum. Ubi ego swm, ibi sit et minister meus." — Tract. 
de Vite mystica, nn. 16—19; Supplem. vol. III. 

1? |Omnis vita est ab aliquo informante vivificante; 
sed earo post separationem animae uniebatur alicui vivi- 
ficanti per modum formae; ergo post separationem animae 
caro non habebat vitam.^ — ,Omnme, quod vivit, habet 
aliquem usum vitae, utpote uti alimento, vel sensu, vel 
motu, vel intellectu; sed nullum istorum caro Christi ha- 
bebat post separationem animae; ergo non vivebat." — 
Nihil vivum suscitatur vel resurgit, quia suscitatio et re- 
surrectio non est nisi mortui; sed caro Christi resurrexit 
et suscitata fuit; ergo post separationem animae vitam 
non habuit." 3. dist. 21. a. 2. q. 2. fund. 2—4. — , Absque 
dubio caro Christi post separationem animae mortua fuit, 
caruit enim usu et complemento vitae. Hes enim corpo- 
ralis non est nata vivificari nisi ab aliqua forma spirituali 
ipsam complente, et sibi proportionabili. Quoniam ergo 
in ipsa separatione animae caro Christi caruit hujusmodi 
forma; ideo vere fuit mortua. Et quamvis haberet divini- 
tatem unitam, non tamen ab ea vivificabatur, non propter 
defectum a parte vivificantis, sed propter improportionem 
vivificabilis." lbid. concl. 

13 In morte Christi non fuit divinitas separata a carne. 
Et hujus ratio triplex est, videlicet liberalitas a parte 
assumentis, dignitas a parte assumptibilis, utilitas ex parte 
assumptionis. Liberalitas, inquam, ex parte assumentis; 
quia cum Deus dat aliquod donum, non subtrahit illud 
sine culpa. Si ergo nulla culpa intervenit, non decuit di- 
vinam liberalitatem carnem, quam sibi liberaliter unierat, 
separari a se. Dignitas etiam ex parte assumptibilis fuit 
in eausa, quare ista unio non debuit separari. Caro enim 
illa non debuit videre corruptionem, seeundum illud quod 
dicitur in Psalmo (15, 10) : Non dabis sanctum tuwmn. videre 
corruptionem. Sicut ergo nunquam decuit ipsam incinerari, 
sie nunquam decuit ipsam a Verbo separari. Utilitas au- 
tem ex parte assumptionis ad hoe ipsum faciebat. Ad 
hoc enim fiebat illa unio divinitatis ad humanam naturam, 
et carnis ad animam, ut procuraretur nostra salus. Et 
quoniam separatio carnis a divinitate in nullo faceret ad 


.293 


nostram salutem, pro eo quod non potest per eam fieri 
satisfactio, cum divinitas non possit sentire dolorem et 
poenam in separatione ipsius a carne; hinc est, quod non 
erat conveniens carnem separari a divinitate.^ 3. dist. 21. 
a. 1. q. 2. — ,AÀd illud quod objicitur, quod anima non 
potuit uniri ipsi Verbo, quin vivificaretur ab ipso; ergo 
nec caro: dicendum quod non est simile, pro eo quod 
ipsa anima, cum sit imago Dei, et immediate nata ferri in 
Deum, eapax ejus est, et particeps esse potest, et ita im- 
mediate habet ab illo et in illo vivere per cognitionem 
eti amorem; sic autem non est de carne, non enim est 
nata Deum cognoscere vel amare." bid. a. 2. q. 2 ad 2. 

!* ,In morte non fuit anima separata a Verbo. Et 
ratio hujus est; quia nec Deum decebat, nec nobis ex- 
pediebat, nec illi animae congruebat. Deum non decebat, 
quia indissolubili matrimonio eam sibi eonjunxerat. Unde 
sicut non decet virum relinquere uxorem, sic non decuit 
Verbum Dei ab anima separari. Nobis non expediebat, 
quia si facta fuisset separatio, anima illa non .habuisset 
potentiam ad redimendum genus humanum captivum, nec 
Mediatoris officium ad reconciliandum; et neutrum erat 
nobis expediens, sed potius ejus oppositum. Animae etiam 
illi non congruebat, tum quia innocentissima, tum etiam 
quia beatissima. Quia beatissima erat, non poterat contra 
voluntatem suam separari ab eo. Quia innocentissima 
erat, non poterat velle separari a Verbo. Et ideo con- 
cedendum est, quod in morte anima separata a Verbo non 
fuit. Nam si quis contrarium diceret, injuriam faceret 
deitati et nobis et animae Christi; et ideo dignus esset 
anathematizari. Et ideo dicit Damascenus (lib. 3. de fide 
orth. c. 27), quod quieumque hoc dixerit, anathema sit.* 
3. dist. 21. a. 1. q. 1. 

1*5 ,Anima separata a eorpore non est plene persona . .. 
Ratio hujus est, quoniam ad completam rationem personae 
requiritur distinctio singularitatis et incommunicabilitatis 
et supereminentis dignitatis. Quamvis autem in anima 
separata sit reperire singularitatem et dignitatem, non est 
tamen reperire incommunicabilitatem, quia appetitum et 
aptitudinem habet, ut uniatur corpori ad constitutionem 
tertii; et ideo necesse est ipsam carere distinctione per- 
sonalitatis. Quoniam si completior est anima, dum appe- 
titus ejus terminatur, quem habet respectu corporis resu- 
mendi, sicut. vult Augustinus (12. in Gen. ad lit. c. 35), 
el tunc non habet in se intentionem personae; necessario 
sequitur, quod personalitate careat, cum est separata a 
eorpore: alioquin sequerentur praedicta inconvenientia, 
videlicet quod unio esset praeternaturalis, et separatio 
non esset poenalis: iterum, quod unio esset in animae 
praejudicium, et separatio in praemium, quorum quodlibet 
falsum est." 3. dist. 5. a. 2. q. 3. 

16 "Christus in triduo secundum esse actuale non fuit 
homo, licet secus dicat Magister et Hugo." — ,Secundum 
naturalem philosophum, homo est quid compositum ex 
anima rationali et carne; sed Christus in triduo non erat 
hujusmodi; ergo Christus in triduo non erat homo vere.^- 
— ,Nulla forma praedicatur de toto ut forma est, sed 
quia est forma consequens totum compositum. Si ergo 
homo praedicatur de Christo, necesse est, quod nominet 
formam consequentem totum compositum; sed in Christo 
soluta erat compositio in triduo; ergo in triduo non po- 


294 


terat diei homo. Major propositio manifesta est per in- 
ductionem et per auctoritatem Avicennae, qui eam ponit, 
et per auctoritatem Boétii, qui dicit, quod species est 
totum esse individui.^ — ,Corrupto superiori essentiali, 
necesse est corrumpi inferius; sed esse vivum superius 
est ad esse hominem, et est ei essentiale, quia vivere est 
esse viventis; ergo si Christus in triduo desiit esse vivens; 
ergo in triduo desiit esse homo; non ergo Christus in 
triduo erat homo.^ — ,Christus in triduo nec videre po- 
terat, nec audire, nec loqui; ergo si erat homo, erat homo 
caecus, surdus et mutus; sed hoo est absurdum dicere de 
Christo; ergo falsum est dicere, quod Christus in triduo 
fuerit homo." — Sicut unio divinae naturae et humanae 
facit Deum esse hominem, ita unio animae ad carnem 
facit esse animatum; ergo, cessante unione animae ad 
carnem, cessat esse animatum; et si cessat esse animatum, 
cessat esse animal; et si cessat esse animal, necessario 
cessat esse homo: ergo a primo, cum in Christo fuerit 
separatio animae & carne in triduo, Christus desiit esse 
homo in triduo; ergo non fuit homo in triduo.^ — ,Ad 
hoec ipsum sunt rationes Magistri in littera, quae super 
hoe fundantur. Omnis homo aut est mortalis, aut immor- 
talis; omnis etiam homo est alicubi homo; sed Christus 
in triduo nec erat mortalis, nec erat immortalis, nec erat 
alicubi homo; quia non in sepulchro, eum non esset ibi 
nisi corpus; non in inferno, cum non esset ibi nisi anima; 
ergo Christus non fuit homo in triduo." 3. dist. 22. a. 1. 
q. 1; et fundam. 2—7. 

11 ,De quiete corporis in sepulchro, utrum corpus 
Christi per triduum fuerit in sepulehro. Et quod sic vi- 
detur: Sicut Jonas fuit tribus diebus et tribus noctibus in 
venire ceti; sic filius hominis erit tribus déebus et tribus 
noctibus in corde terrae (Matth. 12, 40); ergo corpus ejus 
fuit tribus diebus et tribus noctibus in sepulchro.^ — 
Item: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud 
(Jo. 2, 19). Et subjungit Evangelista, quod hoc dicebat 
de templo corporis sui; ergo redit idem quod prius.^ — 
Item in symbolo: Tertia die resurrexit a mortuis; ergo 
corpus ejus jacuit per triduum in sepulchro." — ,Item 
hoc ipsum probatur per communem Eoeclesiae observantiam, 
quae mortem ejus in die veneris celebrat, et resurrectio- 
nem in die tertia sequenti, scilicet in die dominico; si 
ergo jacuit in sepulchro a morte usque ad resurrectionem, 
patet ete.^ — ,Christus requievit per triduum in sepulchro, 
quod per synecdochen est intelligendum." — ,Ad prae- 
dictorum intelligentiam est notandum, quod non convenie- 
bat corpus Christi statim post mortem suscitari, nec tamen 
conveniebat suscitationem ejus usque ad generalem re- 
surrectionem differri. Et ratio hujus est, quia nostrae 
fidei certitudo, qua credimus nos resurrecturos, fundata 
est supra veram resurrectionem Christi. Ad hoc autem 
quod constet nobis de veritate resurrectionis Christi, duo 
concurrunt. Primum est, quod opportunum est, quod 
constet de veritate mortis. Secundum est, quod oportet, 
quod constet de veritate conjunctionis iteratae animae et 
earnis. Veritas mortis non constitisset nobis, si Christus 
statim resurrexisset, sed potuisset aliquis suspicari ipsum 
finxisse se mortuum. Veritas iteratae conjunctionis non 
constitisset, si Christus adhuc non resurrexisset; ergo po- 
tius posset quis desperare, quam expectare: imo certe si 


PARS IV, 9. 


non resurrexisset, fides in Apostolis omnino defecisset, nec 
aliquis fuisse Christum Deum crederet, sed hominem pu- 
rum; necesse ergo fuit propter nostrae fidei veritatem et 
firmitatem, resurrectionem Christi aecelerari, nec tamen 
adeo accelerari, quin manifestaretur veritas mortis; ideo 
usque ad tertium diem distulit et non amplius, quia per 
tempus illud vere poterat manifestari fuisse mortuus. He- 
quievit ergo, sicut dicit fides nostra, per triduum in se- 
pulchro; non tamen per tres dies integros et completos, 
sed per ultimam partem diei veneris et per primam par- 
tem dominicae diei et per totam diem sabbati, ita quod 
requietio illa per triduum intelligenda est per synecdochen. 
Et in hoc omnes Sancti concordant, licet de hora tem- 
poris videatur esse controversia." 3. dist. 22. a. 1. q. 3; 
et fundam. 

1$ , Verbum unica unione, quae est relatio, fuit unitum 
animae et carni, unica vero actu, sed pluribus in potentia, 
quae fiunt actu in separatione animae a corpore. Unio 
dicitur in tribus modis, uno modo dicitur actio unientis, 
alio modo dicitur passio unibilis, tertio modo dieitur 
relatio unitorum. Cum ergo quaeritur, utrum anima et 
corpus uniantur ipsi hypostasi Verbi unione duplici, re- 
spondendum est: Si loquamur de unione actione, non est 
ibi nisi unica unio. Unica enim unione univit sibi Ver- 
bum carnem et animam, sicut unica assumptione assumpsit 
corpus et animam. Similiter si loquamur de unione pas- 
sione, non fuit ibi nisi unica unio. Caro enim et anima 
non fuerunt unita ipsi Verbo in unionis primordio ut di- 
visa, sed ut conjuncta in unam substantiam et naturam; 
ideo assumpta et unita fuerunt assumptione et unione 
unica. Si autem loquamur de unione, secundum quod est 
relatio unibilium, sie dicendum est, quod cum relatio non 
numeretur nisi per extrema, eo modo habet multiplicari, 
quo habet plurificari ipsum unibile. Quoniam ergo unibile 
ex parte humanae naturae fuit unum in actu, et plura in 
potentia; quia extremum illud erat humana natura con- 
stans ex corpore et anima, quae concurrebant in unum 
secundum actum, et poterant esse divisa et distincta; hine 
esí, quod quamdiu corpus et anima fuerunt conjuneta, 
uniea unione uniebantur Verbo, unica, inquam, in actu, 
sed pluribus in potentia; quando vero ad invicem in morte 
fuerunt separata, in morte uniebantur unionibus pluribus. 
Caro enim dicebatur unita Verbo, et anima unita; et haec 
relatio ex parte carnis et animae erat alia et alia. Intel- 
lecto enim, quod caro non esset unita, adhue posset in- 
telligi unita esse anima." 3. dist. 21. a. 1. q. à. 

1? ,Per passionem Christi sumus a potestate diaboli 
liberati, omnes quidem quantum ad sufficientiam, sed illi 
soli, qui sunt de ejus corpore, hoc est Ecclesia, quantum 
ad efficaciam. Et hoc patet sic. Diabolus enim ante pas- 
sionem Christi habebat duplicem manum, videlicet attra- 
hentem et impellentem. Manus attrahens erat potestas 
trahendi ad limbum etiam justos et sanctos. Manus im- 
pellens erat potestas praecipitandi in malum vel per falla- 
ciam, vel per violentiam, quia tentabat ut draco, tentabat 
ut leo. Et prima manus, scilicet attraectiva, erat tantae 
potentiae, ut nullus posset ei resistere; et haec fuit ei 
omnino amputata per passionem. Jam enim nullum justum 
potest ad limbum trahere, quia per passionem Christi de- 
letum est chirographum peccati Adae. Manum autem im- 


* 


PARS IV, 9. 


pellentem habebat ita fortem, ut cum magna difficultate 
posset quis ei resistere. Et ideo in multis regnabat, imo 
fere in omnibus, omnes enim vel superabat per fraudu- 
lentiam, vel per violentiam: et haec potestas debilitata 
esb per passionem, per quam lumen veritatis aperitur 
econtra diabolicam fraudulentiam, et adjutorium virtutis 
attribuitur contra diabolicam violentiam. Apparuit autem 
lumen veritatis, et interius per divinam inspirationem, oet 
exterius per humanam instructionem. . Jam enim fere 
omnibus est veritas propalata; et ideo est destructa idolo- 
latria, quae prius regnabat. Adjutorium etiam virtutis 
tribuitur per gratiae infusionem, quae reprimit concupi- 
scentiam, et per angelicam protectionem , quae comprimit 
et reprimit potestates adversas; et hoc idem virtute pas- 
sionis, merito cujus mittitur nobis Spiritus sanctus, mit- 
tuntur etiam et ipsi angelici spiritus, ut superetur adver- 
sarius. Unde diabolus super omnia abhorret memoriam 
passionis et figuram crucis, per quam sumus a potestate 
ejus liberati." 5. dist. 19. a. 1. q. 3. 

? ,Christus per passionem suam delevit chirographa 
culparum, quia per passionem suam impetravit remissionem 
eulparum, quoad maculam et quoad reatum.^ —  ,Ad 
praedictorum intelligentiam est notandum, quod sermo 
iste est metaphoricus, quo dicitur per passionem Christi 
deleri chirographa culparum. Dicitur enim chirographum 
à chiros, quod est manus, et graphia, quod est scriptura, 
quasi seriptura manu facta. Quae autem sit ista scriptura, 
quae dicitur chirographum decreti et chirographum culpae, 
diversimode potest assignari, secundum diversas expositio- 
nes, quae innuuntur ad Colossenses (2, 14). Secundum 
tamen expositionem, quae magis consonat verbo Apostoli 
et dieto Augustini, sciendum quod chirographum culpae 
dicitur esse memoriale, quo anima tenetur adstricta et ob- 
ligata alieui poenae, sicut aliquis quando obligat se alteri, 
facit ei chirographum: et hoc innuit Augustinus in litera 
(de pec. mer. et rem. l. 2. c. 30), cum dicit: Culparum 
chirographa deleta sunt, quibus debitores ante diabolo 
tenebantur. Et dicitur illud chirographum culpae et chiro- 
graphum decreti, quia talis obligatio consurgit ex nostra 
eulpa tanquam ex merito, et ex divina sententia tanquam 
ex decreto; et sie chirographum dicitur esse memoriale 
illud, quo quidem peccatum manot quantum ad reatum, 
ratione cujus divina justitia habet nos punire, diabolica 
malitia potest accusare et detinere, et conscientia nostra 
potest econtra nos remurmurare. Et illud chirographum 
adversum nos habet inscribi non solum pro peccatis nostris 
actualibus, sed etiam pro peccato primi parentis; et ra- 
tione hujus diabolus habet in nos aliquam potestatem vel 
simpliciter, vel ad tempus. Quoniam ergo Christus per 
passionem suam non solum impetravit nobis remissionem 
eulpae quantum ad maculam, sed etiam quantum ad rea- 
tum; hine est, quod dicit Apostolus et Augustinus, quod 
Christus per passionem suam delevit chirographa culparum. 
Sed Apostolus dicit singulariter delens chirographum de- 
ereti, quia loquitur de memoriali transgressionis primi pa- 
rentis; Augustinus vero pluraliter, quia loquitur de re- 
missione omnium peccatorum quantum ad reatum, ut per- 
fectum exprimat ipsius passionis effectum. .Concedendum 
est ergo, quod per passionem Christi delentur chirographa 
culparum.^ 3. dist. 19. a. 1. q. 2. 


295 


^! ,Justifieatio nostra attribuitur passioni Christi per 
modum meriti, sed per modum quietantis attribuitur re- 
surrectioni, utrique autem per modum excitantis et regu- 
lantis.^ — ,Est notandum, quod nostra justificatio attri- 
buitur tam passioni quam resurrectioni, sicut habetur in 
textu et Glossa in pluribus locis. Unde super illud ad 
Romanos (4, 25) dicitur: Mortuus est propter nostra. delicta 
etc. Utraque, scilicet mors et resurrectio Christi, delicta 
nostra tollunt, et utraque justificant. Attamen neutri, id 
est, nec resurrectioni, nec passioni attribui potest proprie 
eausalitas justificationis, sive deletio culpae, quia non in- 
venitur ibi proprie aliquod genus causae, sicut in oppo- 
nendo ostensum est. Habent tamen nihilominus aliquam 
causalitatem in hoe, quod habent aliquam causae proprie- 
tatem. Attribuitur enim his justificatio nostra per modum 
meriti intervenientis, quod quidem habet dispositionis ra- 
tionem, et reduci habet ad causam materialem. Per mo- 
dum exempli provocantis et excitantis, quod quidem habet 
reduci ad causam moventem et efficientem. Per modum 
exemplaris regulantis, quod quidem habet reduci ad cau- 
sam formalem. Per modum termini quietantis, quod qui- 
dem habet reduci ad causam finalem. Et ita his duobus 
attribuitur justificatio, secundum proprietatem cujuslibet 
generis causae. Attamen ratio merendi justificationem 
attribuitur soli passioni, non resurrectioni. Ratio vero 
terminandi et quietandi attribuitur resurrectioni, ad quam 
ordinatur justificatio, non passioni. Duo vero intermedia, 
scilicet. excitatio et regulatio, attribuuntur utrique. Nam 
passio excitat nos ad Dei dilectionem, et ulterius insinuat 
nobis, qualiter mori debeamus peccatis; et ita est exem- 
plum provocans et exemplar regulans. Et quod sit exem- 
plum, habetur ex prima Petri (2, 21): Christus passus est 
pro nobis, vobis relinquens exemplum. Quod sit exemplar, 
habetur ad Romanos (6, 5): Si complantati sumus simili- 
tudini mortis ipsius etc. Similiter et resurrectio habet ra- 
tionem exempli provocantis et exemplaris dirigentis. Pro- 
vocat enim nos ad justitiam, per quam acquirimus illam 
gloriam, quam credimus Christum habuisse in sua resur- 
rectione, ut talia sint corpora nostra, qualia Christus in 
sua resurrectione monstravit, sicut dicitur in quadam 
Glossa. Dirigit etiam nos, dum ad ejus exemplar conamur 
ambulare in novitate vitae, juxta illud, quod dicitur ad 
Romanos (6, 4): Quo modo Christus. resurrexit à. mortuis 
per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. 
Et sic tam passio quam resurrectio habet rationem exci- 
tantis et regulantis, respectu nostrae justificationis, secun- 
dum duo, quae in nostra justificatione habent considerari, 
scilicet ablatio mali et collatio boni. Ablatio mali appro- 
priatur ipsi passioni; collatio vero boni ipsi resurrectioni. 
Et hoc est, quod dicitur in Glossa: Tvaditus est propter 
delicta nostra etc. Mors Christi sola interitum vitae veteris 
significat, et in resurrectione sola nova vita significatur. Ex 
his ergo, quae dieta sunt, patet responsio ad quaestionem 
supra propositam, videlicet qualiter nostra justifiecatio, sive 
deletio culpae, sit a passione Christi. Est enim ab ea per 
modum meriti et per modum exemplaris et signi. Patet etiam, 
qualiter sit a resurrectione." 3. dist. 19. a. 1. q. 1. — ,Justi- 
ficatio potest attribui passioni, ratione termini à quo, sci- 
licet ratione amotionis mali; et resurrectioni, ratione termini 
ad quem, scilicet ratione collationis boni." /bid. q. 4 ad 1, 


296 


?: Cum agnus innocens, qui ef verus justitiae sol, 
trium horarum spatio pependisset in cruce, et eodem tem- 
pore sol iste visibilis, factori suo compatiens, lucis suae 
radios occultasset, jam omnibus consummatis, fons ipse 
vitae hora nona siccatur, dum Deus et homo, Jesus, cun 
clamore valido et lacrymis (Hebr. 5, 7), ad miserationis 
manifestandum affectum, et divinitatis declarandam poten- 
tiam, spiritum in manus Patris commendans, expiravit. 
Tune velum templi scissum est. a summo usque deorsum, et 
terra mota est, et petrae scissae sunt, et monumenta, aperta 
sunt (Matth. 27, 51 et seqq.). Tune ipse Centurio Deum 
verum ipsum esse cognovit. Tune qui ad spectaculum 
insultaturi convenerant, revertebantur  percutientes pectora 
sua (Luc. 23, 48). Tune speciosus forma prae filiis homi- 
num (Psalm. 44, 3), caligantibus oculis et pallentibus ge- 
nis, pro filiis hominum deformis apparuit, factus holocau- 
stum suavissimi odoris in conspectu paternae gloriae, ut 
averteret iram suam a nobis. Respice igitur, Domine 
sancte Pater, de sanctuario tuo, et de excelso caelorum 
habitaculo, respice, inquam, in faciem Christi tui. Respice 
hane sacratissimam hostiam, quam tibi offert Pontifex 
noster pro peccatis nostris, et esto placabilis super ne- 
quitia populi tui. Considera et tu, homo redempte, quis, 
qualis et quantus est ille, qui pro te pendet in cruce; 
eujus mors vivificat mortuos, et cujus transitum et caelum 
luget et terra, et lapides duri quasi naturali compassione 
seinduntur. O cor humanum omni lapidum duritia durius, 
si ad tanti commemorationem piaculi nec terrore concuteris, 
nee compassione afficeris, nec compunctione scinderis, nec 
pietate molliris! Porro ut de latere Christi morientis for- 
maretur Ecclesia, et Scriptura impleretur, quae dicit (Zach. 
12, 10; et Joan. 19, 37): Videbunt, in quem transfixerunt ; 
divina est ordinatione indultum, ut unus militum lancea 
latus sacrum illud aperiendo perfoderet, quatenus, sanguine 
eum aqua manante, pretium effunderetur nostrae salutis, 
quod a fonte, scilicet cordis arcano, profusum, vim daret 
Sacramentis Ecclesiae ad vitam gratiae conferendam, esset- 
que jam in Christo viventibus poculum fontis vivi salientis 
in vitam aeternam (Joan. 4, 14). Ecce jam nunc lancea 
Saulis, perfidia populi, scilicet Judaici, reprobati (1. eg. 
18, 11), casso vulnere in parietem divina miseratione per- 
lata, foramen fecit in petra, et cavernam in maceria (Cat. 
2, 14), tanquam habitaculum columbinum. Surge igitur, 
amica Christi, esto sicut columba nidificans in summo ore 
foraminis, ibi ut passer inveniens domum (Psalm. S3, 4), 
vigilare non cesses; ibi tanquam turtur casti amoris pullos 
absconde, ibi os appone, ut haurias aquas de fontibus 
Salvatoris (Isa. 12, 3). Hie enim est fons egrediens de 
medio paradisi (Gen. 2, 10), qui in quatuor divisus capita, 
et in corda devota diffusus, fecundat et irrigat universam 
terram. Cruentatus enim Christus Dominus sanguine pro- 
prio primum sanguineo sudore, secundo flagellis, dehinc 
spinarum aculeis, post clavis et tandem lancea, copiose 
effuso, ut apud. Deum esset copiosa redemptio ( Psalm. 129, 7), 
vestem pontificalem habuit rubricatam, quatenus vere ru- 
brum. appareret indwmentum ipsius, et vestimenta cjus quasi 
calcantium in torculari (Isai, 63, 2). Et sic, vero Joseph 
in veterem dimisso cisternam (Gen. 37, 24), tunica ipsius 
intincta sanguine haedi, propter similitudinem carnis pec- 
eati, approbationis notitia discernenda mitteretur ad Pa- 


PARS IV, 9. 


trem. Cognosce igitur, clementissime Pater, tunicam prae- 
dilecti filii tui Joseph, quem invidia fratrum secundum 
carnem, tanquam fera pessima, devoravit, et conculeavit 
in furore vestimentum ipsius, et omnem decorem illius 
reliquiis cruoris inquinavit, nam et quinque seissuras la- 
mentabiles in ea reliquit. Hoc enim est, Domine, vesti- 
mentum, quod in manu meretricis Aegyptiae (Gen. 39, 12), 
videlicet Synagogae, innocens puer tuus sponte dimisit, 
magis eligens spoliatus a carnis pallio in carcerem mortis 
descendere, quam adulterinae plebis acquiescendo voci, 
temporaliter gloriari. Nam et proposito sibi gaudio, crucem 
sustinuit, confusione contempta (Hebr. 12, 2). Sed et tu, 
misericordiosissima Domina, aspice illam dilecti filii tui 
sacratissimam vestem, de castissimis membris et visceribus 
tuis, Spiritus sancti artificiositate contextam, et una cum 
ipso confugientibus nobis ad te veniam postula, ut digni 
habeamur effugere ab ira ventura." Lign. Vitae, Jesus sol 
morte pallidus, translanceatus, cruore inadidus. — ,O Do- 
mine Deus, quid tibi retribuemus pro omnibus, quae de- 
disti nobis? Quid tibi faciemus, aut facere possumus, quod 
nobis in amaricatione amaritudinis constitutis, tenebris 
undique cireumseptis, a portu salutis nimium elongatis, 
turbinibus et procellis ad naufragium agitatis, imo pene 
tempestate nimia submersis, tam nobile solatium, tam dulce 
consortium, tam efficax auxilium, tam pium subsidium, 
Virginem Mariam irradiantem stellam dedisti? ^O certe 
beata nox! o felix tenebra! o gloriosa caligo, quae tali 
stella radiaris! Certe haec «ox :luminatio mea in deliciis 
meis (Psalm. 138, 11). O gloriosa Virgo, si es stella maris, 
semper volo in haec vita esse in mari, ut sis semper mea 
stella; semper in mari sim perfectae amaritudinis, de pec- 
catis meis gemendo, Christo crucifixo intime compatiendo, 
proximorum miseriis et vitiis condolendo. Semper volo in 
hoc triplici pelago navigare, ut habeam hujus stellae du- 
catum. "Vae illis, qui sunt in deliciis, et nolunt in hoc 
mare intrare, quia hac dulcissima stella carebunt. Currant 
undique tribulationes, et sepiant amaritudinibus inauditis, 
non timebo mala, quoniam tu mecum. es (Psalm. 22, 4). Imo 
tunc vere mihi refulges, cum vallatus fuero angustiis; cum 
humano auxilio destitutus, intraverint aquae usque ad. ani- 
mam meam (Psalm. 68, 2); cum abjectus fuero et repro- 
batus ab omnibus creaturis. Me peccatorum nequissimum, 
et in omni malo dignissimum impugnet et stimulet, ob- 
secro, tota mundi machina, ut mecum sit haec stella maris 
Maria. O quam felix ero, cum fuero ab omnibus expro- 
bratus et coneuleatus, et ab hac stella susceptus! Est enim 
stella maris, et in amaritudine positis ipsa relucet. O quam 
dulee et delectabile oculis videre hane lucem (Eccle. 11, 7). 
O quam bona et amabilis commutatio omnem mundi con- 
solationem abhorrere, et longe a se irreeuperabiliter eji- 
eere pro refulgente stella maris! Qui ergo omnis amari- 
tudinis, compassionis et passionis mare intraverit, gaudeat 
quod refulgeat haec stella. Nec paveat cor imperfectum, 
quia impossibile est naufragium fieri, hae stella radiante; 
nee potest nubes aliqua interponi, nisi illa volente. O 
Domina mea, tu in hoc mari es navis sustentans et por- 
tans, anchora stabiliens et firmans, gubernaculum dirigens 
et rectificans, velum deducens et obumbrans, stella re- 
fulgens et salutis portum demonstrans, imo impetrans et 
conservans. Quis ergo hoc mare compunctionis, compassionis 


PAnS IV, 10. 


et passionis non libenter intrabit, ubi tu in omnibus sub- 
venis et ministras? Imo ut plus dicere audeam, tu es, 
Maria, amarum mare facta propter Fili tui passionem et 
nostrarum iniquitatum compassionem. Non quod modo 
irisabile aliquid patiaris; sed considero mentem tuam, 
secundum quod in hac vita juxta crucem vivebas. Hoc 
modo in duplex intremus mare, scilicet Filio tuo crucifixo, 
et tuo cordi sibi infixo compatiendo, et de nostris iniqui- 
tatibus, quae tantae necis fuerunt occasio, intime contri- 
stando; si volumus in cor tuum intrare, quod factum est 
mare magnum et spatiosum (Psalin. 103, 25) nimis. Quis 
ergo non libenter intrabit in hoc mare, ut possit in cor 


29'l 


in Filii tui intrare vulnera, et non intrare in cor tuum; 
quoniam illa vulnera in corde tuo sunt perpetuo collocata. 
Sicut enim illa stigmata semper erunt in corpore Filii tui, 
sic semper in Matris mente. Quis ergo amplius tardabit 
et pigritabit in hoc navigium introire? Dulce est de te 
audire, duleius de te cogitare; imo dulcissimum et sua- 
vissimum per Christi vulnera in cor tuum intrare. Non 
recedat ergo homo a Christi passione, contumelia et vul- 
neribus, si non vult de tuo corde exire. Ibi enim fit 
homo totus virgineus, totus sanctissimus, totus divinus. 
Ibi obliviscitur homo sui, solum recogitans quae sunt Ma- 
tris et Filii. Quod nobis concedat ipse, qui est benedictus 


in saecula saeculorum. Amen.*  Medit. super Salut. Angel. 
nn. 13—18. Supplem. vol. III. 


Virginis introire? Hi certe bene intrant in cor tuum, et 
sunt continuo in corde tuo, qui Filii tui passionem con- 
tinuo ruminant. Impossibile enim est, o Mater piissima, 


CAPUT X. 


De passione Christi ", quantum ad exitum passionis. ,2) Chrieti 
(Christus post passionem descendit ad limbum ad liberandum detentos: — resurrexit a mortuis ad vivificandum mortuos: — 
ascendit ad oaelos reducendo captivitatem ad reintegrandam Jerusalem caelestem: — misit Spiritum sanctum ad aedificandam Jerusalem 


lerrestrem.) 


De exitu autem passionis Christi et fructu haec indubitanter tenenda sunt, quod 
anima Christi post passionem descendit ad infernum, sive ad limbum, ad liberationem 
non omnium, sed eorum, qui inter membra Christi decesserunt per fidem vivam, vel 
per" fidei sacramenta. Post haec? tertia die resurrexit a mortuis(I) resumendo corpus, 24 ?7- 


quod primo? vivificaverat (II) sed non tale, quale prius fuerat; quia prius fuerat? pas-3 b». an 


" * . . . . . L] CDEFGH 
sibile et^ mortale, postea autem resurrexit impassibile et immortale', vivens perpetuo 9. «au. Are- 
ug. Nor.; 


Deinde post quadraginta dies ascendit ad caelos, ubi super omnem creaturam exaltatus, primo sv. 


. . : . c . . vivificatum 
sedet ad dexteram Dei Patris. Quod dietum intelligitur non quantum ad situm, qui;zve.« 


non competit" Deo Patri, sed quantum ad excellentiam bonorum; quia scilicet. residet 2, fin» 
- x » - » . e . "  - - ditt. Nor. 
in potioribus bonis Patris". Postremo, interjectis decem diebus, misit in Apostolos pro-£w. 

f) Et om. ed. 


missum Spiritum sanctum (LAct. Apost. 2, 3), per quem congregata est Ecclesia gentium, COHMAR 
et ordinata secundum diversas distributiones officiorum et gratiarum. dM 
Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia sicut Christus, in quan-**?* 
tum Verbum increatum, perfectissime omnia formavit; sic, in quantum incarnatum, omnia 
perfectissime reformare debuit. Decet enim perfectissimum principium opus non dimittere 


(I) Praetermissa execranda blasphemia Calvini, qui asserere ausus est Christum ita ad inferos de- 
scendisse, ut ejus anima in desperationem acta poenas damnatorum ad tempus perpessa fuerit, Christi re- 
surrectionem  infieiati sunt Álbanenses, quibus praeluserat saec. I Cerinthus, qui tamen docuit Christum 
quandoque fore surrecturum. Quod quidem dogma in omnibus fidei professionibus adstruitur; et S. Paulus 
1. ad. Cor. 15, 17—18 scribit: ,Si Christus non resurrexit, vana est fides vestra; adhuc enim estis in pec- 
catis vestris. Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt. Si in hae vita tantum in Christo sperantes 
sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Nune autem Christus resurrexit a mortuis, primitiae dor- 
mientium." 

(IL) Origenes effutiit Christum post resurrectionem corpus spirituale et sphaericum assumpsisse. Contra 
hoc figmentum Concil. Oecum. Constantin. II can. 10 definivit: ,Si quis dixerit, Domini corpus post resur- 
rectionem fuisse aethereum et figura sphaerica ... anathema sit." 


S. Bonaventurae Breviloq. 


38 


298 PARS IV, 10. 


citra perfectum.  Debuit ergo reparatorium principium redemptionis humanae per reme- 
)1»ret djum ducere ad perfectum ?. Ad hoe autem quod esset perfectissimum, oportuit quod 


ex ed. 1484; 
in cet. reme- 


dium pedis 6SSet sufficientissimum et efficacissimum. Quia sufficientissimum, ideo se extendit ad 
fecum, P caelestia, terrestria et infernalia. Quia ergo per Christum sunt infernalia recuperata, 
terrestria remediata, caelestia reintegrata, itia quod primum horum fecit per veniam, se- 
cundum per gratiam et tertium per gloriam; ideo post passionem anima descendit ad 
inferos ad liberandum in inferno detentos"; deinde resurrexit à mortuis, ad vivifican- 
Pm "dum? in peccatis mortuos*; ascendit ad caelos reducendo captivitatem (Ephes. 4, 9—10), 
ad redintegrandum Jerusalem caelestem "; misit Spiritum sanctum, ad aedificandum Je- 
rusalem terrestrem. Quae omnia necessario consequuntur et exiguntur ad sufficientiam 
reparationis humanae *. 
Rursus, quia remedium illud fuit efficacissimum tam in eos, qui Christi adventum 
praecesserunt, quam in eos, qui sequuntur, qui tamen ad ipsum Christum accesserunt 
et accedunt, et ejus membra fuerunt et sunt, tales autem sunt, qui adhaerent ei per 
fidem, spem et caritatem *; ideo remedium illud habere debuit efficaciam primo in eos, 
qui in Christum crediderunt, credendo speraverunt, et sperando amaverunt; ac per hoc 
statim debuit ad inferos descendere ad ipsorum liberationem '. Unde aperta janua caeli 
per Christi passionem, qui satisfaciendo amoverat romphaeam ', mutando sententiam di- 
vinam, eripuit de inferno omnia membra sua. Debuit etiam habere efficaciam prae- 
cipuam in eos, qui Christi adventum sequuntur, ut attrahendo ad fidem, spem et cari- 
tatem, tandem ad gloriam perduceret caelestem. | 
Ut igitur aedificaret ad fidem, qua credimus Christum verum hominem et verum 
Deum, qua etiam credimus eum voluisse nos redimere per mortem, et ad vitam nos 
reducere posse per resurrectionem; ideo voluit resurgere ad vitam immortalem", inter- 
jecto tamen spatio temporis debito, scilicet triginta sex horarum, in quo ostenditur, 
9e quod^ vere mortuus fuit; nec magis accelerare debuit, ne si citius resurgeret, crede- 
"". ^ petur, quod non vere mortuus fuisset, sed se mortuum finxisset; nec amplius differre, 

ne si semper jaceret in morte, crederetur impotens, et quod nullos posset ad vitam re- 
»)14eo ibi& vocare, ideoque " resurrexit tertia die. 

Amplius, ut erigeret ad spem, ad caelestem ascendit gloriam", quam speramus". 
Sed quia spes non oritur, nisi ex fide immortalitatis futurae; ideo non statim ascendit, 
sed spatio quadraginta dierum interJecto, in quo per multa signa et argumenta veram 

» Amertostenderet" resurrectionem, per quam animus solidaretur in fide, et sublevaretur ad 


t editt. Arg. $ 
-Aw. Nor. Sperandam ? gloriam caelestem ". 


Yen. et 1484. 


9) Ita ABOD Postremo, ut inflammaret ad caritatem ", misit ignem Spiritus sancti in die Pen- 


vereris; tecostes. Et quia nullus hoc igne repletur, nisi qui petit, quaerit et pulsat cum instanti 

e Rom." pl importuno spei desiderio; ideo non statim post ascensionem misit, sed decem dierum 
spatio interJjecto", in quo discipuli jejunantes, orantes et gementes disposuerunt se ad 
Spiritus sancti susceptionem ". Ac per hoc sicut debitam servavit horam in patiendo, 
sic in resurgendo, sic in ascendendo in caelum, sic in mittendo Spiritum sanctum, et 
propter fundationem trium virtutum praedictarum, et propter multa mysteria, quae in 
his temporibus implicantur. 


Et quoniam Spiritus sanctus, qui caritas est, et per caritatem habetur, est omnium 


PARS IV, 10. 


299 


origo charismatum ":; ideo cum descendit Spiritus sanctus, effusa est plenitudo charismatum " 


ad corpus Christi mysticum consummandum *. 


Et quia diversa membra debent esse in cor- 


pore perfecto, et diversorum membrorum diversa sunt" officia et exercitia, et diversorum 
officiorum diversa charismata^'; hinc est, quod uni datur per Gpiritum sermo sapientiae, 
ali sermo scientiae, alit fides, alii gratia. sanitatum, al operatio virtutum, ali prophetia, 
al discretio spirituum, alit genera. linguarum, ali interpretatio sermonum; quae omnia 
operatur unus atque idem. Spiritus, dividens singulis. prout. vult? (1. Cor. 12, 8—11), 
secundum suam liberalissimam providentiam et providentissimam largitatem ". 


Ap Carvr X. 


! , Cicatrices Dominus servavit, ut dicit Beda (?n Luc. 34), 
quatuor de causis. Prima est, ut fidem resurrectionis 
astrueret. Secunda, ut Patrem pro nobis supplicans, quale 
genus mortis pertulerit, semper ostendat. Tertia, ut sua 
morte redemptis, quam misericorditer sint adjuti, prae- 
positis ejusdem mortis indiciis, insinuet. Quarta, ut in 
judicio quam recte damnentur impii, denuntiat: Videbit 
eum omnis oculus, et qui eun pupugerunt (Apoc. 1, 7). Pos- 
set et quinta ratio assignari, scilicet ad affectum nostrum 
inflammandum, ut dicit Ambrosius. Et sexta in victoriae 
signum; unde Beda (7. c.): Non ex impotentia servavit 
cicatrices, sed ut in perpetuae victoriae suae circumferat 
triumphum. Septima in dilectionis indicium praecipuum; 
unde Isaias (49, 16): Ecce in manibus meis descripsi te. Et 
(Cant. 8, 6) : Pone me ut signaculum super cor tuum." | Expos. 
in Luc. cap. 24. v. 38. 

? Suscitans illum a mortuis, et constituens ad. dexteram 
suam in caelestibus, supra omnem principatum, et potestatem, 
et virtutem, et dominationem, et omne nomen quod nominatur, 
non solum in hoc saeculo, sed. etiam in futuro. |.Et omnia 
subjecit sub pedibus ejus : et ipsum dedit caput supra omnem 
Ecclesiam. | Ephes. 1, 20—22. —  ,Iste ascensus non est 
ascensus ad locum, sed potius ad dignitatem et aequali- 
tatem Patris. Nee est secundum acquisitionem novae di- 
gnitatis in Christo, sed propter manifestationem ejus, quod 
habuit ab aeterno. Unde sicut dicitur descendisse, non 
propter hoc quod in eo fuerit divinitas minorata, sed pro- 
pter hoe quod in assumptione humanitatis apparuit mino- 
rata; sic etiam dicitur ascendisse, quia in ascensione ejus 
sublimitas est manifestata. Unde iste descensus et ascen- 
sus conveniebat divinae personae secundum divinam na- 
turam, relatam tamen ad humanam.^ 3. dist. 22. dub. 4. 

3 ,Nomine inferni aliquando intelligitur poena, aliquando 
locus poenae. Et secundum hoe dupliciter potest aliquis 
diei descendere ad inferos. Aut quia descendit ad poe- 
nam, aut quia descendit ad locum poenae. Primo modo 
non convenit Christo, in eo enim nec fuit poena damni, 
nee fuit poena sensus. Secundo vero modo competit 
Christo. Descendit enim quantum ad illam partem, in qua 
erant justi, qui detinebantur merito peccati primi parentis, 
quae quidem pars consuevit limbus appellari. Ad illam, 
inquam, partem descendit non compulsus necessitate, sed 
sua voluntate et potestate. Ratio autem, quare voluit de- 
scendere ad, eripiendos illos, qui tenebantur ibi compediti, 


cum etiam posset facere hoe non descendendo, fuit duplex, 
videlicet propter consolationem vinctorum, et propter con- 
fusionem adversariorum. Propter consolationem vinetorum, 
quia magna fuit eis consolatio de praesentia ipsius animae 
Jesu Christi; et maximae fuit dignationis ostensio in hoc, 
quod ipse personaliter voluit descendere ad eos. Propter 
hoc dicit Damascenus (Tib. 3. de fide orthodox. c. 29), quod 
descendit, ut his, qui in tenebris et in umbra mortis se- 
dent, superluceseat, sicut in sua nativitate descendit, ut 
luceret his, qui in terris erant: propter confusionem ad- 
versariorum, ut ipsi daemones confunderentur ex sua prae- 
sentia; et sicut vicerat eos in terra in natura assumpta, 
sic anima ejus de eisdem triumpharet apud inferos, ipsos 
invitos expoliando.^ 3. dist. 22. a. 1. q. 4. 

* ,Convivifieati sumus per Christum. Et hoc notat 
Apostolus, cum dicit (Ephes. 2, 5) : Convivificavit nos Christo, 
quia Deus vivificavit nos in Christo, cum Christo, per 
Christum et secundum Christum. Primo ergo Deus con- 
vivificavit nos in Christo, quia in persona ejus mortali- 
tatem nostram vitae sociavit, secundum illud Joannis 
(9, 26) : Sicut Pater. habet. vitam in semetipso, ita et Filio 
dedit habere vitam. in. semetipso. Si ergo vitam habet Fi- 
lius in semetipso, dum sibi mortalitatem nostram assumpsit, 
nos immortali vitae sociavit, ac per hoc in semetipso con- 
vivificavit. .Convivificavit nos etiam cum Christo, dum 
ipse Christus, qui vita erat (Jo. 1, 4), inter mortales ho- 
mines vixit, secundum illud, quod dicitur in Joanne 
(1. Jo. 1, 1—2): Quod fuit ab initio, quod audivimus, quod 
vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae 
contrectaverunt de verbo vitae, et vita manifestata est, et vi- 
dimus, et testamur, et annuntiamus vobis vitam aeternam. 
Ei sic, dum n Lerris visus est, et. cum hominibus conver- 
satus est (Baruch 3, 38), Deus nos convivificavit cum Christo, 
dum vivere nos fecit cum ipso. Convivificavit etiam nos 
per Christum, dum nos a morte eripuit per mortem ipsius, 
secundum illud Petri (1. 3, 19) : Christus semel pro peccatis 
nostris mortuus. est, justus pro injustis, ut nos offerret. Deo. 
Dum ergo Christus vitam suam pro nobis posuit, Deus 


p) Sunt add. 
ed. 1484. 


per ipsum genus humanum mortuum vivificavit. Postremo. 


secundum Christum nos vivificavit, dum ad ejus exemplum 


nos per viam vitae direxit, juxta illud Psalmi (15, 10) : 


Notas anihi fecisti vias vitae, dum nobis fidem et spem et 

caritatem et dona gratiarum distribuit, et mandata adjun- 

xit, in quibus ipse Christus ambulavit, et in quibus con- 
98 * 


300 


sistit via vitae, per quam Christus nos docuit ambulare. 
Deus ergo nos vivificavit secundum Christum, quia ad 
viam dirigit imitatores ipsius. De his quatuor simul habe- 
tur ad Philippenses (2, 7—9): Exinaniwit semetipsum for- 
mam servi accipiens, ecce primum, scilicet quod mortali- 
tatem nostram vitae suae univit. I» similitudinem homi- 
num factus, et habitu. inventus ut homo, ecce secundum, 
videlicet quod eum hominibus ut homo vixit. Huwmiliavit 
semetipsum. usque ad mortem, ecce tertium, videlicet quod 
per mortem suam nos a morte liberavit. Propter quod 
et. Deus exaltavit illum, ecce quartum, quod videlicet post 
mortem multos habuit sequaces et imitatores credentes in 
eum.^ 3. Proémn. 

* ,8l angelus nunquam peccasset, homo factus esset, 
etl ad beatitudinem perveniret, sed non assumeretur ad 
restaurandos angelorum ordines; ergo si non careret or- 
dine, in aliquo ordine poneretur; sed sive in uno, sive in 
pluribus, novem ordinibus adjiceretur ordo ulterius. Si 
ergo civitas Jerusalem per Christum perfecte restaurata 
est, videtur quod non sit status ordinum in novenario, 
immo quod eis adjiciatur saltem decimus ordo." — ,Quia 
rationes praedictae solum sunt congruitatis, et auctoritates 
super hoc non inveniuntur expresse, super hoc sunt opi- 
niones variae. Quidam namque dicere voluerunt, quod 
omnes homines assumerentur ad angelorum ordines, nec 
essent in illa superna Jerusalem nisi ordines novem: et 
sic competebat, ut esset expressa configuratio ad super- 
mundanam hierarchiam, quae in Trinitate consistit; et si 
angeli stetissent, ad ordines eorum assumpti essent, sicut 
nunc assumuntur. In hoc tamen differt, quod tunc illa 
assumptio esset hominum beatifieatio solum, nune autem 
est hominum beatificatio, et ruinae angelorum per quam- 
dam aequivalentiam reparatio. Nec obstant rationes ad 
hoe inductae, quia solum congruitatis sunt, nec illud, quod 
objieitur de beata Virgine. Quia sicut privilegium speciale 
non est reducendum ad legem communem, sic singularis 
praerogativa, quae est in beata Virgine, non est nume- 
randa cum ordinum distinctione, quae est secundum legem 
communem. Et ista opinio satis probabilis esse videtur. 
Verumtamen, quia textus evangelicus hoc sonare videtur, 
dum hominem decimam drachmam vocat (Luce. 15, 8), et 
Anselmus hoc videtur innuere (7. de casu diab. c. 6); vi- 
detur aliis magis esse probabile, quod homines per se 
constituant communiter unum ordinem, quem vocant de- 
eimum, respectu novem ordinum angelorum. Non enim 
decet, ut dicunt, quod homines assumantur ad ordines 
angelorum, nisi illi, qui in hae vita eis similes extiterunt. 
Hi autem sunt virgines, qui nee nubentur, nec nubent; 
ideo solae virgines ad ordines angelorum debent assumi, 
et ex eis solum ruina angelica restaurari, pro eo quod 
angelis multum est cognata virginitas. Sed haec positio 
non videtur esse conveniens, tum quia per decimam dra- 
chmam non solummodo corrupti, sed etiam virgines ho- 
mines intelliguntur; tum etiam quia multi carne corrupti 
multis virginibus praeferuntur, ut beata Maria Magdalena 
et Petrus Apostolus multis aliis virginibus masculis et fe- 
minis absque dubio sunt superiores. Et ideo tertia positio 
est adhuc, quod supra novem ordines angelorum addetur 
ordo decimus ex his, qui in vita ista non pervenerunt ad 
tantam meritorum excellentiam, ut exaltentur ad ordines 


pAnS IV, 10. 


angelorum; sed meritis Christi salvati, decimum tenent 
gradum, sicut pro eorum salute sol justitiae Christus per 
decem gradus descendit, quod signatum fuit in facto mira- 
eulo Ezechiae (4. Heg. 20, 11). Et ista positio videtur 
esse satis probabilis, tum propter imperfectionem merito- 
rum, quam habent multi in via; tum propter perfectionem 
electorum quantum ad numerum, quae erit in Jerusalem 
superna... Et ideo positionem istam possumus sustinere, 
quia eam probabilem reddit decimationis signatio, et de- 
cimae drachmae inventio, et solis per decem gradus de- 
scensio.^ 2. dist. 9. a. unic. q. 7. fund. 2 et concl. 

$ ,In redemptione fuit usus potestatis et usus humili- 
tatis, sed usus humilitatis apparuit in primordio, usus po- 
testatis apparuit in fine, vicit enim mortem et auctorem 
mortis patiendo et resurgendo." 3. dist. 19. dub. 5. 

' ,Dominus in inferno non liberavit nisi animas ele- 
ctorum suorum, et eorum, qui erant membra ipsius. Quam- 
vis enim passio Christi omnibus suffecerit, non tamen in- 
fluit nisi in ejus membra; et ideo soli per passionem Christi 
salvati sunt, qui vel erant ejus membra, quando passus 
est, vel futuri erant per conversionem ad ipsum. Quo- 
niam ergo multi erant in inferno, qui nec membra Christi 
erant, nec membra Christi futuri erant, quia non erant 
in statu merendi; ideo non omnes Dominus eripuit de 
inferno, sed tantum electos. Et hoc est, quod dicit Gre- 
gorius in quadam homilia infra octavam Paschae (Aom. 22 
in Evang.) Ait enim sie: Quod ante passionem suam di- 
xit, in resurrectione sua Dominus implevit: S? exaltatus 
fuero a terra, omnia traham ad. me (Jo. 12, 32). Omnia 
enim traxit, qui de electis suis apud inferos nullum reli- 
quit. Omnia abstulit, utique electa. Unde etiam recte 
per Oseam (13, 14) dixit: Ero mors tua, o mors, morsus 
(uus ero, inferne. Quia enim in electis suis funditus oc- 
cidit mortem, mors mortis extitit. Quia vero in inferno 
partem abstulit et partem reliquit, non occidit funditus, 
sed momordit infernum. Concedendum est ergo, quod 
Christus in suo descensu ad inferos non omnes liberavit 
de inferno. 3. dist. 22. a. 1. q. 5. 

* ,Animae Sanctorum non statim post mortem Christi 
perduoctae sunt in caelum, quantum ad locum, statim tamen 
post resolutionem animae a corpore in Christi descensu 
ad inferos viderunt lumen aeternum, et beatae factae sunt, 
et patefactum est caelum eis quantum ad praemium. Unde 
in loco etiam infernali existentes habuerunt paradisum et 
apertam Dei visionem, quae non est aliud quam vita 
aeterna. Licet autem beatitudinem statim post mortem 
Christi haberent, non tamen locum beatitudinis statim 
adeptae sunt, quoniam ipse Christus debuit in omnibus 
primatum tenere, et primogenitus esse 2n multis fratribus 
(Itom. 8, 29), tamquam caput omnium. Resurrectio autem 
Christi et ejus ascensio differri debuit propter nostrae 
fidei confirmationem, ideo enim dilata fuit resurrectio, ut 
ostenderetur, quod vere Christus mortuus fuerit. Et ideo 
eliam dilata fuit ascensio, ut per multa argumenta osten- 
deretur, quod vere resurrexit, secundum quod dicitur 
(Acl. Apost. 1, 8): Praebwit semetipsum in. multis argumentis, 
apparens eis ctc. Quoniam ergo nulla anima in caelum 
debuit ascendere ante Christum, et Christi ascensio pro- 
pter nostram salutem debuit differri; hinc est, quod ani- 
mae Sanctorum nec statim fuerunt de limbo eductae, nec 


PARS IV, 10. 


statim in caelesti paradiso fuerunt locatae, divina dispen- 
satione hoc faciente ad nostram salutem." 3. dist. 22. a. 1. 
q. 6. — ,Infernus dicitur locus poenarum, ot locus, qui 
est inferior tum ratione status, qui vilis est, tum ratione 
situs. Potest ergo infernus denominari a suo summo; et 
tune dicitur infernus locus, in quo est maxima poena, oet 
locus infimus; et iste non competit nisi damnatis, qui pu- 
niuntur poena sensus, et sine spe inferius projiciuntur. 
Potest iterum appellari locus inferior, in quo quis punitur 
poena damni; et iste dieitur limbus. Et in hunc descen- 
debant ante Christi adventum sancti Patres, et descendunt 
nune parvuli non baptizati. Sed attendendum, quod Pa- 
ires fuerunt in parte superiori, et parvuli in parte infe- 
riori. Et ratio hujus est, quia isti habent carentiam visio- 
nis sine expectatione, illi habebant cum expectatione; et 
ideo, quia in parte superiori erant, et visionem expecta- 
bant, non tantum in limbo, sed in sinu Abrahae (Luc. 
16, 22) dicebantur esse. Ille ergo locus dicebatur infer- 
nus, et quia inferior, et quia aliquo modo locus erat mi- 
seriae; limbus, quia erat poena carentiae, sed sinus Abra- 
hae, quia erat expectatio gloriae." 4. dist. 45. a. 1. q. 1. 

? ,Est paradisus terrestris, et est paradisus caelestis, 
et Adam peccante utriusque janua clausa fuit. Clausio 
autem januae paradisi terrestris signum fuit clausionis 
januae paradisi caelestis. Est autem paradisus caelestis 
aperta visio Dei; elausio autem hujus januae fuit impossi- 
bilitas videndi Deum facie ad faciem, quae impossibilitas 
consurgebat ex merito peccati Adae, et ex decreto di- 
vinae sententiae, quo scilicet Deus determinaverat nemi- 
nem ad sui aspectum admittere, nisi facta esset sibi 
emenda et satisfactio pro illo peccato. Et quoniam emenda 
et satisfactio facta est per Christum; hinc est, quod per 
meritum Christi patuit nobis ingressus in caelum." 3. dist. 
18. a. 2. q. à. 

1^ .Dominiea resurrectio quantum habuit, habeatque 
duleedinis, quis explicet? Ponat aliquis tamen, si quis 
potest, in corde suo magnitudinem ineffabilem illius bea- 
tissimae et tristissimae passionis; videat quanto desperatio- 
nis maerore illa dilectorum passi Jesu corda percussa 
fuerunt; videat illarum fidelium mulierum lamentationes, 
quae dulcissimum Jesum ad passionis locum euntem, cum 
sibi crucem bajularet, et cum dulcissimam animam expi- 
raret, non deseruerunt. Videat praecipue illam, tunc spe- 
ctantem mulierculam, nune vero mundi Dominam, Maitrem 
Domini, quam acutus doloris gladius animam pertransierit 
(Luc. 2, 85). Videat totius mundi machinam fabricatori 
suo compatientem, terram caligine involutam.  Videat, in- 
quam, haec, et tantae turbationi serenitatem tertiae diei, 
et insperatam laetitiam laetissimae resurrectionis annectat, 
recogitetque propensius, cum quanta exultatione suscepe- 
rint Dominum a mortuis resurgentem, quem cum ingenti 
tristitia viderant morientem. "Vide, cum quanta jucundi- 
tate recompensaverit in resurrectione discipulis suis tristi- 
tiam ilam, et sanctissimam extremae comestionis suae 
coenam, in qua dixit: Non bibam «modo de hoc genimine 
vitis, usque in diem illum, cum. illud. bibam vobiscum novum 
(Matth. 26, 29). Ecce jam nunc resurrexit in gloria vitis 
vera; comeditque et bibit cum eisdem discipulis cum gau- 
dio maximo procul dubio, seque dubitantibus aliquibus 
videndum pariter et tangendum exhibuit. Nee putot quis- 


901 


quam, quod resurrexerit ad gaudium solis discipulis, imo 
et resurrexit nobis et toti mundo, beatificans omnes, qui, 
quamvis non videant, eredunt tamen ipsum passum fuisse 
propter delicta nostra, et resurrexisse propter justificatio- 
nem nostram (fom. 4, 25); quibus docemur, quoniam si 
Socii fuerimus passionis, erimus ot resurrectionis (Hom. 
6, 5); et ut non dubitemus mortalia corpora nostra resur- 
rectionis gloria sublimanda, cum caput nostrum morte tur- 
pissima condemnatum resurrexisse credamus. Nam sicut 
in Adam omnes mortuntur, ita. et in. Christo omnes vivifica- 
buntur (1. Cor. 15, 22). Primitiae enim dormientium Chri- 
stus (Ibid. 20); deinde hi, qui sunt Christi, in adventus 
ejus; qui ad exemplum Christi resurgentis, ad gloriam 
ulira non morituri resurgent." Tract. de Vite mystica, nn. 
170—171; Supplem. vol. III. 

!! ,Tune impletum est illud (Psalm. 46, 6): Ascendit 
Deus in jubilo, et Dominus in voce tubae. Et iterum (Ephes. | 
4, 8): Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem: de- 
dit dona hominibus. Hujus ascensio fuit praefigurata in 
ascensione nubeculae parvae, de qua dicitur: Ecce aube- 
cula parva, quasi vestigium hominis ascendebat etc. (3. Reg. 
18, 44). Et in ascensione Eliae: Ascendit Elias per tur- 
binem in caelum (4. Reg. 2, 11). Et per ascensum solis, 
unde Ábacuc (8, 11), secundum aliam translationem: ZEle- 
vatus est sol, et. luna, stetit in ordine suo. Et per hoc quod 
Christus ascendit ad caelestia, fuit Christi Ecclesia ordi- 
nata in suis gradibus. Unde dicitur (Ephes. 4, 10): Qui 
descendit, ipse est et qui ascendit supra omnes caelos, ut im- 
pleret. omnia. Aliter autem ferebatur Christus, aliter Elias. 
Nam Elias virtute angelorum et currus ignei; Christus 
autem virtute propria, serviente creatura, tam spirituali 
quam corporali. Et ideo in Psalmo (67, 5): Qui ascendit 
super occasum: Domnus nomen illi. Et (Isa. 68, 1): Quis 
est. iste, qui venit de Edom, tínctis vestibus de Bosra, iste 
formosus in stola sua, gradiens in multitudine fortitudinis 
suae? Expos. in Luc. cap. 24 ín fine. 

1? ,Est et ascensio granum in botro redemptionis per 
passionem factae, dulee quidem granum, plurimum in se 
continens dulcedinis, faciens gaudium caelis et terris. Quis 
enim dubitet gaudium magnum factum discipulis, eum eum 
ut hominem viderent caelestia penetrantem? Stabant ani- 
mis simul et cordibus in caelum erectis, animi sui gaudium 
non capientes, sed in voce jubilationis eunti Domino gra- 
tulantes. Exultavit procul dubio et caelum, omnes vide- 
licet angelorum chori, purpurato suo Domino nostrae car- 
nis trabea occurrentes, et summa cum laude summum 
suscipientes victorem. Quod si in unius justi, sive mar- 
tyris, animae adventu omnis angelorum exultat chorus; 
quantum putas in singularis sui imperatoris adventu 
omnium ordinum spiritus exultasse? Humano igitur in- 
tellectu ad hujus laudis et gaudii magnitudinem succum- 
bente, gaudeamus et nos, dulcedinem hujus grani recolen- 
dam admirando et diligendo sugamus, exultantes in Spiritu 
sancto, pro eo quod carnis nostrae portio, in dulcissimo 
Domino, in summo Trinitatis throno excellentissime sit 
collocata; intendentes animos nostros, quantum possumus, 
post ipsum et in ipsum, ipsi 2n humilitatis spiritu (Dan. 
3, 49) supplicantes, quatenus nos post se trahere dignetur 
(Cant. 1, 3), ut in odorem unguentorum ipsius currentes, 
in illa cellaria, in illam supremam apothecam aromatum, 


302 


in illa interiora sancta sanctorum mereamur introduci, quo 
ipse Christus caput nostrum praecessit.^ Tract. de Vite 
mystica, n. 172; Supplem. vol. III. 

18 ,Et ipsi adorantes regressi sunt in Jerusalem cum 
gaudio magno (Luc. 24, 52). Cum gaudio revertuntur, pro- 
pter victoriam Domini, quem videbant penetrasse suprema 
eaelorum. Unde Glossa: Quia Deum ae Dominum suum 
post triumphum resurrectionis caelos vident penetrasse, 
laetantur. Christus enim triumphavit plenarie, secundum 
illud (Coloss. 2, 15) : Expolians principatus et potestates, tra- 
duxit confidenter palam triumphans illos in semetipso. Et 
de hoc gaudebant, secundum illud (7sa. 9, 3) : Laetabuntur 
coram le, sicut qui laetantur. in inesse, sicut exultant victores, 
capta praeda, quando dividunt spolia. Et quia gaudium 
spirituale disponit nos ad actus spirituales, scilicet ad lau- 
. dandum et orandum; ideo subdit (Evangelista) : Et erant 
semper in templo laudantes et benedicentes Dewmn. — Amen. 
In templo erant ad orandum et expectandum Spiritum 
sanctum, secundum illud (Lec. 12, 36): Et vos similes ho- 
minibus expectantibus Dominum. suum, quando revertatur a 
nuptiis elc." Expos. in Luc. cap. 24. in fine. 

1^ Quintum botri nostri granum missio Spiritus sancti 
est. Quis vinum jucundissimum hujus grani valeat expli- 
care? Vinum, inquam, et, si magis placet, mustum. Mox 
enim accepto ab Apostolis et aliis, qui cum eis erant, 
expectantibus, Spiritu sancto, inebriati sunt, eructaverunt 
verbum bonum (Psalm. 44, 2), loquebantur variis linguis 
magnalia Dei (Act. Apost. 2, 11). Ante timore absconditi, 
nune eucurrerunt foras; non jam timuerunt aquam populi 
frementis, caritatis igne succensi, tunc pro certo experientes 
verum esse, quod seriptum est (Cant. 8, 7): Aquae multae 
non potuerunt extinguere caritatem , nec. flumina obruent 
illam. Irruerunt enim in eos flumina potestatum, fluxerunt 
aquae populosae multitudinis, flaverunt venti ae procellae 
comminationum, verborum, et ignis caritatis non est ex- 
tinctus, imo etiam auctus est; ibant enim Apostoli gau- 
dentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro 
nomine Jesu contumeliam pati (Act. 5, 41). Est autem au- 
etus ignis caritatis, pluribus per eorum praedicationem 
accensis, et eadem, qua ipsi ardebant, jucunditate succen- 
sis." Tract. de Vite mystica n. 173; Suppl. vol. IIT. — 
» Effundam de spiritu meo super omnem carnem (Act. 2, 17), 
quo tria notantur; largitas dantis: Effundam; pretiositas 
muneris: de spiritu meo; ot dispositio recipientis: super 
omnem carnem." Ars concion. n. 18; Suppl. vol. III. 

15 ,Per adventum Spiritus saneti tria manifestata sunt 
mundo, peccatum, justitia et judicium. Peccatum mundi, 
justitia Christi, judicium diaboli. Et ratio horum trium 
est, quia Christus Redemptor erat mundi, diabolus de- 
ceptor, et mundus detinebatur a diabolo propter pecca- 
tum infidelitatis; (Ephes. 6, 12) : Adversus mundi vectores 
tenebrarum. harum. | Et de hoc peccato Spiritus sanctus 
arguit mundum, dum ostendit ei suam infidelitatem. Et 
huie concordat litera dicens: De peccato, quia mon credi- 
derunt. Christus vero mundum redemit sua justitia; quia 


enim justus fuit, et pati non meruit, patiendo pro mundo. 


ipsum salvavit; in cujus justitiae attestationem sublimatus 
est ad dexteram Patris. Et huie concordat litera: De 
Justitia, scilicet mea, quia ad. Patrem vado per sublimatio- 
nem; et hoc merito justitiae (Philipp. 2, 8$—9): Humiliavit 


PARS IV, 10. 


semetipsum, factus obediens usque ad. mortem, mortem autem 
crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit 
illài nomen, quod est super omne nomen. Diabolus vero in- 
juste mundum detinebat, et injuste contra Christum pu- 
gnavit; ideo judicatus est, quia amisit dominium in genus 
humanum. Et huic consonat sequens litera: De judicio 
autem, quia princeps hujus mundi jam judicatus est, id est, 
in eausa Salvatoris reus factus est."  Comun. im Jo. c. 16. 
n. 1069 ; Suppl. vol. I. 

1$ lripliei ex causa non fuit datus Spiritus sanctus 
ante ascensum Christi. Una ratio est ex parte suscipien- 
tium, quia consolati sensibiliter praesentia corporali Christi, 
non desiderabant aliam consolationem. Deus autem non 
vult dona sua contemni, et ideo non dat nisi merentibus; 
ideoque oportuit Christum ab eis separari. Alia ratio ex 
parte mittentis, quia non decet miserum (cujusmodi erat 
Christus in earne mortali) donare suos servitores munere 
tam excellenti, nisi ipse appareat gloriosus; et ideo dicitur 
supra (Jo. 7, 89): Spiritus nondum erat. datus, quia Jesus 
nondum. erat. glorificatus. "Tertia ratio est ex parte utrius- 
que, quia adhue manebant inimicitiae inter nos et Deum; 
et ideo primo oportuit fieri reconciliationem, quam Spiritus 
sancti donationem. Ideo prius oportuit Christum pati, 
quam Spiritum sanctum mitti." Ibid. l. c. n. 1075. 

! ,Licet Dominus statim Spiritum sanctum posset dare, 
voluit tamen differre, tum propter desiderium discipulorum 
inflammandum ad petendum, secundum illud: Petite, et 
dabitur vobis (Matth. 7, 7). Sequitur: Si ergo vos, cum 
sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis 
Pater vester caelestis dabit. Spiritum. bonum petentibus se? 
Tum propter mysterium servandum, quod quinquagesima 
die post passionem, qui est numerus remissionis, et con- 
ficitur ex septem septenariis dierum, superaddita una uni- 
tate, ad designandum septiforme Spiritus saneti donum. 
Et postremo propter exemplum; unde Glossa: Cum re- 
pente, si vellet, posset eos roborare, distulit, ut exemplum 
sequentibus daret, ne imperfecti ante tempus praedicare 
praesumerent. Ideo dicitur: Tempus tacendi et tempus lo- 
quendi (Eccle. 8, 7). Et: Antequam loquaris, disce (Eccli. 
18, 19).^ Exposit. in Luc. cap. 24. v. 49. 

18 ,Apparitio Spiritus sancti fuit ad manifestandam 
plenitudinem redundantiae; et quoniam redundantia potest 
esse triplex, ideo tribus modis apparuit. Potuit enim esse 
haec plenitudo per redemptionem; et ita fuit in Christo, 
et haee est perfecta gratia per omnem modum: ideo in 
Christo apparuit in columba, quia erat. pretium redemptio- 
nis primogenitorum, et erat animal integrum et perfectum. 
Potest etiam osse per vitae influentiam quantum ad sensum 
et motum, et hoc mediantibus Sacramentis; et haee pleni- 
tudo est in sacerdotibus: et ideo datus est eis Spiritus 
sanctus in specie flatus, ut habetur in Joanne (20, 22— 23): 
Insufflavit in eos, dicens: Zecipite Spiritum sanctum , quo- 
rum remiseritis peccata, ctc. Potest ctiam tertio modo osse 
per cognitionis administrationem, sive doctrinam; et haoc 
plenitudo est in Apostolis et Doctoribus; et ideo Spiritus 
sanctus apparuit eis in linguis igneis." 7. dist. 16. a. 1. 9. à 
ad 9. 

19 , Quaeritur, utrum post Incarnationem plenius sit 


datus Filius et Spiritus sanctus. Et quod sic videtur, quia 


status legis fuit status imperfectionis, status Evangelii, 


pAnS IV, 10. 


status perfectionis, lex enim. neminem ducit ad per- 
fectionem (Hebr. 7, 19); sed Evangelium dicit (Matth. 
5, 48): Estote perfecti; ergo etc. Item de Spiritu sancto 
videtur hoe specialiter, quia scribitur per Joannem (7, 39): 
Spiritus nondum erat datus, quia Jesus nondum erat glori- 
ficatus: hoe non dicitur, quod nullo modo ante fuerit 
datus, sed quia non ita abundanter; ergo etc. ltem ma- 
jor eognitio et dilectio est tempore legis gratiae, quam 
tempore legis scriptae; ergo etc. — Resp. Dicendum, quod 
plenius dari potest dupliciter intelligi, aut intensive, aut 
extensive. Si extensive, sic pluribus datus est Spiritus 
sanctus tempore legis gratiae, quia im omnem terram exivit 
sonus eorum etc. (Ps. 18, 5), non tantum ad unam gentem. 
Si intensive, hoc est dupliciter, aut quantum ad generalem 
statum, aut quantum ad speciales personas. Quantum ad 
generalem statum, in novo "Testamento; quantum ad 
speciales personas in veteri Testamento; et sic se habent 
ut excedentia et excessa, quia in veteri Testamento fuerunt 
aliqui viri evangelici: et sic procedunt rationes ad utram- 
que partem. In veteri Testamento fuerunt aliqui abun- 
dantes in sapientia, ut Salomon, aliqui in patientia, ut 
Job, aliqui in mansuetudine, ut Moyses, aliqui in fide, ut 
Abraham, aliqui in devotione, ut David, aliqui in mira- 
eulorum opere, ut Elias." 1. dist. 15. p. 2. dub. 8. 

? ,Sicut nubes ascendit, ut postmodum pluat; sic Chri- 
stus, ut dona sua mittat, existens enim in terra, dedit 
Spiritum sanctum occulte, ascendens manifeste. Fuit au- 
tem Christus per missionem Spiritus sancti hierarcha pur- 
gans: Factus est repente de caelo sonus, tanquam advenientis 
spiritus vehementis (Act. 2, 2); ecce purgatio. Hierarcha 
illuminans: Apparuerunt illis dispertitae linguae, tanquain 
ignis (Ibid.) ; ecce illuminatio. Hierarcha consummans: Se- 
ditque super. singulos eorum. ([bid.) ; ecce perfectio." Serm. 
3. in. Hexaem. post med. 

*! ,Gratiae gratis datae multiplicantnr . propter hoc, 
quod ordinantur ad opera exteriora, ita quod secundum 
primam et immediatam rationem effectus diversos respi- 
ciunt.^ 2. dist. 27. a. 1. q. 1 ad 2. — Gratia gratis data 
communiter a Theologis dieitur gratia, quae bonis et malis 


303 


potest esse communis, et plurificatur in homine secundum 
munificentiam largitoris." Centilog. p. 3. sect. 95. — ,Mira- 
bile illud dicitur, quod est supra facultatem naturae. Hoc 
autem potest esse dupliciter, secundum quod est operatio 
naturae simpliciter, et naturae rationalis. Facere autem 
mirabilia supra posse naturae simpliciter, hoc est per gra- 
tiam gratis datam, quam vocat Apostolus (4. Cor. 12, 10) 
operationem virtutum; et haec non omnibus est daía. 
Facere vero mirabilia supra posse naturae rationalis, hoc 
est per gratiam gratum facientem, utpote per fidem et 
caritatem. Per fidem enim credimus multa, quae non 
possemus credere sine ea, et quae videntur infidelibus ni- 
mis incredibilia. Et per caritatem amamus ea, quae viden- 
tur caritatem non habentibus odibilia.^ 3. dist. 30. a. 1. 
q. £ ad 3. — ,Gratia Spiritus sancti, per quam dicitur in 
nobis operari, duplex est, scilicet gratum faciens; et sie 
operatur opera nostra ad salutem ejus, in quo est: et gratia 
gratis data, per hane operatur salutem in altero; et haec 
manet in homine, gratia gratum faciente recedente, ex 
dispensatione divina, ut subditi salus non impediatur malitia 
praelati. 4. dist. 7. a. 1. q. 8 ad 2. — Gratia gratis data 
,est potestas ad aliquod officium deputata". 4. dist. 24. 
p. 1. a. 2. q. 1 ad 5. 

?? ,npiritus sanctus est in semetipso simplex, et ideo 
in se indivisus; sed in effectibus est multiplex, et ideo 
quantum ad effectum dividitur, quia non datur singulis ad 
omnia." 1. dist. 17. p. 2. dub. 4. 

?$ , Magnificatus es, et invaluisti, et magnitudo tua. crevit, 
et. pervenit usque ad. caelos, et potestas tua usque ad. termi- 
nos universae terrae (Dan. 4, 19) . .. O Christe, quia car- 
nem sumpsisti: magnificatus es. De lacu nos eduxisti 
(Zach. 9, 11) : invaluisti. Super caelos ascendisti: magni- 
tudo tua crevit, et pervenit, usque ad caelos. Apostolos et 
nos illuminasti: e£ potestas tua usque ad terminos universae 
terrae, .Magnificatus es ergo in Incarnatione; énvaluisti in 
Passione; magnitudo tua crevit. usque ad caelos in Ascen- 
sione; et potestas tua usque ad. terminos universae terrae in 
Spiritus sancti missione." /rs concionandi m. 12. Supplem. 
vol. III. 


904 


'Ssipe1njeu snig vinb 
oSweu[ vmb , erogjo pe 


umqioA emb 


v3de j1se ownb (:quo4 muosuod wu) c coco oo * * opuei[rouooer ] 
vipeur emb — ureuorjerpeur pe 
18030d mb oe qe 0a120./0d2.4 
"Umnjeurorpr injep orunuiunoo vnb ur 'opuwos.od apuatp 0)0g04n ut OpuoIov]JSI)es 
jeqop mb oe qe 
oidioutid  oud 
6 
"up12u230d. w21di42 wnpunoos opwuwo 20 S04400 OnjdwmssD * "cocto opuerpeured € 3s0 umjuenb ur 'jm IqIeA OTeureoug 


'supgup Sendo s cocotte ttt tt ttt 0à1320 (Jo 


OouvunlvN N4NOINQ dV KülLNVOO TqWHA SNOLLVNHWVONI 4G 'II 0 


*owiot-snaq 389 inb "umurssmuerogjns uie1030vjsiyus lod * * wp02u200u01 $19u2U 
owto( 189 rnb *umumssi[qvoTure ureojerpour 1ed * * * - - 140:212:w0 :o(p | 1eredmooi ouroq o Ul emb * * 24012040d24. 28d? 
snaq 38e mb 'umurssmuej[ooxe ure1ojerudea ied * * *:0:2u2]]00x0 wrpns 


'"u9]tQDwiD * * Wrvepuogi[rp ure3ejruoq 
i Raid | SU9IUOAUOO jInj 
w]141080u * * urepueosougoo ureon[ ? UreurArp pe ojdeur ruruoq jeqeeid es sne(p ojyeuivour oqieA ur umb 55 c c * 111004024 


IQI9A onvureouy 
wjiqojnur * * * UepU'ejtur urojujrA 


'SiA108 O1d ouruo(qp 9 rA10s o€uri0j ouorjdumnsse UI * * 53;u0j0a9u0Q '€UIAID | 
um 3e imurid euomounfuoo xo rs1eATun euonoegied upt^ ^ ^ 012421003 '€UIAID | injepueunuroo we ur "nb * * * * * 2402040d04 


-puosied vun ur umnuvjsrp eununs euonuníuoo ur -*- ** 2242,00 '€eulATp 


THVNHNVONI Lid NKüguauA Linogd vao WNOLLVH 4d TI ^70 


"inqrij8Ip S?[uüq?3 UI 


vejyrenb seq 


305 


'wn323J49d. w2.t022np 
149.(0201p9wt $ yueqooop ois vmb 'rpunur ureug ejuv 2pu2))u2D.id 
142.0202]0$ 


"U9jermb p* srurqinj njvjs € UnjISU€I1) p* 
eenmueosrdnouoo ureuoreA1euo pv » veuopr 38e oenb *'su»gep opjxos oidiowtid ul 


ewrjuerdes umrmnro1oxo pe x 
r98 umaodure3 eurpngtue[d ut opu W.od nj 
"Wreuorsstuo4d 3o[dur evnb *opssmuo4do4 omipA001.050w. 2u0121Q0/x2. Ul | snduroj peonb oreureoug 


*&einjdrios uiege[ 3e[duur evnb *'on54040 siboj s40dw02 ut 
"umj399j1ed p* 0390j1edurt ep 3je1eg snsseooid jn 'se3e3ov onbumb 3sod — :?s.2anm 2205100242. 103d 01d 


*Inmjereure eulssmuepie jn *umueqoierijeq vrzoprsep 3sod —  rurrieqn[es 


22pow24 12]031402Q9n8$. 103d0ad |. 2.t2 ff; 
injo1opeio eurssmuig jn 'unujejeqdouq *ruounjso) 3sod — ruirssTjol1oos | Hp "en ! opus ffip 


*ruejodur ep 3n ' * evnjdros ure3e[ 3s0d 


*19192njuo 
3e1e2njuoo ume(q[ p9 ouroq 8njolAUOO | emuviouS: op 3n * * * * evanjeu uioo[ 380d 


| ' * 4.91940. 230142012 193d01d 


AOWOdKGLL WHNIGQLINSId qv NKQLNVOO "NOLLVNHVONI 4d "AI O 


*UI09910UI 
urvsngur » urojnjitA ied 'ejuerdrouoo ejnjjtA ul 
Ur1vj€Uuur 


Seuturoq ipueonpouad Sopour ejue[duroo n3deouoo UI 01$91222d1402 opoui Ara E 134 n9.00 uinpunoos 


91U90DIO 
V169gI9P ruejsur ur 'e[oid ur 
V369gIATA 

LI . *. e. . L] . [LJ e. *. . . LÀ e. 'PUIATD 
'IqQ19A vuosiod 

Li 

*v3deouoo 8e[o1d JIA : jj orneuleou 
vuwunq i gn[oreienq op uresdr pe sueliinouoo *ounsspunwuo) OpOUL * * ' w0j09:040Q Wüinpunoes | ^ : 
nous snjnudg undue : * '* * oSurA "1ernur 


Sijeq sngunu* -- [euqep :' -  * yor[o2uv 


"Ulojueuiipuoo 
Ijouvs snjndg urojejrreo * * i[erueosidnouoo Iuoryu1ouo3 
Ul03U'eoprjouvs "e ] uidit 


opueuoddo *owsssuan.buoo opowr * * wwpQuoidos umpunooes 
"Unuoq ur siuiZirA uinsuosuoo * * oujdooop srieinur msuesuoo 


"Urguonwnunuue ureonoZuv * * * * * ' evoroqerp ruorjse2sus 


adowm qv WAOLNVAOO WNOLLVNSVONI 4G TII O0 


Q 
eo 


S. Bonaventurae Breviloq. 


306 


"uouonduepei iod 
— Opour ore umnjrqop opuerowj opour oun ojrqep ep '[t08s ^?Q?$ 


*e"wHo[g ureuoioo ied qnaow onb Cwmnpow po wn?uenb 


— Opour oi? umjrqep opuoroej opour oun Oojtqop ep 
""nnsnf ur um399jo1d aed [rs ^! $:Q0u 
— Uinjtqop sriSvur opuerovj ojtqep ep 
"ueuoneognusní ied —- umjiqep opuerogj ojiqoput op 
*ur9393s0310d tuuvrneroipnt 
siuIulOUu UlouotjyeoprIe[o 
8IU0IJ00.IDSOI UIOUOI]UIO[O000'€8 
stu1e9 Ureuorjeogri0|8 


1811012 


urenv18 » jmudour mb 's ou 2m4o0w ponb fpi po wnj3uenb 


UIUTUOA 
*"8SIqou 

IqIe 

"UnjnjilA umnivjooglod vrnro1exo ied 
ürojejrreo ureuissi90o0jied ied 


'9ens sruondeouoo nguejsur qe emb * s: s: c c c c0. sndwo? pp wunjuvnb 
ouog-snoqu emb * ** * ** * * 2422424214 pp wnjuenb 


! emb : 5m.ow ponb 40d *pv po wn3uvenb * ovuos.tod 


sigpqyiowpof ovjoof.tod 


j3mdeur wrnb * 965 gw ponb fp: po wumnjuvenb 


euorjei 


sud» 


| jmieur ?mb : ^ * cmo) 222. *uno. pp unjuenb 


20120. 


| Siuonm 


L[LLOWHdH NI LLSIHHO LLISWN WNIGOLLINH'Id HG — TIA 'O 


'849u26 o4do4d ur * * * * $uniueA umnsues €euedio iod evnb : 'um:uotodzo iod 


* * ureuornjnsuoo IsSIeAIUn pe? vnuvjoeds * * *umjoojo2u: ied 


'"Dns 9ju2ut Ul ( 
XL urouonduropoz pt? vrjuejoods | c * *upigpn4b. 1od 


* "-gug ''-  ^wpit0]b. 10d 


"DW49]00 9j4D UI — OAISUeqeiduno 39 Jeji[enjo? 4 . ind 


' * **uio3Dnjiop aod 
eyugur 


siIqreuos 
seuorer ( 10)974 | 
' *sngsnf ouo) 3n 


''* 40sueqe1duioo jI1A0UugOO Snjstq?) 


. . . . . e. . . . e. . * Snoqq jn 


TALOWTIWLNI NI LLSISHO 4VELNHIdVS WNIG(OGLINH'Id HQ. IA 'O 


'sneq 3n * w24pw15140 


OUIOqQ jn * :42]Do?pp4 , Wieulpngtue|d umnpunoes $?2?dp9 'eme18 * " squenywiodns ndiouiid 


ouoq-snoq jn '  wojDjuof 
"ewr1je| euorjei1ope 
ovr10|8 ojv3I91[9] 
'sueuriguoo | 
sueognoues f 


Lj 
! 19e snugip venb (soon eneig * coc suupqouooss pow ( 90091 7"3mj OjSHq) UT] 


sqpwos4od enmelg * -* ' sQuononfsqos 1w044x2 


"LVNSDHVHO dV NüOLNV0O TLSDhIHO W4VLLVHO9 WNIGALINWId WO 'A 0 


'nnieur opnjmre[d 3:ny ojstiq;) uj 


p 
i - 
Ce 


"Unjeurrieuo ueuorsnge iod 
Ulojej1ie0 p*€v opueururegur 
Ljues snjnrdg ueuoissiu iod ; : 


[ 
UIQUOISUOOS9 Jod e c ^ c* 9 * » uiods pe opueSrie S09 VUZIB 23nJ90S8Qns$ 


Urouorooe.rnsel 1ed : * * - * uropg pt opu'ogrpoe inb 'so02 po umjuenb — snuessiovoiwfo 


8019jJUT pe ureuorsuoosop ded — 4u42ss20004d 
€rmnb 'snurssmoogy1oed 41m sruorssed snjrxqq 


jou€s snjnidg ureuoissiur iod 1422527200 pweonb 
Uuimn[oeo pe ureuorsuoose iod * 222927209 peonb 
$rmjiour € nreuorjoeiimnsei Ied 214259442? pvonb 
S019jyur p*? urouorsueosop ied :)Dw.0fu? peonb 


Snuasstqwoii fns 


SINOISSYd NüLIX94 dqV KüLNVO0O TLSUIHO 4NOISSVd 4G "X 0 


803401 1dtousAd ^ * 
224044 29d3 * 


'0031au2 29 973102p 2240w4 
' *euornvjuojso xo nes *00u4022x9 


*0019.0d ns 
euondumsoeid xo nos '2Du422w1 


****'* Uldrurd sueoutAop 


ttn 5 w)Daeofaaa 
*?LIOjOIA UI U1031OUI SUOq1OSQe 


urerregun]oaA uroj1our nos 1014020949] 


e. * . e. . * . . 


' * * njejtui09 ul 
'* ejuerned os ur 


| wnwuassisovunuoubi 


urouorssed opueuoddo * * :s42an ourunboa oa]pS 


— "r[enjurds €ejeooed pv wumnguenb |: :-:--: -- vurue ur suo[oppuoo |... (uina Ad 
€gpeuieo vjeooed pe umnjuenb ::*: : : * : - * ezoda0o ur suepop Dus 
| : 180 snssed 
'vw012dn4400. 1904025 Mg i gunuogodsamudo tun pimaos ! "t (M0WJISSD42U2b Snjsunqr) 
$140d.,00 * * * * 'e1quiour vruuro umpunoos ii 
"Urerueipeqo 3e unreuorneimrumu Jed rsdr opuerowjsuqvs *: c ^ ^ ^ aq 940u01 oaUS 
"UÜnpuvjrur jo umpueure ume pe umumssioeogje um[durexe opuep ' * *:242:940 23030Q1) va]uS 
( P 
IGNHLLVd KQdON dV KOLNVOO LLSDIHO HNOISSVd Hd "XI 
"SIUIe9 Ulojejun[oa umpunoes '* ' * * 3m3od 
SIUOI;€I U10jejun[oA umpunoos eyaut ped verb 'euburnozegienb oou 
MAE | jmj3od uou 
ureulArp urejegunjoa umnpunoes f "* 
'e"rueosrdnouoo . sejejreueod pe '[ms 'urenjyeu 
ewnmeu v91l0 quns o?enb *vo pe umjuenb 
E SISOIJIA UI UOU 
snepamgurg cowT 
o'€rjue10ust e * » $ * * t* 5$ 5$ '[I9s 'snqruuio UI uou 


SIJEjIUSUIQ[. SIAI9UOJI)SO] 


SI)13JIA SIAI38310JOXO l| ' Snqnoejep ur 


'0je3I[831O0UI UI 
€ed[no € ejejgrununur ur ^ * 


"eurpnjneeq ur 
ennsnf ur * 


auno wmno 


HUI uresde[ 


ureinjeu pe umjueub 
"** * * * * Uloguoo0Uut 


'* ' *queinjeu v94ro juns ewnb we ps umjuenb 
ttttt*t557-** Ureunjeu pe unjuenb 


| '* Qgaq umo 


SLILNWILVd KüLVIS qV KüLNVAOO TLLSHO WNOISSVd HG IIIA IS 


urerjueruoAuoo jrnq 
-eq '1ojyerpeur €emb *'snjsuo) 


308 


TABULA GENERALIS 


HUJUS IV. PARTIS 


IN QUA DE INCARNATIONE VERBI AGITUR. 


Deo reparatori 
in seipsa — fuit conveniens 4 Aoméini reparabili 
ipsi reparation. 


effectivo 
quoad opus — a primo principio romediando 
reparativo «4 saltisfaciendo 
reconciliando. 


secundum sapientiam — modo congruissimo 


unionem naturarum, quae J| Quoad modum, 4 secundum bonitatem — modo communissimo 
fuit secundum vir(utem — modo completissimo. 
Incarna- : X 
Hio spec libertatem arbitrii 
bain differenda propter 4 sublimitatem doni 
integritatem universi. 
quoad tempus, 
perficienda in plenitudine temporum 
praenittenda ante finem mundi. 
extremi satisfacientis 
gratiae in affectu, ratione 4 medii reconciliantis 
| principii superinfluentis. 
ui Deus 
in Verbo ineat nato, sapientiae in, intellectu comprehensor 
complectitur --— . 
plenitudinem chavismatum th ; 
; : mau justus 
in Christo, scil. : : ; 
viator 4 rationalis 
sensibilis. 
unionis 
gratiae 4 personae 
meriti in effectu, ratione capitis 


perfectae felicitatis. 


cum Deo 


patiens habuit convenientiam . 
: cum homine. 


salva libertate arbitrii 
modus patiendi fuit 4 salvo honore Dei 
salvo regimine universi. 


perpessionem | passiomuni, 
in quibus 


t f sufficientissimus 
| efficacissimus. 


exitus passionis fui 


V. PARS, 


IN QUA DE GRATIA SPIRITUS SANCTI AGITUR. 


CAPUT I. 


De gratia, in quantum est donum divinitus datum. 


(Gratia est donum à Deo immediate donatum — et infusum. — Cum ea, et in ea datur Spiritus sanotus. — jus effeotus 
in anima enumeraniur.) 


Post tractatum de incarnatione Verbi, quod est origo et fons omnis doni gratuiti, 
dicenda sunt aliqua de gratia Spiritus sancti, quae nobis quadrupliciter consideranda 
a)Circa quam 


occurrit". Primo in quantum est donum divinitus datum; secundo in comparatione ades quae- 


dam conside- 


liberum arbitrium; tertio in comparatione ad habitus virtutum ; quarto in comparatione sei» qu- 


drupliciter 
occurrunt, 


ad exercitia meritorum. De gratia igitur, in quantum est donum divinitus datum, haec. um. 
tenenda sunt, scilicet quod ipsa est donum, quod a Deo immediate donatur et infundi- 

tur Etenim ? cum ipsa et in ipsa datur Spiritus sanctus', qui est donum increatum, 9E etiam 
optimum et perfectum, quod. déscendit a. Patre. luminum (Jacob. 1, 17) per Verbum in- 
carnatum " secundum quod Joannes in Apocalypsi vidit fluvium ? splendidum ad modum 2,Es 


aquae vivae 


crystalli procedere ? de sede Dei et agni (Apocal. 22, 1 seqq.) Ipsa mihilominus esti r«squn 
donum, per quod anima efficitur sponsa Christi, filia Patris aeterni, et templum Spiritus procedeniem 
sancti; quod nullo modo fit nisi ex dignativa? condescensione, et condescensiva digna-j 
lione majestatis aeternae per donum gratiae suae*. Ipsa denique est donum, quod ami- 
mam purgat, illuminat et perficit: vivificat, reformat et stabili: elevat, assimilat et Deo 
jungit, ac per hoe acceptabilem facit; propter quod donum hujusmodi gratia gratum 
faciens recte dicitur, et debuit appellan *. 

Ratio autem ad intelhgentiam praedictorum haec est: quia cum primum princi- 
pium productivum pro sua summa benevolentia fecerit? spiritum rationalem capacem? 15 iu 
beatitudinis aeternae; et reparativum principium capacitatem illam infirmatam per pec- Aug; Nor 
catum reparaverit? ad salutem; et beatitudo aeterna consistit in habendo summum bo-,2," «. 
num, et hoc est Deus, et bonum excellens improportionabiliter " omnem humani obse-57,.o- 
quii dignitatem; nullus omnino ad illud summum bonum dignus est pervenire, cum sitwi 
omnino supra omnes limites naturae, nisi a? Deo condescendente sibi elevetur ipse?4e»«. 
supra se. Deus autem non condescendit per sui essentiam incommutabilem, sed per 
suam? influentiam ab ipso manantem; nec spiritus elevatur supra se per situm localem, 5 8: on. 
sed per habitum deiformem*. Necesse est igitur spiritui rationali, ut dignus fiat aeternae "ii sor 
beatitudinis, quod particeps fiat influentiae deiformis. Haec autem influentia deiformis, 


quia est à Deo, et secundum Deum, et propter Deum; ideo reddit imaginem nostrae 
mentis conformem beatissimae '"lrinitati, non tantum secundum ordinem originis, verum 


310 pans V, 1. 


etiam secundum rectitudinem electionis, et secundum quietudinem fruitionis. Et quo- 

niam qui hoc habet, immediate ad Deum reducitur, sicut immediate ei conformatur; 

ideo donum illud immediate donatur a Deo, tanquam a principio influxivo, ut sicut im- 
2 uw" mediate emanat a Deo Dei imago, sic immediate manat" ab ipso Dei similitudo, quae 
est divinae imaginis perfectio deiformis", et ideo dicitur imago recreationis *. 

Rursus, quoniam qui fruitur Deo, Deum habet; ideo cum gratia, quae sua dei- 
formitate disponit ad Dei fruitionem, datur donum increatum ", quod est Spiritus san- 
ctus*, quod qui habet, habet Deum". Et quoniam nullus Deum habet, quin ab ipso " 
iiw" specialiter " habeatur; nullus habet et habetur a Deo, quin ipsum praecipue et incom- 

parabiliter diligat et diligatur ab eo, sicut sponsa a sponso; nullus sic diligitur, quin 

ad aeternam beatitudinis haereditatem adoptetur pro filio: hinc est, quod gratia gratum 
faciens facit animam templum Dei", sponsam Christi (Cant. 1, seqq.), et filiam Patris 
aeterni". Et quia hoc non potest esse, nisi ex summa dignatione et condescensione 

Dei; ideo illud non potest esse per habitum aliquem naturaliter insertum, sed solum 

per donum divinitus gratis infusum", quod expresse apparet, si quis ponderet quantum 

est esse Dei templum, Dei filium, Deo nihilominus indissolubiliter et quasi matrimonia- 

liter per amoris et gratiae vinculum copulatum *. 
Postremo, quia mens nostra non efficitur conformis beatissimae Trinitati secundum 
» E sle-rectitudinem electionis", nisi per vigorem virtutis, splendorem " veritatis et fervorem 


dorem ibid. 
caritatis; et vigor virtutis animam purgat", stabilit", et elevat"; splendor veritatis ani- 


1) Ab eoibid. 


2. ur*mam iluminat"?, reformat", et Deo assimilat^; fervor caritatis animam perficit", vivi- 
'D^"st ficat, et Deo conjungit" ?, et ex his omnibus homo Deo placens et acceptus existit: 
aw sw» hinc est, quod illa influentia deiformis" dicitur habere omnes decem actus praedictos *, 
dots oid. ità tamen, quod denominatur ab ultimo, sicut a completissimo ". Dicitur enim gratia 
pu^ ^4 oratum faciens, quia habentem facit Deo gratum", cum non solum gratis detur a Deo, 

verum etiam sit secundum Deum et propter Deum; cum ad hoc sit, ut per ipsam opus 
ii. P""manans a Deo revertatur in Deum", in quo, ad modum circuli intelligibilis, consistit 
omnium spirituum rationalium complementum. 


Ap Carvur I. 


! ,Etsi Deus sit caritas effective, et Spiritus sanctus 
appropriate, et ipse Spiritus sanctus amborum unio sit 
caritas exemplariter, qua Deum diligimus, et affectio, vel 
motio, excitata a Spiritu sancto, dicatur caritas; ponendus 
est tamen habitus creatus animam informans, quae dicatur 
caritas formaliter." — ,Et ratio hujus sumitur a parte essen- 
tiae ejus, virtutis et operationis. A parte essentiae, quia 
caritas est bonitas creaturae rationalis ipsam perficiens, et 
distinguens, et ordinans, et disponens ad vitam aeternam; 
ergo necesse est, quod sit formalis perfectio . .. À parte 
etiam virtutis necesse est ponere caritatem habitum crea- 
tum. Nam caritas, qua diligimus Deum, est virtus, non 
tantum qua Deus cooperatur nobis, sed etiam qua nostra 
voluntas cooperatur Deo, adjutores enim Dei sumus (1. Cor. 
3, 9). Et quia cum cooperamur Deo, necesse est nos si- 
militer conformari, necesse est, quod ab illa summa cari- 


tate relinquatur in nobis aliquod exemplatum in nostro 
affectu, per quod moveat illi conformiter. Voluntas enim 
libera est, et nata moveri ad opposita; et ideo ponitur 
virtus caritatis creatae in nobis, non propter defectum a 
parte Dei nobiscum operantis, sed voluntatis nostrae sibi 
eooperantis... À parte etiam operationis ponitur neces- 
sitas, quia reformatio, vel recreatio, unio et dilectio, non 
tantum sunt ab aliquo, ut ab efficiente, sed etiam ab in- 
formante. Informans autem caritas creata est; et ex hoc 
patent objecta ex parte actus, sive operationis. Nam quod 
objieitur, quod creatio est ab increato, verum est per mo- 
dum efficientis, sicut et recreatio, sed reformatio ulterius 
requirit formam; et ideo necesse est ponere habitum in- 
formantem." 1. dist. 17. p. 1. a. 1. g. 1. 

* ,Ortus gratiae, cum sit datum optimum, et donum per- 
fectum, desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. 1, 17). 


PARS 


Sed per quam viam spargitur lux gratiae super mentes 
humanas? Certe per Verbum incarnatum, crucifixum et 
inspiratum: Voluntarie enim genuit nos verbo verilatis etc., 
ui dicitur ibidem. Ortus ergo gratiae est per Verbum 
incarnatum; unde (Joan. 1, 14): Verbum caro factum. est, 
et. habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi 
Unigeniti a. Patre plenum gratiae et veritatis. .Et de pleni- 
tudine ejus nos omnes accepimus, gratiam pro gratia. Homo 
enim per Verbum increatum factus erat in statu innocen- 
tiae perfectus, et paratus in omni gratia, cum dixit Deus: 
Faciamus hominem ad. imaginem et. similitudinem | nostram 
(Gen. 1, 26); sed per peccatum lapsus, et recedens ab 
innocentia, reparandus erat ad gratiam per Verbum incar- 
natum in Virgine beata, unde et sibi dictum est ab angelo: 
Ave gratia plena; et post: Invenisti gratiam apud Deum 
(Luc. 1, 28—30). | Adeamus, sive accedamus, ergo, fratres, 
secundum Apostolum ad Hebraeos, cwm fiducia ad thro- 
num gratiae ejus, ut. nisericordiam consequamur, et. gratiam 
tnveniamus (4, 16). Ortus item gratiae est per Verbum 
erucifixum; unde ad Ephesios (2, 4. 5): Deus autem, qui 
dives est in misericordia, propter nimiam caritatem. suam, 
qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convivificavit 
nos in Christo, cujus gratia estis salvati. "Non enim solum 
recesseramus ab innocentia per ignorantiam, sed et per 
concupiscentiam; et ideo per acerbissimam mortem crucis 
voluit nos reparare, ubi mors unita est cum fonte vitae, 
sed mors absorpta est a fonte vitae. Non enim mors po- 
tuit absorbere fontem vitae, unde in nos fluunt rivi gra- 
tiarum, et non per legem, ut dicit Apostolus ad Galatas 
(2, 21) : Si enim per legem justitia, ergo Christus. gratis 
mortuus est. Nauriamus ergo, fratres, aquas gratiae in 
gaudio de fontibus Salvatoris (Isai. 12, 3), id est, de vul- 
neribus ejus. Ortus item gratiae est per Verbum inspira- 
tum; quia nisi inspirentur nobis praedicta duo *) per fidem 
inearnationis Christi et passionis, non habebimus gratiam. 
Propter quod 2. ad Corinthios ultimo (13, 13) dicitur: 
Gratia. Domini nostri Jesu. Christi, quantum ad secundum, 
et caritas Dei, quantum ad primum, e£ communicatio Spiri- 
tus sancti, quantum ad tertium, sit cuim ommbus vobis. 
Unde ad Titum secundo (2, 11—12): Apparuit gratia. Dei 
Salvatoris nostri omnibus hominibus, erudiens nos, ut abne- 
gantes impietatem. et. saecularia, desideria, sobrie et juste et 
pie vivamus in hoc saeculo. Gratia enim Dei amovens a 
nobis omnem inordinationem impietatis respectu Dei, et 
desideriorum respectu proximi, et respectu nosíri, ordinat 
nos respectu nostri sobrie, respectu proximi juste, respectu 
Dei pie." Collat. de sept. don. praedic., serm. 1. proémial. 
nn. 1—4. Supplem. vol. III. — ,Si consideremus ortum 
gratiae et ejus originale principium, dico ex canonica 
Jacobi, ponens majorem universalem: O»nne datum optimum 
etl omne donum. perfectum. desursum est, descendens a. Patre 
luminum, apud. quem mon est. transmutatio nec vicissitudinis 
obumbratio (1, 17). Minorem probandam sic assumo: Gra- 
tia est datum optimum et donum perfectum. —Concludo: 
Ergo gratia desursum est, descendens a Patre luminum. 
Sed per quam viam spargitur lux gratiae, dividitur aestus 
amoris super terram. Descendit gratia super mentes ra- 


*) Scilicet quod cum essemus mortui peccatis, convivificavit 


nos in Christo. Edit. Supplem. 


V, 1. 


311 


tionales via triformi, per verbum incarnatum, per verbum 
inspiratum, per verbum crucifixum. Hujus probatio est, 
quia secundum Jacobum: Voluntarie genuit nos verbo veri- 
Latis, ut simus initium aliquod. creaturae ejus (1, 18). Quod 
autem per Verbum incarnatum descendat in nos copia 
gratiarum, ostendit Joannes (1, 14), sic inquiens: Verbum 
caro factum est. Et sequitur: De plenitudine ejus omnes 
accepimus, gratiam pro gratia. Et vidimus gloriam ejus, 
gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae. Certum 
est, quod originale gratiae principium, quod Deus est, 
quando creavit hominem in statu innocentiae ad imaginem 
et similitudinem suam (Gen. 1, 27), creavit ipsum ita pro- 
pinquum, quod homo per Verbum increatum erat informa- 
bilis ad gratiam. Post lapsum vero usus est Deus via 
dignativae condescensionis, et per Verbum incarnatum 
aptavit hominem ad gratiam. Verum, quia Verbum car- 
nem sumpsit in utero Virginis gloriosae, dictum est ei: 
Ave, gratia plena , Dominus tecum (Luc. 1, 28). Paulus 
etiam suadet volentibus gratiam Virginem adire: AAdeamus 
ergo cum flducia ad. thromum gratiae ejus, ut misericordiam 
consequamur , et gratiam 4nveniamus in auxilio opportuno 
(Hebr. 4, 16). Ecce occurrit nobis Pater misericordiarum 
eum gratia, Mater misericordiarum cum gratia, Filius, qui 
est lux misericordiarum, cum gratia. Ergo prima origi- 
natio gratiae in nobis fit per Verbum incarnatum. Infe- 
lices, qui ignorant Verbum, et ignorant gratiam. Bene- 
dictus Pater, benedicta Mater, benedictus Filius, benedicti, 
qui hoc cognoscunt, benedicta gratia, quae est datum opti- 
mum et donum perfectum. Secundo descendit gratia in 
nos per Verbum crucifixum. Non enim tantummodo era- 
mus inepti ad gratiam propter ignorantiam divinorum 
praeceptorum, verum etiam propter nostram infirmissimam 
impotentiam. Ut ergo saluberrimis unguentis sanarentur 
languores nostri, descendit divina gratia in nos per Ver- 
bum crucifixum. Unde Isaias (53, 4) dicit: Vere dolores 
nostros ipse tulit, et languores mostros ipse portavit. Et 
Apostolus (Ephes. 2, 4) seribit: Deus, qui dives est in mi- 
sericordia, propter nimiam caritatem suam, qua dilexit nos, 
cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos Christo, cujus 
gratia. salvati sumus. Nam Christus de morte triumphavit 
per mortem, quia non potuit mors absorbere vitam, sed 
fons vitae absorbuit mortem. Unde Oseae (13, 14) dicitur: 
Ero mors tua, o mors: morsus tuus ero, inferne. Et Apo- 
stolus (Gal. 2, 21) dicit: Non abjicio gratiam Dei. Si enim 
per legem justitia, ergo gratis Christus mortuus est; mortuus 
ergo Christus, ut mortuos suscitaret, ei participes faceret 
vitae gratiosae. Ergo gratia influitur in nos per Verbum 
crucifixum, de cujus latere exiit profluvium gratiarum, ha- 
bens vim sanativam: Ego quasi fluvii dioryrz, et sicut 
aquaeductus exivi de paradéso (Eccli. 24, 41). Tertio datur 
gratia per Verbum inspiratum. Misit quidem Deus Filium 
suum in carnem. Verum, nisi credideris ipsum crucifixum, . 
non consequeris gratiam. Unde Apostolus (Tt. 3, 5—7) 
dicit: Non ex operibus justitiae , quae fecimus nos, sed se- 
cundum suam. misericordiam salvos nos fecit per lavacrum 
regenerationis et. renovationis Spiritus sancti, quem. effudit 
in nobis abunde per Jesum Christum. Salvatorem nostrum, 
ut justificati gratia ipsius, haeredes simus secundum spem 
vitae aeternae. Spiritus sanctus, qui est dator formarum 
et distributor charismatum, amor est procedens a Patre ef 


312 


Filio. Quidquid igitur agat Pater, quidquid patiatur Fi- 
lius, non proficit ad salutem sine Spiritu sancto. Secundo, 
Spiritus sanctus est nexus Patris et Filii, nectens nos Pa- 
tri et Filio. Unde Apostolus (2. Cor. 13, 13) dicit: Gratia 
Domini nostri Jesu Christi, et caritas Dei, et. communicatio 
sancti Spiritus sit cum omnibus vobis, amen. Si igitur vis 
habere amorem paternalis principii, e£ amorem Verbi pro- 
lati a principio, et amorem Spiritus sancti spirati a duo- 
bus uno principio, habe gratiam. Unde igitur oritur gra- 
tia? Certe per Verbum incarnatum, per Verbum cruci- 
fixum et per Verbum inspiratum. Nobilis influentia, quae 
a Verbo incarnato habet originem. Custodi igitur temet- 
ipsum et animam tuam solicite.^ Serm. 2. in Hexaém. in 
princip. 

* ,Gratia est influentia a Deo exiens, et ad Deum re- 
ducens.^ 3. dist. 2. a. 3. q. 2. 

* ,Secundum diversas comparationes diversae reperiun- 
tur notificationes gratiae. Secundum comparationem ad 
suum principium, est illa Isidori (7. 1. de sum. bon. c. 25. 
sen. 4): Gratia est misericordiae donum divinae, per quod 
bonae voluntatis est exitus. Per comparationem autem 
ad suum subjectum, sic est illa, quae datur super illud 
Psalmi (103, 15): Ut exhilaret faciem in oleo. Gratia est 
quidam nitor animae ad conciliandum sanctum amorem 
(Aug. ib.). Per comparationem ad suum oppositum, sie 
est illa, quae datur in Glossa super epistolam (1. Cor. 12): 
Gratia est justificatio et remissio peccatorum. Per com- 
parationem ad suum effectum, sie est illa Chrysostomi: 
Gratia est sanitas mentis, delectatio cordis. Per compara- 
tionem ad praemium, sic est illa: Gratia est similitudo 
gloriae. Secundum autem omnes comparationes istas, sic 
assignatur una diffinitio magistralis, quae talis est: Gratia 
est forma a Deo gratis data sine meritis, gratum faciens 
habentem, et bonum ejus opus reddens. Invenitur autem 
et alia notificatio gratiae, qua dicitur: Gratia est mani- 
festatio spiritus ad utilitatem, quae sumpta est ex illo, 
quod dieitur (1. Cor. 12, 7): Unicuique datur manifestatio 
spiritus etc. ; sed ista, est manifestatio gratiae gratis datae." 
2. dist. 26. dub. 2. — ,Haec influentia recte dicitur gratia, 
tum quia datur ex mera liberalitate, nulla naturae cogente 
necessitate. Non enim oritur ex principiis subjecti, nec 
a Deo exit de necessitate, sed sua mera benignitate. Tum 
etiam quia gratum facit; dum enim hominem Deo con- 
format et assimilat, reddit ipsum Deo amicum, et facit 
Deo esse placitum et acceptum. Tum etiam quia facit 
hominem gratis facere ea, quae facit; affectus enim ho- 
minis recurvus est et mercenarius, quantum est de se, 
unde quod facit, intendendo proprium commodum facit; 
sed cum divina gratia supervenit, sic hominem totum gra- 
tum facit, ut sive ad utilitatem proximi, sive ad honorem 
Dei velit, totum gratis facit impendere. Et sic patet, 
quod talis influentia valde rationabiliter gratia nuncupatur." 
2. dist. 26. a. 1. q. 2. 

5 Gratia, licet appropriate prius animae substantiam, 
quam potentias respiciat, proprie tamen inest animae per 
potentias." — ,AÀd praedictorum intelligentiam est notan- 
dum, quod communis opinio tenet gratiam primo respicere 
animae substantiam, et virtutes primo respicere poten- 
tias, ut sic per gratiam in virtutibus fiat reformatio ima- 
ginis creatae, quae consistit in trinitate potentiarum et 


PARS V, 1. 


unitate substantiae. Haec autem positio potest dupliciter 
intelligi. "Uno modo, ut intelligatur quod Deus prius 
influat. gratiam in essentiam, et postmodum influentia 
illa in substantia redundet in potentias, ut sic sit con- 
formitas gratiae ad animam, sive prout consideratur se- 
cundum rationem imaginis, sive prout consideratur ut 
perfectio corporis. Anima enim, ut est perfectio cor- 
poris, ratione suae substantiae, vel essentiae, respicit 
complexionis aequalitatem, ratione vero potentiarum re- 
spicit. organorum diversitatem. Et iterum, anima in se 
et vivere habet ot agere; sed vivere per seipsam, et 
propriam formam; agere vero per potentiam. Per hunc 
modum, si gratia in perficiendo conformatur animae 
sub ratione gratiae, prius debet respicere ipsam animae 
substantiam , et per virtutes debet esse perfectio po- 
tentiarum. Et secundum hune modum dicendi, cum di- 
citur gratia respicere substantiam, et virtutes potentias, 
non tantum intelligitur esse dictum per appropriationem, 
verum etiam per proprietatem. Alio modo potest intelligi 
praedieta positio per appropriationem quamdam, non quia 
Deus prius influat gratiam in substantiam, quam in poten- 
tiam, sed quia cum anima suscipiat gratiam et virtutes, 
mediante potentia, et tam gratia, quam virtus insit animae 
per potentiam; aliter tamen inest haec, et illa. Virtus 
enim dicit perfectionem respectu operis, gratia vero dicit 
perfectionem respectu Dei acceptantis. Et quoniam re- 
spectu operum potentiae distinguuntur; hinc est, quod 
virtutes potentias respiciunt ut distinctas, et tunc sunt in 
actu, quando potentiae sunt in ectu. Potentiae autem in- 
quantum comparantur ad Deum acceptantem, unica ac- 
ceptatione acceptantur cum ipsa substantia, cujus sunt, et 
secundum unam naturam in eis repertam. Et hinc est, quod 
gratia est una, sicut est substantia, et est semper in actu 
continuo; et primo dicitur respicere substantiam, non quia 
sit in illa absque potentia, vel per prius quam in potentia, 
sed quia habet esse in potentiis, ut continuantur ad unam 
essentiam; virtus vero dicitur esse in potentiis, quia in 
eis est, ut referuntur ad operationes diversas. Et hic mo- 
dus intelligendi magis consonus est verbis Augustini (de 
gr. et lib. arb. c. 17) , qui dicit, quod gratia se habet ad 
liberum arbitrium, sieut sessor ad equum, qui etiam gra- 
tiam cooperantem et operantem describit per comparatio- 
nem ad voluntatem. Magis etiam est consonus rationi. 
Si enim intelligimus gratiam tamquam habitum quendam 
et influentiam, quae inest animae ad Deum conversae, cum 
talis habilitatio, et influentiae susceptio, et conversio non 
possit intelligi nisi per potentiam, non videtur posse recte 
intelligi, quo modo gratia sit in anima, abstracta potentia. 
Rursus, si gratia eo dicitur gratia, quia gratificat, et eo 
ipso quod gratificat, habet oppositionem ad culpam; eum 
opposita secundum idem nata sint in esse, secundum idem 
ipsum anima nata est gratificari, secundum quod nata est 
et culpari; culpatio autem, et laus, et vituperium inest 
animae primo secundum liberum arbitrium, ac per hoc et 
gratiae donum. Non enim quaecumque acceptatio gratifi- 
catio dicitur, sed illa sola, qua Deus sic acceptat animam, 
ut reputet. eam remuneratione dignam, et talis respicit 
ipsam arbitrii libertatem; et ideo gratia inest animae primo 
secundum libertatem arbitrii. Et hujus signum est, quia 
ad eas solas potentias se extendit gratia, ad quas se ex- 


PARS 


tendit arbitrii libertas." 2. dist. 26. a. 1. q. 5. Vide etiam 
inferius part. VII. c. 7. 

8 Cfr. Itinerar. ment. cap. 4; et quae superius pertra- 
ctavimus part. II. cap. 12. 

' ,Imago recreationis consistit in tribus virtutibus theo- 
logicis et unitate gratiae gratum facientis, ita quod fides 
repraesentat Filium, spes Patrem, caritas Spiritum sanctum, 
unitas gratiae unitatem essentiae.^ JDeclar. Term. Theolog. 

8 Cum gratia ... datur. donum ncreatum. — ,Gratia, 
quae in gratificato ponitur, est aliquid creatum . .. Circa 
hanc quaestionem sapientes opinantur contrarium sapien- 
tibus ... Actus (gratiae) quidam comparaverunt ad gra- 
tiam sicut ad principium effectivum. Et quoniam Deus 
sufficit ad hos actus vel effectus perficiendos in rationali 
creatura, et solum Deum decent pro sua dignitate, et soli 
Deo sunt possibiles pro sua difficultate; ideo dixerunt, 
quod donum creatum ponere ad hos effectus perficiendos 
in homine est superfluum et indecens et impossibile. Alii 
vero comparaverunt effectus praedictos ad gratiam, sicut 
ad formam; necessarium est enim, quod vivifieatio et in- 
formatio ab aliquo sit sicut ab efficiente, et ab aliquo 
sicut. ab informante. Et quoniam nec est possibile, nec 
decens Deum esse formam perfectivam alicujus creaturae; 
ideo praeter donum increatum, quod comparatur ad hos 
actus tamquam principium effectivum, conveniens est et 
opportunum ponere donum creatum, per quod anima in- 
formetur. lane autem positionem praeferendam credo 
priori, tum quia securior, tum quia etiam rationabilior." 
2. dist. 26. a. 1. q. 2. 


? ,Dare est ad aliquid habendum, vel possidendum; 


habere autem aliquid, vel possidere est, cum aliquid est 
in facultate habentis, vel possidentis. Esse autem in fa- 
cultate habentis vel possidentis est esse praesto ad fruen- 
dum, vel utendum. Perfecta autem possessio est, cum 
homo habet illud, quo posset uti, et quo posset frui. Sed 
recte frui non est nisi Deo, et recte uti non convenit nisi 
per gratiam gratum facientem; ergo perfecta possessio 
est, in qua Deus habetur et ejus gratia. Sed perfectum 
donum est ad perfectam possessionem ; ergo non est datum 
optimum et donum perfectum, nisi detur donum increatum, 
quod est Spiritus sanctus, et donum creatum, quod est 
gratia.^ 1. dist. 14. a. 2. q. 1. 

10 S? quis diligit me, sermonem meum servabit, et. Pater 
meus diliget eun, et ad. eum veniemus, et mansionem apud 
eun. faciemus. | Jo. 14, 23. 

!! Nescitis, quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habi- 
lat in vobis? 1. Cor. 8, 16. 

!? Quotquot receperunt ewn, dedit eis potestatem filios 
Dei fieri. Jo. 1, 12. — ,Filii Dei sumus, in quantum su- 
mus conformes imagini filii Dei naturalis, secundum illud 
(Hom. 8, 29): Quos praedestinavit conformes fieri imagini 
Jilii ejus. Hoc autem est dupliciter. Aut per remotionem 
a malo; et hoc est per gratiam baptismalem, quae in 
quantum est sacramentalis, medela est contra malum. Aut 
per ordinem ad bonum; et hoe potest esse dupliciter, aut 
ex parte intellectus, et sic est fides; aut ex parte affectus, 
et sic est caritas. Si autem dicatur timor vel humilitas 
facere filios, hoc est dispositive et praeparative.^ 3. dist. 
10. «a. 2. q. 2 ad 4. 


55 ,infundi et diffundi proprie dicitur humoris. 
S. Bonaventurae Breviloq. 


Ipsa 


V, I. 313 
autem caritas humori comparatur, quia sicut arbor fomen- 
tum et vitam et viriditatem habet ab humore, sic tota 
spiritualis machina ab amore. Iste autem amor infunditur, 
in quantum intra recipitur; diffunditur vero, in quantum 
ex intimis procedens dilatat affectum ad dilectionem mul- 
torum, et movet omnes animae vires ad bonas operationes, 
operatur enim magna, si est; si vero operari renuit, amor 
non est, sicut dicit Gregorius (Aom. 30. in Ev.). Et ideo 
dicit Dominus (Jo. 7, 38): Flumina de ventre ejus fluent 
aquae vivae." 1. dist. 14. dub. 6. 

1^ ,Est etiam alia acceptatio specialis, qua dicitur Deus 
acceptare illud, quod dignum reputatur aeterna beatitudine; 
et tali aeceptatione non acceptat Deus nisi creaturam ra- 
tionalem, illa enim sola est, quae ejus capax et particeps 
esse potest. Hanc autem creaturam rationalem tunc ac- 
ceptat, cum consecrat in templum, et adoptat in filium, et 
assumit in conjugium. Nam animae sanctae, quae Deo 
placent, et dicuntur templum Dei, et dicuntur filii Dei, et 
dicuntur sponsae Dei, secundum quod colligitur ex novo 
et veteri Testamento. Primum genus acceptationis non 
requirit superaddi donum gratiae ultra .ea, quae sunt de 
conditione naturae. Secundum vero genus acceptationis 
non potest non esse gratuitum, tum propter gratuitam Dei 
condescensionem, tum propter creaturae exaltationem ultra 
terminos, sive status naturae. Gratuita namque Dei con- 
descensio in hujusmodi acceptatione necessario requiritur. 
Quod enim Deus immensus habitare velit in anima, ut in 
templo, quod iterum velit servum reputare pro filio, quod 
aneillam suam assumere velit in conjugium, hoc nemo du- 
bitat esse mere gratiae et condescensionis liberalissimae. 
Creaturae etiam sublimatio in tali acceptatione ultra sta- 
tum naturae reperitur. Quod enim creatura consecretur 
in templum, adoptetur in filium, assumatur in conjugium, 
hoe est supra naturale complementum omnis creaturae; 
et ideo nec consecratio, nec adoptatio, nec unio animae 
ad Deum fit per aliquam proprietatem naturae, sed per 
aliquod donum gratiae superadditum, quod animam con- 
secret, ut sit templum; assimilet, ut sit Dei filia; quod 
faciem decoret animae, ut apta sit esse Dei sponsa: haec 
autem omnia facit gratia gratum faciens, cui est adeo 
juncta Dei conformitas, ut nullo modo possit Deo dissimilis 
fieri; adeo juncta spiritualis venustas, ut nullo modo possit 
deformari; et ideo reddit animam Deo acceptam." 2. dist. 
29. «a. 1. q. 1. 

15 »Operatio virtutis eleetivae attenditur in consilio, 
judicio et desiderio. Consilium autem est in inquirendo, 
quid sit melius, hoec an illud. Sed melius non dicitur, 
nisi per accessum ad optimum.  Accessus autem est 
secundum majorem assimilationem. — Nullus igitur scit, 
utrum hoc sit illo melius, nisi sciat illud optimo magis 
assimilari. Nullus autem scit, aliquid alii magis assimilari, 
nisi illud cognoscat. Non enim scio, hunc similem esse 
Petro, nisi sciam vel cognoscam Petrum. Omni igitur 
consilianti necessario est impressa notitia summi boni. Ju- 
dicium autem certum de consiliabilibus est per aliquam 
legem. Nullus autem certitudinaliter judicat per legem, 
nisi certus sit, quod illa lex recta sit, et quod ipsam ju- 
dicare non debet. Sed mens nostra judieat de seipsa. 
Cum igitur non possit judicare de lege, per quam judicat, 
lex illa superior est mente nostra, et per hane judicat, 

40 


314 PARS V, 1. 


secundum quod sibi impressa est. Nihil autem est su- 
perius mente humana, nisi solus ille, qui fecit'eam. Igitur 
in judicando deliberativa nostra pertingit ad divinas leges, 
si plena resolutione dissolvat. Desiderium autem prin- 
cipaliter est ipsius, quod maxime ipsum movet. Maxime 
autem movet, quod maxime amatur, maxime autem ama- 
tur esse beatum. Beatum autem esse non habetur, nisi 
per optimum et finem ultimum. Nihil autem appetit hu- 
manum desiderium, nisi summum bonum, vel quod est ad 
illud, vel quod habet aliquam effigiem illius. "Tanta est 
vis summi boni, ut nihil nisi per illius desiderium a crea- 
tura possit amari. Quae tunc fallitur et errat, cum effi- 
giem et simulacrum pro veritate acceptat." Itin. mentis 
in Deum, c. 3. 

16 Sanguis Jesu Christi emundat nos ab ommi peccato. 
1. Jo. 1, 7. | 

!" Omnia possum in ceo, qui me confortat. |Phiipy. 
4, 13. | 

18 Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, 
habetis fructum vestrum $n sanctificationem, finem vero vitam 
aeternam. Rom. 6,. 22. 

1! Eratis aliquando tenebrae, nunc. autem lux in Domino. 
Ephes. 5, 8. — Gratia magis dicitur lux, quam calor, 
quoniam lux in se habet et virtutem illuminandi, et illu- 
minando magis et magis virtutem calefaciendi; et ideo 
plus complectitur lux, quam ealor. Et gratia, in quantum 
lux, non tantum respicit intellectum, verum etiam affectum; 
imo lux, ut dicitur de gratia, nominat eam, ut respicit 
totam animam. Quoniam sicut est forma totius orbis primi, 
per eujus influentiam fiunt generationes circa partes in- 
feriores, et una est ratio actualitatis et diffusionis, secun- 
dum quod innuit et dicit aperte Dionysius in libro de 
divinis nominibus (7. 2. cael. hier. p. 3. c. 2); et quia hoc 
competit gratiae, quae est radix omnium habituum gratui- 
torum, et principium omnis boni operis; hinc est, quod 
dieitur lux, et peccatum dicitur tenebra, quia tenebra. non 
tantum privat actum lucis, secundum quem est in sensum 
visus, sed etiam alios actus, secundum quos est operativa: 
et ista tenebra non respicit intellectum tantum, sed in- 
tellectum ut extensum ad calorem affectus. Ex his pa- 
tent objecta. Quod enim dicitur, quod intellectus viget 
in peecatoribus, dicendum quod verum est secundum 
actum, qui est pure speculationis, sed non prout exten- 
ditur ad effectum, vel opus. Unde aliter habuit prophe- 
tiam Balaam, aliter David. Ille enim solum videbat, iste 
videbat et gaudebat; et secundum hoc se in opere regu- 
labat, et seipsum dirigebat. Exemplum est in musico et 
bono citharoedo; aliter enim novit consonantiam citharae 
musicus, aliter bonus citharoedus; et quantum ad hanc 
obtunditur intellectus manifeste, licet non quantum ad 
primum ita aperte; credo tamen firmiter, quod quantum 
ad utrumque." 4. dist. 18. p. 2. dub. 3. 

?0 Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores 
constituti sunt multi; ita. et per unius obeditionem, justi con- 
stituentur multi. Hom. 5, 19. 

. Quicumque enim. Spiritu Dei aguntur, ii sunt. filii Dei. 
Ibid. 8, 14. 

?? (wi essemus mortui peccatis, convivificavit nos in 
Christo, cujus gratia estis salvati. Et conresuscitavit, et. con- 
sedere fecit in caelestibus in Christo Jesu. Ephes. 2, 5—0. 


? Vivo ego, jam non ego : vivit vero in me Christus. Galat. 
2, 20. Consule superius, part. IV. cap. 10. n. 4. 

?^* ,Bie Deus est vita animae, sicut anima corporis 
quodam modo, et quodam modo non sic. In hoc enim 
est similitudo, quod quemadmodum corpus indiget anima, 
et ab ipsa vivifieatur, quamdiu illi conjungitur, et per 
ejus separationem vilescit; sic quamdiu anima unitur Deo 
per caritatem, vivificatur, e£ quando separatur ab eo, mo- 
ritur et vilescit. In hoc autem est dissimilitudo, quia 
anima conjungitur naturaliter, et naturaliter ex corruptione 
naturae separatur, ita quod appetitus et indigentia est in 
utroque, quia constituunt tertium; ex Deo autem et anima 
non fit unum. . Et praeterea conjunctio illa est voluntatis 
ex utraque parte; et hinc est, quod, quia voluntas nostra 
naturaliter est vertibilis, et divina misericordia prompta 
est misereri, resuscitatio animae non est miraculosa, sed, 
ut proprius loquamur, est mirabilis." 4. dist. 17. p. 1. dub. 3. 

?5 Etsi nonnulli satis probabiliter dicant gratiam et 
caritatem solo respectu differre, probabilis tamen est sen- 
tentia eorum, qui dicunt essentialem habere differentiam 
ab invicem.^ — ,Cirea hoc est duplex modus dicendi. 
Quidam enim dicere voluerunt, quod caritas est omnino 
idem cum gratia per essentiam, sola relatione differens. 
Dicitur enim gratia, in quantum respicit totam animam, 
caritas vero in quantum regit et dirigit voluntatem. Et 
hoe videtur significare ipsum caritatis nomen, et Apostolus 
videtur innuere, et ratio approbare. Nomen ipsum signi- 
ficare videtur, quia caritas dicitur a caris graece, quod idem 
est quod gratia. Unde cum haec virtus non habeat aliam 
nominationem a gratia, non videtur quod aliquid super- 
addat secundum rem. Apostolus etiam hoc insinuare vi- 
detur, cum eam ceteris virtutibus anteponit et supponit, 
hoe enim non faceret, nisi magis pure haberet rationem 
boni. Et hoc ipsum ipsemet innuit, quod aliae virtutes 
possunt esse infructuosae, et recipere admixtionem mali, 
caritas vero minime. Et propterea videtur caritas secun- 
dum testimonium apostolicum esse mera et pura gratia 
gratum faciens, cum sit bonum purissimum et excellen- 
tissimum. Ratio etiam approbare videtur, quia cum ipsa 
voluntas sit supremum in anima, a qua pendet tota recti- 
tudo virium inferiorum, et quae immediate unitur ipsi 
Deo; ideo vindicat sibi totum principium rectitudinis. Et 
hinc est, quod gratia, quae perficit alias potentias animae, 
specialiori modo perficit voluntatem. Et propterea, licet 
alias potentias perficiat cum habitu gratiae gratis datae, 
ipsam tamen potentiam diligendi perficit per se, et secun- 
dum quod illam perficit, sic caritas appellatur. Et sie vide- 
tur satis rationabile dicere, quod gratia et caritas idem 
sunt per essentiam, et differentes sola relatione. Et ra- 
tione illius relationis connumeratur cum aliis virtutibus, 
et ab eis distinguitur, et quodam modo specificatur ... 
Est et alius modus dicendi, quod caritas ultra gratiam 
gratum facientem dicit aliquem habitum, quo mediante 
assuescib ipsa potentia diligendi ad actum proprium. Et 
hoc quidem dicunt esse necessarium, tum propter essen- 
tialem differentiam, quae est inter alias virtutes et cari- 
tatem, quae quidem non potest esse per diversitatem, quae 
sit in gratia gratum faciente, cum ipsa sit una; tum etiam 
propter actus ipsius specialitatem et difficultatem, respectu 
cujus requiritur habitus specificans et determinans gratiam 


PARS V, 2. 


ad talem usum, et habilitans potentiam, ut exeat in actum 
suum. Et huie modo dicendi satis concordat auctoritas 
Bernardi, qui dicit (de amor. Dei, c. 11), quod libera vo- 
luntas data est homini, quae cum adjuvanti concordat 
gratiae, virtutis accipit profectum et nomen, et amor effi- 
citur: cum vero sibi dimissa seipsa frui vult, in seipsa sui 
patitur defectum, et quot vitia, tot vitiorum sortitur no- 
. mina, ut cupiditatis, avaritiae, luxuriae. Ex quo innuitur, 
quod aliquid est ex parte voluntatis nostrae, quod, ad- 
veniente gratia, fit virtus, et non est nisi virtus caritatis, 


315 


sum, sie caritas concernit affectum; et sicut cognitio ali- 
quid est differens a gratia gratum faciente, sic etiam ot 
dilectio; et sicut fides concernit cognitionem, ita caritas 
affectionem, secundum illud, quod dicit Augustinus (Solil.) : 
Caritas est rectissima animi affectio, qua diligitur Deus 
propter se, et proximus propter Deum... Satis ergo vi- 
detur rationi consonum dicere, quod sicut virtus fidei ali- 
quem habitum concernit praeter gratiam gratum facien- 
tem, sic et habitus caritatis." 3. dist. 27. a. 1. q. 8. 

?*$ ,Dona gratiae gratum facientis non excludunt dona 


gratiae gratis datae, immo magis illa in suo adventu com- 
plent et perficiunt, e£ quodam modo ab eis vigorantur et 
perficiuntur." 3. dist. 28. a. 2. q. 4 ad 5. 


de qua loquitur ibi: ergo caritatis habitus ultra gratiam 
secundum ipsum aliquid dicit. Satis etiam videtur haec 
positio consona rationi, quia sicut fides concernit assen- 


CAPUT II. 


a8) In quan- 
tum educit 
liberum ar- 


(Gratia vel dioitur generaliter, — vel specialiter, — vel proprie. — Haec postrema est adjutorium divinitus datum ad meren- pies 


dum, — et radix merendi: — non polest mereri de condigno: — augetur in vi&: — perficitur in palria.) tum, ed. 1484. 


De gratia, in quantum juvat ad bonum meritorium 9. 


Secundo de Spiritus sancti gratia occurrit nobis considerandum in comparatione " *) dn eom 
ad liberum arbitrium, et hoc secundum duplicem modum, primo scilicet. in quantum ^" "* 
ipsa est adjutorium ad meritum, secundo vero in quantum est remedium contra pec- 
catum. bDe gratia ergo Dei, in quantum est adjutorium ad merendum, haec tenenda, i, ii. 


. M . eq . : AP i 
sunt, quod gratia dicitur? generaliter, specialiter et proprie'.  Generaliter dicitur ad-egeie aie 
. . . L] e. . . . di t - 
cumque actum; et sine hujusmodi? adjutorio gratiae nec possumus aliquid efficere, nec quein: 
durare in esse?. Specialiter vero? dicitur gratia adjutorium divinitus datum, ut quisi, mum 
praeparet se ad suscipiendum Spiritus sancti donum, quo perveniat ad meriti statum ;rewe sux, 
et talis dicitur gratia gratis data, et sine hac nullus sufficienter facit quod in se est, u sin gratuita 
onitate ea 
$56; pro- 
merendum, quod quidem dicitur donum gratiae" gratum facientis, sine quo nullus po-p«s Suis 
| dicitur por- 
. . . . : . . t Verbum 
quam radix merendi omnia merita antecedit^: propter quod dictum est, quod praevenit «s aci: 
Unde nullus ipsam mereri! etes 
potest merito condigni?, sed ipsa meretur augeri a Deo in via", ut aucta mereatur et we qua- 
perfici in patria et gloria sempiterna ab ipso Deo', cujus est gratiam infundere, augere'$» rtis, 
et perficere, secundum cooperationem voluntatis nostrae, et secundum propositum sive immori- 

beneplacitum praedestinationis aeternae (1). 


n cet: cum 
jutorium divinum creaturae liberaliter et gratis impensum, et indifferenter ad quem- SURE 
Cuncta enim 
cut de nihilo 
conditoris 
se praeparet ad salutem 8) Proprie vero gratia dicitur adjutorium datum divinitus ad conservet in 
pter quod 
test mereri nec in bono proficere, nec ad aeternam pervenire salutem.  lpsa enim tan- sre 
voluntatem, ut velit, subsequitur autem ", ne frustra velit. 
omnis creu- 
Ron 
non náaturaà 
pere, secun- 


dum quod 
Damascenus 
et alii dicunt. 


(I) Quum doctrina de gratia actuali, quam S. Doctor gratiam gratis datam v9cat, doctrinae de pro-D,Yero om. 
toparentum conditione ac lapsu intime connectatur, duos oppositos errores circa hoc 1hysterium irrepsisse 5) Ibid. add. 
evidenter colligitur. Siquidem, ut superius (ad cap. XI part. II, et ad cap. V part. III), indicatum fuit, m 
Pelagiani statum elevationis in Adamo, ac proinde lapsum, ejusdemque lapsus in ejus posteros transfusionem sumus an 
inficiantes, gratiae actualis ne existentiam quidem agnoverunt, ,cujus, ut scribit Augustinus de haeres. c. 86, tere aliquid 
tantum inimici fuerunt, ut sine hae posse hominem crederent facere omnia divina mandata." Quod si inter- quasi ex no- 
dum nonnullam gratiam fateri visi sunt, gratiae nomine dona naturalia creationis ac providentiae, vel etiam fcientia po- 
legem et revelationem, immo et exempla Christi, gratias nempe exteriores, vel ad summum, ut ostendit es. 


cl. Gazzaniga, Praelect. Theol. vol. VI, part. 1. cap. 4. $ 2, quandam interiorem mentis illustrationem, nun-iq. 


40 * 


916 PARS V, 2. 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 
cipium sua omnipotenti virtute et benignissima largitate creaturam omnem de nihilo 


quam vero gratiam inspirationis significabant. Pelagianis autem subscripserunt Sociniani et hodierni Ratio- 
nalistae biblici, qui sieut in Christo, ita et in Adamo, typum quemdam idealem humanae felicitatis agnoscunt. 

Porro catholicum dogma de gratiae actualis proprie dictae, gratiae scilicet inspirationis, necessitate 
ad omnes singulosque actus salutares, contra Pelagium et ejus sectatores, vindicatur ex Concil. Tridentino 
sess. 6, can. 2: ,8Bi quis dixerit, ad hoc solum divinam gratiam per Christum Jesum dari, ut facilius homo 
juste vivere, ac vitam aeternam promereri possit, quasi per liberum arbitrium sine gratia utrumque, sed 
aegre tamen et difficulter, possit; anathema sit.^ Et can. 3: ,Si quis dixerit, sine praeveniente Spiritus sancti 
inspiratione atque ejus adjutorio hominem credere, sperare, diligere aut poenitere posse, sicut oportet. . . . 
anathema sit." 

Pelagianae haeresi affinis est error Semipelagianorum, qui ultro necessitatem gratiae illustrationis 
una eum Pelagianis agnoscentes, necessitatem gratiae inspirationis ad initium fidei et ad finalem perseveran- 
tiam negabant. Hane haeresim, quae Massiliensium etiam nuncupatur, eo quod apud quosdam presbyteros 
Massiliae degentes primo invaluit, ex Pelagianismo prodiisse nemo non videt, quippe quae Pelagianismum 
ipsum sit aliquatenus limitatum. Attamen fautores nacta est viros doctrina et sanctitate praestantes, inter 
quos est celebris Joannes Cassianus et nonnulli monachi coenobii Lirinensis, qui tamen errore intellectus 
decepti, magis quam voluntatis pertinacia contumaces fuere. los exagitavit ipsemet Pelagii insectator Au- 
gustinus, ac deinde SS. Prosper Aquitanus et Ililarius Massiliensis, et praecipue S. Fulgentius Ruspensis. 
Ecclesia autem eos damnavit in Concilio Arausicano II an. 529 congregato. 

Contra Semipelagianos Cone. Arausican. II cap. 7, definivit: ,Si quis per naturae vigorem ... evan- 
geliceae praedicationi consentire posse confirmat, absque illuminatione et inspiratione Spiritus sancti... hae- 
retico fallitur spiritu.^ Et Cone. Trident. sess. 6, can. 22: ,Si quis dixerit justificatum, vel sine speciali 
auxilio Dei, in aecepta justitia perseverare posse, vel cum Deo non posse; anathema sit." 

Toto autem caelo ab haeresi Pelagiana distant Novatores saec. XVI et Jansenistae, qui ex oppo- 
sita doctrina de liberi arbitrii amissione post originalem lapsum, gratiam, nedum necessariam, verum etiam 
necessitantem statuerunt, íta ut, sicut superius nobis compertum fuit, omnes homines, sive ad bonum gratiá, 
sive ad malum concupiscentià cogantur; vel, uti exponunt Jansenistae, alterutri subsint imperio, concupiscen- 
tiae scilicet, vel gratiae necessitantis. Ex quo fit, in eorum sententia, ut homo absque gratia nullos actus 
pios, non modo ordinis supernaturalis, sed neque ordinis naturalis elicere queat; atque idcirco quaelibet 
actio ab ipso absque gratia elieita, peccatum sit censenda; ita ut virtutes naturales, in quibus, sola ratione 
duce, gentiles et peceatores se exercent, totidem sint mortalia peccata. Ex eodem principio adoriuntur 
praeterea gratiae suffieientis existentiam, imo et necessitatem atque utilitatem cultus externi. 

Porro ad hujusmodi haeresum confutationem satis esset, quod contra Protestantium ac Jansenista- 
rum principium ex Concilio Tridentino in medium superius attulimus (ad cap. V part. III). Everso siquidem 
illorum principio de hominis essentiali sive integrali corruptione, totum systema illi principio innixum oor- 
ruere necesse est. Attamen contra praecipuos saltem errores circa gratiam ex eo pullulantes, testimonia ex 
Ecclesiae definitionibus, ut de more, perspicuitatis causa, adducenda duximus. 

Primo itaque, gratiam necessitantem omnino respuendam patet ex Concilii Tridentini definitione, sess. 6, 
can. 4: ,S8i quis dixerit, liberum hominis arbitrium, a Deo motum et excitatum, nihil cooperari assentiendo 
Deo excitanti atque vocanti, quo ad obtinendam justificationis gratiam se disponat, ac praeparet; neque posse 
dissentire, si vclit, sed veluti inanime quoddam nihil omnino agere, mereque passive se habere; anathema 
sit.^ Patet quoque ex censuris inflietis quinque propositionibus Jansenii, ex libro, cui titulus Augustinus, 
excerptis, quae sunt: lI. ,Aliqua Dei praecepta hominibus justis volentibus et conantibus secundum prae- 
sentes, quas habent, vires, sunt impossibilia; deest otiam gratia, qua possibilia fiant.^ II. ,Interiori gratiae 
in statu naturae lapsae numquam resistitur.^ III ,Ad merendum vel demerendum in statu naturae lapsae 
non requiritur in homine libertas a necessitate, sed sufficit libertas a coactione.^ IV. ,Semipelagiani ad- 
mittebant praevenientis gratiae interioris necessitatem ad singulos actus, etiam ad initium fidei; et in hoc 
erant haeretici, quod vellent eam gratiam talem esse, cui posset humana voluntas resistere vel obtemperare.* 
V. ,Semipelagianum est dicere, Christum pro omnibus omnino hominibus mortuum esse, aut sanguinem fu- 
disse.^ Ex quibus prima propositio damnata fuit ut temeraria, blasphema, impia et haeretica; secunda et 
tertia, ut haeretica; quarta, ut falsa et haeretica; quinta, ut falsa, temeraria, scandalosa, et intellecta eo 
sensu, quod Christus pro salute tantum praedestinatorum mortuus sit, impia, blasphema, contumeliosa, di- 


PARS V, 2. 311 


produxit ad esse, ac per hoc creatura de se habet non esse", totum autem esse habeat)! m 
aliunde; sic facta fuit, üt ipsa pro sua defectibilitate semper suo principio indigeret, et '"" ""* 
primum principium pro sua benignitate influere non cessaret. Cum ergo spiritus ratio- 

nalis, hoc ipso, quod de nihilo est, sit in se defectivus; hoc ipso, quod natura limitata 


et egena, sit in se recurvus, amans proprium bonum; hoc ipso, quod totus? a Deo, stb" "^ 


dd. 
totaliter Deo obnoxius; et quia defectivus est, de se tendit in non esse; quia " recurvus, Aces 


rius. 


per se non assurgit ad rectitudinem perfsótan justitiae; ques totaliter Deo obnoxius, et 

Deus bonis ejus non indiget, nihil potest facere de se ex" propria virtute, propter quod Am 
Deum sibi constituat debitorem ^, e& maxime mercedis aeternae, quae Deus est, nisi per 
divinam condescensionem; hinc est, quod ad hoc, quod salvetur in esse, cum sit de- 
fectivus, indiget semper adjutorio divinae praesentiae, manutenentiae et influentiae, per 

quam manuteneatur in esse, quae quamvis sit generalis" in creaturas omnes, nomi-"h; m." 
natur tamen nomine —: quia non ex debito procedit, sed ex liberalitate bonitatis" ^ - 
divinae. Hinc est etiam", quod ad hoc, ut se praeparet ad donum supernae gratiae,ma. 
cum sit recurvus, indiget dono alterius gratiae gratis datae (II), maxime post naturam 
lapsam ", per quam habilis efficiatur ad bona moralia, quae sunt bona ex circumstantia, 
quae nullo modo possunt dici bona, nisi procedant ex intentione recta, videlicet quod 
non propter nos, sed propter summum bonum fiant, ad quod non assurgit" spiritus 
noster recurvus, nisi praeveniatur a Deo per aliquam gratiam gratis datam". Hine 
nihilominus est, quod ad hoo, quod faciat bona opera meritoria mercedis aeternae, cum 
totaliter sit Deo obnoxius, et debitor sui totius, indiget dono gratiae gratum facientis, 
per quam Deus sibi condescendat, prius acceptans suam imaginem et voluntatem, quam 


operationem ex eo? manantem; quia cum causa nobilior sit suo effectu, nullus potest » Ex ps 


se facere meliorem, nec facere opus Deo placens, nisi prius placeat ipse", ut Deus prius suum. 


» "Bus om. 
ed. 1484. 


vinae pietati derogans, et haeretica. lta Innocentius X in Constitut. Cum occasione, edita an. 1653.  Ofr. 
etiam censuram propositionum 21—24 Synodi Pistoriensis. 

Secundo, gratiam suffleientem , cul ex malitia humanae voluntatis resistitur, dari constat ex eodem 
Conc. Trident. sess. 6, cap. 11: ,Nemo temeraria illa, et a Patribus sub anathemate prohibita voce uti (debet), 
Dei praecepta homini justificato ad observandum esse impossibilia. Nam Deus impossibilia non jubet, sed 
jubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis, et adjuvat ut possis. Constat etiam ex 
censura primae et secundae propositionis Jansenii. 

Tertio, non omnia infidelium opera esse peccata constat ex damnatione propositionum 25 et 27 
Baji facta a S. Pio V, ex quibus prima est: ,Omnia infidelium opera peccata sunt, et philosophorum vir- 
tutes sunt vitia.^ Altera: ,Liberum arbitrium sine gratiae Dei adjutorio nonnisi ad peccandum valet.^ Ra- 
tionem adducit S. D. 2. dist. 41. dub. 2, ,nam quando eorum aetio non repugnat fidei, nec bonis moribus, 
non est ratio aliqua, quarc in ea debeat esse peccatum." 

Quarto, non omnia peccatorum opera esse peccata, constat ex definitione Tridentini sess. 6, can. 7: 
,Si quis dixerit, opera omnia, quae ante justificationem fiunt, quaecumque ratione facta sint, vera esse pec- 
cata; anathema sit.^ Cui praeluserat Cone. Constantiense, quod sess. 15 hune articulum IHussii et Wicleffi 
damnaverat: ,Peccatum mortale inficit universaliter actus hominis vitiosi.^ Et ex censura prop. 35 Baji: 
Omne, quod agit peccator, peccatum est^; et demum ex censura quàmplurium propositionum Quesnelli 
eadem pice infecti. 

(II) Ad rem contra Jansenianos, prout evincitur ex censura prop. 22 Synodi Pistoriensis.^  Propo- 
sitio, quae innuit — fidem, a qua incipit series gratiarum, et per quam velut primam vocem vocamur ad 
salutem et Ecclesiam, esse ipsammet excellentem virtutem fidei, qua homines fideles nominantur et sunt: 
— Perinde ác prior non esset gratia illa, quae ut praevenit voluntatem, sic praevenit et fidem, suspecta de 
haeresi, eamque sapiens, alids in. Quesnello damnata, erronea.* 


s) Ibià In tatem status merentis 


918 


PAnS V, 2. 


ipsum respiciat, quam ad munera ejus. Et ideo omnis radix merendi fundatur in gratia 
gratum faciente", cujus est facere hominem Deo dignum"; propter quod nullus potest 


eam mereri merito condigni, sed solum merito congrui". 


* Ipsa autem habita, meretur 


sui ipsius augmentum in statu viae per bonum ejus usum" merito condigni. Nam cum 
solus Deus sit ipsius gratiae fontale principium influendi, ipse solus est principium aug- 


9, I^wismentandi per modum infundentis?, et gratia per modum meriti et dignitatis, et liberum 


arbitrium per modum cooperantis et merentis, pro eo quod liberum arbitrium ocoope- 
ratur gratiae et, quod est gratiae, suum facit: et ideo non tantum liberum arbitrium 


D) O"eiper gratiam meretur gratiae augmentum in statu viae merito digni", verum etiam com- 


plementum in statu patriae merito condigni; tum propter sublimitatem doni Spiritus 
sancti in merito cooperantis; tum propter veracitatem Dei promittentis; tum propter 
vertibilitatem liberi arbitrii consentientis et finaliter perseverantis; tum propter difficul- 


; tum propter dignitatem Christi nostri capitis intervenientis, quod 


"debet glorificari cum suis membris; tum etiam propter liberalitatem Dei retribuentis ?, 
quem non decet parva reddere propter obsequium sibi fideliter obtemperantis; tum pro- 
pter nobilitatem operis", quod ex caritate procedit", quod tantum ponderat in conspectu 


judicis, quantum amor, ex quo procedit? 


bono " remunerari. 


) 


qui Deum incomparabiliter praeponit omni- 
3, cte bus ? creaturis; et ideo non sufficienter et competenter potest nisi in Deo et summo 
Ex quibus omnibus, tanquam ex septem rationibus, gloriam aeter- 


nam merito non tantum congrui, sed etiam condigni, mereri facit gratia septiformis. 


Àp Carvur Il. 


! ,Cum gratia una sit, multiplices tamen habet divisio- 
nes secundum diversas considerationes. Habet enim gratia 
comparari ad suum principium a quo, habet comparari 
ad suum subjectum in quo, habet nihilominus comparari 
ad suum oppositum contra quod, habet comparari ad suum 
effectum, ad quem ordinatur. Per comparationem ad suum 
principium, sic dividitur gratia in gratiam praedestinatio- 
nis, vocalionis, justificationis et magnificationis. Primo 
enim Deus gratiam praeparat, secundo offert, tertio con- 
fert et quarto complet. Et secundum hoc attenditur prae- 
dicta divisio, quae sumitur de eo, quod dicit Apostolus 
(Rom. 8, 30). Secundum autem quod gratia comparatur 
ad suum subjectum, sic dividitur in gratiam cogitationis, 
voluntatis et perfectionis, secundum triplicem potentiam 
ejus substantiae, in qua est gratia, videlicet secundum in- 
tellectivam et affectivam et operativam. Et haec divisio 
ponitur a Bernardo in libro de libero arbitrio (ad fin. et 
ad med.) Secundum autem quod comparatur ad suum 
oppositum, sic est illa divisio gratiae, quia est gratia pro- 
tectionis, liberationis et salvationis. Sumitur enim haec 
divisio, secundum quod gratia adjuvat contra multiplex 
malum, videlicet malum tentationis, sive pugnae, malum 
persecutionis, sive miseriae, malum culpae, et malum se- 
quelae. AÀ primo protegit, a secundo liberat a tertio ex- 
irahit et à quarto salvat. Et haec divisio sumitur pro 
eo, quod dicitur: Protegat Dominus exercituum. Judacam et 
Jerusalem, protegens et liberaus, transiens el salvans (1sa. 


31, 5). Secundum comparationem ad effectum ad quem 
est, dividitur in praevenientem et subsequentem, sive ope- 
rantem et cooperantem, quae sunt differentiae gratiae se- 
cundum effectus, quos habet in ipsam voluntatem. Dicitur 
enim gratia praeveniens, in quantum ipsam voluntatem 
facit bonam; et ideo praevenit, quia non est a libero ar- 
bitrio, sed potius infunditur ab ipso Deo. Cooperans vero, 
sive subsequens, dicitur, in quantum adjuvat liberum ar- 
bitrium respectu boni operis eliciendi. Et notandum quod, 
secundum quod nomen gratiae diversimode accipitur, sic 
eliam et istae duae differentiae, praeveniens et subse- 
quens.  Accipitur enim gratia uno modo largissime; et 
sic comprehendit dona naturalia et dona gratuita, utraque 
enim desursum.est: et hoc modo gratia habet dividi in 
praevenientem et subsequentem, ita quod praeveniens vo- 
cantur dona naturalia, subsequens vero dona gratuita; et 
sie accipit Gregorius in Moralibus. Alio modo accipitur 
gratia minus communiter; et sic comprehendit gratiam 
gratis datam et gratum facientem: et tunc dividere gra- 
tiam in praevenientem et subsequentem nihil aliud est, 
quam dividere gratiam in gratis datam et gratum facien- 
tem. Et sie dividit Bernardus (7. c), cum dicit, quod 
quaedam est gratia, quae seminat cogitatum, et hane vocat 
gratiam praevenientem; quaedam, quae perficit bonum, 
et hane dicit gratiam subsequentem. Ait enim sie in libro 
de libero arbitrio: Haec tria in nobis operatur: Deus, sci- 
licet cogitare, volle, perficere. Primum sine nobis operatur, 


PARS V, 2. 


secundum nobiscum, et tertium per nos.  Accipitur et 
gratia stricte; et sic comprehendit gratiam gratum facien- 
tem et gloriam: et tunc dividere gratiam in praevenientem 
et subsequentem non est aliud, quam dividere in gratiam 
et gloriam; et sic dividit Augustinus in libro de natura 
et gratia (c. 52), cum ait: Gratia praevenit, ut pie viva- 
mus; subsequitur, ut cum illo semper vivamus. Nunc 
praevenit, ut vocemur; tunc subsequitur, ut glorificemur. 
Accipitur etiam gratia magis stricte; et tunc nominat so- 
lum gratiam gratum facientem: et tunc dividere eam per 
praevenientem et subsequentem, hoc est secundum dupli- 
cem effectum gratiae, qui potest distingui tripliciter. Vel 
ita ut unus effectus sit contra malum, et alter ad bonum; 
vel ità quod uterque sit ad bonum, sed unus competat 
gratiae, secundum quod informat, alter secundum quod 
movet; vel ita quod uterque attribuatur gratiae moventi, 
sed unus in ingressu et alter in profectu. Et sic tripli- 
citer exponitur ab Augustino in libro de natura et gratia. 
Uno modo sie: Gratia praeveniens hominis voluntatem, 
liberat et praeparat; subsequens vero, in quantum eadem 
adjuvat. Secundo modo sie: Gratia praeveniens praevenit 
voluntatem, ut sanemur; et subsequitur, ut sanati vegete- 
mur. Tertio modo sie: Gratia praevenit voluntatem, ut 
velit; et subsequitur, ne frustra velit." 2. dist. 27. dub. 1. 
Cfr. quoque Centil. p. 3. sect. 35. 

? ,Donum dupliciter potest accipi, proprie et commu- 
niter. Proprie donum dicitur, quod simpliciter aliunde 
est, cujusmodi sunt gratiae infusae, sive dona infusa: et 
talis est gratia gratum faciens, vel ad eam habilitans. 
Alio modo dicitur donum, quod est per adjutorium divi- 
num, nihilominus tamen per acquisitionem nostram: et 
illud non dieitur proprie donum, sed habito respectu ad 


hoc, quod non acquiritur sine Dei adjutorio; et hoc modo 


Deus dat dona bonis et malis. Quia enim Deus dedit 
lumen cognitionis ab initio, quod poterat in acquisitionem 
multorum scibilium, et ipse non subtrahit quod dedit, nec 
etiam conservationem, cum talia possint stare cum peccato 
mortali; ideo qui habet primum donum, potest multi- 
plieare, etiam reprobus existens, et Deus dicitur docere 
non inspirando, sive infundendo, sed cooperando lumini 
dato, et conservando illud." 2. dist. 7. p. 2. a. 1. q. 1ad 7. 

* ,In una anima est tantum ponere unam gratiam 
gratum facientem. Ratio hujus sumitur et ex parte prin- 
cipii effectivi, et ex parte subjecti, et ex parte finis ultimi, 
et ex parte finis primi et etiam intermedii. Ex parte prin- 
cipii effectivi, quoniam gratia est influentia a Deo proce- 
dens in ipsam animam, secundum quam Deus totam ani- 
mam sibi assimilat. Unde quia unius rei una est simili- 
tudo, in una anima una reperitur gratia procedens ab 
effectivo principio. Ex parte subjecti similiter necesse 
est gratiam gratum facientem esse unam, pro eo quod 
gratia comparatur ad animam sicut principium dans ei 
vitam in esse secundo. Et quoniam unius vivificabilis una 
est vita, sive principium vivificans; hinc est, quod in una 
anima tantum debet esse una gratia. Ex parte vero finis 
tam primi, quam ultimi, quam etiam intermedii, ratio su- 
mitur. Gratia enim est ad hoc, quod faciat hominem Deo 
acceptum; est etiam ad hoe, ut per ipsam perveniat homo 
ad unum et summum bonum; est etiam ad hoc, ut opus 
a libero arbitrio egrediens, sit meritorium apud Deum. 


319 


Quoniam igitur Deus non acceptat hominem secundum 
quid, sed si aeceptat, totum acceptat, et opera ejusdem 
hominis secundum unum statum sunt aequaliter meritoria, 
et merces omnium meritorum est una; hinc est, quod ne- 
cesse est ponere in uno homine gratiam esse unam, exi- 
gente hoc comparatione ad effectivum principium, et ad 
subjectum, et ad finem immediatum et ultimum." 2. dist. 
27. a. 1. q. 1. 

* ,Nihil plus requiritur ad rationem meriti, nisi merendi 
principium et status et ordo meriti ad praemium." 3. dist. 18. 
4. 2. q. 2. fund. 4, — ,Per usum gratiae consequentem non 
contingit mereri habitum gratiae praecedentem, nec quantum 
ad meritum congrui, nec quantum ad meritum condigni. 
Quantum ad meritum congrui non pro eo, quod usus gratiae 
ad ipsum habitum non comparatur sicut meritum ad prae- 
mium; tum quia nan ordinatur ad ipsum habitum pro- 
merendum, sed ad aliud; tum etiam quia non habet 
ordinari ad illud, nisi sicut ad suum fundamentum et ori- 
ginem. Meritum autem omne, sive congrui, sive condigni, 
ordinatur ad praemium, tamquam quaedam via et dispo- 
sitio praeambula. Multo minus vero quantum ad meritum 
condigni per usum gratiae contingit mereri ipsum donum 
gratiae, quod est ipsius usus principium. "Tum quia ipsa 
gratia, quantum est de sua prima ratione et primaria in- 
fusione, sic habet rationem gratuiti, ut nullo modo com- 
patiatur rationem debiti; si enim esset ex meritis, jam 
non esset gratia. Tum etiam quia si usus gratiae ipsam 
gratiam mereretur, quanto magis ipsa bene uteretur, tanto 
minus pro ipsa teneretur esse Deo gratus; quod si hoc 
repugnat perfectioni meriti, planum est quod gratiam non 
contingit mereri, nec merito condigni, quia tunc tolleretur 
perfectio gratiae et perfectio meriti, nec merito congrui, 
quia non salvatur ibi ordo, qui inter meritum et praemium 
debet attendi." 2. dist. 27. a. 2. q. 1. 

5 ,Gratiam primam non contingit mereri, tum quia est 
fundamentum omnis meriti et principium, tum etiam quia 
est donum pure gratuitum, nisi enim quis habeat gratiam 
Dei, nihil apud Deum mereri potest merito condigni, quia 
sine illa nihil acceptat Deus in operibus nostris. Rursus, 
ipsa est ita donum gratuitum, quod non redditur meritis. 
Sicut enim dicit Apostolus (Jom. 11, 6): Si gratia est ex 
meritis, ja: gratia non est gratia. Ex hoc patet, quantum 
Pelagius adversabatur divinae gratiae, qui dicebat aliquem 
eam posse mereri. Auferebat enim ipsi gratiae suam di- 
gnitatem et excellentiam, dum eam meritis liberi arbitrii 
supponebat. JAuferebat etiam suam efficaciam, dum po- 
testatem merendi alii quam gratiae attribuebat . . . Si 
autem quaeratur, utrum aliquis in statu gratiae existens 
possit sibi mereri primam gratiam post recidivum, et hoc 
orando et petendo, ut, si caderet, Deus illum relevaret, 
dicendum quod non potest ex merito condigni, sed solum 
ex merito congrui. Nam meritum condigni implicat in se 
perseverantiam, pro eo quod peccatum subsequens morti- 
cat, et in oblivionem ducit bona opera prius facta." 2. dist. 
28. dub. 2. 

$ ,sicut dicit. Augustinus, absque dubio tenendum est, 
quod gratia meretur augeri; quis autem sit modus augendi 
et modus merendi, difficile est assignare. Cum enim multi 
sint modi augendi, quis eorum competat gratiae, non est 
facile discernere. Contingit enim aliquid augeri per im- 


320 


permixtionem cum contrario, sieut dicitur, quod albius 
est, quod est nigro impermixtius. Contingit nihilominus 
aliquid augeri propter hoc, quod minori suecedit majus, 
sicut dies augeri dicuntur. Contingit etiam aliquid augeri 
propter aggregationem multorum, sicut lumen augetur in 
aére propter multitudinem candelarum, ex quarum con- 
cursu fit aggregatio luminum. Contingit etiam aliquid 
augeri per additionem, sicut augetur corpus per alimen- 
tum. Contingit etiam aliquid augeri per magnificationem 
rei in seipsa, sicut augmentata fuit costa, cum de ea facta 
fuit Eva, et sicut augmentati fuerunt quinque panes, cum 
de eis quinque millia hominum pasti sunt. Contingit 
etiam sexto modo aliquid augeri per accessum ad suum 
summum, sicut aliquid dicitur magis pulchrum et magis 
luminosum, quod magis accedat ad perfectionem pulchri- 
tudinis et lucis. Omnibus his sex modis dixerunt aliqui 
gratiam augeri. Sed primi tres modi improbari possunt 
de facili, et in primo libro improbati sunt aliquo modo, 
cum agitur de caritatis augmento, eodem enim modo 
tam caritas quam gratia habent augeri. Tres autem modi 
sequentes sunt satis convenientes, nec improbari de facili 
possunt. Primus tamen eorum famosior est, pro eo quod 
magis consonat Sanetorum auctoritatibus, quae videntur 
dicere in augmento gratiae infundi novam gratiam, cum 
loquuntur de diversa sacramentorum efficacia . .. Ultimus 
autem modus non est minus intelligibilis, quam aliquis 
praedietorum; imo secundum hune modum dicendi, ob- 
jectiones, quae fiunt contra gratiae augmentum, facilius 
declinari possunt. Quamvis enim augmentum per oppo- 
sitionem videatur repugnare simplicibus, maxime cum in 
spiritualibus quanto aliquid est simplicius, tanto fit vir- 
tute majus, augmentum tamen per accessum ad summum 
valde videtur eis consonum. Quodcumque autem horum 
modorum trium sequentium dicatur, non est magna vis 
facienda, sed pro certo habentes gratiam Dei in nobis 
augeri posse, laborare debemus taliter, quod in nobis au- 
geatur per bona opera. Per illa enim, ut dicit Augusti- 
nus (ep. 106), meretur augeri, ut aucta mereatur perfici. 
Modum autem merendi gratiae augmentum sic videre pos- 
sumus. Contingit enim aliquid mereri ex congruo, et 
contingit aliquid mereri ex condigno. Tune est meritum 
ex condigno, quando ratio meriti reperitur ibi perfecte 
et plene; et tunc est ibi quaedam commensuratio et adae- 
quatio meriti ad praemium. Et quia hoc non potest esse, 
cum gratia augetur; hinc est, quod non potest quis me- 
reri gratiae augmentum merito condigni*). Si igitur con- 

*) Quamvis haec verba primo intuitu pugnare videantur 
cum can. 32. sess. 6 Conc, Tridentini: 4Si quis dixerit... justi- 
ficatum bonis operibus... non vere mereri augmentum gratiae 

.. anathema sit;^ nullam tamen repugnantiam existere fateri 
cogetur quisquis vim vocis de condigno, prout a Seraphico usur- 
patur, recte intelligat, et ejus verba cum consequentibus attente 
conferat, praesertim vero eum conclusione: Et sic habens gra- 
tiam. minorem meretur. per. bonum usum pervenire ad. gratiae 
cumulum; quam conclusionem cum relato canone ad amussim 
convenire nemo non videt. 

Siquidem meritum condigni a nostro Doctore strictissime et 
differenter à communi 'Theologorum accipitur. Ipse enim non 
modo requirit ad meritum condigni constituendum, ut justus 
operetur pro se ipso (1. dist. 41. a. 1. q. 1), et ut ex tanta cari- 


PARS V, 2. 


tingit ipsum augmentum gratiae mereri, hoc est merito 
congrui. Meritum autem congrui dicitur, in quo est ali- 
qua dispositio congruitatis respectu ejus, ad quod illa dis- 
positio ordinatur, quae tamen deficit a ratione condigni- 
tatis. Et hoc potest esse tripliciter. Aut enim est con- 
gruitas sine dignitate; et sic peccator per bona opera in 
genere, facta extra caritatem, meretur de congruo primam 
gratiam; ibi est enim quaedam congruitas, quia facit quod 
in se est, non est tamen condignitas, quia inimicus Dei 
est, ef indignus pane, quo vescitur. Aut est ibi dignitas 
cum indignitate, sicut est quando vir justus meretur pec- 
catori primam gratiam, dignitas enim est ex parte viri 
justi, qui est amieus Dei, et dignus à Deo exaudiri, sed 
indignitas est ex parte peccatoris; et ideo non est ibi 
plena ratio meriti. Aut est ibi dignitas cum gradus in- 
ferioritate; et sic habens gratiam minorem meretur per 
bonum usum pervenire ad gratiae cumulum. Et hie mo- 
dus merendi, etsi deficiat a merito condigni, et contineatur 
sub merito congrui, maxime tamen inter ceteros modos 


tate mereatur. tantam gloriam (3. dist. 4. a. 2. q. 2); et idcirco 
quamquam 20» necessario ponat obligationem in retribuente 
(2. dist. 27. a. 2. q. 3 ad 3), ponit tamen sufficientem ordinationem 
ejus, qui remuneratur, ad ipsam remunerationem, mediante aliqua 
laudabili remuneratione (ibid.): verum etiam expresse asserit, 
quod meritum condigni implicat in se perseverantiam (2. dist. 28. 
dub. 2), et quod tunc tantum est meritum ex condigno, quando 
ratio meriti reperitur ibi perfecte et plene (2. dist. 27. a. 2. q. 2), 
quia £u»c tantum est ibi quaedam commensuratio et adaequatio 
meriti ad. praemium (ibid.). Huic doctrinae cohaerent illa verba 
textus: "non tantum liberum arbitrium per gratiam meretur gra- 
tiae augmentum in statu viae merito digni, verum etiam comple- 
mentum in. statu. patriae merito condigni. Ad meritum igitur 
condigni duo juxta S. D. requiruntur, scilicet perfectio, seu 
complementum, quoad objectum, et plenitudo quoad subjectum. 
Siquidem ,ad perfectionem meriti duo concurrunt, videlicet ipse 
habitus gratuitus, et ipsius habitus actus vel usus" (3. dist. 18. 
a. 1. q. 1): habitus ,reddit habentem dignum praemio"; attamen 
in aetu sive usu virtutis proprie attenditur completa ratio 
merendi* (ibid.. Ex quibus praemissis liquido patet, illud 
meritum quo gratia augetur, co ipso quod gratia augeri potest 
ulterius, nondum apicem suae perfectionis attigisse, nova enim 
augmenta gratiae per novos actus, sive pro repetito usu vir- 
tutis. possunt adhuc mereri: et idcirco meritum hujusmodi esse 
non posse meritum de condigno eo sensu, quo a Seraphieo ac- 
cipitur, etiamsi ratio meriti ibi reperiatur plene, quia in eo 
est actus, sive usus virtutis, ,in quo proprie attenditur com- 
pleta ratio meriti.^ Hc tamen specialis mod«s merendi, nempe 
quum gratia augetur, etsi deficiat a merito condiguni, accepto in 
sensu S. D., eo quod ratio meriti non reperitur ibi perfecte; 
et propterea contineatur sub merito congrui: nihilominus, juxta 
eumdem Seraphicum, non modo maxime inter ceteros modos 
merendi ex congruo accedit ad perfectionem meriti de condigno 
(2. dist. 27. a. 2. q. 2); sed est etiam meritum verum, quam- 
quam si ad meritum de condigno comparetur, sit cum gradus 
inferioritate (ib.). Nam ratio meriti reperitur ibi plene, quia 
ibi est habitus gratuitus, seu ibi est dignitas ex parte viri justi, 
qui est amicus Dei, et dignus a Deo exaudiri (ib.). Et ideo 
S. D. dicit in textu, quod gratia meretur augeri a Deo in via ; 
et hic concludit: t sic habens gratiam minorem, quia amicus Dei, 
et dignus a Deo exaudiri, meretur per bonum usum pervenire 
ad gratiae cumulum; quae doctrina in verba praecitati canonis 
Tridentini recidit. 


PARS V, 2. 


praedietos merendi accedit ad perfectionem meriti; et ideo 
quasi medium tenet inter meritum congrui et meritum 
condigni." 2. dist. 27. a. 2. q. 2. — Caritas augetur per 
appositionem, et non per depurationem, vel impermixtio- 
nem; augetur tamen divina virtute, sicut ab ea creatur." 
— ,Cirea hoc fuit duplex opinio. Una est, quod augmen- 
tum caritatis est per depurationem, sive per impermixtio- 
nem cum contrario. Contrarium autem amoris Christi est 
amor concupiscentiae. Unde quanto magis in nobis ex- 
tinguitur concupiscentia, tanto magis depuratur caritas; et 
quanto magis depuratur, tanto magis assimilatur Deo, et 
accedit ad terminum; et quanto magis accedit, tanto ma- 
gis augetur: et isti posuerunt caritatem per se posse au- 
geri per assuefactionem in bono et debilitationem con- 
eupiscentiae. Ratio autem, quae istos movit, fuit auctori- 
tas Philosophi, qui dicit formas intendi per accessum ad 
terminum, et impermixtionem cum contrario. Fuit etiam 
cum hoc auctoritas Augustini, qui dicit (7. 83. quaest.), 
quod sicut minuitur concupiscentia, sic crescit caritas; et 
tale augmentum per majorem depurationem simplici non 
repugnat. Sed ista positio non est conveniens, quia con- 
stans est caritatem majorem et minorem esse, omni sub- 
lata coneupiscentia, sicut in primo homine, et etiam in 
angelis; ergo cum omnino sit ibi impermixta, in quolibet 
angelo, et etiam in statu innocentiae, esset in summo, 
quod stultum est dicere. Unde non est dicendum, quan- 
tum ad remissionem concupiscentiae augeri secundum sub- 
stantiam ; concedendum est tamen quantum ad remissionem 
coneupiscentiae intendi per fervorem. Et hoc modo in- 
tendit Augustinus; et hoc modo loquitur etiam Philosophus 
de formis quantum ad intensionem, non quantum ad aug- 
mentum. Alia positio est, quod caritas augetur per appo- 
sitionem; et hujus simile habetur in lumine, quod expresse 
caritati assimilatur. Unde sieut majus lumen additum 
minori ipsum auget, sic caritas superaddita auget minorem. 
Et haec positio ponit caritatem non augeri virtute propria, 
sed divina, idem enim est principium augendi et generandi. 
Unde sicut a solo Deo habet ortum, ita et augmentum.* 
1. dist. 17. p. 2. a. 1. q. 2. — ,Caritas secundum substan- 
tiam non minuitur, cum non habeat nisi peccatum mortale 
pro opposito, a quo non minuitur, sed tota tollitur." — 
,Cirea hoe duplex opinio est, fundata super duplicem opi- 
nionem praecedentem de modo augmentandi caritatem. 
Quidam enim dicunt caritatem augeri per impermixtionem, 
et cum impermixtio major sit secundum majorem liberi 
arbitrii habilitationem, et secundum concupiscentiae dimi- 
nutionem, et e contrario permixtio per dehabilitationem 
liberi arbitrii et. augmentationem concupiscentiae; dicunt 
per consequens eam diminui, secundum quod augetur cu- 
piditas vel concupiscentia, et dehabilitatur liberum arbi- 
trium; et hoc est per veniale peccatum. Sed quoniam 
veniale peccatum, manens veniale, nunquam totiens itera- 
tur, quod concupiscentiam augeat ita, quod aliquid diligat 
supra Deum; ideo caritas per venialia potest diminui, sed 
non toll; tollitur autem per mortale, quod auget con- 
cupiscentiam supra Deum. Sed haec opinio, ut supra 
probatum est, non habet stabile fundamentum, quoniam 
substantiale augmentum caritatis non venit a libero arbi- 
trio? ideo nec a concupiscentia diminutio. Et propter 


hoec ponitur alia opinio probabilior, quod caritas non mi- 
S. Bonaventurae Breviloq. 


321 


nuitur substantialiter. Et haec opinio fundatur super 
hoc, quod augmentum caritatis fieri habet per additionem, 
vel incrementum majoris influentiae. Quo supposito, di- 
cendum quod caritas secundum substantiam non minuitur, 
sed augetur. Et ratio hujus sumitur a parte oppositi, sive 
agentis. Nam caritas non habet oppositum nisi mortale 
peccatum; per illud autem non minuitur, sed tollitur; con- 
eupiscentia autem, sive cupiditas, et veniale peccatum op- 
ponuntur earitati secundum fervorem solum, quia simul 
stant, et substantialiter sunt sese contingentia. Et ideo 
solvendum ad duo prima, quod illud Augustini de cupidi- 
tate et minori amore, similiter ad illud de venialis dimi- 
nutione, locum habet solum quantum ad fervorem caritatis. 
Et sic patent duo prima. Sumitur et ratio, quare caritas 
non minuitur à parte ipsius subjecti, quod est liberum 
arbitrium secundum conversionem ad Deum. Liberum enim 
arbitrium ad augmentum caritatis se disponit per habili- 
tatem, similiter ad diminutionem per dehabilitatem citra 
mortale; sed haec dispositio est de congruo, non de con- 
digno. Et quoniam Deus est pronior ad miserendum, quam 
ad econdemnandum, et ad donandum, quam ad abstrahen- 
dum; hine est, quod caritatem tribuit, eum se liberum 
arbitrium disponit de congruo, sed non abstrahit, nisi 
quando necessario se disponit ad abstractionem vel sub- 
traetionem gratiae; hoc autem solum est per aversionem, 
et tunc totum tollitur.^ Ibid. q. 3. — Caritas habet ter- 
minum in augmento, tum a parte agentis a proposito ope- 
rantis, tum ex parte suscipientis.^ — Dicendum, quod 
status est in augmento caritatis secundum omnem modum, 
secundum quem convenit esse statum et perfectionem in 
motu augmenti. Augmentum enim, sicut patet in corpo- 
ralibus, habet statum a tribus, videlicet a virtute agente, 
et potentia suscipiente, et forma perficiente. Sic est in 
homine, cujus augmentum stat, quando virtus caloris et 
carnis secundum speciem non potest amplius convertere, 
quam deperdatur; quando potentia humidi radicalis non 
potest plus extendi; quando corpus perfectum est, secun- 
dum quod congruit perfectioni animae; sic dicendum, 
quod caritas stat a parte virtutis agentis. Sed hujusmodi 
Status potest esse dupliciter, nam illa virtus, aut est 
operans naturaliter aut a proposito. Si naturaliter, tunc 
stat, quando non potest amplius; si a proposito, tunc 
siat, quando non disponit amplius. Et hoc modo stat 
earitatis augmentum, cum deventum est ad mensuram, 
quam mensus est Deus homini secundum distributionem 
suae sapientiae. Et ideo, licet virtus augmentans sit in- 
finita, tamen operatur secundum dispositionem sapientiae 
limitantis effectus varios, secundum quod placet sibi; non 
enim operatur secundum omnimodam possibilitatem. Stat 
etiam a parte suscipientis; quia, sicut dicitur per Mat- 
thaeum (25, 15): Dedit unicuique. secundum propriam vir- 
tutem. Et hujusmodi status potest intelligi tripliciter. Aut 
secundum actum, eum amplius non procedit; et sie stat 
in viris perfectis, qui non assurgunt ad majora. Aut se- 
eundum aptitudinem; et sic stat in beatis, qui amplius 
non possunt se disponere, et tantum habent, quantum se 
disposuerunt; unde status ost in eis. Aut secundum pos- 
sibilitatem suscipientis; et sic statum habet in Christo, et 
credo etiam quod in beata Virgine, et aliqui dicunt quod 
in angelis. Utrum in aliquibus aliis nescio. Scio tamen 
41 


322 


de Christo, quia tantum habet de gloria, quantum potest 
recipere creatura unita; et credo hoc ipsum de Matre dul- 
cissima. Stat etiam a parte augmentabilis, cum pervenit 
ad quantitatem perfectam. Sed notandum, quod quantitas 
virtutis perfecta est dupliciter, vel simpliciter, vel in ge- 
nere. Simpliciter perfecta est in summo et simplicissimo, 
ut in Deo; in genere vero in omnibus, qui pertingunt 
ad actum completum, ad quem sunt; et hoc est diligere 
Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota virtute 
(Deuter. 6, 5). Primo modo non est status, sed secundo 
solum." Ibid. q. 4. 

' ,Gratiae complementum et praemium aeternum non 
solum merito congrui, sed merito condigni promereri pos- 
sumus." — Circa istam quaestionem aliqui doctores sen- 
serunt diversimode. Quidam enim dicere voluerunt, quod 
quia meritum condigni dicit quandam obligationem in re- 
tribuente et quandam commensurationem in servitio et 
retributione, et Deus non potest alicui obligari, et prae- 
mio gloriae nihil aliud potest commensurari; ideo dixerunt, 
quod nullus potest caelestem gloriam mereri ex condigno, 
sed si meretur, hoc est tantum ex congruo. Et ad istam 
suam positionem adstruendam multis fuleiuntur auctori- 
tatibus sacrae Seripturae, et etiam expositorum, qui hoc 
sentire videntur. Sed quoniam in Scriptura etiam saepe 
reperitur, quod Deus unicuique retribuet secundum opera 
sua, et in parabola, qua exprimitur meritum et retributio, 
dieitur: Tolle quod. tuum est, etc. (Matth. 20, 14), et plura 
consimilia reperiuntur; ideo aliorum positio est, quod gloria 
non tantum contingit mereri merito congrui, tale enim 
meritum reperiri potest in gratia gratis data, sed etiam 
contingit mereri merito condigni, pro eo quod gratiae et 
gloriae quaedam est commensuratio, et in Deo quaedam 
cadit obligatio, non ex necessitate, sed ex sua mera beni- 
gnitate, qua voluit promittere, et pactum firmare cum iis, 
qui eum diligunt, quod seipsum mercedem eis retribueret, 
sicut in Abraham apparet (Gen. 15, 1). Si autem velimus 
considerare, quis istorum duorum modorum dicendi sit 
verior, inveniemus quod, secundum diversas comparationes 
operis meritorii, reperitur in eo et meritum congrui et 
meritum condigni. Opus enim meritorium comparationem 
habet ad principium a quo exit, et ad finem pro quo fit, 
et ad statum in quo fit. Si loquamur de ipso per com- 
parationem ad principium; sie opus et ortum habet a vo- 
luntate libera, et ortum habet a gratia. Et in quantum 
ortum habet a voluntate libera, est meritorium merito con- 
grul; sic enim quodam modo nostrum est, et quasi alte- 
rius generis est, quam sit ipsum praemium, quod debet 
ei retribui. In quantum autem ortum habet a gratia; sic, 
cum gratia reddat hominem acceptum Deo, et sit quid 
divinum, et ad hoc sit ordinata, ut ducat ad Deum, opus 
illud est meritorium merito condigni. Si autem compare- 
mus opus meritorium ad eum, pro quo fit, hoc potest esse 
dupliciter, vel ad largitatem dispensantis, vel ad veritatem 
pollicentis. Si comparetur ad largitatem dispensantis; sic 
est meritorium merito congrui, nam pro suae liberalitatis 
immensitate decet ipsam pro modico obsequio retribuere 
magnum praemium. Si vero comparetur ad veritatem polli- 
centis, ex quo promisit, et quodam modo se voluntarie 
obligavit, quod tanto operi tantum reddit praemium; sic 
opus illud meritorium est merito condigni. Si autem tertio 


PAnS V, 2. 


modo comparemus opus meritorium ad statum; hoc potest 
esse dupliciter, aut quantum ad temporis opportunitatem, 
aut quantum ad operis difficultatem. Si quantum ad tem- 
poris opportunitatem, quia nune est tempus seminandi, si- 
cut dicit Apostolus (Gal. 6, 8), et qui facit opera meri- 
toria, semen projicit in terram bonam (Marc. 4, 20; et 
Luc. 8, 15); congruum est, ut ex hac terra fructum ma- 
gnum suscipiat. Et ideo recte Deus ei, qui in praesenti 
dimittit modicum, promittit reddere centuplum (Mat/A. 
19, 29). Si autem consideretur operis arduitas, quia opus 
tale sic est in voluntate facientis, ut sit supra vires, et 
homo elevetur in faciendo ipsum supra se, et bono proprio 
praeponat bonum aeternum; hine est, quod tale genus 
operis aeterna remuneratione est dignum, et sic per ipsum 
mereri contingit merito condigni. Patet igitur, quod opus 
meritorium éonsideratum in comparatione ad voluntatis 
libertatem, et dispensatoris liberalitatem, et temporis op- 
portunitatem, est meritorium merito congrui. Compara- 
tum vero ad gratiae dignitatem, ad illius pollicentis veri- 
tatem, et ad sui ipsius difficultatem, est meritorium merito 
condigni.^ 2. dist. 27. a. 2. q. 3. 

? ,Debitum ex commisso est debitum proprie, quia 
praeit voluntatem, velit enim, nolit, obligatus est qui ac- 
cepit beneficium, si necessario eget beneficio. Debitum 
autem ex promisso, quod est merae liberalitatis, est debi- 
tum, quod sequitur largitatem promittentis; et ideo se- 
eundum rem plus habet de ratione gratiae quam debiti: 
et hoc modo Deus est debitor, primo modo non, ex sua 
enim liberalitate promittit, ut alliciat, sed nihil recipit. 
Unde obsequia nostra non acceptat propter indigentiam ; 
ideo ratio debiti, secundum quod obligationem dicit, pro- 
prie in Deo non cadit; si autem abutamur nomine, ut 
debitum sonet incondecentiam bonitatis Dei, sie recipitur 
in Deo." 1. dist. 43. dub. 3. 

? Hominis liberum arbitrium in puris naturalibus con- 
stitutum, cum generali Dei influxu, tametsi difficulter, po- 
test tamen facere opus bonum morale, quod non disponit 
ad gratiam, nec ad gloriam.^ — ,Est notandum, quod 
opus aliquod tripliciter potest dici bonum. Uno modo 
dieitur aliquid bonum simpliciter; et hoc est bonum, quod 
est ordinatum in finem; et tale est bonum, quod est me- 
ritorium. Et in hujusmodi bonum non potest liberum 
arbitrium lapsum absque auxilio gratiae gratum facientis. 
Secundo modo aliquid dicitur bonum, ex hoc quod aliquo 
modo de congruo disponit ad bonum; et tale est bonum, 
quod fit extra caritatem, nihilominus tamen cum recta 
intentione. Et in tali non potest liberum arbitrium abs- 
que munere gratiae gratis datae, per quod illuminetur et 
dirigatur et excitetur, ut velit facere aliquid, quod sit 
Deo placitum. Et quod ad hoc sit munus gratiae neces- 
sarium, expresse innuitur in Sapientia (8, 21), ubi dicitur: 
Scivi, quoniam aliter non. possum esse continens, misi Deus 
del: et hoc épsum erat sapientia, scire cujus donum hoc esset. 
Unde non est parvum donum gratiae cognoscere ipsum 
munus gratiae, et cognoscere, quod sine gratia homo sal- 
vari non potest. Tertio modo dicitur aliquid bonum, quia 
in finem est ordinabile, et habet aliquam ordinationem 
intra se, sive ex transitu super materiam debitam, sicut 
paseere esurientem ; sive ex dobita circumstantia super- 
addita, videlicet. cum hoc faciat, cum exigit tempus et 


PARS V, 2. 


locus et opportunitas. Ad istud autem genus boni com- 
plendum, etsi gratia gratis data sit necessaria ad hoe, 
quod fiat faciliter, cireumseripto tamen omni munere gra- 
tiae, et libero arbiirio relicto in puris naturalibus, per 
naturale judieatorium et instinctum potest in tale bonum, 
Deo sibi cooperante, sicut cooperatur aliis creaturis. Nam 
sine primo agente nullum agens potest agere, sicut suo 
loco infra manifestabitur, cum agetur, utrum omnis actio 
sit à Deo. Ad praesens autem tantum dixisse sufficiat, 
quod liberum arbitrium sola Dei cooperatione, absque ali- 
quo munere gratiae, licet difficiliter, potest exire in ali- 
quod bonum morale; per ilud tamen nec disponitur ad 
gratiam, nec ad gloriam, quia non est in finem ultimum 
ordinatum, sed tantum ordinabile*). In bonum autem, 
quod ducit ad bonum perfectum, sive merito congrui, sive 
merito condigni, non potest absque auxilio Dei, sicut ex- 
presse dicunt auctoritates Sanctorum ad contrarium ad- 
ductae, et sic omnes intelligendae sunt. Et quod isto 
modo debeant intelligi, planum est. Nam si liberum arbi- 
trium in solis naturalibus suis relinquatur, adhuc remanebit 
ei rationis judicium, per quod cognoscit parentes esse ho- 
norandos; et constat, quod si habet hoc naturale judicato- 
rium, per illud, per quod potest nosse parentes esse hono- 
randos, per illud potest cogitare; et cum habeat naturale 
instinctum, potest etiam id velle; et cum habeat exteriora 
organa sibi subservientia, potest opere implere: sed prout 
illud facit judicium rationis rectae absque munere gratiae, 
non dirigit ad obtinendum finem, qui Deus est, et merce- 
dem aeternae beatitudinis, quam nosse non potest, nisi 
Deus revelet. Et propterea dicunt Saneti, quod nec cogi- 
tare nec velle nec facere potest bonum absque juvamine 
divinae gratiae, quia loquuntur de bono, secundum quod 
est ordinatum ad assequendam beatitudinem. Si autem in- 
telligantur auctoritates de alio bono, tune nomine gratiae 
non est intelligendus aliquis habitus superadditus natura- 
libus, sed intelligitur gratuita Dei influentia, per quam cetera 
conservat et adjuvat, ut compleant operationes suas. Et 
sic intelligitur illud verbum Joannis (15, 5) : Sine me nihil 
potestis facere. Et illud Isaiae (26, 12): Omnia opera 
nostra 1n nobis operatus es Domine; et consimilia. Et sic 
intelligendum est illud, quod dicitur in libro de Magistro, 
quod nullus potest aliquid addiscere, nisi Deus doceat 
(August. in fine libri). lloc enim non dicitur, quia orunis 
cognitio sit infusa; sed quia lumen creatum non ryyotest 
perficere operationem suam absque cooperatione luminis in- 
creati, per quod illuminatur omnis homo, qui venit. in hunc 
mundum. Et hoe modo intelligenda sunt verba Dionysii (de 
divin. nom. c. 4. p. 2) et aliorum Sanctorum, qui dicunt, 
quod omnis essentia est a prima essentia, et omnis vita 
à prima vita, et omnis intelligentia & prima intelligen- 
tia, et omnis bonitas à prima bonitate. JXíaec enim dicta 
Sunt, non quia Deus sit tota causa, sod quia sine ipso 


*) Alexander VIII decreto 24 augusti an. 1690 ,uti haere- 
ticam" declaravit et damnavit hane -propositionem: Bonitas 
objectiva consistit in convenientia objecti cum natura rationali. 
formalis vero in conformitate actus cum regula morum. Ad 
hoe sufficit, ut actus moralis tendat in finem ultimum inter- 
pretative: hunc homo non tenetur amare, neque in principio, 


neque in decursu vitae suae mortalis." 


323 


non potest agere aliqua virtus creata. Patet igitur ex 
praedictis, quantum sit necessaria libero arbitrio gratia 
gratum faciens, quia sine ea non potest a peccato resur- 
gere, nec potest adversarium vincere, nec potest mandata 
Dei implere. Patet nihilominus, quantum sit necessarie, 
gratia gratis data, quia sine ea non potest liberum ari- 
trium ad gratiam gratum facientem sufficienter se dispo- 
nere; non potest etiam omni tentationi resistere, n.on po- 
test etiam in aliquod bonum quantumeumque r4Aodicum, 
quod sit ordinatum ad salutem. Et licet possit ín aliquod 
bonum morale, vix aut nunquam tamen facrcret nisi ma- 
lum, propter peccati originalis corruptionem. Et ex his 
manifeste convincitur error Pelagii, et sv.perbia, qua se 
contra divinam gratiam erigebat, et ingratus gratiae Dei, 
sibi, quod erat gratiae, usurpabat; et dum hoc agebat, 
seipsum a munere divinae gratiae elop gabat; et propterea 
error iste cavendus est non modie';jm. Unde Bernardus 
in libro de libero arbitrio (cap. '18 ad finem libri): Ca- 
vendum est, ne cum bonum pro'positum invisibiliter intra 
nos, aut nobiseum excitari sentimus, aut voluntati nostrae 
attribuamus, quae infirma es*, aut Dei necessitati, quae 
nulla est, sed soli gratiae, qua plenus est. Haec liberum 
arbitrium excitat, cum se*ninat cogitatum ; sanat, cum im- 
mutat affectum; roborat, ut perducat ad actum; servat, 
ne sentiat defectum. Sic autem cum libero arbitrio ope- 
ratur, ut tantum illad in primo praeveniat, in ceteris co- 
mitetur; ad hoe itaque praeveniens, ut sibi deinceps co- 
operetur; ita t&men quod a sola gratia coeptum, pariter 
ab utroque perficitur, ut mixtim non singillatim, simul non 
vieissim, per singulos profectus operentur, non partim 
gratia, partixn liberum arbitrium, sed totum singula opere 
individuo neragunt, totum quidem hoe et totum illa, sed 
ut totum in hoc sit totum ex illa.^ 2. dist. 28. a. 2. q. 3. 

1!* ,Jiominis liberum arbitrium omni gratia destitutum 
non potest cuilibet tentationi resistere, licet necesse non 
8it, quod cuilibet suceumbat.^ — ,Est notandum quod 
aliqui senserunt, liberum arbitrium secundum statum, in 
quo nune est, absque munere gratiae, omni posse tenta- 
tioni resistere propria virtute, quia si hoc non esset, pec- 
catum ei imputari non deberet. Sed haec positio plane 
falsa est, et contra sacram Scripturam, et contra Sancto- 
rum testimonia. Si enim nemo potest resistere tentationi 
de luxuria, nisi per continentiam, nemo tentationi de in- 
fidelitate, nisi per fidem; continentiam autem et fidem non 
contingit habere absque dono gratiae divinae, juxta quod 
dicitur: Non possem esse continens, etc. (Sap. 8, 21); et 
Alii datur fides in eodem spiritu (1. Cor. 12, 9); planum 
est, quod ipsa sacra Scriptura dicit, quod liberum arbi- 
irium absque munere gratiae non posset omni tentationi 
resistere. Hoc etiam multipliciter probat Augustinus in 
libro de perfectione justitiae hominis, et de natura et gra- 
tia; et in libro de vera religione (cap. 45) dicit expresse, 
quod qui non vult ab alio superari, necesse habet alii in- 
videre, ot ita vir superbus necesse habet peccare aliquando 
peecato invidiae; similiter et in aliis generibus peccato- 
rum inteligendum est esse. Et propterea illa positio Pe- 
lagii tanquam erronea repudianda est. Hoc autem fuit, 
quod decepit Pelagium, quod liberum arbitrium nunquam 
destituitur omni gratia gratis data, et ipse posse gratiae 
attribuit ipsi naturae. Superbia enim excaecatus nescivit 

41 * 


324 


distinguere inter dona naturalia et gratuita. Aliorum 
vero positio fuit, quod liberum arbitrium lapsum omni gratia 
destitutum nulli posset tentationi resistere, pro eo quod 
lapsum est, et in lapsu suo adeo est infirmatum et obli- 
quatum, quod nisi adsit divinae misericordiae donum, in- 
eurvatur ad omne malum, quod sibi suggeritur et offertur. 
Et innuitur per illam Glossam super illud Psalmi (77, 49) : 
Immissiones per angelos malos, diabolus potestatem habet 
in peccatore, sicut in proprio pecore. Et ex hoc arguunt, 
quod nisi adsit divinum auxilium, faciet illum pro volun- 
tate sua ruere de peccato in peccatum. Item alia Glossa 
super Ábacuc (1, 17): Nesciebam eum tantam potestatem 
accepisse, ui viribus ejus nemo possit resistere. Hoc in- 
telBgendum est esse dictum per se absque auxilio divinae 
gratiae. Et si tu objicias, quod tunc homo culpandus non 
esset, respondent per illud, quod dicitur in Glossa: Non 
ego operor, sed quod. habitat in me peccatum (Rom. 7, 17); 
ibi Glossa: Numquid quia invitum hominem dicit peccare, 
immunis videri debet a crimine? Non utique, ipsius enim 
vitio et desiderio haee coepta sunt, quia enim mancipavit 
Se per assensum peccato, jure dominatur illius. Sed quia 
illud valde durum videtur dicere, quod liberum arbitrium 
in statu tali nulli possit tentationi resistere, cum naturale 
habeat judieatorium, et quendam instinctum naturalem re- 
murmurantem contra malum, cum non sit etiam in malo 
confirmatum ; ideo est tertia via medium tenens inter haec 
duo extrema, quod liberum arbitrium omni gratia destitu- 
tum nec omni possit tentationi resistere, nec necesse ha- 
beat omni tentationi succumbere. Non possit, inquam, 
omni resistere, propter suam instabilitatem et infirmitatem, 
juxta illud Thren. (2, S): Peccatum peccavit Jerusalem, 
propterea. instabilis facta est. Et Glossa super illud: Mi- 
sericordiae Domini etc. (Ib. 3, 22). Non potest homo diu 
stare contra insultus diaboli, nisi misericordia Domini ad- 
juvetur. Unde si contingeret hominem resistere uni ten- 
tationi, tantum possent multiplieari, quod misi divinum 
auxilium adesset, necesse haberet homo dejici, sicut poni- 
tur exemplum in foraminibus navis, per quae ingreditur 
aqua. Potest etiam exemplum poni in pugile, qui cum 
se cooperit ex una parte contra ictum, et ex altera disco- 
operit, a magis experto pugnatore laeditur. Sic et dia- 
bolus frequenter facit pluribus, quibus praetendit tenta- 
tionem de luxuria, et ex hoc quod non consentiunt, facit 
ipsos prosilire in superbiam; nec unquam potest evitare 
homo, quin in aliquam tentationem incidat, et hoc propter 
suam instabilitatem. Propter suam etiam infirmitatem ne- 
cesse haberet in aliquam tentationem incidere; cum enim 
sit obtenebratus ignorantia, et alligatus carnis concupiscen- 
tia, tentationem carnis et infidelitatis non posset evadere, 
quin etiam aliquando consentiret, nisi adjuvaretur aliquo 
munere divinae gratiae." 2. dist. 28. a. 2. q. 2. — ,Homo, 
quamvis per liberum arbitrium sine gratia gratum faciente 
possit daemoni resistere, ut non consentiat suggerenti; 
non tamen potest adversárium vincere, ut proficiat digni- 
tate meriti.^ Ibid. a. 1. q. 2. 

1! ,Est manere in se, et hoc naturae est institutae; 
descendere vel inelinari infra se, hoc naturae corruptae; 
sed supra se elevari vel ascendere, hoc est naturae per 
gratiam sublimatae. Unde stare est naturae, descendere 
culpae, ascendere gratiae. Quoniam igitur natura corrupta 


PARS V, 2. 


est, et ad malum prona, si supra se elevetur, non tantum 
erit elevatio, sed propter inelinationem ad contrarium 
traetio. Quia igitur omnis, qui ad Deum venit, supra se 
elevatur, nemo venit, nisi trahatur. Propterea bene dicit: 
Nemo venit ad me, misi Paler traxerit eum." | Comm. in 
Evang. Joan. c. 6. vers. 52. n. 454. Supplem. vol. I. 

1? ,Quantulacumque caritas potest resistere quantae- 
cumque tentationi, tum propter Dei auxilium, tum propter 
voluntatis libertatem; sed non attento vitio difficultatis 
ad bonum, et pronitatis ad malum.^ — ,Ad praedictorum 
intelligentiam est notandum, quod cum quaeritur, utrum 
quantulacumque caritas possit resistere quantaecumque 
tentationi, hoc dupliciter potest intelligi, aut loquendo de 
potestate caritatis per comparationem ad adjutorium di- 
vinae providentiae gubernantis, aut per comparationem ad 
vires liberi arbitrii cooperantis. Secundum utrumque isto- 
rum modorum fuit hic duplex modus dicendi. Si enim 
loquamur per comparationem ad dispositionem divini re- 
giminis, sic dixerunt aliqui, quod ex quantulacumque eari- 
tate potest quis resistere quantaecumque tentationi. Alii 
vero quod non. Et utrique verum dicere potuerunt; nec 
sibi contradicunt, si recte intelligantur. Si enim loquamur 
quantum ad tentationis exordium, quantulacumque caritas 
potest resistere quantaecumque tentationi, quia Deus ho- 
minem habentem caritatem nunquam deserit, nisi ille vo- 
luntarie ab eo recedat; quin potius, secundum quod augetur 
tentationis bellum, operatur Deus caritatis augmentum. 
Unde quantumcumque sit modica caritas in homine, nunquam 
potest invitus ab adversario dejici; quia secundum quod 
erescit bellum, crescit adjutorium, si tamen homo faciat 
quod in se est. Si autem loquamur de tentatione quantum ad 
consummationem victoriae, sie non potest esse, quod homo 
ex modica caritate resistat tentationi maximae; quia non 
patitur ordo divinae justitiae, quin ex victoria magni belli 
fia& amplificatio meriti. Unde sicut ista duo non contra- 
dicunt, sed simul vera sunt; possibile est, quod ex parva 
caritate in principio tentationis, et magna in fine, resista- 
tur magnae tentationi. Et iterum possibile est, quod ex 
parva caritate in principio tentationis et in fine, non re- 
sisfatur magnae tentationi. Sie non obviant sibi illae duae 
opiniones. Similiter si loquamur de potentia caritatis per 
comparationem ad vires liberi arbitrii cooperantis, duplex 
fuit opinio. Nam quidam dixerunt, quod ex quantula- 
cumque caritate potest quis resistere quantaecumque ten- 
tatio, quidam quod non. Et ratio hujus est, quia de 
viribus liberi arbitrii et adjuti a gratia est loqui dupli- 
eiter, vel quantum ad libertatem voluntatis, vel quantum 
ad vitium difficultatis ad bonum, et pronitatis ad malum. 
Si ergo loquamur de gratia per comparationem ad liber- 
tatem voluntatis; sic cum ipsa voluntas de se sit libera 
ad consentiendum, et per gratiam sit liberata a servitute 
peeeati, et cogi non possit, potest quantaecumque tenta- 
tioni resistere. Si autem loquamur per comparationem ad 
vitium difficultatis et pronitatis, sie non potest resistere 
impulsui tentationis fortis, nisi caritas adeo fortis sit, 
quod suo vigore contra pronitatem refraenet a malo, et 
contra difficultatem aeccendat ad bonum. Liberum enim 
arbitrium ex una parte adjutum adjutorio gratiae, ex alia 
parte corruptum vitio concupiscentiae, quando excitatur 
in ipso per tentationem impetus concupiscentiae, secun- 


PAgS V, 2. 


dum quod magis et magis fortiter excitatur, per hoc in- 
diget majori repressione. Et sie diversis considerationibus 
concedi potest de caritate per comparationem ad liberum 
arbitrium, quod quantulacumque caritas potest resistere 
quantaecumque íentationi, et quod non potest. Potest 
quidem, si comparetur ad dominium libertatis; non potest 
autem, si comparetur ad vitium pronitatis et difficultatis. 
Et hoc melius patet, si quis consideret et attendat, et 
experimento cognoscat statum et conflictum hominum ten- 
tatorum ... Illa ratio, quam objicit de peccato, non valet. 
Quod enim dicitur, quod quantumeumque peccatum par- 
vum sufficit ad expellendam quantamcumque gratiam, hoc 
non est quia peccatum agat in ipsam gratiam, sed quia 
facit liberum arbitrium deficere a gratiae complemento: 
Ex hoc autem non pótest inferri, quod propter hoc quan- 
tulacumque gratia sufficiat ad vincendum omnem impul- 
sum tentationis, quia facilius est deficere, quam benefacere, 
Inferri tamen potest, quod quantulacumque gratia expellere 
potest omne peccatum." 3. dist. 30. a. 1. q. 1. 

13 ,Aliqui dicunt, quod peccator nihil omnino meretur 
apud Deum, neque ex congruo, neque ex condigno; sed 
tamen Deus ratione abundantissimae largitatis bona ejus 
opera non dimittit irremunerata, imo remunerat, et est 
bonum peccatori bene operari, quamvis non sit justum 
eum remunerari, sed magis benignum. Alii dicunt, et 
probabilius, quod est mereri de congruo et de condigno: 
peeeator autem apud Deum nihil meretur de condigno, 
sed mereri potest de congruo. Peccator enim aliquando 
facit bonum opus in genere ad gloriam suam, ut cum dat 
eleemosynam propter gloriam: et ex hoc opere non mere- 
tur mereedem, sed poenam, quia procedit ex contumelia. 
Aliquando facit ad Dei gloriam, et propter amorem Dei, 
quem habet: et hoc non potest esse sine aliqua gratia 
gratis data, quae disponit de congruo ad gratiam gratum 
facientem, quam Deus aliquo modo acceptat; et ex hoc 
meretur de congruo. Illud autem meritum, comparatum 
merito caritatis, est improportionabile, sicut linea latitudini 
et superficiei." 4. dist. 15. p. 1l. a. 1. q. 5. 

1^ ,Aliqui voluerunt dieere, quod meritum primo et 
principaliter consistit cirea actum, sive motum fidei, cum 
ipsa sit prima virtutum, et ejus actus principium aliorum. 
Alii vero e conira dicere voluerunt, quod actus caritatis 
primo et principaliter sit meritorius, cum ipsa secundum 
Gregorium et Ambrosium sit caput et radix omnium bo- 
norum. Et utramque harum positionum magni clerici su- 
stinuerunt. Et si volumus sane intelligere, sibi ad invicem 
non eontradicunt, immo utrique verum sentire potuerunt. 
Propter quod notandum, quod secundum quod vult Philo- 
sophus, dupliciter dieitur aliquid altero prius. Est enim 
prius altero origine, et est prius complemento et defini- 
tione. Si loquamur de prioritate originis, ratio merendi per 
prius consistit in actu fidei, quoniam ipse est origo mo- 
tuum aliarum virtutum: et cum procedit a virtute formata, 
dicere est ipsum esse meritorium. Si ergo motus fidei 
formatae est meritorius et prior origine, quam motus alia- 
rum virtutum, loquendo de prioritate originis, efficacia 
merendi secundum prius attribuenda est actui, sive motui 
ipsius fidei. Si vero loquamur de prioritate completionis, 
sic efficacia merendi per prius attribuenda est actui cari- 
tatis, cum ipsa caritas completissima sit omnium virtutum, 


925 


et in ipsius actu consummetur ipsum meritum. Ratio 
autem, quare caritas excellentior sit aliis, est, quia maxime 
nos efficit deiformes, tum ratione liberalis exhibitionis, 
tum ratione conformis unionis, tum ratione finalis quie- 
tationis. Ratione liberalis exhibitionis, quia sicut Deus ex 
amore tribuit omnia dona, sic caritas liberaliter exequitur 
omnia obsequia et mandata. Ratione conformis unionis, 
quoniam sieut Pater et Filius nectuntur nexu amoris et 
uniuntur, sic homo per caritatem adhaerendo Deo efficitur 
unus Spiritus; propter quod dicitur (Jo. 17, 22—23): Ut 
sint consummati in unum, sicut et nos unum sumus. Ratione 
finalis quietationis, quia cum amor sit pondus, facit in 
Deum tendere, et in Deum tendere est in Deo quiescere, 
sicut corporalia per sua pondera in propriis locis situari 
habent et stabiliri. His ergo de causis per caritatem effi- 
citur homa maxime Deo conformis secundum triplex genus 
eausae, secundum quod creatura habet ad Creatorem re- 
ferri, videlicet secundum rationem principii moventis, formae 
exemplantis et finis quietantis; et ratione hujus primatum 
tenet inter ceteras virtutes, secundum quod dicit Aposto- 
lus. Et propterea si loquamur de prioritate completionis, 
motus ejus primo et principaliter est meritorius." 3. dist. 
27. a. 2. q. 1. 

15 "Homo quamdiu vivit, nee de se, nec de alio potest 
scire certitudinaliter, quod sit in caritate, nisi per revela- 
tionem; quamquam per signa probabilia probabiliter possit 
cognoscere." —  ,Caritatem cognosci ecertitudinaliter est 
dupliciter, vel in universali quid sit, et qualis esse debeat; 
et sic utique cognosci potest: alio modo est cognosci cari- 
tatem in speciali, sive in hoc; et hoc modo nec de se, 
nee de alio, quamdiu homo vivit, potest certitudinaliter 
scire. De alio non, quia nemo novit, quae sunt in homine, 
nisi per signa, quae fallacia sunt. De se non, et hujus- 
modi potest esse quadruplex ratio. Una et praecipua est 
divinae acceptationis implicatio; quia caritas juncta est 
gratiae gratum facienti, quae ideo dicitur gratum faciens, 
quia reddit hominem Deo acceptum; et ideo caritas sie 
voeatur, non tantum quia habet carum amatum, sed quia 
etiam facit hominem Deo carum: et quia nescimus Dei 
acceptationem certitudinaliter nisi per revelationem, ideo 
nescimus nos habere caritatem, nisi per revelationem do- 
ceamur. Secunda ratio est similitudo ipsius ad dilectio- 
nem acquisitam. Potest enim contingere aliquem inflam- 
mari ad amandum Deum per assuefactionem, qui corruet 
per aliquod peccatum spirituale, et tamen semper afficie- 
tur, sicut expresse patet per beatum Bernardum (7ib. de 
amore Dei), ubi reprehendit superbientes de devotione. 
Tertia ratio est nostri oculi lippitudo, quia oculus noster 
est sicut oculus noctuae ad manifestissima naturae, sicut 
dicit Philosophus (2. Met. c. 1). Unde sicut oculus lippus ne- 
scit distinguere inter lumen diei et lumen flammae, vel lu- 
nae; ita oculus noster spiritualis inter lumen gratiae gratis 
datae et gratum facientis. Quarta ratio est divinorum judi- 
eiorum dispensatio, Deus enim claudit oculos servorum suo- 
rum, quantum ad ea, quae spectant ad eorum dignitatem, 
et de quibus possunt efferri. Unde gratia contraria est 
superbiae. Superbia enim aperit oculos ad videndum prae- 
rogativas, et claudit ad videndum indigentias et defectus, 
juxta illud: Dicis, quia dives sum et locupletatus, et nullius 
indigeo; et nescis, quia tu es miser et miserabilis et. pauper 


326 


et. caecus et nudus (Apoc. 3, 17). Sed e contra, vir sanctus 
dicit se nihil esse, quia claudit oculos suos Deus ad bona, 
et aperit ad videnda mala. Et haec est ratio, quare homo 
non cognoscat caritatem, quae quamvis per se non suffi- 
ciat, tamen cum aliis bona est. Credo tamen, quod illa 
est praecipua, quae primo dicta est. Quamvis autem eari- 
tas non possit certitudinaliter cognosci esse in aliquo eam 
habente, respectu sui tamen potest per signa probabilia 
eognosci, maxime per mortificationem concupiscentiae et 
amoris vani, sive mundani, et per multa alia signa pro- 
babilia, quae Sancti dieunt et ponunt." 1. dist. 17. p. 1. 
a. 1. q. 3. 

16 Non secundum eapacitatem naturalium dantur sem- 
per dona gratuita, quia non semper correspondet dispo- 
sitio requisita ... Ad praedictorum intelligentiam est no- 
tandum, quod gratiam dare secundum majorem eapacitatem 
naturalium potest intelligi tripliciter. Aut ita quod hoe, 
quod est secundum, dicat efficaciam causalitatis; et sic se- 
cundum omnes falsum est, quia naturalia non sunt causae 
gratiae. Aut ita quod dicat dispositionem congruitatis; ot 
sic, ubi non est obstaculum, secundum omnes verum est, 
quia naturalia bona de congruo disponunt ad gratiam. 
Aut ita quod dicat dispositionem necessitatis; et sic secun- 
dum ecommunem opinionem est falsum, et a doctoribus 
reprobatum." 2. dist. 9. a. unic. q. 3. 

1! Usus gratiae est promotivus in profectum merito- 
rium operationum. Requiritur autem ad hujusmodi pro- 
motionem, quod usus gratiae sit fidelis respectu Domini, 
virilis in se et liberalis in proximum. Debet igitur usus 
gratiae fidelis esse respectu Domini. Unde Apostolus 
(Gal. 1, 15 —16) dicit: Cum placuit ei, qui me segregavit 
de utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, ut reve- 
laret. filium. suum. in me, ut. evangelizarem illum in. gentibus, 
continuo non acquievi carni eb sanguini. Quando quaeris 
aliquid praeter Deum, quod non quaeris propter Deum, 
non es fidelis Deo. Unde Augustinus in libro Confessio- 
num (7. 10 c. 29) , ait: Minus te amat, qui tecum aliquid 
amat, quod non propter te amat. Ideo dicit Apostolus: 
Non acquievi carni et sanguini, id est, non quaesivi huma- 
nam gloriam, sed divinam.  Perspectivi dicunt, quod si 
radius perpendicularis cadat super corpus tersum et poli- 
tum, necesse est, quod per eandem viam et per eundem 
incessum reflectatur in suum principium; non sic de radio 
incidentiae. Influxus gratiae gratis datae est sicut radius 
incidentiae, influxus gratiae gratum facientis est sicut 
radius perpendicularis. Qui gratiam Dei suscipit, necesse 
est, ut Deo gratiam et gloriam reddat. Origo fontium et 
fluminum mare; origo virtutum et scientiarum est Chri- 
stus, ait Bernardus (?n Cant. ser. 18. in princ). Ad locum, 
unde exeunt, flumina vevertuntur, ut iterum. fluant, inquit 
Ecclesiastes (1, 7). Sicut fons non habet durationem, nisi 
habeat continuam conjunctionem eum sua origine; sic nec 
lux gratiae potest vigere in anima, nisi per reversionem 
in suum originale principium. Hane reversionem et con- 
junetionem eonservat humilitas, et dissolvit superbia; quia 
Deus superbis resistit, humilibus autem. dat. gratiam (Jac. 
4, 6). Humilis omnia bona attribuit suo originali prin- 
cipio, superbus attribuit sibi; humilis continuatur cum 
sua origine, superbus discontinuatur; Lucifer recedens a 
suo originali principio, tenebrifer factus est. Christum, 


PAnS V, 2. 


qui semper se reduxit per humilitatem in suum originale 
principium, clarificavit Pater. Quanto major es, humilia te 
in omnibus, et. coram Deo invenies gratiam, dicit Ecclesia- 
stieus (3, 20). Si rex ditasset aliquem, et ille nollet re- 
cognoscere, infidelissimus et ingratissimus esset. Aliqui 
exaltati per Deum, eriguntur contra Deum, dicentes: Ma- 
nus nostra excelsa, et. non. Dominus fecit haec omnia. (Deut. 
32, 27). Secunda differentia usus gratiae est, quia debet 
esse virilis in se, optimum est. enim. gratia stabiliri cor, non 
escis, quae non profuerunt ambulantibus in. eis (Hebr. 13, 9). 
Qui vult habere brachia fortia, oportet quod exerceat se in 
operibus virtutum. Unde Apostolus (1. Cor. 15, 10) sic 
inquit: Gratia Dei sum id, quod sum, sed gratia ejus in 
me vacua non fuit. Sequitur: Abundantius illis omnibus 
laboravi, non ego, sed. gratia Dei mecum. Vide quam vir- 
tuosos facit gratia Spiritus saneti. Samson capillatus for- 
tissimus fuit: In septem capillis fortitudo ejus (Jud. 16, 19), 
id est, in septiformi gratia Spiritus sancti; quando vero 
attonsus est per Dalilam, factus est imbecillis, sicut ceteri 
homines. Des unum sine gratia, qui possit sustinere, quod 
Laurentius sustinuit. Nihil possumus facere sine gratia; 
nihil ita durum, quod non possimus sustinere cum gratia. 
Sine me nihil potestis facere (Joan. 15, 5), dicit Christus; 
Onmniía possum in eo, qui me confortat, dicit Apostolus 
(Philipp. 4, 13). "Tertio, usus gratiae debet esse liberalis 
in proximum. Gratis accepistis, gratis date, ait Dominus 
(Matth. 10, 9). Quare non vendis, o Sol, lucem tuam? 
Gratis accepi, gratis communieo. Quare non vendis, Rhene, 
aquam tuam? Gratis accepi, gratis fundo. Solus miser 
homo vendit gratiam sibi collatam. Venit autem haec 
venditio primo a Simone mago. Heu, Simon mage, ver- 
ticem Apostolorum, Petrum voluisti facere simoniacum: 
Pecunia tua tecum sit in. perditionem, quia existimasti do- 
num Dei pecunia possideri (Act. 8, 18. 20). Petrus dicit: 
Unusquisque sicut accepit gratiam in alterutrum illam ad- 
ministrantes, sicut. boni administratores multiformis gratiae 
Dei (1. Petr. 4, 10). Dionysius (de cael. hier. c. 15) de- 
terminat usum gratiae in angelica hierarchia, dicens, quod 
si superiores angeli nollent influere in inferiores, clau- 
derent sibi viam influentiae a superiori: Qui habuerit sub- 
stantiam hujus mundi, et viderit. fratrem suum necessitatem 
habere, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo caritas Dei 
manet in. eo (1. Joan. 3, 17)? Serm. 2. in. Hexaem. ante med. 

15 ,Bona opera quantum ad quantitatem dati supra 
bonam intentionem addunt aliquid ad meritum bonae in- 
tentionis dispositive.^ — ,AÀd praedictorum intelligentiam 
est notandum, quod de quantitate dati est loqui dupliciter, 
aut comparando datum ad datum solum, aut comparando 
haec ad invicem, et ad dantis facultatem. Primo modo 
loquendo, major quantitas dati aliquid addit ad bonitatem 
intentionis, non, inquam, respectu praemii essentialis di- 
recte, sed quia aliquo modo disponit hominem ad profi- 
elendum in bono, et ad recedendum a malo. Qui enim 
majus munus tribuit, ut sibi faciat amicum de mammona 
iniquitatis, magis recipientem obligat ad orandum pro se, 
et quodam modo in obligando illum obligat Deum; et ideo 
plus se disponit ad gratiam, quam ille qui dat minus mu- 
nus. Similiter plus se disponit ad recedendum a malo; 
quia in hoc, quod facit majorem eleemosynam, absolvi 
meretur a majori poena, secundum quod dicitur: Date 


PARS V, 2. 


eleemosynam, et omnia munda sunt vobis (Luc. 11, 41); e: 
Eleemosyna a morte liberat (Tob. 12, 9); et: Peccata tua 
eleemosynis redime (Dan. 4, 24). Similiter si comparemus 
quantitates datorum in comparatione ad facultatem dan- 
tium, major quantitas non addit quantum ad meritum 
praemii substantialis directe, sed quodam modo dispositive. 
Qui enim pensatis suis viribus plus dat, quam alter suis 
viribus pensatis, magis ad donum gratiae se disponit, magis 
etiam a peccato recedit; et sic, generaliter loquendo, quan- 
titas dati, praesupposita aequalitate bonae intentionis, sive 
voluntatis, quantum ad praemium essentiale non addit di- 
recte et proprie, sed quodam modo dispositive, vel quia 
disponendo ad caritatem disponit ad majorem gloriam, 
vel quia eripiendo a malo celerius facit hominem pertin- 
gere ad coronam. Et hoc quidem non habet instantiam, 
quando est excessus quantitatis dati, et in comparatione 
ad datum, et in comparatione ad facultatem dantis. Quando 
vero ex una parte datum unum excedit aliud in se, et e 
contra exceditur ab aliquo in comparatione ad facultatem 
dantis, per quem modum dixit Dominus (Marc. 12, 43), 
quod vidua plus miserat in gazophylacium, quam omnes 
divites, quia totum victum suum posuerat; tunc se habent 
sicut excedentia et excessa, secundum enim diversas con- 
ditiones unum datum plus promovet quam reliquum. 
Major enim quantitas dati plus valet ad evadendam poe- 
nam, quia sieut dicitur: Aedenptio animae viri sunt pro- 
priae divitiae (Prov. 13, 8). Major vero quantitas dati se- 
cundum facultatem dantis plus valet ad aequirendam gra- 
tiam, pro eo quod talis se magis disponit ad perfectionem 
beatitudinis, scilicet paupertatis." 2. dist. 49. a. 2. q. 2. 

3? ,Notandum est tamen, quod ad hoe, quod aliqua 
actio sit meritoria, non oportet quod semper quis eam 
referat actualiter in Deum, sed sufficit relatio habitualis. 
Habitualem autem relationem voco, non quia habeat cari- 
tatem, per quam fit habilis ad referendum, sed quia in 
primordio operationis illius vel alterius, ad quam illa con- 
sequenter se habet, intentionem habet ad Deum directam. 
Unde si aliquis intendit dare pro Deo centum marcas, et 
incipit dare, et cogitat de Deo in prima marca, et in aliis 
non cogitat, nihilominus omnes dationes illae sunt ei meri- 
toriae et fructuosae. Si autem opus alterius generis in- 
ciperet, oportet quod intentio renovaretur ad hoc, ut opus 
esset meritorium. Per hune etiam modum intelligitur esse 
in viris religiosis, qui in principio ex caritate devoverunt 
portare religionis pondus. Quidquid enim faciunt, quod 
ad suae religionis observantiam spectat, ex prima inten- 
tione est eis meritorium ad salutem, nisi forte (quod ab- 
Sit) contraria intentio superveniat. In aliis autem, quae 
ad religionem non spectant, secus est, quia illa intentio 
non se extendit ad alia habitualiter: et ideo non est par- 
vae securitatis et utilitatis religionem intrare. Fuerunt 
tamen, qui dixerunt, quod habitualis intentio solum sufficit 
ad meritum satisfactionis. Opus enim est satisfactorium, 
si fiat in caritate; ad hoc autem, quod opus sit meritorium 
vitae aeternae, dicunt necesse esse concurrere actualem 
intentionem, quia nullum opus est meritorium, nisi fiat a 
caritate actualiter movente. Probabilius tamen est dicere, 


321 


sicut dietum est, quod ad utrumque sufficiat relatio ha- 
bitualis. elationem autem habitualem voco, non qua 
quis in generali refert ad Deum .omnmia opera diei vel 
anni, sed qua quis refert aliquod opus ad Deum, ita quod 
opus sequens directam habet ad opus primum ordinatio- 
nem et consequentiam, sicut est in illo, qui dat centum 
marcas, vel intendit ire ad sanctum Jacobum; in aliis au- 
tem non habet locum. Habitualem etiam intentionem sive 
relationem voco, quando, non praecogitato in actu, ut 
tune, fine ultimo, sive Deo, ex sola boni operis conside- 
ratione ipsa caritas prompta, vel aliqua alia virtus cari- 
tate informata, ad ipsum bonum opus inclinat, sicut vir 
obediens meretur obediendo praelato .sibi praecipienti, 
etiam si nihil de Deo cogitet, sed solum consideret, quod 
bonum est obedire." 2. dist. 41. a. 1. q. 83 ad 6. 

? ,Opus bonum exterius addit aliquid supra bonam 
intentionem, videlicet exemplum, vel accidentale praemium, 
et etiam augmentum gloriae quantum ad meritum con- 
grui: quantum vero ad meritum condigni nihil addit, quia 
quantitas ejus pensatur ex quantitate radicis, quae est 
bona voluntas." — ,Dicendum, quod majus bonum potest 
aliquid dici dupliciter, aut intensive, utpote quia plus Deo 
placet, aut extensive, utpote quia pluribus prodest: et so- 
eundum hoc dupliciter potest intelligi, quod opus privile- 
giatum addat ad bonitatem intentionis, aut quantum ad 
proximorum aedificationem, aut quantum ad Dei appro- 
bationem. Et primo modo attenditur augmentum quan- 
tum ad exemplum, secundo modo quantum ad meritum. 
Si igitur loquamur de additione quantum ad exemplum, 
sic absque dubio opus privilegiatum addit ad bonitatem 
intentionis, quia bonitas intentionis non lucet exterius nisi 
per ostensionem bonorum operum, et maxime privilegia- 
torum. Si autem loquamur secundo modo, scilicet quan- 
tum ad additionem, quae attenditur quantum ad meritum, 
sie distinguendum est, quod est loqui de merito respectu 
praemii substantialis, et respectu praemii accidentalis. 
Respeetu praemii accidentalis opus privilegiatum addit 
supra bonam intentionem et voluntatem, quia praemium 
accidentale, quod est aureola, non debetur voluntati se- 
eundum se, sed voluntati in opere. Si autem loquamur 
de merito respectu praemii substantialis, adhuc oportet 
distinguere, quia est meritum congrui, et est meritum 
condigni. Quantum ad meritum congrui, absque dubio 
opus privilegiatum addit supra bonitatem intentionis, pro 
eo quod voluntas in illo opere praeparatur et disponitur 
ad susceptionem majoris gratiae, per quam digna est majori 
retributione. Si autem loquamur de merito condigni, sic 
absque dubio non addit, pro eo quod quantitas meriti 
condigni pensatur ex quantitate radicis: et tantum placet 
Deo ille, qui habet voluntatem plenam, et non potest ha- 
bere opus, quantum et ille qui habet voluntatem et opus, 
quantum ad essentialis praemii retributionem, si sunt in 
aequali caritate. Et sic patet, quod opus privilegiatum 
ratione dignitatis suae aliquid addit supra bonitatem in- 
tentionis, licet non addat omni modo additionis.^ 2. dist. 
40. a. 2. q. 1. 


*- 


328 pAns V, 9. 


APPENDIX. 


Quamvis altissima divinae gratiae mysteria temerario ausu homini perscrutari nefas sit, qui enim 
scrutator est majestatis, opprimetur a gloria (Prov. 25, 27); nihilo tamen secius ex effectibus, quos in nobis- 
metipsis cernimus, tantisper ad ipsa, duce infallibili Ecclesiae magisterio, et sacra Soeriptura Patribusque 
facem praeferentibus, reverenter accedere, eaque pro humano captu indagare licet. Cum igitur de fide sit 
omnibus hominibus talem dari gratiam, cui, si vellent, assentiri possent, et ex experientia constet saepe huic 
gratiae praesto non esse effectum; idcirco gratia distingui solet in swfficientem et efficacem. — Verum in quo 
gratiae efficacia reponenda sit, controvertitur a Theologis, qui juxta diversam de praedestinatione doctrinam 
in diversas dividuntur sententias. JAugustinienses enim et Thomistae, praedestinationem gratuitam in se et 
adaequatam asserentes, ut superius ad cap. IX part. l ostensum fuit, efficaciam gratiae ab inírinseco repe- 
tendam esse dicunt. Nam si Deus talem gratiam praedestinationis non conferret, cui, licet possint, nunquam 
tamen resistent, divinum de praedestinatione decretum frustraneum prorsus atque irritum evaderet, semper 
enim in actu secundo gloria datur ut merces. Molinistae e converso, qui praedestinationem gratuitam in 
sua causa, et ad gloriam tantum propugnant, inferunt gratiae efficaciam nullatenus ab iníirinseco esse repe- 
tendam, quippe quae in eadem mensura a Deo, juxta eorum placita, cunctis distribuitur, sed ab extrinseco, 
seu ab hominis consensu, ut contendit Molina, vel a congruitate circumstantiarum, in quibus homo versatur, 
cum ei gratia confertur; ut placet Congruistis. Has autem circumstantias Deum scientia media, seu scientia 
futuribilium, cognoscere docent. Verum neutra opinio ita amplectenda videtur, ut altera excludatur; in praxi 
enim saepe Deum circumstantiarum congruitate uti manifestum est, nonnunquam vero gratias conferre, nulla 
ejusdem congruitatis habita ratione, ipse enim quando, quomodo et cui vult, spirat. Neque Augustinienses 
et Thomistae inficiantur Deum congruis circumstantiis quandoque uti, sed, et quidem quanto dignius Deo, 
eas ajunt non a Deo scientià medià esse praevisas, sed vere ab ipso praeparatas. : 

Ex quibus praemissis ratio patefit, cur in definiendo gratiam sufficientem Scholae non conveniant. 
Siquidem gratia sufficiens ea dicitur ab iis, qui efficaciam ab intrinseco derivant, ,quae in nobis excitat pias 
quasdam mentis illustrationes, ac aliquam boni cupiditatem, debiliter tamen et imperfecte, adeo ut bonum 
illud opus, ad quod gratia illa nos sollicitat, minime consequatur." Ex quo patet ipsam non diei swfficientem 
eo sensu, perinde ac si totum id contineat, quod ad bonum opus hie et nune eliciendum exigitur, sed quod 
potentiam ad ipsum bonum exequendum tribuat, licet tali potentiae actus minime subsequatur. E contra 
juxta ceteros Theologos gratia sufficiens est ,auxilium, praeter quod ex parte Dei non alio opus est homini, 
ut actu operetur.^ 

Hueusque in duas partes scholae dividuntur; rursus vero utraque schola duplicem sibi sternit viam, 
cum des^endit ad assignandum id, in quo immediate gratiae efficacia consistit. Nam Molina, ut innuimus 
etiam superius ad cap. VIII part. I, efficaciam gratiae reposuit in consensu voluntatis, ita ut non gratia 
voluntatem, sed voluntas gratiam determinet, efficiatque per consensum, ut sit efficax, per dissensum vero, 
ut sit ineffieax. Hane tamen opinionem, quam ipsemet Bellarminus Jib. 1. de grat. et liber. arbitr. c. 12, 
,8lienam omnino a sententia B. Augustini et a sententia Scripturarum divinarum" fatetur, quippe quae 
,everti& omnino fundamentum :praedestinationis divinae, quam S. Augustinus ex divinis litteris solidissime 
comprobavit, eximius P. Suarez, suorum praelatorum jussu, temperans, docuit gratiae efficaciam esse repe- 
tendam ex congruitate et attemperatione illius cum libero arbitrio in talibus posito circumstantiis, in quibus 
Deus per scientiam mediam praevidet ipsum gratiae consensurum fore, si ei in hisce circumstantiis conferatur. 
Qui systemati Suaresil subscripserunt, Congruistae propterea appellati sunt. 

Hactenus Theologi gratiae efficaciam ab extrinseco tuentes; ceteri pariter, licet inter se conveniant, 
quoad principium intrinsecum, adversus Theologos praedictos, ab invicem tamen dividuntur in statuendo 
medio proximo hujusce efficaciae. Siquidem Thomistae eam in promotione physice praedeterminante statuunt; 
Augustinienses vero in praeveniente delectatione, eaque victrice, non necessitante, sed moraliter, non physice, 
determinante. Quod S. Augustinus in ea Jesu Christi verba apud Joannem 6, 44: Nemo potest venire ad 
me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum, aptissimis exemplis tum ovis, cui ramus viridis, tum pueri, cui 
nuces ostenduntur, declarat. Quoad porro nostrum Seraphieum, certum imprimis est eum gratiae efficaciam 
ab intrinseco passim asserere et propugnare; cuinam vero ex duabus postremis sententiis faveat, luculenter 
evincitur ex ejus expositione in praecitatum textum Evangelieum, ubi S. Augustini verba, nedum mentem, 
referens, ait: ,Et quia sensus et cogitatio hominis ab adolescentia sua prona sunt ad malwm (Gen. 8, 21); 
ideo propter pronitatem et inclinationem ad malum, sublimatio animae ad Deum dicitur tractio; non sicut 


PAgS V, 3. 329 


in motu eorporali, sed divina revelatione, vel doctrinae sacrae eruditione, vel dilectionis divinae infusione, 
vel eaelica consolatione, vel praemii promissione.^ Alibi tamen (2. dist. 26. a. 1. q. 6) utramque opinionem 
conciliare videtur, distinguendo gratiam praevenientem a gratia subsequenti. ,Nam primus modus (seu motio 
moralis) competit gratiae cooperanti, sive subsequenti. Secundus (nempe motio physica) competit gratiae 
operanti, sive praevenienti. Gratia enim operans liberum arbitrium praevenit et movet, quia Deus illam in- 
fundendo voluntatem hominis sanat et praeparat. Gratia vero cooperans, sive subsequens, liberum arbitrium 
dicitur movere, quia voluntas tali dono gratiae informata movet seipsam. Hane enim potentiam habet vo- 
luntas, scilice& movendi seipsam, quia est potentia materiae non alligata." Gratiae igitur est motio et phy- 
sica et moralis, physica quidem ex parte principii interius moventis et efficaciter determinantis, moralis vero 
ex parte objecti amati et sancta delectatione trahentis. Ceterum, ut alibi (2. dést. 26. a. 1. q. 2) nos docet, 
hoc piarum mentium est, uí nihil sibi tribuant, sed totum gratiae Dei. Unde quantumcumque aliquis det 
gratiae Dei, a pietate non recedit, etiam si multa tribuendo gratiae Dei, aliquid subtrahat potestati naturae, 
vel libero arbitrio. Cum vero aliquid gratiae subtrahitur, et naturae attribuitur quod est gratiae, ibi potest 
periculum intervenire." 

Quot autem turbas praedictae quaestiones excitaverint labente saeculo XVI, quipus ansam praebuit 
novum systema a Molina excogitatum, ad quas componendas Rom. Pontifices Clemens VIII et Paulus V 
Congregationes De Awzxiliis nuncupatas instituerunt, neque hujus loci, nee nostri instituti est referre. Hoc 
unum nobis sciendum est, liberum omnino esse quamlibet ex hisce opinionibus amplecti, nulla enim ana- 
themate perculsa hucusque fuit; quin imo ab ipso Paulo V sub gravissimis poenis prohibitum fuit, ne quis 
oppositam doctrinam aliqua censura inurere auderet. 


De gratia, in quantum est remedium peceati ?. epi aH 
bonum meri- 
torium, ed. 
(Gratia liberum arbitrium revocat & malo, ei excitat ad bonum. — Liberi arbitrii est, consentire vel dissentire; — consentiendo, 1454. 
greliam suscipit; — eamque suscipiendo, eidem cooperatur. — Ad justificalionem impii quatuor concurrunt.) 


De gratia vero, in quantum est remedium contra peccatum, haec tenenda sunt, 
scilicet quod liberum arbitrium, licet sit sub Deo potentissimum, potest tamen per se 
in peccatum corruere, sed nullatenus potest resurgere sine adjutorio divinae gratiae, 
quae dicitur gratia gratum faciens'. Illa autem gratia, licet sit sufficlens remedium 
contra peccatum, non tamen infunditur adulto, nisi adsit liberi arbitrii consensus. Ex 


quo colligitur, quod ad justificationem impii quatuor concurrunt", scilicet infusio gra-,»e9mer 
c) 3 


tiae, expulsio culpae, contritio, et motus hberi arbitrii ^'.  Expellitur ergo culpa a Dei?*nios- 
dono, non a libero arbitrio, non tamen sine libero arbitrio. Nam gratiae gratis datae ii 

est liberum arbitrium revocare a malo, et excitare ad bonum; et liberi arbitriü est con- 
sentire vel dissentire; et consentientis est gratiam suscipere; et suscipientis cooperari 
eidem, ut tandem perveniat ad salutem (I). 


(I) Gratiam habitualem, seu sanctificantem, quam S. Doctor gratiam gratum facientem appellat, adorti 
potissimum sunt Protestantes; quum enim homo, in eorum sententia, per peccatum originale libertate arbitrii 
destitutus sit, nullimode ad justificationem se disponere potest. Justificatio proinde a sola fide formaliter 
producitur absque ulla hominis cooperatione, et est externa tantum, et in sola non imputatione peccatorum 
consistit, neque est justitia et sanctitas propria justificati, sed justitia ae sanctitas Christi ipsi per fidem im- 
putata. Ex quibus praemissis omnem etiam meriti rationem tolli nemo non videt. Novatorum igitur errores 
versantur circa gratiae habitualis naturam, proprietates et conditiones, et circa meritum. Circa naturam, quia 
in justificatione non veram peccatorum remissionem, sed solam extrinsecam meritorum Christi imputationem, 
qua ipsa peccata teguntur, vel etiam raduntur, agnoscunt. Cirea proprietates, quia ex propriis principiis 


statuunt justificationem certam esse certitudine fidei, aequalem in omnibus, et inamissibilem, quoadusque fides 
8. Bonaventurae Breviloq. 49 


330 | PARS V, 3. 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 

$4 """opium, hoc ipso quod primum et potentissimum, sit causativum ^ omnium, quae fiunt 
in universo, praeter quam peccatorum, quae sunt transgressiones legis divinae et cae- 
lestium inobedientiae mandatorum (Ambros. de paradiso c. 3); nihil habet sibi rebelle, 
injuriosum et offensivum, nisi peccatum, quod contemnendo Dei praeceptum, et aver- 


permaneat. Circa dispositiones ad ipsam necessarias, quia, juxta eosdem, sola fides, seu in eorum sensu, 
fiducia, sufficit ad justificationis consecutionem. —Cirea meritum demum, quia ipsum prorsus respuunt. 

Porro contra errores circa gratiae habitualis naturam versantes; 1l. In justificatione vere remittuntur 
peccata. Ita Conc. Trident. sess. 5, can. 5: ,Si quis per Jesu Christi Domini nostri gratiam, quae in baptis- 
mate confertur, reatum originalis peccati remitti negat; aut etiam asserit non tolli totum id, quod veram et 
propriam peccati rationem habet; sed illud dicit tantum radi, aut non imputari; anathema sit.^ — 2. ,Justi- 
ficatio fit per justitiam intrinsecam.^ — Concil. Trident. sess. 6, can. 10: ,Si quis dixerit, homines per eam 
ipsam (justitiam Christ?) formaliter justos esse, anathema sit.^ Et can. 11: ,Si quis dixerit, homines justi- 
ficoari, vel sola imputatione justitiae Christi, vel sola peccatorum remissione, exclusa gratia et caritate, quae 
in cordibus eorum per Spiritum sanctum diffundatur, atque illis inhaereat; aut etiam gratiam, qua justifica- 
mur, esse tantum favorem Dei; anathema sit." 

Contra errores vero circa gratiae habitualis proprietates; — 1. Justificatio non est certa certitudine 
fidei, prout contendit Catherinus, nec proinde tenemur fide credere esse justificatos, prout effutiunt Prote- 
stantes. Contra primum, est aperta Tridentini sententia sess. 6, cap. 9, ubi dieitur: ,Sieut nemo pius de Dei 
misericordia, de Christi merito, deque Sacramentorum virtute et efficacia dubitare debet; sic quilibet, duin 
seipsum suamque infirmitatem et indispositionem respicit, de sua gratia formidare et timere potest; cum 
nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum." Quod 
omnino concordat cum doctrina Seraphici, qui in Exposit. in Ecclen. c. 9. v. 2 ita docet: ,Duplex est cogni- 
tio, seilicet. necessaria et infallibilis; et hane habere non possumus, quia nemo certitudinaliter potest cogno- 
scere, utrum habeat gratiam, nisi per revelationem, sicut Apostolus. Est alia probabilis et per signa; et 
haec quidem haberi potest, et habetur, quia multi,per signa probabilia cognoscunt se esse in gratia." Cfr. 
etiam superius c. 2 hujus partis, n. 15. — Contra secundos autem est ipsum Cono. Trident. sess. 6, can. 13: 
,Bl quis dixerit, omni homini ad remissionem peccatorum assequendam necessarium esse, ut credat certo, 
et absque ulla haesitatione propriae infirmitatis et indispositionis, peccata sibi esse remissa; anathema sit." 
Et can. 14: ,Si quis dixerit, hominem a peccatis absolvi ac justificari ex eo, quod se absolvi ac justificari 
certo credat; aut neminem vere esse justificatum, nisi qui credit se esse justificatum; et hae sola fide absolu- 
tionem ac justifieationem perfici; anathema sit.^ — 2. Gratia habitualis non est aequalis in omnibus. — 
Ita Concil. Trident. sess. 6, can. 24: ,8i quis dixerit, justitiam acceptam non conservari, atque etiam non 
augeri coram Deo per bona opera; sed opera ipsa fructus solummodo et signa esse justificationis adeptae, 
non autem ipsius augendae causam; anathema sit.^ — 3. Gratia habitualis non est inamissibilis. — Conc. 
Trident. sess. 6, can. 23: ,S81 quis hominem semel justificatum dixerit amplius peccare non posse, neque 
gratiam amittere; atque ideo eum, qui labitur et peccat, nunquam vere fuisse justificatum . . . anathema sit." 

Contra errores cirea dispositiones ad ipsam gratiam habitualem spectantes; — 1. Sola fides nullo 
modo justificat. — Conc. Trident. sess. 6, can. 9: ,8i quis dixerit, sola fide impium justificari, ita ut intel- 
ligat, nihil aliud requiri, quod ad justificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse 
esse eum suae voluntatis motu praeparari atque disponi; anathema sit.^ — 2. Fides proprie dicta, seu firmus 
assensus ad ea, quae Deus revelavit, non vero fiducia, requiritur ad justificationem. — Cono. Trident. sess. 6, 
can. 12: ,8i quis dixerit, fidem justificantem nihil aliud esse, quam fiduciam divinae misericordiae peccata 
remittentis propter Christum; vel eam fiduciam solam esse, qua justificamur; anathema sit." 

Denique quoad meritum; — Cone. Trident. sess. 6, can. 26: ,Si quis dixerit, justos non debere pro 
bonis operibus, quae in Deo fuerunt facta, expectare et sperare aeternam retributionem a Deo per ejus 
misericordiam, et Jesu Christi meritum, si bene agendo, et divina mandata custodiendo, usque in finem per- 
severaverint; anathema sit. Et can. 32: ,8i quis dixerit, hominis justificati bona opera ita esse dona Dei, 
ut non sint etiam bona ipsius justificati merita, aut ipsum justificatum bonis operibus, quae ab eo per Dei 
gratiam et Jesu Christi meritum, cujus vivum membrum est, fiunt, non vere mereri augmentum gratiae, 
vitam aeternam, et ipsius vitae aeternae, si tamen in gratia decesserit, consecutionem, atque etiam gloriae 
augmentum; anathema sit." 


PARS V, 3. 331 


tendo nos a bono incommutabili, offendit Deum, deformat liberum arbitrium, perimit 
donum gratuitum, et obligat ad supplicium aeternum. ^ Cum igitur deformatio imaginis 
et peremptio gratiae sit quasi annihilatio in esse moris et vitae gratuitae, cum offensa 
Dei sit tantum ponderanda, quantus est ipse, cum reatus poenae aeternae rationem 
teneat infiniti; impossibile est, quod homo resurgat a culpa, nisi recreetur? in vitaihi""" 
gratuita, nisi? remittatur offensa, et poena relaxetur aeterna. Solus igitur, qui fuitina^ ^" 
principium creativum, est et principium recreativum et reparativum 9, Verbum scilicet Flivum om. 
Patris aeternum, quod est Jesus Christus mediator Dei et hominum. (1. Tim. 2, 5), 
quod" quia omnia de? nihilo creat, ideo creat seipso solo sine aliquo intermedio. T dd 
Quia vero recreat deformatum per vitium culpae, reformando per habitum gratiae DE 
et justitiae, obligatum ad poenam, absolvendo per satisfactionem condignam; hine est, 
quod nos reparat, sustinendo pro nobis poenam in natura assumpta, et infundendo gra- 
tiam reformativam , quae, quoniam continuat nos suae origini, facit nos membra Christi, 
ac per hoc animam peccatricem, quae fuerat inimica Dei, prostibulum diaboli et serva 
peccati, facit sponsam Christi, templum Spiritus sancti et filiam Patris aeterni; quod 
totum fit per gratuitam et condescensivam infusionem doni gratuiti* Rursus, quoniam 
Deus sic reformat, quod leges naturae inditas non infirmat; ideo sic hane gratiam tri- 
buit libero arbitrio, ut tamen ipsum non cogat', sed ejus consensus liber maneat; et 
ideo ad hoc, quod culpa expellatur, non solum necesse est, quod gratia introducatur, 
verum etiam quod liberum arbitrium in adultis (in adultis?, dico, quia in parvulis suf- 2, saw: 
ficit fides Ecclesiae et meritum Christi, et excusat impotentia sui) necesse est, inquam, 
quod conformet se expulsioni culpae per detestationem omnium peccatorum, quam vo- 
camus contritionem *. Est etiam necesse, quod conformet se introductioni gratiae per 
complacentiam et acceptationem ? doni divini", quam vocamus motum liberi arbitrii ", 94e 
Et sic necesse est ista quatuor concurrere ad justificationem impii". 
Postremo, quia praedispositio ad formam completivam debet esse ei conformis; 
ad hoc, quod liberum arbitrium se disponat ad gratiam gratum facientem, indiget ad- 
miniculo gratiae gratis datae. Et quia gratiae est liberum arbitrium non cogere, sed 
praevenire, et simul utriusque est? in actum prodire; hinc est, quod in nostra justi-,»F* e». 
fieatione concurrit actus liberi arbitrii et gratiae consone quidem et ordinate", ita quod 
gratiae gratis datae est excitare liberum arbitrium, liberi arbitrii autem est hujusmodi 
excitationi consentire, vel dissentire, et consentientis est ad gratiam gratum facientem 
se praeparare", quia hoc est facere quod in se est^"; et sic disposito " gratia gratum ^)4sme 
faciens habet infundi", cui liberum arbitrium potest cooperari, si vult, et tunc meretur; 
vel contrariari per peccatum, et tunc demeretur. Si ergo cooperetur ei usque in finem", 
meretur pervenire ad aeternam salutem. Verum est igitur, quod dicit Augustinus 
(Germ. 169, c. 11), quod? ,qui creavit te sine te, non justificabit te sine te". — Verum » Qt o». 
est etiam, quod mon est volentis, neque currentis, sed Dei miserentis (om. 9, 16).  Ve- 
rum est etiam, quod nullus potest superbire de meritis, quia ,nihil in nobis Deus prae- 
ter sua dona coronat (August. ep. 194 ad Xystum, c. 5)".  Beservavit enim sibi Deus 
munera gratiae liberaliter largienda, ut discat homo non esse ingratus, nec in se, quasi 
non acceperit, sed in Domino gloriari Verum est etiam, quod, licet liberum arbitrium 


per se legem implere non possit, nec gratiam in se efficere, inexcusabile tamen est, si 
42 * 


392 


PARS V, 3. 


inon facit, quod in se est?; quia gratia gratis data semper est praesto ad communi- 
,., cationem ; P, cujus sdoitddula facere potest, quod in se est^", quo facto, habet gratiam 
i- gratum facientem, qua obtenta, divinam impleat legem, et faciat niea qua facta, 
tandem ad bodisdinm perveniat sempiternam propter opera meritoria, quae totaliter 


sunt a gratia, totaliter etiam a libero arbitrio", 
i dicit Augustinus, gratia comparatur? ad libariin arbitrium, 
qui quidem sessor liberum arbitrium dirigit, 


licet principalius a gratia. Quia, ut 
sicut. sessor ad equum *), 


deducit et peint ? ad portum aeternae 


O*felicitatis ", exercendo nos in operibus perfectae virtutis secundum donum ipsius gratiae 


que arbitror pum 


*) Opus hic a Nostro laudatum (Hypomnesticon Lib. III c. II) «on est Augustini, sed vel Marii Mercatoris vel alius 
cusjuspiam antiqui auctoris. Cfr. Opp. S. Augustini T. X. Append. p. 3. et p. 21; et Fessler, Patrol. T. II. p. 845. Not. Edit. Tub. 


Àp Carur III. 


! ,Hominis liberum arbitrium, si excitetur per gratiam 
gratis datam, potest ad gratiam gratum facientem se de 
congruo disponere: sed sine omni dono nequaquam." — 
,Ad praedietorum intelligentiam est notandum, quod vix 
aut nunquam liberum arbitrium destituitur omni gratia 
gratis data. Quoniam nomine gratiae gratis datae non 
solummodo intelligimus illa, quae enumerat Apostolus 
(1. Cor. 12, 8): Alii datur per Spiritum. etc., sed etiam 
vocatur híc gratia gratis data, quidquid illud sit, quod 
superadditum est naturalibus, adjuvans aliquo modo, et 
praeparans voluntatem ad habitum, vel usum gratiae, sive 
illud gratis datum sit habitus, sicut timor servilis, vel pie- 
tas aliquorum visceribus inserta ab infantia, sive sit etiam 
aliquis actus, sicut aliqua vocatio vel locutio, qua Deus 
excitat animam hominis, ut se praeparet. Sine hac qui- 
dem gratia gratis data vix aut nunquam aliquis habens 
usum liberi arbitrii reperitur; et sine hac concedendum 
est liberum arbitrium nunquam sufficienter disponi, nec 
posse se disponere ad gratiam gratum facientem, sicut 
dicit Bernardus expresse (de lib. arb. c. 17): Conatus li- 
beri arbitrii ad bonum eassi sunt, si a gratia non adju- 
vantur, et nulli, si non excitantur. Et postmodum dicit: 
Gratia excitat liberum arbitrium, dum seminat cogitatum. 
Si igitur prima dispositio, quae fit ad gratiam gratum fa- 
clientem, est cogitatio, et. haec non est absque dono gratiae 
gratis datae; impossibile est, quod liberum arbitrium omni 
gratia destitutum ad gratiam gratum facientem disponat 
seipsum. Ratio autem hujus est haec; non quia gratia 
gratum faciens necessario praeexigat dispositionem gratiae 
gratis datae, sed quia ipsa est quid divinum, et res exi- 
Sstens super liberum arbitrium, et etiam super naturale 
judicium; ideo liberum arbitrium nunquam assurgit nec 
ad cognoscendam gratiam, nec ad petendam, nisi aliquo 
modo a sursum excitetur, et per adjutorium gratiae gratis 
datae, quod tenet quasi medium inter donum gratiae gra- 
tum facientis, et naturalem libertatem voluntatis. "Tenen- 
dum est igitur, quod liberum arbitrium, si excitetur per 
aliquod donum gratiae gratis datae, potest ad gratiam 
gratum facientem se de congruo disponere; si autem omni 
tali munere contingat ipsum destitui, nunquam posset ad 


illam disponi.^ — ,Ad illud quod objicitur, quod liberum 
arbitrium potest detestari culpam virtute propriae naturae, 
dicendum quod dupliciter contingit detestari culpam, aut 
quia est offensiva majestatis et aequitatis divinae, aut quia 
est laesiva propriae naturae. Primus modus detestandi 
disponit ad gratiam gratum facientem, nec unquam est 
absque dono gratiae gratis datae, in statu naturae lapsae. 
Cognoscere enim quod per culpam offenditur Deus, donum 
Dei est. Alio modo est detestari peccatum, in quantum 
est laesivum naturae, sicut aliquis detestatur fornicatio- 
nem, quia per ipsam amisit usum, vel incurrit alium mor- 
bum; et talis detestatio potest esse a virtute naturae, sed 
hoc non disponit ad gratiam gratum facientem. Et sic 
patet, qualiter erraverit Pelagius, qui liberum arbitrium 
non solum dixit habere potentiam disponendi se ad gra- 
tiam gratum facientem, sed etiam merendi eam propria 
virtute. Dupliciter enim mendax fuit, et in hoc quod di- 
xit primam gratiam sub merito cadere, et in hoc quod 
dixit etiam liberum arbitrium proprii viribus ad gra- 
tiam posse se disponere." 2. dist. 28. a. 2. q. 1. concl. 
et ad. 6. 

? ,Gratia aliquando dicitur habitus, aliquando actus, 
aliquando status est in habitu gratiae. Justificatio autem 
dicitur magis actus gratiae vel status, quam dicatur ipse 
habitus.^ 4. dist. 17. p. 1. a. 1. q. 1 ad 5. — ,Justificatio 
non cadit sub merito condigni, cadit tamen sub merito 
congrui; dicitur autem reparatio animae justificatio. Pec- 
catum enim actuale est deordinatio, sive obliquatio circa 
aliquem actum animae; et per hane separatur anima a 
Deo, et ex hoc incurrit. duplex malum, scilicet difficul- 
tatem ad bonum, et ideo dicitur vetustas, qua anima jam 
inveterata est; et pronitatem ad malum, et haec dicitur 
infirmitas; unde omne peccatum dicitur injustitia, dicitur 
mors, dicitur vetustas, dicitur infirmitas. Per oppositum 
igitur anima in adventu gratiae vivificatur, et ex susce- 
ptione virtutum ordinantium universas potentias justifi- 
catur; et hoe quidem fit in instanti. Unde justificatio di- 
citur a justitia generali; sed sanatur ulterius per gratiam 
sacramentorum, et renovatur per bonum exercitium, et fit 
semper ad bonum bhabilior. Unde Apostolus (2. Cor. 4, 16): 


PARS V, 3. 


Quod renovatur de die in diem, sicut exterior de die in 
diem corrumpitur. Unde notandum, quod peccatum uno 
modo dicitur infirmitas et vetustas, alio modo sequela 
peecati. Et primo quidem modo statim fit sanatio et re- 
novatio, secundo modo successive. Nec pervenitur ad 
perfectam sanitatem et novitatem nisi in gloria, eo quod 
semper manet pronitas et difficultas in via. Quod ergo 
quaeritur, quare dicitur justificatio, dicendum quod dicitur 
a justitia generali, non a justitia cardinali.^ 4. dist. 17. 
p. 1. dub. 1. 

3 ,Gratia est accidens, et habet ortum realiter ab alio, 
quam a subjecto proprio, scilicet a Deo. "Unde triplicem 
habet comparationem, ad principium, a quo procedit; ad 
peccatum contrarium, quod expellit; ad subjectum, quod 
perficit; et omnes istae comparationes sunt simul tempore, 
tamen naturaliter prius gratia comparatur ad principium, 
& quo procedit: secundo ad peccatum, quod expellit; tertio 
ad subjectum, quod perficit. "Unde, proprie loquendo, 
prius est gratia ab efficiente, quam expellat culpam per 
naturam ... Prius est gratiam creari per naturam, quam 
subjectum esse gratia informatum. Unde sicut in actione 
et productione aliarum formarum intelligimus, quod forma 
prius se habeat in ratione virtutis agentis, quam qualitatis 
informantis, sic in proposito intelligatur; tamen haec prio- 
ritas non est temporis, sed naturae. 4. dist. 17. p. 1. a. 1. 
q. 1 ad 4. 

* ,Bic Deus est vita animae, sicut anima corporis quo- 
dam modo, et quodam modo non sic. In hoc enim est 
similitudo, quod quemadmodum corpus indiget anima, et 
ab ipsa vivificatur, quamdiu illi conjungitur, et per ejus 
separationem vilescit; sic quamdiu anima unitur Deo per 
caritatem, vivificatur, e£ quando separatur ab eo, moritur 
et vilescit. In hoc autem est dissimilitudo, quia anima 
conjungitur naturaliter, et naturaliter ex corruptione na- 
turae separatur; ita quod appetitus et indigentia est in 
utroque, quia constituunt tertium; ex Deo autem et anima 
non fit unum: et praeterea conjunctio illa est voluntatis 
ex utraque parte; et hine est, quod, quia voluntas nostra 
naturaliter est vertibilis, et divina misericordia prompta 
est misereri, resuscitatio animae non est miraculosa, sed, 
ut proprius loquamur, est mirabilis." 4. dés. 17. p. 1. dub. 3. 

5 ,Dona gratis data in homine ante lapsum et post 
lapsum se habent sicut excedentia et excessa; gratum fa- 
cientia vero aequalia sunt, si perfectionem dicant." — 
,Cum fit comparatio multitudinis donorum gratiae ad sta- 
tum naturae lapsae et statum naturae institutae, hoc potest 
intelhgi vel de donis gratiae gratis datae, vel de donis 
gratiae gratum facientis. Si intelligatur de donis gratiae 
gratis datae, sic se habent sieut excedentia et excessa, 
pro eo quod aliqua dona gratiae gratis datae habuit Adam 
in statu ill, utpote immortalitatem et impassibilitatem, 
quae non habuit aliquis posterorum ejus, et aliqua dona 
gratiae gratis datae habent posteri sui, quae ipse non 
habuit, sicut gratiam sanitatum, et operationem virtutum, 
et genera linguarum, et consimilia. Ratio autem hujus 
diversitatis venit ex hoc, quod alia dona expediebant illi 
tempori, et alia competunt isti. Si autem loquamur de 
donis gratiae gratum facientis, sic quia illa dona conne- 
xionem habent quantum ad habitus et quantum ad aetus, 
qui perfectionis sunt; concedendum est, quod in aequali 


333 


multitudine fuerunt in primo homine, in qua reperiuntur 
in ejus posteritate. Hoc dico quantum ad habitus et quan- 
ium ad actus, qui perfectionis sunt, sicut rationes ad pri- 
mam partem inductae ostendunt. Quantum vero ad actus, 
qui habent imperfectionem annexam, non contingebat vir- 
tutes secundum statum illum in Adam ponere.* 2. dist. 29. 
a. 3. q. 1. — ,Homo in communi post lapsum efficaciora 
dona gratuita habuit, ratione tum difficultatis, tum majoris 
caritatis; licet oppositum sit ratione promptitudinis volun- 
tatis.^ — Dicendum, quod efficacia meriti principaliter 
ex tribus venit, videlicet ex difficultate operis, ex prompti- 
tudine voluntatis et ex magnitudine caritatis. Difficultas 
operis multum facit ad meritum, et adeo facit, ut homo, 
qui est multo minoris caritatis quam angelus, possit me- 
reri, ut perveniat ad sublimitatem angelicam, secundum 
quod colligitur ex illo, quod dicitur de Joanne Baptista 
(Matth. 11, 11): Qui minor est in regno caelorum , major 
est eo. Non enim est dubitandum, quin Joannes sit exal- 
tatus ad ordines excellentium angelorum; et tamen, se- 
cundum statum viae, minoris caritatis erat quam aliquis 
eorum. Promptitudo etiam voluntatis plurimum facit, sed 
voluntas prompta secundum illud quod habet, accepta est 
ad meritum. Quantumcumque enim sit in homine gratia, 
nisi sit voluntas gratiae consentanea, nunquam eliciet 
opera meritoria; et quanto magis voluntas gratiae sub- 
jacet et conformatur, tanto magis homo in operibus meri- 
toriis exercetur. Magnitudo caritatis est principalior inter 
omnia, quae faciunt ad meritum, quia secundum illius 
quantitatem attenditur remuneratio praemii substantialis, 
pondus enim amoris est, quod dat valorem operibus meri- 
toris. Si igitur fiat comparatio efficaciae merendi in do- 
nis gratuitis secundum statum post lapsum, et secundum 
statum ante lapsum, responderi potest, quod quantum ad 
primam conditionem, videlicet quantum ad difficultatem, 
efficaciores sunt virtutes nune, quam tune fuerunt. Nunc 
enim magis impugnatur, et impugnando probatur et exa- 
minatur virtus quam tunc, sieut patet in sanctis marty- 
ribus. Et sic procedunt rationes ostendentes dona gra- 
tuita ad merendum esse nunc efficaciora. Quantum autem 
ad secundam conditionem, scilice£ quantum ad prompti- 
tudinem voluntatis, efficaciores fuissent virtutes in merendo 
tunc quam nunc, pro eo quod voluntas tunc quasi continue 
fuisset in bonis operibus Deo placentibus sine retardatione; 
nunc autem, sive ex lassitudine, sive ex surreptione, fre- 
quenter cessat a bonis operibus, et intendit aliquando 
rebus nocivis, aliquando inutilibus, tum propter difficul- 
tatem ad bonum, tum propter pronitatem ad malum. Et 
quantum ad hane conditionem procedunt rationes pro- 
bantes, quod dona gratuita in statu naturae institutae 
fuissent ad merendum efficaeiora. Et per hoc patet re- 
sponsio ad utramque partem, procedunt enim secundum 
diversas vias, secundum quas se habent dona gratuita in 
merendo sicut excedentia et excessa, et reperitur in eis 
secundum diversas conditiones major et minor efficacia. 
Et sic nulla est inter rationes illas repugnantia, utraeque 
enim verum concludunt secundum diversam viam. Si 
autem quaeratur ulterius de majoritate efficaciae quantum 
ad tertiam conditionem, tune respondendum est, quod aut 
fit comparatio particularis personae ad particularem per- 
sonam, aut status ad statum. Si primo modo, dicendum 


994 


est, quod se "habent sieut excedentia et excessa. Satis 
enim probabiliter credi potest, quod aliqui sunt, qui ha- 
bent majorem gratiam aliquibus, qui fuissent in statu in- 
nocentiae, si Adam stetisset, alii vero minorem aliquibus, 
sicut diei consuevit, cum comparatur status legis scriptae 
ad statum legis evangelicae. Si autem comparetur gene- 
raliter status ad statum, tune non videtur usquequaque 
certum, in quo statu Dominus homini majus munus cari- 
tatis et gratiae tribuisset, pro eo quod secundum diversas 
conditiones reperitur major et minor idoneitas in homine 
suscipiente, et, quod plus est, magnitudo gratiae distributae 
plus attenditur secundum distinctionem distribuentis, quae 
cognitionem nostram latet. liaec tamen pars probabilior 
videtur, et magis auctoritatibus consonat, ut dicamus, quod 
Deus majora munera gratiae elargitus est homini lapso, 
quam dedisset homini, si in statu innocentiae permansisset, 
tum quia homo majori adjutorio gratiae indiget, tum etiam 
quia decet Deum de malo majus bonum elicere, quam sit 
illud bonum, quod adimendo malum nocet, tum etiam 
quia mediator et intercessor pro nobis interpellat (om. 
8, 34), quem decet exaudiri in omnibus pro sua reverentia 
(Hebr. 5, 7). Unde cum appareat vultui Dei semper ad 
interpellandum pro nobis (Hebr. 7, 25), et pro nobis in 
eruce oblatus fuerit, et quotidie offeratur, valde probabile 
videtur, quod majus munus gratiae tribuatur nobis, quam 
si ipse non fuisset incarnatus, vel pro nobis oblatus. Et 
hoe expresse videtur innui, cum dicitur, quod Spiritus 
nondum erat datus, quia Jesus nondwm erat glorificatus 
(Jo. 7, 39). Unde cum ascendit n. altum, tunc dedit dona 
hominibus (Ephes. 4, 8). Ex hac igitur triplici ratione, 
quarum una est in. commendatione misericordiae, et se- 
cunda in commendatione sapientiae, et tertia in commen- 
datione divinae justitiae, satis rationabiliter colligitur, quod 
nune magis sint efficacia dona gratuita ad merendum, 
quam in statu innocentiae, non solum ratione difficultatis, 
verum etiam ratione gratiae et caritatis; quamvis non ab- 
surde dici possit, quod major efficacia in merendo erat 
tunc quam nune, ratione promptitudinis voluntatis." Ibid. 
q. 2. 

* ,Quia in omni opere Domini est misericordia et veri- 
tas, haec maxime in nobili opere oportet esse, scilicet in 
opere justificationis. Quoniam igitur homo peccavit, et 
nihil ante gratiae infusionem apud Deum meruit, Deus 
justo judicio non omnino effectum culpae tollit, imo poe- 
nam relinquit; et ideo in priorem statum hominem non 
statim restituit. Et quoniam misericors est, ideo etiam 
amplius bonum reddit; quia magis indiget, ideo non tan- 
tum restituit innocentiam, sed etiam dat gratiam; ideo 
quamvis delere posset Deus sine medio culpam, decrevit 
tamen delere per gratiam, quae non tantum faceret inno- 
centem, imo etiam naturam debilitatam habilitaret ad bo- 
num." 4. dist. 17. p. 1. a. 1. q. 1. 

' ,Differt dicere voluntatem induci et voluntatem mu- 
tari et. voluntatem cogi. Tunc enim induci dicitur, quando 
aliqua persuasio fit, qua disponitur, ut ad aliquod appe- 
tibile inclinetur, quae si valde intensa sit, nomen coactio- 
nis sortitur, quamvis non sit vera coactio (Cfr. part. III. 
c. . n. L) ... Tune autem voluntas mutatur, quando ipsa 
volente unum, potenti virtute affectio immittitur ei ad 
contrarium, et de volente fit nolens, ita quod una affectio 


PARS V, 3. 


expellitur, et contraria inducitur, sicut patet, cum Deus 
de amatore temporalium facit temporalium contemptorem. 
Et haec dicitur esse quaedam compulsio et traetio divina, 
ut voluntas ab eo separetur, cui per amoris glutinum for- 
titer jungebatur. Tune autem voluntas dicitur cogi, quando 
intelligitur ipsam invitam aliquid velle, et repugnante actu 
voluntatis deliberativae aliena virtute movente, et repu- 
gnantia manente, ad idem aliquid volendo inelinari; et 
haec duo opposita implicat... Voluntas igitur induci po- 
test ab agente creato, mutari vero ab alio non potest, 
nisi ab agente increato, cogi vero ab aliquo non potest. 
Et pro tanto dicit Bernardus (de lib. arb. inter princ. et 
med.), quod libertas voluntatis est ita plena suo modo in 
creatura, sicut in: Creatore; et quod in omnibus reperitur 
aequaliter, hoc enim intelligitur quantum ad coactionis 
privationem ... Quod dicitur in Scripturis, Deum volun- 
tatem hominis impellere . .. trahere e£... ad quodcumque 
voluerit, inclinare, sieut ostendunt- illae tres auctoritates: 
Exi in vias et sepes, et compelle intrare, ut impleatur domus 
mea (Luc. 14, 23): Nemo venit ad me, nisi Pater traxerit 
illum (Joan. 6, 44): Sicut divisiones aquarum, ita. cor regis 
in manu Domini, quocumque voluerit, inclinabit illud. (Prov. 
21, 1); hoe intelligitur non quia voluntatem cogat, sed 
quia voluntatem creatam non solum inducit, sicut agens 
creatum, verum etiam immutat immittendo affectiones va- 
rias, in qua immissione non est coactio, pro eo quod ita 
voluntarie volo illud, quod Deus immittit, sicut illud quod 


ex meipso volo; et si aliquid volo, volens volo, non in- 


vitus, et ita in volendo ad nihil compellor." 2. dist. 25. 
p. 2. a. 1. q. à. 

? ,Ad hoe dicunt aliqui, quod justificatio tripliciter di- 
citur. Uno modo dicitur justifioatio ad justitiam prae- 
paratio; et huic quidem necessaria est attritio, vel dolor. 
Alio modo justitiae infusio; et huie necessaria est infusio 
gratiae et expulsio culpae. Tertio modo justificatio est 
in justitia exercitatio; et huie quidem necessaria sunt duo 
a gratia et duo ab anima, scilicet. motus liberi arbitrii et 
contritio; et dicunt verbum Augustini de ista justificatione 
intelligi: Qui creavit te etc. Sed certe si ad hoe quod 
gratia infundatur, necesse est, quod homo se praeparet 
consentiendo gratiae, et detestando peccatum, necesse 
est in ipsa gratiae infusione ista quatuor esse, scilicet 
gratiae infusionem, et liberi arbitrii motum, et contritio- 
nem, et peccati expulsionem. Deus enim expellit culpam 
infundendo gratiam, sed non infundit nisi ei, qui concor- 
dat; et necesse est concordare gratiae advenienti, et pec- 
catum expellenti. Gratiae sic advenienti concordat per 
motum liberi arbitrii: gratiae ut peccatum expellenti, per 
motum contritionis. Unde duo sunt ibi a Deo, scilicet 
gratiae infusio et peccati expulsio, et duo a nobis his 
duobus modis consona. Et haec quatuor tanguntur in 
illo versiculo Psalmi (59, 4): Comunovisti terram, et con- 
tirbasti eam; sana. contritiones ejus, quia commota est. Gra- 
tia enim adveniens in animam commovet rationem, secun- 
dum quod est pars liberi arbitrii, et conturbat voluntatem 
per contritionem, et postmodum sanat per peccati expul- 
sionem. Et ratio hujus redditur, quia praecessit duplex 
commotio, per quam anima ipsa se gratiae justificanti con- 
formavit; et ideo subjungit: Quia commota est." 4. dist. 17. 
p. 1. a. 1. q. à. 


PARS V, 3. 


? ,Venialia peccata possunt deleri sine contritione, solo 
libero arbitrio consonante, et aliquo exterius adjuvante, 
ut memoria passionis, episcopali benedictione, aquae bene- 
dictae aspersione etc." — ,Ut intelligamus modum dele- 
tionis venialium, notandum est quod triplex est genus 
peccati, scilicet originale, actuale mortale, et actuale veniale. 
Et primum quidem minimam habet rationem voluntarii, imo 
nullam habet rationem voluntarii in nobis. Alterum autem 
genus peccati, scilicet mortale, simpliciter tenet rationem vo- 
luntarii, licet non ita sicut peccatum Adae, quod nullum ha- 
buit inclinativum.  Veniale peccatum quodam modo tenet 
medium; unde quodam modo habet rationem poenae, quo- 
dam modo culpae; et rursus quodam modo est voluntarium, 
quodam modo involuntarium, habemus enim necessitatem 
committendi aliquod veniale in communi, quamvis nullum in 
partieulari. Primum igitur peccatum, quoniam aliunde con- 
tractum est, potest delerilibero arbitrio nihil omnino agente, 
sed sacramento solo exterius adjuvante, sicut patet in par- 
vulis. Seeundum genus peccati, quoniam voluniarie con- 
tractum est, non potest deleri nisi libero arbitrio consonante 
et gratia adjuvante; ideo in justificatione impii requiritur 
motus liberi arbitrii, per quem consonet gratiae, et ulte- 
rius contritio, per quam adjuvatur. "Veniale vero pecca- 
tum potest deleri libero arbitrio consonante et aliquo ex- 
terius adjuvante. Unde si liberum arbitrium gratiae non 
repugnat volendo persistere in culpa, et gratia virtute 
Sacramenti vel rei sacramentalis vigoratur, culpam venia- 
lem delet vel universaliter, vel particulariter. Unde ecre- 
dendum, quod aliquo nihil de peccatis suis cogitante, sed 
tantum passionem Christi recolente in sacramento Eucha- 
ristiae, recogitante, inquam, ferventer, venialia peccata, 
vel omnia, vel quaedam, remittantur ei per gratiam sic 
adjutam. Et omnia illa, sive sacramenta, sive sacramen- 
talia, ut Eucharistia et Unctio et Baptismus, et aquae 
aspersio et episcopalis benedictio et contritio et miseri- 
cordiae exhibitio et orationis dominicae devota exoratio 
faciunt ad venialium deletionem, non per propriam natu- 
ram, sed per eam naturam, qua gratiam gratum facientem 
ad hune actum adjuvant et vigorant. Si quaeras, quomodo 
adjuvant, dicendum quod in talibus ut plurimum est hu- 
miliatio et devotio, quae est actus gratia informatus, re- 
pugnans ipsi veniali peccato, quod fervorem caritatis et 
devotionem, quantum est ex se, diminuit. Vel ea ratione, 
qua est in eis poenalitas, quae repugnat inordinatae de- 
lectationi, et prout illa poena juncta est ordinanti gratiae. 
Et sie potest responderi, quod quamvis peccata venialia 
valde congrue per poenitentiam deleantur, possunt tamen 
per gratiam aliter adjutam deleri." 4. dist. 21. p. 1. a. 1. q.2. 

19 ,Aliquorum positio fuit, quod venialia sine gratia 
gratum faciente deleri possint per gratiam gratis datam. 
Et rationem hujus ostendere voluerunt, pro eo videlicet, 
quod veniale peccatum non repugnat gratiae gratum fa- 
cienti, sed gratis datae, nec offendit majestatem divinam, 
quia ibi non diligitur aliquid supra Deum, sed aliquantu- 
lum inordinate sub Deo; et ideo sicut mortale potest de- 
leri per gratiam, quia ei repugnat, quia gratia Deo offenso 
reconeiliat, et quia Deum contemptum amare facit super 
omnia; sic veniale potest deleri per gratiam gratis datam, 
quae illam modicam inordinationem removet, et illam ocea- 
sionem minus amandi Deum ab ipsa anima tollit, nec 


335 


oportet ibi esse gratiam elevantem animam ad dilectionem 
Dei super omnia, quia per veniale nihil amatur supra 
Deum. Sed haec positio, licet probabilis videatur, a veri- 
tate tamen deviat, si quis inspiciat. Omne enim pecea- 
tum, eo ipso quod peccatum est, aliquo modo animam de- 
foedat, et aliquo modo ipsam deordinat, et necesse est ex 
hoc, quod aliquo modo Deo displiceat. Quoniam igitur 
nota displicentiae minima, quae esse possit, sine habitu 
gratiae, qui reducit ad complacentiam et ad amicitiam, 
auferri non potest, tenendum est omnino de omni peccato 
generaliter, quod nullum omnino potest deleri sine gratia 
gratum faciente, sic enim decrevit nos sanare divina mi- 
sericordia. Et hoe dicunt Saneti, et sonat Scriptura, quae . 
maxime ponit gratiam esse necessariam ad delenda pec- 
cata." 4. dist. 21. p. 1. a. 1l. q. 1. — ,Veniale sine veniali 
potest deleri, quia neutrum fundamentum virtutis vivifi- 
cantis et sanantis evertit, scilicet gratiam: sed mortale 
exstirpat gratiam, non enim simul stat cum vita. Et quo- 
niam non potest deleri aliqua culpa sine gratia, ideo nullus 
morbus etiam minimus potest deleri, quia deleatur omnis 
mortalis culpa: non sie autem est in veniali, pro eo quod 
utrumque simul stat cum gratia." Ibid. ad 4. 

5! .Sieut justificatio non est nisi volentis, sic etiam 
non dat eam Deus nisi volenti, dummodo sit in tali statu, 
quod consentire et dissentire possit; ideo ad susceptionem 
justifieationis in adulto requiritur motus liberi arbitrii, 
secundum quem consentit gratiae. Et quia primus motus, 
per quem consentit gratiae, est motus fidei; ideo motus 
iste est motus fidei. Unde: Justificati per fidem (Rom. 
2, 1); Glossa prima: Ex motu liberi arbitrii, qui est ex 
fide. Ideo dicitur: Féíde purificans corda (Act. 15, 9), quia 
motus fidei primo requiritur ad purificationem." 4, dist. 17. 
p. 1l. a. 1. q. 2. — ,Etsi simul stet motus liberi arbitrii 
cum eonitritione, qui quidem motus a pluribus dicitur mo- 
tus fidei, tamen gratia adveniens per modum reparantis, 
et expellentis culpam, immediate respicit motum, vel actum 
poenitentiae. Sicut enim gratia prius culpam expellit per 
naturam, quam habilitet ad bonum; sic necesse est, quod 
homo ex parte sua in justificatione primo aspernetur cul- 
pam, quam dirigatur in bonum opus.^ 4. dést. 14. p. 1. 


a. 2. q. à. 
1? ,Ad justificationem impii non est necessaria con- 
fessio, si justificatio dicatur justitiae infusio.^ — ,Dicen- 


dum, quod si justifieatio dicatur justitiae infusio, non est 
necessaria confessio, sicut expresse ostendunt illae ratio- 
nes, quae inductae sunt. Unde solum ista quatuor neces- 
saria sunt, scilicet gratiae infusio, motus liberi arbitrii, 
contritio et peccati expulsio. Secundum enim rectum or- 
dinem, sieut patebit, confessio sequitur tempore et natura 
contritionem ; et si sequitur contritionem, cum ipsa con- 
tritio non sit sine justificatione, nec e converso, ipsa ju- 
stificatio potest esse sine confessione." — ,Ad illud ergo, 
quod objicitur in contrarium de illis auctoritatibus, di- 
cendum quod, sicut dicit Augustinus (Jib. 4. cont. Donatist. 
c. 25), quamvis aliquis justificari possit sine sacramentis, 
tamen nullus justificatur contemnens sacramenta. Quoniam 
igitur confessio est peccantibus imposita, impossibile est 
aliquem justifieari, qui non habeat confessionem in facto, 
vel in proposito. Si enim confessionem contemnat, quan- 
tumcumque doleat, non acquirit justitiam. Si autem con- 


336 


fessionem habeat in proposito, cum Deus bonam volun- 
tatem et propositum in talibus reputet pro facto, si bona 
et efficax est; tunc, si adsit dolor, potest esse justificatus. 
Ideo pro tanto dieunt auctoritates Sanctorum et rationes 
praedictae, quod confessio necessaria sit ad justificationem, 
voluntatem enim confitendi confessionem vocant, ut patet 
discurrendo per singulas. Nam quod primo dicitur: Qwé 
abscondit scelera sua, non dérigetur (Prov. 28, 13); constans 
est, quod loquitur de hypocrita, qui non tantum caret 
proposito confitendi, imo etiam habet malitiam celandi et 
excusandi^ — ,Ad illud similiter quod dicitur: Die tu 
iniquitates, etc. (Narra, sí quid habes, ut justificeris, Isa. 
. 43, 26), dicendum quod, quando homo vult huic mandato 
obedire, se disponit de congruo ad gratiam; et divina 
misericordia largissima, cum invenit animam dispositam, 
gratiam tribuit, ac si esset confessa per sermonem. Aliae 
duae auctoritates ita intelligendae sunt. Vel si intelligantur 
de actu confitendi, tunc sumunt confessionem pro peccati 
recognitione, quae interius est inter animam et Deum; et 
sic non concludunt. — ,Ad illud quod objicitur, quod 
nullus intrat sine potestate clavium, dicendum quod sine 
potestate clavium intrare, dupliciter potest intelligi; aut 
sine potestate, ita quod intelligatur contrarie, sicut con- 
temnens clavem Petri; vel sine potestate, ita quod pri- 
vative. Et adhuc dupliciter, vel simpliciter privative, ita 
quod non habet effectum absolutionis, nec in opere, nec 
in devotione, sive in desiderio; aut ita quod habet in de- 
votione et proposito; et ità quodam modo habet. Primo 
et secundo modo non intrat, nec justificatur, sed tertio 
modo intrat, et aliquo modo per clavem, licet non sic 
sieut illi, qui absolvuntur actualiter.^ — ,Ad illud quod 
objieitur, quod poenitentia est sacramentum necessarium, 
dieendum quod nullum sacramentum est adeo necessarium, 
quin fides et devotio suppleat locum ejus, sicut patet in 
baptismo; et ideo sine sacramento poenitentiae salus alicui 
esse potest. Et quod objicitur de contritione, quod est 
necessaria, dicendum quod non est necessaria, secundum 
quod est pars poenitentiae sacramenti, sed secundum quod 
est actus poenitentiae virtutis; et illa est prima virtus, 
sine qua non est salus peccatori adulto. Et simul est in 
actu ei habitu virtus illa in ipsa infusione gratiae, quia 
invenit liberum arbitrium in actu sibi conformi in justifi- 
eatione, ut visum est. Praeterea, esto quod contritio poeni- 
tentialis, prout est sacramentalis, esset necessaria, non 
sequitur propter hoc de confessione, quae est actus ex- 
terior superaddens contritioni.^ 4. dist. 17. p. 1. a. 1. q. á 
et ad. 1—6. 

55 ,Aliquorum opinio fuit, quod remissio culpae ante- 
cederet contritionem, secundum quod remissio culpae di- 
eitur quantum ad maculae ablationem, sed quantum ad 
poenam, vel sequelam, sequitur. Sed, sicut supra dictum 
est, contritio necessaria est in ipsius gratiae infusione, 
unde et praecedit peceati expulsionem naturá. Et hoc 
patet sic; quia anima per detestationem peccati se disponit 
ad gratiam, dispositione quanta potest; gratia vero adve- 
niens in anima, quia illa detestatio orat quasi dispositio 
media ad introducendam gratiam, per naturam prius re- 
spicit illam, et per illam culpam delendam. Sic ex com- 
paratione, vel respectu gratiae ad illam detestationem, est 
contritio, ex respectu ad culpam est remissio; ideo con- 


PARS V, 3. 


tritio praecedit remissionem per naturam... Exemplum 
autem hujus videri potest sic. Intelligamus aérem obte- 
nebratum per praesentiam nubium et nebularum; et quod 
nubes illae non possint expelli eatenus, qua obtenebrant, 
nisi per motum aéris, et irradiationem luminis; tunc ad 
hoe quod aér reciperet primam illuminationem, oportet 
simul cum irradiatione solis concurrere ventum; et post 
ad perfectam restitutionem luminis oporteret adhuc ven- 
tum sequi, qui nebulas expelleret. Per hune modum est 
intelligere de contritione et gratiae infusione, ut tamen 
causalitas activa attribuatur ipsi irradiationi, secundum 
illud Psalmi (17, 13): Prae fulgore in conspectu ejus nubes 
transierunt etc." 4. dist. 17. p. 1. a. 2. q. 2. 

1* "Secundum speciale privilegium potest Deus justifi- 
care sine omni praeparatione; tamen secundum legem 
communem non justificat nisi eos, qui se praeparant, si- 
eut dicitur in Zacharia (1, 3): Convertimini ad me, et ego 
convertar ad vos. Et quia praeparatio debet esse secun- 
dum convenientiam ad justifieationem, in qua est motus 
liberi arbitrii et contritio, necesse est, quod homo se prae- 
paret motu fidei et doloris, ita quod gratia inveniat libe- 
rum arbitrium in utroque istorum actuum, vel etiam summe 
paratum ad utrumque, ita quod in eodem instanti paratum 
sit moveri, in quo gratia advenit." 4. dist. 17. p. 1. a. 2. q. 3. 

15 "Facere quod in se est, potest dupliciter intelligi. 
Uno modo positive, quia facit aliquid ordinatum ad gra- 
tiam, et tantum facit quantum potest; et hoc modo veri- 
tatem habet sermo praedictus. Alio modo potest intelligi 
privative, ut dicatur facere quod in se est, quia facit quod 
potest, quamvis illud non sit ordinatum ad gratiae susce- 
ptionem; et hoc modo liberum arbitrium gratia destitutum 
potest facere quod in se est; ei sic praedictus sermo non 
habet veritatem." 2. dist. 28. a. 2. q. 1 ad 4. 

1$ ,Gratiae infusio in justifieoatione naturaliter prae- 
cedit expulsionem peccati, cum causa suum effectum prae- 
cedat.^ — ,Ad hoc voluerunt aliqui dicere, quod Deus se 
ipso expellit culpam. Nam ipse de se dicit in Isaia (42, 
25): Ego sum, qui deleo iniquitates tuas propter me. Unde 
secundum hos prius Deus mundat animam, et postmodum 
dat gratiam simul tempore, tamen posterius natura. Sed 
quia communiter ponitur, et verum esse credo, quod Deus 
expellit peccatum per gratiam, sicut sol per radios tene- 
bras, sicut dicitur: F'de purificans etc. (Act. 15, 9), et hoc 
supra monstratum est; ideo, cum causa praecedat effe- 
ctum, infusio gratiae naturaliter prior est expulsione pec- 
cati, sicut lux praeit effugationem tenebrarum. Ad quod 
intelligendum notandum est, quod qualitas aliqua, quae 
agit in aliud, habet triplicem comparationem, scilicet ad 
prineipium a quo exit, et ad contrarium oppositum quod 
expellit, et ad subjectum quod perficit. Et sunt istae 
comparationes ordinatae. Primo enim comparatur ad 
prineipium, a8 quo producitur; secundo ad oppositum, 
quod expellitur; tertio ad subjectum, quod perficit. Sub- 
jectum enim informatum aliqua qualitate, vel deformatum 
vitio, non potest intelligi informari aliqua bona qualitate, 
vel perfectione, nisi prius intelligatur expulsio contrariae. 
Et impossibile est, quod aliquod intelligatur expulsum ab 
aliquo, quin prius intelligatur illud, scilicet expellens egredi 
a suo principio. Quoniam igitur gratiae infusio non dieit 
perfectionem subjecti nisi per concomitantiam, sed potius 


PanS V, 3. 


ipsius gratiae productionem ab agente; ideo patet, quod 
prior est quam expulsio, sicut et causa prior est suo cau- 
sato.^ — ,Ad illud ergo, quod primo objieitur in con- 
irarium, quod prius est terminus a quo, dicendum quod 
terminus ad quem non est gratiae infusio, sed magis sub- 
jectum esse gratum, et mundatum, et a gratia informatum. 
Unde bene concedo, quod gratia prius per naturam habet 
rationem agentis quam informantis; et secundum quod 
prius habet rationem agentis, quam informantis, sic est 
principium justificationis, secundum vero quod habet ratio- 
nem informantis, sic est terminus. — ,Ad illud quod di- 
citur, quod prius est esse mundum, quam gratum, dicen- 
dum quod, quamvis prior sit mundatio per naturam, quam 
gratificatio, non tamen est prior, quam ipse mundans; ot 
quia gratia non tantum est gratificans, sed etiam mundans, 
ideo praecedit. Unde ratio illa bona esset, si mundatio 
non es8et a gratia tanquam a principio immediato et creato; 
nune autem ratio illa tantum valet, quod prius per natu- 
ram compelit gratiae expellere culpam, quam subjectum 
informare: et hoc verum est. Forma enim, quae induci- 
tur in materiam aliquam, prius est ibi ut potentia, sive 
agens, quam sit ut perfieciens, sive ut actus. Sive igitur 
expulsio culpae sit idem quod mundificatio, sive non, se- 
quitur infusionem gratiae, gratia enim mundificat, et hoc 
per naturam prius habet facere, quam subjectum deno- 
minare." — ,Ad illud quod objicitur, quod munditia, vel 
innocentia, est medium inter gratiam et culpam, dicen- 
dum quod verum est; sed non propter hoc est prius ani- 
mae mundificatio, quam gratiae infusio. Gratia enim creata 
in anima ipsam informat; et quia informare non potest, 
quamdiu ibi obstaculum est, ideo subjectum opposito ha- 
bitu informat, et culpam expellit. Unde prius est culpae 
expulsio naturaliter, quam animae informatio. Et ante 
haec duo prius est gratiae creatio, quam aliquod horum; 
gratiae autem infusio non est aliud, quam ipsius creatio. 
Unde cum dicit, quod gratiae infusio est ipsius subjecti 
habilitatio, hoc dictum est per concomitantiam." — ,AÀd 
illud quod quaeritur, quando culpa expellitur, aut quando 
est, aut quando non est, dicendum quod, quia expulsio 
est mutatio subita, et in mutatione subita simul est fieri 
et factum esse; ideo simul est expulsio, et expulsum esse; 
unde expellitur, quando primo non est. Dicitur ergo pro 
tanto expelli, quia prius fuit, et adhuc esset, nisi contra- 
rium repugnaret; et non semper dicitur expelli, sed solum 
in primo instanti, in quo esse desinit, et tune quidem non 
est. Aliqui tamen volunt aliter dicere, quod culpa habet 
esse temporale, ideo non est in sui termino, sed gratia 
est in termino et in initio; et ideo dicunt, quod cum gra- 
tia infunditur, et incipit, et est tunc; peccatum autem, 
cum desinit esse, non est. Sed quidquid sit de verbo 
desinendi, quod habet duplicem expositionem, tamen credo, 
quod culpa bene habet esse in instanti sicut et gratia, et 
est in sui termino, termino, inquam, intra; sed expulsio 
est terminus extra, quia simul est eum expulsum esse. 
Et si tu objieias, quod duo instantia sunt immediata; tunc 
respondendum, sicut superius responsum fuit de transitione 
panis in Corpus Christi, ubi positae sunt quinque respon- 
siones, quas non oportet iterare propter brevitatem, et 
in ultima credo esse standum." — ,Ad illud quod obji- 


citur, si Deus operaretur successive, dicendum quod per 
8. Bonaventurae Breviloq. 


391 


aliud mundaret animam, quam gratiam; et tunc esset alius 
ordo naturae. Nune autem, cum mundet per gratiam, 
necesse est ordine naturae ipsam praecedere expulsionem 
culpae; hoc autem posito, quod per gratiam mundet, im- 
possibile est intelligere quod successive, quia tune simul 
esset gratia cum culpa; gratia autem talis proprietas est, 
quae culpae nullatenus possit permisceri.^ 4. dist. 17. p. 1. 
a. 2. q. 1 et ad. 1—5. 

17 ,Perseverantia uno modo dicitur propositum perse- 
verandi in bono; et hoc modo est virtus, vel dispositio 
consequens virtutes inseparabiliter. | Alio modo perse- 
verantia est continuatio in bono usque in finem; et sic 
non dicit habitum, sed potius dicit statum." 2. dist. 29. 
a. 3. q. 1 ad 4. 

18 Origo poenitentiae virtutis effectiva Deus est, sed 
dispositiva a nobis, quia qui creavit nos sine nobis, non 
justifieat nos sine nobis (Awg. serm. 15 de verb. Apost.) 
Dispositio autem hoc ordine procedit. Primo necesse est 
Dei bonitatem et justitiam cognoscere, cui displicet omne 
malum ef inordinatio, et ab illa offenditur, et nullo modo 
malum relinquit impunitum; et se debet cognoscere ali- 
quid fecisse, quod suae displicere debeat bonitati. Et 
haec est cognitio culpae; et ex hoe cognoscit se homo ex 
divina sententia obligatum ad poenam. Necesse est etiam 
secundo cognoscere Dei misericordiam, qua paratus est 
omni revertenti, et dolenti de culpa commissa, sibi remit- 
tere et indulgere. Ex prima cognitione generatur timor, 
ex secunda generatur spes remissionis; et ex his voluntas 
revertendi, confoederandi Deo et satisfaciendi per gemitum 
et alias poenas: et si incipiat facere quod in se est, dis- 
positus est ad justificationem.^ 4. dist. 14. p. 1. a. 2. q. 2. 

1? Liberum arbitrium lapsum nunquam ad Deum con- 
verteretur, nisi aliquo munere gratiae excitaretur; quod 
quia praesto est, ideo dicit Dominus: Convertünini ad me 
(Zach. 1, 3). Hoc enim ipso quod invitat et vocat, ex- 
hibet homini aliquod donum gratuitum, per quod excite- 
tur, excitatusque aliqualiter ad ipsum eonvertatur, et con- 
versus per gratiam gratum facientem a Deo acceptetur; 
et ex hoe dicitur Deus converti ad ipsum. Unde si quis 
velit attendere ordinem liberi arbitrii et gratiae divinae, 
expresse insinuat Augustinus (7ib. de ecclesiast. dogmat. 
c. 21), ponens quatuor gradus, inter quos gratia prae- 
venit liberum arbitrium. Ait enim sie: Initium salutis 
nostrae Deo miserante habemus: ut acquiescamus salutari 
inspirationi, nostrae potestatis est: ut adipiscamur, quod 
aequiescendo admonitioni eupimus, divini est muneris: ut 
non privemur jam adeptae salutis munere, sollicitudinis 
nostrae est, et caelestis pariter adjutorii. In hoe ergo 
verbo si quis diligenter inspiciat, insinuatur valde elare 
quantum possit liberum arbitrium respectu gratiae. Nam 
cum sint in salutis opere ista quatuor, videlicet invitare, 
acquiescere, adjuvare et permanere, primum est inspiratio- 
nis Dei, secundum libertatis arbitrii, tertium muneris di- 
vini, quartum sollicitudinis nostrae et divini pariter adju- 
torii.^ 2. dist. 28. a. 2. q. 1 ad 1. 

? Ad illud, quod objicitur de obstinato, dicendum 
quod nullus est adeo obstinatus, quod non possit facere 
quod in se est, et qui non possit redire ad cor; et ideo 
tenetur sicut et alii, licet non pro quolibet instanti, sed 


pro loco et tempore. Si autem tu quaeras, quid sit locus 
43 


338 


et tempus, melius docet unctio quam ars; tamen quando 
Dominus visitat eum interiori allocutione, vel exteriori 
praedicatione, vel aliquo tali, in quo est opportunitas re- 
deundi ad cor, si tunc negligat, incidit in contemptum et 
omissionis peccatum." 1. dist. 48. a. 2. q. 1 ad 5. 

?! JOperatio tota est a Deo, et tota a libero arbitrio. 
Non enim est intelligendum, quod Deus cooperetur libero 
arbitrio, sicut cum duo ferunt lapidem, unus cooperatur 
alteri; sed quia Deus est intime agens in omni actione, et 
intimus est ipsi potentiae operanti, ita quod potentia ipsa 
in nihil exit, quod non sit ab ipso." 2. dist. 37. a. 1. q. 1 ad 5. 
—  ,Gratia comparatur ad liberum arbitrium tanquam 
motor, quia voluntas est ipsius gratiae pedissequa, a qua 
elevatur.^ — ,Absque dubio, sicut auctoritates Sanctorum 
dicunt, necesse est ponere liberum arbitrium a gratia mo- 
veri et excitari. Ab ipsa enim gratia operante praevenitur, 
et à cooperante ad opera meritoria elevatur, ita quod re- 
spectu operis meritorii gratia est sicut principalis motrix, 
et voluntas sicut pedissequa. Qualiter autem ipsa gratia, 
cum sit accidens animae, ipsam habeat movere, hoc habet 
difficultatem. Ad hujus autem difficultatis explicationem 
duplex est modus dicendi, sive intelligendi, secundum quem 
liberum arbitrium dicitur a gratia moveri. Unus modus 
dicendi est, quod gratia movere dicitur liberum arbitrium, 
quoniam ipsa est dispositio ad quemdam spiritualem mo- 
tum. Sieut enim pondus in corporibus disponit ad motum, 
sic et suo modo pondus in spiritibus; gratia autem est 
quoddam spirituale pondus datum animae, per quod habet 
sursum tendere. Et quoniam liberum arbitrium est natum 
seipsum movere secundum aetus, in quos potest de se, 
cum est adjutum et informatum gratia, excellentius movet 
seipsum; ita quod eum liberum arbitrium sit movens et 
motum, gratia disponit ipsum sub ratione moventis; et 
pro tanto dicitur gratia movere liberum arbitrium, quia 
liberum arbitrium gratia informatum movet seipsum, per 
quem modum amor dieitur movere hominem ad magna 
opera facienda. Alius est modus intelligendi, secundum 
quem liberum arbitrium dicitur a gratia moveri. Gratia 
enim est sicut quaedam influentia procedens a luce su- 
perna, quae semper habet conjunctionem cum sua origine, 
sicut lumen eum sole. I quia semper suae origini con- 
jungitur; ideo non tantum attribuitur ei operatio ratione 
subjecti, in quo est, sed etiam ratione subjecti, a quo est. 
Unde sicut lumen non solum operatur cum aére, sed etiam 
operatur in ipsum aérem, ratione continuationis cum suo 
fonte; sic et gratia non solum operatur cum libero arbi- 
trio, sed etiam operatur in liberum arbitrium, et liberum 
arbitrium movet. Unde non est aliud dicere gratiam libe- 
rum arbitrium movere, quam gratiam esse Spiritus sancti 
instrumentum ad movendum liberum arbitrium. Uterque 
horum modorum intelligendi conveniens est et rectus, nec 
ullus sine altero sufficit. Nam primus competit gratiae 
cooperanti, sive subsequenti, secundus competit gratiae 
operanti, sive praevenienti. Gratia enim operans liberum 
arbitrium praevenit et movet, quia Deus illam infundendo 
voluntatem hominis sanat et praeparat. Gratia vero co- 
operans, sive subsequens, liberum arbitrium dicitur movere, 
quia voluntas tali dono gratiae informata movet seipsam. 
Hane enim potentiam habet voluntas, scilicet movendi 
seipsam, quia est potentia materiae non alligata... Con- 


PARS V, 3. 


cedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod gratia ad 
liberum arbitrium comparari habet in ratione motoris. Ad 
rationes autem ad oppositum plana est responsio ex jam 
dietis. Ad illud enim, quod primo objicitur de voluntate, 
quod seipsam movet, dicendum quod hoc non obstat, imo 
consonat ei, quod dicitur, quod movetur per gratiam. Si- 
cut enim voluntas movet seipsam ad opera naturalia; sie, 
adjuta per gratiam, movet seipsam ad opera meritoria. 
Vel, secundum alium modum intelligendi, Deus per gra- 
tiam movet voluntatem; nec tamen hoc voluntati repugnat, 
quia voluntas vult sic moveri à Deo. Unde sie movetur 
a Deo, quod movetur etiam a seipsa; et ideo omne opus 
meritorium attribuitur gratiae et libero arbitrio. Ad illud 
quod objieitur, quod motor distat a mobili, dicendum quod 
illud intelligitur de eo motu, in quo moveri est vere pati, 
sieut est in motu corporali, e£ de eo motore, qui est tota 
causa effieiens et sufficiens, et tota causa motus. Talis 
autem motor non dicitur esse gratia, pro eo quod non 
movet nisi sicut dispositio, vel sicut instrumentum, sicut 
prius fuit explanatum. Ad illud quod quaeritur, aut mo- 
vet naturaliter, aut violenter, aut voluntarie... Si natu- 
raliter; ergo opera meritoria erunt naturalia. HBursus, si 
naturaliter movet, semper movet, quantum est de se; ergo 
nunquam quiescit homo ab operibus meritoriis. Si vio- 
lenter; ergo nec salvatur ibi ratio meriti, nee liberum ar- 
bitrium, quorum utrumque patet esse falsum. Si volun- 
tarie; sed nihil movet voluntarie, nisi habeat cognitionem 
et voluntatem; ergo gratia cognoscit et vult, et ita est 
substantia rationalis. Igitur vel gratia, si movet liberum 
arbitrium, non est aliquid creatum, vel si est aliquid 
creatum, non movet liberum arbitrium ... Dicendum quod 
movet voluntarie, non a voluntate, qua ipsa gratia fit 
volens, sed a voluntate, qua Deus gratiam influens est 
volens, et a voluntate, qua liberum arbitrium gratificatum 
vult movere seipsum." 2. dist. 26. a. 1. q. 6 et ad. 1—3. 
? . Bonitas operum ad bonae intentionis meritum, quan- 
tum ad praemium substantiale nihil addit, addit tamen ad 
accidentale.^ — ,Ad praedictorum intelligentiam est no- 
tandum, quod proficere in merito, vel ad meritum, potest 
esse duobus modis, seeundum duplicem differentiam prae- 
mii  Quoddam enim est praemium substantiale, quod 
quidem consistit in visione et fruitione Dei, quod ideo 
dicitur praemium substantiale, quia fundamentum et sub- 
stantia totius nostrae beatitudinis est Deus; et illo per- 
fecte habito, perfecta est in nobis beatitudo. Aliud vero 
est praemium accidentale, quod quidem consistit in gaudio, 
quod habetur de bono creato, vel de liberatione ab aliquo 
malo. Accipiendo igitur meritum respectu praemii sub- 
stantialis, contingit dicere, quod aliquid valet ad profectum 
meriti tripliciter. Aut quia per illud meretur homo ma- 
jorem gloriam; et hoc modo major caritas, vel melior 
voluntas facit ad profectum meriti. Aut quia disponit ad 
merendam majorem gloriam; et talia sunt opera perfectio- 
nis, quae dicuntur facere ad meriti profectum. Aut quia 
conservat illud, per quod meretur homo gloriam; et sic 
omnia opera bona proficiunt ad meritum, quia in ipsis 
exercetur earitas et opcratur, conservatur et radicatur, ut 
homo finaliter perseveret in illa. Et hoc non est parvum, 
quia quidquid homo faciat, non salvatur, nisi finaliter per- 
severet. Et sie patet, quod operum multiplicatio quodam 


PARS V, 4. 


modo valet ad profectum in merito respectu praemii sub- 
Stantialis: et hoc dico disponendo et conservando, non 
autem merendo majorem gloriam ex condigno. Similiter 
ad profectum majoris praemii accidentalis potest aliquid 
valere tripliciter: aut ratione adeptionis aureolae, et sic 
opera specialis excellentiae faciunt ad profectum meriti 
voluntatis bonae: aut ratione adeptionis alicujus delecta- 
tionis internae; et sic omnia opera, quae fiunt ex gratia, 
quodam modo valent ad profectum praemii accidentalis, 
quia secundum quod homo plura bona opera facit, secun- 


339 


nalia faciunt ad profectum meriti, et addunt ad meritum 
bonae voluntatis, quia remissionem alicujus poenae mere- 
tur homo ex voluntate cum opere, quam non meretur ex 
sola voluntate. Haec autem distinctio non solum valet 
ad terminandum quod dictum est, sed etiam ad duo prae- 
cedentia. Generaliter enim verum est quod operum digni- 
tas, et dati quantitas, et operum numerositas ad profectum 
meriti facit respectu praemii accidentalis, licet differenter. 
Verum est etiam generaliter, quod illa omnia opera non 
faciunt ad profectum meriti respectu praemii substantialis, 


dum hoc de pluribus jucundabitur in conscientia sua: aut nisi solum disponendo et conservando." 2. dist. 40. a. 2. 
ratione diminutionis poenae; et sic opera difficilia et poe- — q. 3. 
CAPUT IV. 
De ramifieatione gratiae in habitus virtutum. 
(Gratia, licet una, ramifiostur in habitus rectifioantes, seu virtutum; -— expedientes, seu donorum; —- perfioientes, seu beatitudi- 
num. — Habitus virtutum suni septem, — qui habent singuli propriam excellentiam; — quoad habitus connectuntur ad invioem in gratia; 
— quoad actus meritorios sunt aequales in caritate; — et possunt esse informes per culpam, — caritate excepta; — reformantur tamen 


per poenitentiam, adveniente gratia, — quae est virtutum origo, finis et forma.) 


Tertio restat agere de gratia in comparatione ad habitus virtutum, cirea quam 
consideranda sunt tria. Primum est, qualiter gratia una ramificatur in habitus virtu- 
tum; secundum, qualiter ramificatur in habitus donorum; tertium, qualiter ramificatur 
in habitus beatitudinum. De ramificatione igitur gratiae in habitus virtutum haec te- 
nenda sunt", quod, cum una sit gratia gratificans animam, septem tamen sunt virtutes 
gratuitae, quibus regitur vita humana; tres quidem theologicae, scilicet fides, spes et 
caritas: quatuor" cardinales, scilicet prudentia, temperantia, fortitudo et justitia, quae 
uno modo est virtus communis et generalis, alio ? modo specialis et propria. Hae autem 
septem virtutes, licet sint distinctae, et proprias excellentias habentes, sunt tamen con- 
nexae et aequales ad invicem in eodem; et licet sint gratuitae per gratiam informatae, 
possunt tamen fieri informes per culpam, sola caritate excepta, et iterum reformari per 
poenitentiam, adveniente gratia, quae est habituum virtualium origo, finis et forma. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia sicut principium pro- 
ductivum sua summa perfectione in dando vitam naturae, non tantum dat vivere quan- 
tum ad actum primum, verum etiam quantum ad actum secundum, qui est operari; sic 
necesse est, quod principium reparativum vitam tribuat spiritui in esse gratuito, et 
quantum ad esse, e£ quantum ad operari. Et quoniam unius viventis secundum unam 
vitam primam membrorum multae sunt operationes vitales ad illius vitae perfectam 
manifestationem, cum actus diversificentur per objecta, et diversitas actuum requirat 
diversitatem, sive distinctionem habituum (Aristot. l. 2. de anima, tex. 33); hinc est, 
quod, licet una sit gratia vivificans, ramificari tamen necessario habet in varios habitus 
propter varias operationes. Et quoniam quaedam sunt opera moralia primaria, sicut 


a) Scilicet 


add.ed. 1484. 


b) Et qua- 
tuor ibid. 
c) Et alio 
ibid. 


credere; quaedam media, sicut intelügere credita; quaedam vero? postrema, sicut videre 3,» ^" 


intellecta; et in primis anima rectificatur, in secundis expeditur, in tertiis perficitur; 


ideo gratia gratum faciens ramificatur in habitus virtutum, quorum est animam rectifi- 
43 * 


340 PARS V, 4. 


care'; in habitus donorum, quorum est animam expedire^; et in habitus beatitudinum, 
quorum est animam perficere *. 

Rursus, quoniam rectitudo animae perfecta requirit, quod ipsa rectificetur secun- 
dum duplicem faciem, scilicet superiorem et inferiorem, et respectu finis, et respectu 
eorum, quae sunt ad finem; ideo necesse est animam, quantum ad superiorem faciem, 
in qua consistit imago "Trinitatis aeternae, rectificari per tres theologicas virtutes; ut 
sicut imago creationis consistit in trinitate potentiarum cum unitate essentiae, sic imago 

9) ues recreationis " in trinitate habituum cum unitate gratiae, per quos anima fertur recte in 


editt. Rom. 


«484 mlesummam Trinitatem secundum tria appropriata^ tribus personis; ita quod fides* dirigit 
sistit, quod . 


ond. lh Summe verum, credendo et assentiendo *; spes in summe arduum, imitando ? et ex- 
rg. Aug. 


AME spectando '; caritas in summe bonum, desiderando et diligendo. Necesse est etiam 
45^ "* quantum ad inferiorem faciem, animam rectificari^ per quatuor" cardinales virtutes ". 


g) Inten-len- 


im Nam prudentia recüificat rationalem ", fortitudo irascibilem ", temperantia concupiscibilem "*, 
justitia vero rectificat omnes has vires in comparatione ad alterum ". Et quia illud 
alterum determinate potest esse proximus, potest etiam idem homo comparari ad seipsum, 

2,17" ut ad alterum, potest etiam esse ipse Deus; hine est, quod justitia cireumire " dicitur 

inime Omnes vires, est enim? non fantum virtus cardinalis specialis?, verum etiam generalis, 


um comprehendens totius animae rectitudinem, cum ipsa dicatur rectitudo voluntatis. Unde 
à d. ex ed.; 


44." ""]psa non tantum comprehendit virtutes ordinantes ad proximum, sicut est aequitas et 
k) Ita ibid. 


etoditt Arg liberalitas ^; verum etiam ad seipsum, sicut est poenitentia et innocentia; nec non ad 
ie: meum, sicut est latria, pietas et obedientia. 

Postremo, quia omnis rectitudo virtutum secundum esse gratuitum manat a gratia 
tanquam ab origine et radice, et secundum esse meritorium comparatur ad caritatem 
sicut ad originem, formam et finem; hinc est, quod ceterae virtutes gratuitae, quoad 
habitus sunt connexae", et quoad actus meritorios sunt aequales". Hine est etiam, 
quod ceteri habitus virtutum possunt esse informes", sola caritate excepta", quae est 
virtutum forma". Cum enim habentur sine gratia et caritate, in quibus consistit vita 

hse virtutum ", tunc? sunt informes. Cum autem superinfunditur gratia, tunc formantur, 
v4. ^ "* et decorantur, et Deo acceptabiles fiunt^; sicut et"" colores absque luce sunt invisibiles, 
superveniente autem lumine, fiunt lucidi, pulchri et aspectui complacentes". Unde 
quemadmodum ex luce et coloribus fit unum in ratione motivi, et una lux sufficit. ad 
multos colores illuminandos", sic ex gratia et habitibus informibus, cum formantur, fit 
unum secundum rationem meritori et gratuiti"; et una nihilominus gratia sufficit ad 


informationem et gratificationem habituum diversorum. 


Ap Carum IV. 


! ,Virtutes, quoad usum, praecedunt dona, licet quan- prius destruatur illud, quod ultimo fuit in componendo, et 
tum ad originem omnes simul sint.^ —  ,Praecipitavit — prius auferuntur dona, quam fundamenta virtutum; vide- 
omnia moenia ejus (Thren. 2, 5). Ibi Glossa: In his rectus — tur, quod prius sint virtutes, quam habitus donorum." — 
ordo servatur, quia cum peccatrix anima relinquitur, prius  ,Item prius est recte agens, quam expediens, in eodem 
ab ea dona virtutum, quae data sunt ad manifestationem — genere. Si ergo habitus virtutum sunt ad rectificandum, 
spiritus, auferuntur, deinde fundamenta fidei, spei et cari- et habitus donorum ad expediendum; ergo dona non sunt 
tatis evertuntur. Si ergo is est ordo in destruendo, ut priora virtutibus; — ,Item timor est primum donorum, 


PARS V, 4. 


sicut fides est prima virtutum; sed fides prior est, quam 
sit timor, quia timor ortum habet a fide; ergo simpliciter 
videtur, quod virtutes sint priores donis, quia si primum 
in uno genere est prius primo in altero genere, hoc sim- 
pliciter est illo prius, secundum considerationem Philosophi." 
— 4,ltem is est ordo habituum, qui est ordo actuum; ideo 
enim fides dicitur prior esse spe, quia credere prius est 
quam sperare. Cum ergo virtutes sint ad actus primos, 
dona ad actus medios, sequitur necessario, quod virtutes 
sint ante dona.^ — ,Dicendum, quod dupliciter est loqui 
de habitibus virtutum et donorum. Aut quantum ad ipso- 
rum habituum originem, aut quantum ad usum. Si quan- 
tum ad originem, cum omnes habitus gratuiti ortum ha- 
beant a gratia, sic omnes simul sunt origine, quia omnes 
habitus gratuiti simul infunduntur infusa gratia, quae est 
ipsorum principium. Si vero loquamur de ipsis habitibus 
donorum et virtutum in comparatione ad sequentes usus; 
8ic concedendum est, quod virtutes praecedunt dona. Licet 
enim actus alicujus doni specialis praecedat actum alicujus 
virtutis, sicut actus timoris actum spei; quia tamen actus 
primae virtutis, videlicet fidei, praecedit actum primi doni, 
scilicet timoris; et generaliter actus cujuslibet virtutis 
praecedit actum doni sibi correspondentis, sicut actus pri- 
mus praecedit medium; hine est, quod generaliter concedi 
potest, quod habitus virtutum, per comparationem ad actus 
et usus, priores sunt respectu donorum: et hoc dico re- 
spectu ejusdem.^ 3. dist. 34. p. 1. a. 1. q. 2. fund. et concl. 

? ,Dona, quoad status consequentes, sunt virtutibus 
excellentiora, licet in comparatione ad gratiam informan- 
tem sint aequalia virtutibus." — ,Dicendum, quod de ha- 
bitibus virtutum et donorum sub ratione dignitatis est 
loqui tripliciter, secundum triplicem istorum habituum 
comparationem, aut in comparatione ipsorum ad gratiam 
ipsos habitus informantem et gratuitos facientem, aut in 
comparatione ad actus egredientes, aut in comparatione 
ad status consequentes. Si in comparatione ad gratiam 
ipsos habitus informantem ,"cum ipsa sit una, reddens ae- 
qualiter animam acceptam Deo, et ipsius potentiam et ha- 
bitus et opera; sic aequalis dignitatis et meriti sunt cuncti 
habitus existentes in eadem anima. Si autem loquamur 
de ipsis in comparatione ad actus egredientes; sic unus 
habitus est nobilior altero, sicut virtutes theologicae sunt 
excellentiores cardinalibus, cum actus earum immediate 
tendant in Deum, et inter theologicas caritas est excellen- 
tissima. Si autem loquamur quantum ad status consequen- 
tes, cum usus virtutum habeatur in statu imperfectionis, 
usus vero donorum promoveat hominem ad statum per- 
fectionis; sic dona sunt excellentiora virtutibus, sicut sta- 
tus proficientium perfectior est statu incipientium: et hoc 
est, quia status ille secundus praesupponit statum prae- 
cedentem. Unde sicut bene esse melius est quam esse, 
quia bene esse dicit esse, et adhuc amplius; sic habitus 
reddentes potentias expeditas ad actus medios, excellen- 
tiores sunt habitibus reddentibus eas expeditas primo ad 
actus primos, non ratione ejus, quod addunt solum, sed 
ratione ejus, quod addunt et praesupponunt. Unde con- 
cedendum est, quod hoc modo dona sunt excellentiora 
virtutibus.^ 3. dist. 84. p. 1. «. 1. q. 3. 

3 ,Dona et virtutes differunt ab invicem, quia illa ex- 
pediunt, istae vero reetificant potentias, et ideo etiam dif- 


941 


ferunt secundum modum nominandi. —  ,Inter virtutes 
el dona assignatur communiter differentia. Omnes enim 
communiter dicunt, quod aliquo modo differunt dona a 
virtutibus. Et hoc indicant differentiae, in quas habent 
dividi habitus virtutis et doni. In modo autem assi- 
gnandi differentiam diversificati sunt doctores. Cum enim 
hujusmodi habitus quadruplicem habeant comparationem, 
inveniuntur assignari differentiae donorum et virtutum se- 
cundum viam quadrimembrem. Habent enim comparari 
hujusmodi habitus ad propria subjecta, et ad sua oppo- 
sita, et ad fines proximos et ad actus proprios. Secun- 
dum primam comparationem tentaverunt aliqui assignare 
differentiam sic, dicentes quod, cum liberum arbitrium sit 
prineipium meriti, omnes habitus, secundum quos mere- 
mur, sunf in libero arbitrio collocandi. Sed cum liberum 
arbitrium sit facultas rationis et voluntatis, habet perfici 
habitibus duplicis generis, habitibus, inquam, virtutum 
perfieitur, in quantum est facultas voluntatis; habitibus 
vero donorum, in quantum est facultas rationis. Et quod 
illud sit verum, nituntur persuadere per ipsam donorum 
differentiam, quae pro magna parte respiciunt actum co- 
gnoscendi; species vero virtutum e contrario magis ad 
affectum habent referri. Secundus autem modus assignandi 
differentiam attenditur per comparationem istorum habi- 
tuum ad sua opposita. Habitus enim virtutis et doni oppo- 
nuntur ipsis vitiis et defectibus per peccatum introductis. 
Peccatum autem duo mala facit. Primum est, quod tollit 
rectitudinem justitiae; secundum est, quod debilitat vi- 
g£orem naturae, et eam dicitur vulnerare. Unde sicut in 
morbo duo sunt, videlicet ipsa humorum inaequalitas, et 
symptomata quaedam, sive sequelae ipsius morbi; sic in- 
telligendum est in morbo spirituali. Cum ergo duo sint 
in ipso morbo spirituali, videlicet ipse morbus deordinans 
et symptoma concomitans, ipsa culpa et ejus sequela, ipsum 
telum et vulnus ex telo derelictum; habitus virtutum sunt 
contra ipsos morbos peccatorum, sed dona sunt contra 
sequelas ipsorum; ita quod per virtutes expelluntur tela, 
et per dona expelluntur vulnera, sive symptomata dere- 
licta. Et hiec modus dicendi confirmatur per Gregorium 
in Moralibus (2. c. 27), ubi assignat opposita donorum di- 
cens, quod contra stultitiam est sapientia, contra hebetu- 
dinem intellectus, contra praecipitationem consilium, contra 
pusillanimitatem fortitudo; et sic de aliis consequentibus. 
Haec autem non sunt peccata, sed magis symptomata 
quaedam ex peccatis derelicta. Et quoniam, sicut dieit 
Augustinus, aliud est extrahere telum, aliud sanare vul- 
nus; hine est, quod habitus virtutum et donorum ab in- 
vicem differunt ratione eorum, contra quae sunt. Tertius 
autem modus assignandi differentiam attenditur per com- 
parationem ad fines proximos. Habitus enim gratuiti no- 
bis dantur, ut conformemur Christo. Christus autem 
omnimodam perfectionem habuit, et in agendo et in pa- 
tiendo; et ideo sunt aliqui habitus nobis dati, quibus con- 
formamur Christo in agendo: et hi sunt habitus virtutum, 
qui sunt ad recte operandum, et ad hoc finaliter ordinan- 
tur, ut per illos habitus sic ordinantes ad rectam opera- 
tionem in agendis conformemur Christo. Sunt praeterea 
et alii habitus dati nobis, ut conformemur ei in patiendo: 
et hujusmodi habitus sunt dona, per quae Christus: erat 
dispositus ad sustinendam rectissime passionem ad gloriam 


342 PARS 
Dei et nostram utilitatem; et per habitus hujusmodi do- 
norum debemus sibi conformari in patiendo. Quartus 
autem modus assignandi differentiam attenditur penes 
comparationem ad actus proprios. Sunt enim quidam 
actus primi et quidam medii et quidam ultimi, sive per- 
fecti. Sicut verbi gratia possumus videre in actu cogno- 
8cendi, quod prius est credere, secundo intelligere, tertio 
vero mundo corde videre. Et secundum illam trinam dif- 
ferentiam aetus sunt in nobis tres differentiae habituum 
gratuitorum, videlicet virtutum, donorum et beatitudinum; 
ita quod virtutes sunt ad actus primos, ut patet, quia fides 
est ad credendum; dona ad actus medios, quia, secundum 
quod patet, donum intellectus est ad intelligendum ; beati- 
tudines vero ad actus ultimos, ut patet, quia munditia 
eordis est ad Deum videndum. Et quoniam in primis acti- 
bus potentiae rectificantur, in secundis expediuntur, et 
in tertiis et ultimis perficiuntur; hine est, quod habitus 
virtutum sunt ad agendum recte, habitus donorum ad 
agendum expedite, habitus beatitudinum ad agendum sive 
patiendum perfecte. 
anima, est consequenter in illa status quidam quietationis 
et delectationis. In hac autem delectatione duo concur- 
runt, videlicet. quaedam spiritualis refectio, et ipsius re- 
fectionis spiritualis perceptio. Ideo ad ista tria genera 
habituum adduntur fructus et spirituales sensus, qui non 
dicunt hic novos habitus, sed habituum praecedentium ex- 
primunt perfectum statum et usum. Rursus, quoniam ad 
haec omnia habenda per nos non suffieimus, nobis data 
sunt adminicula sacramentorum, in quibus secundum di- 
versitatem suorum effectuum gratia datur ad inchoationem 
perfectam, et consummationem omnium habituum prae- 
dietorum, licet illa genera principaliter habeant respectum 
ad morbum curandum. Sie ergo patet, quod quadruplex 
est modus assignandi differentiam inter virtutes et dona. 
Verumtamen primus modus non est per propria, imo magis 
per appropriata. Per propria, inquam, non est, quia si 
quis velit dicere, quod omnia dona sint in ratione, et 
ommes virtutes in voluntate, manifestam habet instantiam 
in donis quantum ad timorem, fortitudinem et pietatem, 
quae sunt a parte affectus; in virtutibus quantum ad 
fidem et prudentiam, quae sunt ex parte intellectus. Ideo 
illa differentia aut falsa est, aut nulla; aut est per appro- 
priationem quandam, in hoc videlicet quod plura dona 
sunt ex parte rationis quam voluntatis, e converso vero 
est in virtutibus. Secundus vero modus assignandi diffe- 
rentiam per comparationem ad opposita, abundat a primo, 
quia revera est per propria. In hoc tamen deficit, quia 
non est per priora, sed magis per posteriora. Cum enim 
habitus donorum et virtutum opponantur vitiis, sicut habi- 
tus ad privationes, et habitus naturaliter prius sit quam 
privatio, non distinguuntur habitus secundum privationes, 
sed magis e converso secundum rem et naturam. Possunt 
tamen distingui secundum cognitionem nostram imper- 
fectam , quae, ut frequenter, est per posteriora. Tertius 
autem modus assignandi differentiam abundat a primo et 
secundo, quia est per propria et per priora: in hoe tamen 
deficit, quod non est illa differentia. secundum omnem 
statum, quia nec secundum statum naturae institutae, nec 
secundum statum gloriae, in quibus fuerunt et erunt dona 
et virtutes; et tamen nec ordinabantur, nec ordinabuntur 


Postquam autem illi habitus sunt in. 


V, 4. 


ad patiendum. Nihilominus tamen illa differentia recte 
assignatur secundum statum, in quo nune sumus. Quartus 
autem modus assignandi differentiam per comparationem 
ad actus, est verus et proprius, et abundat ab omnibus 
praedictis, quia est per propria et per priora secundum 
rationem cognoscendi, et per ea, quae omni statui sunt 
communia. In omni enim statu competit homini, ut ope- 
retur recte et expedite et perfecte. Et quod iste modus 
assignandi differentiam recte sit sumptus, satis manifesta- 
tur, quia, seeundum quod praetactum est, non solummodo 
secundum istam viam assignatur differentia donorum ad 
virtutes, sed etiam apparet differentia omnium eorum, 
quae computantur inter munera, gratiae videlicet virtutum 
et donorum, beatitudinum, fructuum, sensuum spiritualium 
et sacramentorum. Nam primae tres differentiae nominant 
habitus, duae vero sequentes nominant status et usus, 
sexta vero differentia nominat praedictorum adminicula 
et adjuvamenta. Ex his patet non solummodo differentia 
praedictorum secundum rem, sed etiam secundum nomi- 
nandi rationem. Nam habitus rectificantes recte dicuntur 
virtutes, pro eo quod virtus de ratione sui nominis dicit, 
quod ad agendum erigit et vigorat. Habitus vero expe- 
dientes recte dicuntur dona, pro eo quod dicunt quandam 
ulteriorem abundantiam bonitatis ad agendum; ac per hoc 
magis attestantur divinae liberalitatis, et propter hoc recte 
censentur nomine doni. Habitus vero perficientes recte 
dieuntur beatitudines, pro eo quod tales habitus faciunt 
hominem proximum Deo, et conformem ipsi gloriae suae 
summae et beatitudini, in qua est reperire summam per- 
fectionem. Status autem, in quo est refectio, recte dicitur 
fructus, fructus enim a frui dictum est. "Usus vero, se- 
eundum quem illa perceptio suscipitur, recte dicitur sen- 
sus spiritualis, quoniam sensus est cognoscere rem uf 
praesentem. | Postremo adminicula omnium illorum, in 
quibus datur gratia animam sancetificans, et a peccatis 
eurans, et ad ommem sanoetitatis perfectionem adjuvans, 
rectissime dieuntur sacramenta. Patet ergo ex praedictis, 
quod inter virtutes et dona est differentia... Ad illud 
quod objiecitur de convenientia definitionum doni et vir- 
tutis, dicendum quod illae notificationes large datae sunt 
secundum generalem rationem illorum nominum. Attamen 
in definitione virtutis potest fieri vis in hoc, quod dicitur, 
qua recte vivitur. Nam, sicut prius tactum est, in hoc 
differt à donis, quia habitus illi sunt ad rectificandum, 
habitus vero donorum ad expediendum. Ad illud quod obji- 
eitur, quod per idem peccatum obliquamur, et sumus proni 
ad peccatum, dicendum quod non est simile, quia facilius 
est malefacere et declinare a bono, quam bene facere et in 
bono expediri, sicut facilius est aliquem vulnerare, quam 
vulneratum sanare; et ideo plures habitus sunt necessarii 
ad perfecte sanandum et reparandum, quam ad deordi- 
nandum. Ad illud quod objicitur, quod ejusdem virtutis 
naturalis est currere et expedite currere, dicendum quod 
verum est loquendo de potentia prima, verumtamen faci- 
litas superaddita potentiae primae non est eadem cum 
Ipsa, sicut patet de naturali potentia et impotentia, quae 
dieuntur dispositiones et qualitates superadditae supra ra- 
dieem potentiae naturalis. Praeterea non est simile, quia 
multum difficilius est rectificari et expediri et habilitari 
in his operibus, quae sunt supra naturam, quam in his 


PARS V, 4. 


operibus, quae subjacent potentiae naturali." 3. dist. 34. 
p. 1. a. 1. q. Ll. et ad 2—4. 


* ,Diffnitur fides multiplieiter. Quantum ad genus 


proprium, diffinitur ab Augustino (quaest. evang. l. 5. c. 39) : 


Fides est virtus, qua creduntur ea, quae non videntur. 
Quantum ad finem ultimum, ab Apostolo (Hebr. 11, 1): 
Fides est substantia rerum. sperandarum, argumentum non 
apparentium. 
Fides est eorum, quae sperantur, hypostasis; rerum, quae 
non videntur, redargutio. Quantum ad objectum et pri- 
mum motivum, ab Augustino: Fides est illuminatio mentis 
ad summam veritatem. Quantum ad actum proprium, a 
Damasceno (?b. lib. 4. c. 12): Fides est non inquisitus 
consensus. In ordine ad subjectum, a Dionysio (de div. 
nom. c. 7): Fides est unicum credentium fundamentum, 
eos eollocans in veritate. In comparatione ad alios habi- 


tus et modum asserendi, ab Hugone (7. 1. miscell. c. 18): 


Fides est voluntaria quaedam certitudo de rebus absenti- 
bus supra opinionem, et infra scientiam constituta.  Acci- 
pitur autem nomen fidei decem modis. Aliquando enim 


aecipitur pro sponsione; unde Apostolus (4. Tm. 5, 12): 


Primam fidem irritam: fecerunt. Aliquando pro fidelitate: 
Periit fides (Jer. 7, 28); et sanctus de terra (Mich. 7, 2). 
Aliquando pro conscientia: Omne, quod mon est ex fide, 
peccatum. est. (Rom. 14, 23). Aliquando pro sacramento 
fidei; unde dicit Augustinus (ep. 23 ad Bonifac.): Parvulos 
habere fidem, non est aliud, quam fidei habere sacramen- 
tum. Aliquando pro acceptione conclusionis per rationem 
probatae; et sie dicit Boóétius: Argumentum est ratio 
rei dubiae faciens fidem. Aliquando pro cognitione com- 
prehensionis; et sic accipitur ab Apostolo (Jom. 1, 17): 
Justitia Dei revelabitur ex fide in fidem. Glossa, in fidem 
speciei, quae fides dieitur, ouia fidentissima et certissima 
est. Aliquando pro habitu fidei informis; a Jacobo (2, 20) : 
Fides sine operibus mortua est. Aliquando pro habitu fidei 
formatae (fiom. 1, 17) : Justus ex fide vivit. Aliquando pro 
actu fidei; et sic dicit Augustinus (in Joan. tract. 40): 
Fides est credere quod non vides. Aliquando pro objecto 
fidei: unde dicitur in symbolo: Haec est fides catholica ... 
Fidei attribuitur operatio miraculorum, ipsa est enim 
prima virtus, quae supra se elevat intellectum, captivans 
eum in obsequium Domini nostri Jesu Christi (2. Cor. 
10, 5); et ideo meretur de congruo apud Deum opus ar- 
duum impetrare, ad quod se non extendit possibilitas ad- 
mirantis. Et hoc est, quod tangitur in diffinitione mira- 
euli: Miraculum est opus arduum et insolitum, supra spem 
et facultatem admirantis consistens. ^ Centil. part. 3. sect. 37. 
Cfr. quoque 3. dist. 23—25 per integrum; serm. S8 et 9 in 
Hexraém., nec non inferius cap. 7 hwjus partis. 

* ,Fides non tantum est virtus gratuita, sed gratuita- 
rum virtutum regula et auriga.^ -—— ,Dicendum, quod 
absque dubio ipsa fides, qua in Deum credimus, non ían- 
tum est virtus, verum etiam auriga virtutum, sicut de 
prudentia dicit Bernardus ad Eugenium (7. 1): Virtus qui- 
dem est, quoniam in ea consistit rectitudo vitae secundum 
regulam justitiae. Justum enim est, ut intellectus noster 
ita captivetur et subjaceat summae veritati, sicut affectus 
noster debet subjacere summae bonitati; nec potest esse 
anima recta, nisi intellectus summae veritati propter se 
et super omnia assentiat, et affectus summae bonitati ad- 


À Damasceno (7. 83. de fid. orth. c. 11): 


943 


haereat. Hanc autem rectitudinem non habet quis nolens, 
sed volens. Nemo enim plus credit Deo, quam sibi, nisi 
per hoe, quod vult intellectum suum eaptivare in obse- 
quium Christi. Si ergo captivatio intellectus in obsequium 
summae veritatis spectat ad rectitudinem vitae, voluntas, 
qua quis vult se captivare, est voluntas recta; et habitus, 
quo mediante ad hoc expeditur et adjuvatur, facit ad 
rectitudinem voluntatis. Ergo si justitia non est aliud, 
quam voluntatis rectitudo, et fides non est aliud nisi ha- 
bitus, quo intellectus noster voluntarie captivatur in ob- 
sequium Christi; restat, quod habitus fidei spectet ad re- 
ctitudinem vitae secundum regulam justitiae; et ideo ha- 
bet in se rationem virtutis vere et proprie. Nec solum 
habet in se rationem virtutis vere, sed magis aurigae vir- 
tutum quarumlibet, tam theologicarum videlicet, quam car- 
dinalium. Sine fide enim non est cognitio summi et veri 
boni, sine cognitione autem summi et veri boni non po- 
test esse summi et veri boni exspectatio et dilectio. Co- 
gnitio enim praeambula est, et dirigit affectum ad exspe- 
ctandum et ad desiderandum ; et ideo necessario fides 
spem et caritatem praecedit tamquam regula et auriga 
ipsarum. Rursus, sine cognitione summi boni non potest 
esse recta intentio. Hoc enim solum fit recta intentione, 
quod fit ad honorem et gloriam Dei; sine vero recta in- 
tentione nullus actus virtutis recte incedit. Quoniam ergo 
habitus fidei est, quo mediante summum bonum a menti- 
bus nostris agnoscitur; hinc est, quod fides dirigit nostram 
intentionem, et per hoc regula est omnis operationis bo- 
nae, et omnis virtutis meritoriae. Et ideo non tantum 
debet diei virtus gratuita, sed etiam virtutum gratuitarum 
regula et auriga." 3. dist. 28. a. 1. q. 1. —  ,Fides, in 
quantum virtus meritoria, potest dici, quod sit in libero 
arbitrio; sed in quantum est habitus reddens potentiam 
facilem, pertinet ad intellectum et voluntatem." — ,Ad 
praedictorum intelligentiam est notandum, quod cirea hoc 
diversi diversa senserunt. Quidam enim dicere voluerunt, 
quod fides est in potentia cognitiva et in intellectu spe- 
culativo, secundum quod est speculativus. Et ratio eorum 
est ista, quia intellectus speculativus dicitur esse ille, qui 
tendit in verum sub ratione veri; fides autem facit intel- 
lectum credere articulos, non quia bonos, sed quia veros; 
ita enim quis credit damnationem malorum, sicut glorifi- 
cationem beatorum. Et iterum, caritas et fides distin- 
guuntur in objecto quantum ad rationem motivi. Et quo- 
niam caritas tendit in Deum sub ratione boni, necesse 
est, quod fides tendat in Deum sub ratione veri; unde 
assentit summae veritati non quia bonitas, sed quia veri- 
tas. Quoniam ergo intellectus speculativus respicit verum 
sub ratione veri; hine est, quod dixerunt fidem esse in 
intellectu speculativo, in quantum est speculativus. Nec 
obstant his verba philosophorum, quia ipsi de veritate 
fidei nihil intellexerunt. Aliis autem aliter videtur esse 
dicendum, videlicet quod fides est in intellectu practico. 
Intellectus enim practicus dicitur esse intellectus extensus, 
secundum quod vult Philosophus, quod intellectus specu- 
lativus extensione fit practicus. Contingit autem intelle- 
ctum extendi tripliciter ; vel per conjunctionem sui cum 
affectione, a qua inclinatur; vel per conjunctionem sui 
cum affectione, ad quam inclinat; vel per conjunctionem 
sui cum operatione, quam dirigit et regulat. Omnibus 


944 


autem his modis contingit fidem poni in intellectu extenso, 
sive practico, secundum varios ipsius fidei status. Nam 
fides simpliciter dieta, sive sit informis, sive formata, quae 
facit hominem credere Deo in his, quae non videt, est in 
ipso intelleetu, in quantum inclinatur ab ipsa voluntate; 
non enim crederet, nisi vellet. Fides autem formata, qua 
quis credit in Deum, est in ipso intellectu, in quantum 
inclinat affectum. Ad hoc enim quod aliquis credat in 
Deum per fidem formatam, oportet, ut in ipsum amando 
tendat, secundum quod habetur in litera. Fides autem 
perfecta, de qua dicit Apostolus, quod est operans per di- 
lectionem (Galat. 5, 6), illa quidem est in ipso intellectu, 
in quantum mediante affectu dirigit opus. Et sic patet, 
quod secundum istos fides est in intellectu practico sive 
extenso, secundum diversos ipsius fidei status, sive intel- 
lectus practicus dicatur proprie, sive communiter, sive 
magis proprie, secundum quod magis et magis habet ex- 
tendi. Ratio autem, quae movet istos hoe ponere, non 
solum est verbum Philosophi, qui dicit, quod virtutes sunt 
in intelligentia practica, sed etiam ipsa ratio recta, quae 
dicit, quod virtus non potest esse nisi habitus voluntarius, 
cum circa ipsam consistat laus et meritum; et ideo im- 
possibile est, quod virtus fidei sit in intellectu, nisi in 
quantum intellectus jungitur affectui. Intellectus autem 
junetus affectui et ipsi permixtus dicitur esse intellectus 
extensus, vel intellectus practicus; et ideo dixerunt isti 
fidem esse in practico intellectu. Restat adhuc tertius 
modus dicendi, videlicet quod fides nec est omnino in po- 
tentia cognitiva, nec omnino in potentia affectiva, sed 
quodam modo in hae, quodam modo in illa. Et hoe est, 
quod dicit Magister Hugo de sancto Victore (7. 1. de Sacr. 
p. 10. c. 3). Duo, inquit, sunt, in quibus fides consistit, 
cognitio videlicet et affectio. In aftectu quidem substantia 
fidei reperitur, in cognitione vero materia. Ratio autem, 
quae movet ad hoc ponendum, est, quod actus voluntatis 
est essentialis ipsi fidei, nunquam enim esset virtuosum 
eredere, nisi esset voluntarium. Unde etiam Augustinus 
(de mor. eccl. c. 15) dicit, quod virtus non est aliud, quam 
amor ordinatus. Si ergo fides est virtus, respicit actum 
voluntatis, ut sibi essentialem; ergo et circa illam habet 
essentialiter consistere. Rursus, quia ipsi fidei cognitio 
essentialis est, et illuminatio, per quam intellectus dirigi- 
tur in summam veritatem, et ei subjicitur; ideo ipsa fides 
essentialiter respicit actum rationis: et propterea dicunt 
illii, qui sunt hujus positionis, fidem esse non tantum in 
ratione, sed etiam in voluntate, cum utrumque actum re- 
spiciat essentialiter. Quia vero actus rationis respectu 
actus voluntatis est materialis, cum ratio inclinetur a vo- 
luntate; ideo etiam dixerunt, quod in ratione materia fidei 
reperitur, in affectione vero substantia. Omnes autem hi 
modi dicendi a magnis clericis sumpserunt initium, et qui- 
libet eorum habet satis rationabile fundamentum. Et si 
quis recte intelligat, inveniet quemlibet eorum habere ali- 
quid veritatis. Ut autem hoc planius fiat, ascendendum 
est altius ad videndum subjectum virtutis in generali, 
quod quidem intueri possumus satis plane quibusdam 
praesuppositis. Virtus enim est, secundum quam consistit 
laus et meritum, sicut culpa, secundum quam attenditur 
vituperium et demeritum. Virtus etiam est habitus red- 
dens potentiam facilem respectu alicujus actus. Si ergo 


PARS V, 4. 


virtus principium est laudis et meriti, necessarium est eam 
poni in illa potentia, quae est principium primum operis 
laudabilis et meritorii. Nam si poneretur in potentia in- 
feriori, tunc virtus potentiae naturalis imperaret virtuti 
gratuitae. Si ergo liberum arbitrium principium est meriti 
et demeriti, necesse est omnem virtutem in liberum arbi- 
trium poni. Rursus, cum habitus sit in ea potentia, circa 
cujus actum explicat difficultatem, et virtus sit habitus; 
necesse est eam reperiri in ea potentia sicut in subjecto, 
quam ad opus habilitat. Quoniam ergo quaedam virtutes 
explicant actus rationalis, quaedam actus concupiscibilis, 
quaedam actus irascibilis; ideo quasdam necesse est poni 
in rationali, quasdam in concupiscibili, quasdam in irasci- 
bili. His praesuppositis, facile est videre, quid est sub- 
jectum fidei. Si enim fides virtus est, circa quam con- 
sistit laus et meritum, necesse est, quod ipsa in libero 
arbitrio ponatur. Rursus, si fides habitus est, per quem 
intellectus captivatur in obsequium Christi, et innititur 
veritati primae propter se, et hoc modo dicitur intellectus 
quodam modo speculativus; necesse est, quod habitus fidei 
quodam modo sit in intellectu, secundum quod habet ra- 
tionem speculativi. Et quoniam intellectus non habilitatur 
ad assentiendum ipsi veritati primae secundum suum ju- 
dicium, sed secundum voluntatis imperium; ideo fides non 
respicit intellectum tanquam pure speculativum, sed ne- 
cessarium est, quod ipsa sit in ipso intellectu, secundum 
quod est quodam modo extensus, et ab affectu inclinatur. 
Rursus, quoniam ipsum velle credere est essentiale ipsi 
fidei: hine est, quod habitus ille non tantum respicit in- 
tellectum, ut speculatur summam veritatem, nec etiam ut 
inclinatur ab affectu, sed etiam ipsum affectum. Ex his 
patet, quod non est repugnantia inter praedictas positiones, 
si quis recte intelligat; imo ex omnibus quasi colligitur 
una veritas integra, quoniam fides, ut est virtus et prin- 
cipium meriti, respicit liberum arbitrium ut subjectum. 
In quantum vero habitus est, quodam modo respicit in- 
tellectum speculativum, et ejus actum, qui est credere 
verum. Quia vero est habitus operans per dilectionem, et 
dirigens opus mediante affectu, respicit quodam modo in- 
tellectum extensum et ejus actum, qui est credere volun- 
tarie, sive credendo in Deum tendere, quodam modo etiam 
ipsum affectum et ejus actum, qui est velle assentire ei, 
ad quod ratio ex se non potest attingere. Situ objiceres, 
quod ista non possunt simul stare, quia cum fides sit ha- 
bitus simplex, et unus habitus simplex sit in una potentia 
tanquam in subjecto, non videtur, quod possit omnes 
illas potentias tanquam unum subjectum respicere; ad hoc 
dicendum, quod nihil impedit unam et eandem virtutem 
dicere esse simul in libero arbitrio et ratione et volun- 
tate. Quia, sieut in secundo libro ostensum fuit (vide 
superius part. Il. cap. 9. nn. 5, 37), liberum arbitrium 
non dicit potentiam distinetam a ratione et voluntate se- 
eundum rem et essentiam; imo , secundum quod vult Au- 
gustinus (Ub. 12. de T'rin. c. S), liberum arbitrium com- 
plectitur illas tres potentias, scilicet irascibilem et con- 
eupiscibilem et rationalem. Et ideo nullum inconveniens 
est, quod unaquaeque virtus, quae reponitur in una ista- 
rum potentiarum secundum quod habitus, in libero arbitrio 
reponatur secundum quod virtus et meriti principium. 
Similiter, nullum est inconveniens ponere unum habitum 


PARS V, 4. 


esse in ratione et voluntate, ita quod unam illarum poten- 
tiarum respiciat quantum ad actum materialem, alteram 
quantum ad actum formalem. Sieut patet, quod habitus 
scientiae, quoad quid respicit memoriam, seilicet. quoad 
retentionem speciei; et quoad quid intelligentiam, scilicet 
quoad facilitatem conversionis; et tamen dicitur unus ha- 
bitus simplex. Quamvis enim potentiae distinctae sint, 
nihilominus tamen continuari habent in uno subjecto, ra- 
tione eujus potest esse in eis unitas proprietatis, sicut 
una sanitas ponitur esse in multis membris corporis in- 
terius, e£ una honestas in multis exterius. Ex his potest 
eliei et haberi generaliter, quid sit subjectum cujuslibet 
virtutis, et quid sit etiam subjectum cujuslibet vitii sive 
peecati. Potest etiam haberi determinatio propositae quae- 
stionis, videlicet quid sit subjectum fidei. Nam licet in 
quantum virtus meritoria dicenda sit esse in libero arbi- 
trio, in quantum tamen est habitus reddens potentiam 
facilem, ponenda est quodam modo in potentia cognitiva, 
sicut ostendunt rationes ad primam partem. Quoniam 
ad fidem pertinet cogitare, ad fidei proprietates pertinet 
illuminare et rationem reformare et intellectum captivare, 
ipsi etiam fidei succedit videre, quae omnia respiciunt co- 
gnitionem. Ideo rationes ad partem illam inductae sunt 
concedendae. Nec eis obviant rationes ad oppositum. 
Quoniam licet fides respiciat actum potentiae cognitivae, 
non tamen ipsum respicit omnino pure, sed in quantum 
habet affectionem concomitantem, et quodam modo post 
sequentem. Et ideo etiam necesse est ponere, quod fides 
quodam modo sit in affectione, sicut dicit magister Hugo 
de sancto Victore. Et hoc, quia est habitus voluntarius 
et amor ordinatus; et talis naturae est actus ejus, quod 
ad ipsum nemo potest cogi invitus. Et ideo concedi pos- 
sunt rationes, quae sunt ad partem sequentem. Quod 
autem rationes sibi invicem non obvient, sed utraeque 
verum concludant, satis clare potest videri, si quis potest 
capere, quod ad esse fidei virtutis concurrit actus rationis 
simul et volunfatis, quod bene innuit Apostolus (Hebr. 11, 1) 
in ipsa notificatione fidei, cum dicit fidem esse substantiam 
rerum sperandarum, argumentum non apparentium, tangens 
quod est in ea cognitionis et quod est affectionis. Numquam 
enim fides esset virtus, quantumcumque intellectum illumi- 
naret, nisi etiam voluntatem quodam modo rectificaret, sicut 
patet in dono prophetiae, quia illuminat intellectum ad ea- 
dem, ad quae illuminat fides, et tamen non ponitur esse vir- 
tus, quoniam in illa illuminatione non cooperatur voluntas, 
secundum quod cooperatur in fidei assensu et actu." Ibid. q. 2. 

$ ,Cirea spem possumus considerare quatuor, scilicet 
diffinitionem, aequivocationem, actus excellentiam, et cum 
fide differentiam. Spes, in quantum est nomen affectionis, 
diffinitur a Philosopho (Arist. |. 2. rhet. c. 5): Spes est 
suspicio futuri boni. In quantum est nomen virtutis, íri- 
bus diffnitionibus notificatur. Prima est haec: Spes est 
virtus, qua spiritualia et aeterna bona sperantur, id est 
cum fiducia exspectantur. Ista spiritualia bona possunt 
intelligi venia peccatorum, gratia meritorum et gloria 
praemiorum, ut dicatur quaedam spes veniae, quaedam 
gratiae, quaedam gloriae. Secunda haec est: Spes est 
certa exspectatio futurae beatitudinis, veniens ex Dei 
gratia et meritis praecedentibus. Tertia est Augustini 
haec: Spes est virtus, qua quis se ad illud, quod credit, 

8. Bonaventurae Breviloq. 


3945 


perventurum praesumit.  Accipitur autem multiformiter 
nomen spei. Aliquando enim nominat affectionem, secun- 
dum quod dieit Bo8&tius (de cons. phil. 1. 1. met. 7): Gaudia 
pelle, pelle timorem, spemque fugato; nec dolor adsit. 
Aliquando nominat habitum virtutis; et tunc spes non 
habet ortum ex meritis, sed ex ea merita oriuntur. Ali- 
quando nominat virtutis actum; et tune spes oritur ex 
intuitu meritorum. Nemo enim recte se sperat ad beati- 
tudinem perventurum, nisi qui Deo servit, vel servire pro- 
ponit. Aliquando nominat virtutis statum; et tunc spes 
ex meritis concomitantibus habet ortum, juxta illud Pauli 
(ftom. 5, 4): Probatio operatur spem, id est, certitudinem, 
secundum Glossam, ad quam certitudinem per bona opera, 
et maxime per adversorum tolerantiam, pervenitur. Ali- 
quando nominat virtutis terminum, sive objectum, id est, 
rem speratam, scilicet beatitudinem sempiternam; et tunc 
Spes ex gratia et meritis praecedentibus habet ortum. £t 
Sie spes virtus secundum primam acceptationem sui prae- 
cedit merita, secundum ultimam sequitur, secundum duas 
intermedias sequitur et praecedit. Habet autem spes ex- 
cellentiam in actu suo. Nam habens potentiam irascibilem 
pro subjecto, virtutum habitus praesupponit, quibus super- 
eminet ut regina. Habet enim irascibilis detestari mala 
culpae, tolerare mala poenae, aggredi terribilia, erigi ad 
ardua. Ad detestationem culpae alienae requirit iram per 
zelum, ad detestationem culpae propriae requirit poeni- 
tentiam, ad perpessionem malorum poenae requirit pa- 
tientiam, ad aggressionem terribilium habet fortitudinem; 
et tune ad expectationem aeternae beatitudinis per spem 
erigitur a Deo liberaliter repromissae. Assignatur autem 
inter fidem et spem differentia per hunc modum. Nam 
fides est bonarum rerum et malarum, spes tantum bona- 
rum. Est etiam fides rerum praeteritarum, praesentium 
et futurarum, spes tantum futurarum. Item fides est re- 
rum propriarum et alienarum, spes est solummodo pro- 
priarum.* Centil. p. 3. sect. 39. 

' »»pes non modo inter gratuitas virtutes est ponenda, 
sed omnium gratuitarum virtutum anchora et sustenta- 
mentum est censenda." — ,Dicendum, quod nomine spei 
potest intelligi affectio animi, juxta illud, quod philosophi 
et Saneti dicunt, quatuor esse animi affectiones, videlicet 
gaudium et dolorem, spem et timorem. Potest etiam no- 
mine spei intelligi ipsa res exspectata, juxta ilud (Tt. 
2, 13): Exspectantes beatam spem. Potest nihilominus sumi 
pro habitu, qui dirigit animae motum et affectum in illud, 
quod exspectandum est. Et isto tertio modo dicendi spes 
non tantum est virtus gratuita, imo etiam virtutum gra- 
tuitarum sustentamentum et anchora. Virtus quidem gra- 
tuità est, quoniam in hoe quod facit animam exspectare 
ea, quae sunt super omnem aestimationem humanam, ot 
ea quae promisit largitas divina, facit omnino confidere, 
et inniti summae et immensae largitati, sicut fides facit 
assentire primae veritati, et caritas facit adhaerere sum- 
mae bonitati. Et dum anima ipsi immensae largitati in- 
nititur propter se et super omnia, rectificatur, eb super se 
elevatur, et Deo accepta efficitur; necesse est ergo, quod 
habitus, quo mediante fit illud, rationem habeat gratuitae 
virtutis. Et quia cum anima innititur ei, qui non potest 
deficere, quamvis ipsa in se sit deficiens et vacillans, fun- 
datur tamen per spem, quasi super firmam petram. Et 

44 


346 


propterea dixi, quod spes non tantummodo est in genere 
virtutum gratuitarum, sed etiam earum anchora et susten- 


tamentum." 3. dist. 26. a. 1. q. 1. — ,Spes est virtus una 
unitate speciei specialissima, cum habeat unitatem rationis, 
objecti et finis proprii^ — ,Quemadmodum fides, licet 


sit circa multa credibilia, una tamen virtus est, quia una 
est principaliter ratio movendi in omnibus credibilibus; 
sic et virtus spei quotcumque et quantacumque et quae- 
cumque bona exspectet, una virtus est, et unitatem habet 
speciei specialissimae, quia una est ratio, cui innititur in 
exspectando. Sicut enim fidei virtus assentiendo primae 
veritati propter se et super omnia, illa credit, quae sibi 
summa veritas dictat esse credenda; sic ipsa spes confi- 
dendo et innitendo immensae et indeficientissimae largitati 
divinae, omnia illa exspectat, quae sibi Deus promittit 
esse in futuro retribuenda. Et quemadmodum fidei virtus 
omnia quaecumque credit principaliter, non solum credit 
Deo, sed etiam de Deo et cirea Deum; sic et ipsa spes 
omnia, quae exspectat, non solum exspectat a Deo, sed 
eliam exspectat illa obtineri in ipso Deo, ut habendo 
Deum habeat omne bonum. Rursus, quemadmodum fides 
credit Deo tamquam rationi moventi, et cirea ipsum ver- 
satur tamquam circa objectum, et in ipsum tendit tam- 
quam in finem proprium; sic et ipsa spes. Et quoniam 
unitas virtutis attenditur penes unitatem rationis moventis, 
et objecti principalis, et finis proprii, et haec omnia re- 
perire est in virtute spei, sicut et in virtute fidei; con- 
cedendum est ipsam spem esse unam unitate speciei spe- 
cialissimae.^ Ibid.q.2. — ,Spes inter theologicas virtutes 
est collocanda, et hoec tam ratione objecti, quam subjecti." 
— ,Ratio hujus sumitur ex parte objecti, et ex parte 
subjecti. Ex parte quidem objecti, quoniam sicut fides 
in credendo assentit ipsi Deo, ut dietanti vera; sie spes 
ei innititur, ut promittenti magna. Unde sicut objectum 
ipsius fidei, quod habet rationem motivi, est quid increa- 
tum, quod Deus est, ratione cujus etiam fides ponitur 
esse in genere virtutis theologicae; sic etiam dicendum 
est et intelligendum de ipsa spe. Sumi etiam potest ratio 
ex parte subjecti; quia cum ipsa anima secundum supe- 
riorem faciem reformari habeat per virtutes theologicas, 
et spes sit una de virtutibus faciens ad reformationem 
imaginis, et perfectionem animae secundum partem supe- 
riorem; necesse est esse spem virtutem theologicam. Unde 
quemadmodum in patria tres erunt dotes secundum tres 
animae vires, quarum una reformabit et consummabit ra- 
tionalem, videlicet ipsa visio, alia concupiscibilem, videlicet 
dilectio, tertia irascibilem, videlicet ipsa perfecta tentio; 
sic et in via necesse est ponere circa virtutes theologicas, 
quibus dotes habent correspondere.^ lbid. q. 3. — ,Spes 
in suo actu certitudinem habet aliam a fidei certitudine, 
cum ejus certitudo versetur circa attributionem, et non 
cirea complexionem." — ,Spes certitudinem habet, non 
solum eam, quam accepit a fide, sed etiam propriam, quae 
distinguitur a certitudine fidei: et illa distinctio cognosci 
potest per duplicem differentiam, videlicet ratione objecti, 
circa quod habet illa certitudo versari, et ratione oppositi, 
cui habet contrariari. Ratione objecti, quia fides et ejus 
certitudo fertur supra ipsam complexionem, ratione totalis 
compositionis. Est enim circa verum, et verum est circa 
compositionem, ut dicit Philosophus. Unde etiam in prae- 


PARS V, 4. 


cedentibus ostensum fuit, quod enunciabile complexum 
est articulus. Spes autem et ejus certitudo non est circa 
complexionem ratione totius, sed ratione rei attributae. 
Unde cum dicitur: Spero me habiturum vitam aeternam, 
non speratur ibi hoc dictum totale, sed speratur vita ae- 
terna; et ita certitudo spei respicit ipsam attributionem, 
vel rem attributam, sed certitudo fidei ipsam complexio- 
nem. Ratione etiam oppositi, cui habet contrariari, cadit 
ibi distinctio. Nam certitudo fidei repugnat errori et du- 
bitationi, certitudo autem spei repugnat diffidentiae et 
haesitationi. Licet autem istae duae certitudines sint di- 
versae, tamen communicant in hoc, quod utraque est fir- 
mitas quaedam. Fides enim firmat intellectum, ne discre- 
dat; spes autem firmat affectum, ne diffidat. Et ex hoe 
colligitur tertia diversitas, qua differt certitudo spei a cer- 
titudine fidei; quia non solum differt ratione objecti et 
ratione oppositi, sed etiam ratione subjecti, quoniam una 
est circa intellectum , altera vero circa affectum. Sed 
attendendum est, quod certitudo circa intellectum habet 
esse duobus modis. Quaedam enim est, quae facit intel- 
lectum potentem ad vincendum errorem, et ad excluden- 
dam dubitationem; et talis certitudo est certitudo viae. 
Quaedam autem est certitudo, quae reddit intellectum im- 
possibilem ad errorem; et haec est certitudo patriae. Per 
hune etiam modum intelligendum est et in certitudine 
affectionis. Nam quaedam sic firmat affectum, ut possit 
diffidentiam superare. Quaedam sic firmat, ut non possit 
ullatenus amoveri, vel haesitari. Prima est spei in via, 
Secunda est tentionis in patria. Sie ergo patet, quod 
virtus spei habet certitudinem in actu suo; patet etiam 
quae et qualis est illa certitudo, quoniam est differens 
a certitudine fidei, et minor est quam certitudo gloriae, 
non enim est certitudo perpetuae consummationis, sed 
eujusdam virilis adhaesionis.^ lbid. q. 5. — ,Spes atque 
timor, sive animi affectiones, sive habitum dicant, diversi- 
tatem habent ad invicem." — ,Diversitas habituum atten- 
ditur penes diversitatem actuum principatum. Quoniam 
ergo spes consistit in quadam confidentia et erectione, 
timor vero in quadam fuga et resilitione; hine est, quod 
timor et spes habent ad invicem diversitatem ratione suo- 
rum actuum. JDiversitas autem ipsorum actuum venit ex 
parte objecti, in quantum habet rationem motivi. Cum 
enim anima apprehendit aliquid nondum praesens, sed 
futurum, in ratione convenientis, afficitur affectione spei, 
si adsit potestas assequendi; cum autem apprehendit in 
ratione disconvenientis, afficitur affectione timoris, si pos- 
sit ab illo superari. Et sic patet, quod spes differt a ti- 
more, ratione differentiae repertae in actu proprio, et 
etiam in objecto." Ibid. a. 2. q. 1. — ,Spes quodam modo 
ex meritis est acciplenda, quodam modo principium me- 
rendi dieitur, videlicet ut ipsa nominat habitum." — ,Di- 
cendum, quod spes aliquando nominat habitum virtutis, 
aliquando nominat actum, aliquando nominat statum, ali- 
quando terminum, sive objectum. Secundum autem quod 
spes nominat habitum virtutis, sie non habet ortum ex 
meritis, sed potius merita habent ortum ex ea. Secundum 
autem quod nominat actum, sic oriri habet ex meritorum 
intuitu. Nullus enim sperat recte aeternam beatitudinem, 
nisi qui Deo servivit, vel proponit Deo servire. Secun- 
dum autem quod nominat statum, sic ortum habet ex 


PARS V, 4. 


meritis praecedentibus et concomitantibus; et hoc modo 
accipitur (Hom. 5, 3—4): Tribulatio operatur patientiam, 
patientia probationem, probatio spem. Glossa, id est, certi- 
tudinem spei, ad quam scilicet certitudinem pervenitur 
per bona merita, et maxime per tolerantiam et sustinen- 
tiam tribulationum. Secundum autem quod spes nominat 
ipsam rem speratam, sic ortum habet ex meritis praece- 
dentibus. Et sic patet, quod spes secundum primam ac- 
ceptionem simpliciter praecedit merita tamquam meritorum 
prineipium; secundum ultimam acceptionem simpliciter 
sequitur tamquam meritorum praemium; secundum duas 
medias medio modo se habet, quia quodam modo prae- 
cedit, quodant modo sequitur. Nam spes, prout nominat 
motum spei, procedit ex meritorum intuitu, et secundum 
veritatem est principium meritorum sequentium; prout 
autem spes dicitur quaedam certitudo et status, sic secun- 
dum veritatem ex meritis habet ortum, et est nihilominus 
adminiculum ad perfectius merendum. Illa enim certitudo 
spei consurgit ex perpessione tribulationum, et vehementer 
confirmat et confortat animam, ut a tribulationum susti- 
nentia non recedat.^ Ibid. q. 2. — ,Spes et caritas ea 
ratione, qua habitus sunt, non se praecedunt; quod si ad 
actus suos eas compares, actus spei praeparat ad actum 
caritatis, et ratione hujus spes caritatem praecedit." — 
,Dupliciter est comparare habitum spei ad habitum cari- 
tatis, aut ratione habituum secundum se consideratorum, 
aut ratione habituum comparatorum ad actus. Si loqua- 
mur de ipsis habitibus secundum se consideratis, sic non 
habent ordinem, sed simultatem, omnes enim virtutes 
gratuitae simul infunduntur. Si autem loquamur de ipsis 
habitibus in comparatione ad actus, sic unus habet ordi- 
nem ad alterum, quia actus unius praeparat et disponit 
ad actum alterius, et praeparando et disponendo est ejus 
quodam modo principium et origo; et ratione talis prae- 
parationis et originis est ibi ordo. Quoniam ergo actus 
spei praeparat et disponit ad actum caritatis, tamquam ad 
perfectionem et spiritualis aedificii complementum, nemo 
enim diligit aliquod bonum propter se et super omnia, 
nisi speret se ad illud bonum perventurum; hine est, quod 
seeundum ordinem naturae actus spei antecedit actum 
caritatis; et hine est, quod habitus spei in comparatione 


ad talem acetum caritate prior est." lbid. q. 59. —- ,Spei 
objectum est bonum sub ratione magni et ardui, et quo- 
dam modo sub ratione gloriosi et aeterni. — ,Est ob- 


jectum spei bonum quidem, sed non sub ratione boni, sed 
magis sub ratione ardui, sive magni. Et hoc quidem sic 
habet manifestari. Spei enim duplex est actus, quorum 
unus est principium et origo alterius; spes enim facit 
confidere, et faciendo confidere, facit exspectare. Nullus 
autem recte confidens confidit et innititur nisi in eo, qui 
nec possit, nec velit sibi deficere; talis autem non est 
nisi ille, qui est potentissimus in virtute, et munificentissi- 
mus in liberalitate; et hoc non habet, nisi habeat excel- 
lentiam virtutis et largitatis. Cum autem quis totam fi- 
duciam suam in eum posuit, qui excellentissimae virtutis 
est et liberalitatis, magna ab eo exspectat se assecuturum. 
Quoniam ergo spes habet objectum magnum et arduum 
in eonfidendo; hine est, quod habet pro objecto magnum 
et arduum in exspectando. Et hine est, quod ipse Domi- 
nus, in quo speramus, magna promittit nobis in consola- 


94'l 


tione spei nostrae, justa quod dicit Abrahae (Gen. 15, 1); 
Noli timere, Abram, quia ego protector. tuus sum, et. merces 
tua magna nimis; quasi dicat: Ego protector, in quo debes 
confidere, et merces tua magna, quam debes exspectare. 
Concedendum est ergo, quod objectum spei est bonum 
sub ratione magni et ardui. Et quia gloriosum nominat 
magnum sublimitate, aeternum nominat magnum diuturni- 
tate, illud intensive, istud extensive; ideo concedi potest 
etiam, quod objectum spei sit bonum sub ratione gloriosi, 
et sub ratione aeterni, et hoc sub ratione excellentis et 
indeficientis, quae duo concurrunt ad perfectam rationem 
magnitudinis ipsius boni." Jlbid. g. 4. — ,Spes est in po- 
tentia animae affectiva, cum sit in ipsa irascibili.^ — 
Absque dubio spes est in potentia affectiva, est enim in 
ipsa irascibili, quae est pars potentiae affectivae.  Poten- 
tiae enim irascibilis non tantum est detestari mala culpae, 
et perpeti mala poenae, sed etiam aggredi terribilia, et 
erigi ad magna et ardua. Et propterea non tantum poni- 
mus in ipsa iram et patientiam, sed etiam fortitudinem 
et spem. Fortitudinem, inquam, in quantum negotiatur 
circa ea, quae sunt ad finem; spem autem, secundum 
quod se erigit ad excellentiam ipsius finis. Hoc autem 
satis potest aperte colligi, tum ex parte affectionis sub- 
stratae, tum ex parte conditionis adjunctae, tum ex parte 
dotis subsecuturae. Ex parte affectionis substratae; quia 
cum quatuor sint affectiones, videlicet gaudium et dolor, 
spes et timor, sicut gaudium et dolor sunt circa eamdem 
potentiam, ita etiam spes et timor. Cum ergo planum sit 
timorem esse ipsius potentiae irascibilis, non est dubium, 
quin affectio spei ad potentiam irascibilem pertineat, ac 
per hoc habitus virtutis spei dirigens affectionem illam. 
Ex parte similiter conditionis et proprietatis annexae hoc 
ipsum potest satis aperte videri; spei enim est stabilire, 
et quodam modo assecurare de assequenda futura beati- 
tudine; stabilitio autem et confirmatio pertinet ad poten- 
tiam irascibilem. Sicut enim rationalis se habet ad cari- 
tatem, et concupiscibilis ad voluptatem, id est delectatio- 
nem, honestam tamen; sic etiam irascibilis ad securitatem. 
Quia ergo assecuratio est conditio concomitans ipsam spem 
indubitanter, verum est virtutem spei ad irascibilem per- 
tinere. Ex parte dotis futurae hoc ipsum potest haberi; 
sicut enim ad fidem subsequitur visio, ita ad spem sub- 
sequitur perfecta tentio. Firmiter autem tenere est ipsius 
potentiae, cujus est habitum defendere; hanc autem non 
est dubium esse potentiam irascibilem; et ideo conceden- 
dum est habitum spei esse in irascibili potentia, ac per 
hoe in virtute animi affectiva ... Ad illud quod objicitur, 
quod sperare non est aliud, quam firmiter credere se ha- 
biturum aliquid, dicendum, quod spes dicitur et large et 
proprie. Large accipiendo spem, sic dicit credulitatem 
quodam modo firmatam respectu alicujus boni assequendi 
sive a se, sive ab alio; quemadmodum eum quis videt 
alium bonae indolis, dicit quod sperat ipsum esse futurum 
bonum hominem. Ibi sperare idem est, quod probabiliter 
eredere; et sic sumitur large et improprie, et bene potest 
pertnere ad virtutem cognitivam. Alio modo sperare, 
secundum quod dicitur proprie, idem est quod confidere, 
et ex illa confidentia cum quadam securitate tendere ad 
habendum illud, quod speratur. Et hoc modo pertinet 
ad virtutem affectivam; et haec duo, videlicet confidentiam 
44 * 


348 


illam et etiam securam tendentiam comprehendit Augustinus 
sub verbo praesumendi, quod quamvis sequatur creduli- 
tatem cognitionis, tenet tamen se ex parte affectionis; et 
ideo ex illa ratione non potest concludi, quod potentia 
cognitiva sit subjectum spei." Ibid. q. 5. concl. et ad 8. 

5 Vide inferius cap. VIII hujus partis. 

* ,Ad vigorandas potentias animae contra difficultatem 
et rectificandas contra obliquitatem, necesse est praeter 
theologicas, etiam cardinales virtutes ponere." — ,Gene- 
ralis necessitas virtutum est ad rectificandum potentias 
animae conira obliquitatem, et ad vigorandum contra diffi- 
cultatem; virtus enim facit potentiam rectam et vigorosam. 
Et quoniam convenit hominem ordinari ad Deum, convenit 
nihilominus hominem ordinari ad proximum et seipsum; 
et in his eisdem potest obliquari et impediri, sive retar- 
dari; hine est, quod non solum indiget habitibus ipsum 
vigorantibus et rectificantibus, prout directe tendit in 
Deum, eujusmodi sunt habitus virtutum theologicarum, 
sed etiam indiget habitibus ipsum regulantibus et recti- 
ficantibus, prout ordinatur ad seipsum et ad proximum. 
Et tales sunt habitus virtutum cardinalium. Unde sicut 
praeter praecepta primae tabulae, quae directe ordinant 
in Deum, opportunum fuit ponere praecepta secundae 
tabulae, quae ordinant ad proximum; sie etiam in habiti- 
bus est intelligendum. | Et propterea, praeter habitus vir- 
tutum theologicarum, necessarium est ad salutem ponere 
habitus virtutum cardinalium, sicut rationes ad primam 
partem inductae ostendunt." 3. dist. 93. a. 1. q. 1l. — 
»Virtutes cardinales, prout politicae sunt considerationis, 
sunt habitus assuefactione acquisiti; si vero considerentur 
ut gratuitae, sunt infusi habitus. — ,Ad praedictorum 
intelligentiam est notandum, quod virtutes cardinales uno 
modo dicuntur virtutes, quia habilitant ad opera moralia; 
alio modo dicuntur virtutes non solum quia habilitant ad 
hujusmodi opera, sed etiam quia elevant ad opera meri- 
toria. Secundum autem quod virtutes cardinales dicuntur 
virtutes, quia potentiam elevant; sic non habent ortum 
ab assuefactione, sed à divino munere; non a natura, sed 
a gratia. Quia enim elevant potentiam supra se, sunt 
supra naturam et actum ipsius potentiae, qui inest ei per 
se; et ideo necesse est, quod ab aliquo superiori et po- 
tentiae et actui ipsius potentiae, trahant originem. Et 
hoe modo cardinales virtutes sunt virtutes gratuitae. Alio 
modo est loqui de cardinalibus virtutibus, secundum quod 
habilitant ad opera moralia; et sic hujusmodi virtutes 
cardinales sunt virtutes politicae, et radicaliter sunt a 
natura, sed completive sunt vel ab operum frequentia et 
perseverantia, vel a gratiae influentia et praesidentia, vel 
ex utraque causa.  À natura, inquam, sunt radicaliter, 
quia plantatam habemus in nostra natura rectitudinem, 
per quam apti sumus, licet imperfecte, ad opera virtutis 
et honestatis. Sed dum assuescimus, paulatim efficitur 
nobis facile, quod prius erat difficile, secundum quod dicit 
Bernardus ad Eugenium, quod nihil est adeo difficile, 
quod consuetudo non reddat facile. Nec solum ex assue- 
faetione ducitur illa habilitas semiplena ad complementum, 
sed etiam per gratiae adjutorium. Nam cum ipsa gratia 
sit animae rectificativa, rectitudo superveniens naturae 
rectitudinem qualemcumque prius existentem amplificat, 
et amplificando confirmat. Ex utraque etiam causa virtus 


PARS V, 4. 


politica potest suscipere complementum, videlicet quando 
concurrit divinae gratiae adjutorium et bonae consuetu- 
dinis exercitium, per quae duo virtus cardinalis radicata 
in natura ducatur ad complementum perfectum. Et sie 
virtus cardinalis, in quantum est politica ortum habens a 
natura, ducitur ad quoddam complementum ex assue- 
factione subsequente, ad majus complementum ducitur ex 
gratia superveniente, sed ad perfectum complementum ex 
utraque causa concurrente, videlicet gratia et assuefactione. 
Et potest hujusmodi exemplum inveniri satis manifestum. 
Videmus enim, quod aliquis equus ex sua naturali com- 
positione aptitudinem habet ad bene portandum et ambu- 
landum; sed illa aptitudo ad complementum potest reduci 
per ipsius equi assuefactionem, vel per ipsius sessoris in- 
dustriam, qui scit fraeno equum suum ducere, vel per 
utramque. Sie et in proposito intelligendum est, quia 
secundum Augustinum (de verbis Apost. ser. 12 in fin.), 
liberum arbitrium assimilatur equo, et gratia assimilatur 
sessori, et bona operatio rectae ambulationi. Sic ergo 
patet, quod, loquendo de virtute cardinali, secundum quod 
est politica, et seeundum quod est intentionis philosophicae 
determinare de ipsa, concedi potest, quod a natura et 
assuefactione trahit originem, secundum quod ipse Philo- 
sophus dicit, et rationes ostendunt ad primam partem in- 
ductae. Si autem loquamur de virtutibus cardinalibus, 
secundum quod sunt gratuitae, et secundum quod de eis 
intendit theologus, sic sunt a divino munere. Sed contra 
hoe non sunt rationes, quae ad primam partem inducun- 
tur, quia solum procedunt de virtute, secundum quod dicit 
quemdam habitum habilitantem potentiam animae." 3. dist. 
33. a. 1. q. 5. 

19 ,Secundum theologos virtutes cardinales sunt in 
parte animae intellectiva et rationali, licet secundum philo- 
Sophos possit dici, quod aliquae sint in parte sensitiva." 
— 4AÀd praedictorum intelligentiam est notandum, quod, 
cum rationale dicatur dupliciter, secundum quod vult Phi- 
losophus, videlicet quod rationem participat, et quod ra- 
tione obedit; si large aecipiatur pars rationalis, sic non 
est dubium, quin omnes virtutes in parte rationali sint, 
sive theologicae, sive cardinales, sive intellectuales, sive 
consuetudinales. Si vero rationale dicatur proprie, se- 
eundum quod participat rationem, sie voluerunt aliqui 
dieere, quod quaedam virtutes cardinales sunt in parte 
rationali, utpote prudentia et justitia; quaedam vero non, 
sed in potentia inferiori, quae est rationalis largo modo 
dieta, quia obtemperat rationi, ut fortitudo et temperantia, 
quae sunt in irascibili et concupiscibili. Licet autem hie 
modus dicendi aliquo modo probabilis videatur secundum 
morales philosophos; tamen secundum theologum non vide- 
tur rationabiliter dici quasdam virtutes cardinales reponi 
in parte superiori et quasdam in inferiori, cum omnes 
virtutes cardinales aequales sint quantum ad meriti digni- 
tatem, omnes etiam sint principium merendi. Et propterea 
cum meritum consistat radiealiter circa liberum arbitrium, 
in solis illis potentiis habent esse virtutes, sive cardinales 
sive theologicae, in quibus reperitur libertas arbitrii. Pro- 
pter quod cum libertas arbitrii non sit nisi in parte animae 
rationali, secundum quod rationale dicitur, quod participat 
rationem, necesse est ceteras virtutes cardinales in parte 
illa reponi. Et hoc necessario exigit earum dignitas, cum 


PARS 


ipsae habeant ortum a gratia, et perfectiones animae multo 
sint nobiliores, quam ipsa scientia, quae ponitur tamquam 
in subjecto in parte animae rationali et intellectiva." 
Ibid. q. 3. 

!! ,Hae (virtutes cardinales) sunt tantae nobilitatis, 
quod dispositio mundi his correspondet. Virtutes enim 
configurantur quatuor lucis influentiis, quatuor elemento- 
rum proprietatibus, quatuor causarum efficaeciis, quatuor 
vitae salubritatibus. Primo quatuor lucis principalibus in- 
fluentiis lux purgat, illuminat, perficit et stabilit. Tem- 
perantia purgat, prudentia illuminat, justitia conciliat, for- 
titudo roborat. Item quatuor elementorum proprietatibus. 
In terra est ariditas cum adornatione, in aqua perspicuitas 
cum intensione lucis, in aére subtilitas cum mulcebritate, 
in igne virtuositas in actione. Prima est temperantia, 
quae aridum reddit, et tamen ornat, et vestit terram flori- 
bus. Prudentia respondet aquae perspicuitati, quae quasi 
incorporata estluci. Justitia respondet mulcebritati aéris; 
aér enim ascendit et descendit, ad dexteram et sinistram 
movetur. Fortitudo respondet vigori ignis. Unde ille 
loquens de fortitudine, dicit: Fortis est ut mors dilectio, 
lampas ignis atque flammarum (Cant. 8, 6). Item quatuor 
causarum efficaciis, efficiens, forma, finis et materia inte- 
grant rem. Fortitudo debetur efficienti ; prudentia formae; 
justitia fini, quae regulat; temperantia materiae, ne de- 
fluat. Item quatuor vitae salubritatibus; subtilitati spiri- 


tuum, temperantia; vivacitati sensuum, prudentia; robori 


virium, fortitudo; coaequationi qualitatum, justitia. Hae 
virtutes fluunt a luce aeterna in hemisphaerium nostrae 
mentis, et reducunt animam in suam originem, sicut ra- 
dius perpendieulariter vel directus eadem via revertitur, 
qua incessit; et haec est beatitudo. Unde primo sunt 
politieae, secundo purgatoriae, tertio animi jam purgati. 
Politicae sunt in actione, purgatoriae in contemplatione, 
animi jam purgati in lucis visione. Et de his agit Salo- 
mon, ut dicit Origenes; de politicis in Proverbiis, de pur- 
gatoriis in Ecclesiastico, de animi jam purgati in Canticis 
Canticorum ... Si rerum aliarum, multo magis virtutum 
ideae esse in mente divina creduntur. Illic prudentia est 
ipsa mens divina; temperantia, quod in se perpetua in- 
tentione conversa est; fortitudo, quod semper idem est, 
nee aliquando mutatur; justitia autem, quod perenni 
lege a sempiterna operis sui continuatione non flectitur.* 
Serm. 6. in Hexaém. post med. — ,Virtutes cardinales per- 
fectiori modo remanebunt in patria, quam sint modo in 
via." — ,In patria aliqua virtus dicitur manere multipli- 
citer. Quaedam namque virtus manet in patria quantum 
ad praemium, ita quod ipsa sibi ipsi est praemium secun- 
dum perfectionis statum, sicut caritas, quae, prout erat 
imperfecta in via, meriti erat principium; sed prout ipsa 
eadem est consummata in patria, est praemii complemen- 
tum. Quaedam autem virtus manet quantum ad prae- 
mium; verumtamen nec ipsa sibi ipsi est praemium, nec 
cum praemio suo seipsam compatitur, sicut fides et spes, 
quae in patria praemiantur, et ideo non pereunt; non 
tamen sunt praemium propter suam imperfectionem, nec 
8ecum praemium compatiuntur propter quamdam opposi- 
tionem, nam praemium ipsum est videre et tenere Deum. 


Et primum repugnat fidei, quae est de non viso; secun- . 


dum repugnat spei, quae est de futuro et non habito. 


V, 4. 


349 


Quaedam vero virtus manet medio modo, quia manet 
quantum ad praemium et cum praemio, ipsa tamen non 
est sibi praemium, sed dispositio ad praemium. Et sic 
manet virtus cardinalis. Nam praemium essentiale ipsarum 
virtutum est ipsum bonum summum, quod Deus est, se- 
eundum quod videtur, diligitur et tenetur; ita quod penes 
istos tres actus tres dotes animae accipiantur. Nullus 
autem istorum actuum est actus virtutum cardinalium, 
quia cardinales virtutes nunquam tantum elevantur, quod 
Deum habeant pro objecto, alioquin transirent in theolo- 
gicas virtutes, et desinerent esse cardinales.  Respectu 
tamen horum actuum gloriosorum virtutes cardinales erunt 
sicut dispositiones. Et sicut in via, licet per virtutes car- 
dinales non fruamur, tamen per eas disponimur, ut frua- 
mur; sie et in patria. Unde omnes actus nostri gloriosi 
erunt fortes et justi, prudentes et casti; ita quod justitia 
excludet omnem obliquitatem, prudentia exeludet omnem 
errorem, fortitudo omnem molestiam, temperantia omnem 
libidinum repugnantiam ... Et sic patet, quod virtutes car- 
dinales exeellentiori modo manebunt in patria, quam sunt 
in via.^ 3. dist. 33. a. 1. q. 6. Ofr. dist. cit. per integrum. 

1? Circa prudentiam tria sunt breviter videnda, scili- 
cet diffinitio, specierum collectio, et actuum variatio. Pru- 
dentia diffinitur, sive describitur, ab Augustino (de mor. 
Eccl. l. 1 c. 15): Prudentia est amor, ea, quibus adju- 
vatur in Deum, ab his, quibus impeditur, sagaciter discer- 
nens. AÀ Gregorio sic: Prudentia est cognitio vitandarum 
rerum et appetendarum ... Partes sive species prudentiae, 
secundum Tullium in Rhetoricis, sunt tres, scilicet me- 
moria, intelligentia et providentia. Memoria est, per quam 
animus aspicit ee, quae fuerunt; intelligentia est, per 
quam perspicit ea, quae sunt; providentia est, per quam 
futurum aliquid videtur, antequam factum sit. Seneca 
videtur concordare Tullio in his tribus, dicens: Si prudens 
es, animus tuus tribus temporibus dispensetur. Praesentia 
ordina, futura provide, et praeterita recordare. Secundum 
dogma philosophorum prudentia dividitur in quatuor spe- 
cies, scilicet. providentiam, circumspectionem, cautionem 
et docilitatem. Providentia est praesens notio, futurorum 
pertractans eventum; circumspectio est contrariorum vi- 
tiorum eautela; cautio est discernere a virtutibus. vitia 
virtutum speciem  praeferentia; docilitas est prudentia 
erudiendi imperitos. Secundum Augustinum habet pru- 
dentia plures actus. Nam prudentia scit quid debeat facere, 
prudentia est scire quid possit, prudentia est in eligendis, 
prudentia est nihil poenitendum appetere, et nihil praeter 
justum velle facere. Secundum Macrobium prudentia est 
mundum istum, et omnia, quae in mundo sunt, divinorum 
contemplatione despicere, e£ omnem animi cogitationem in 
sola divina dirigere. Prudentia est ad rationis normam, 
quae cogitat, quaeque agit, universa dirigere, et nihil 
praeter rectum velle facere, humanisque actibus tamquam 
rationis arbitrio providere. Prudentiae insunt ratio, intel- 
lectus, cireumspectio, providentia, docilitas, agnitio. Item 
prudentia in homine jam purgato est divina non quasi in 
electione praeferre, sed sola nosse. Officium etiam pru- 
dentiae est ex praeteritis et praesentibus futura perpen- 
dere. Unde dicit Boétius in libro de consolatione philo- 
sophiae (7. 2. pros. 2): Non quod ante oculos est situm 
sufficit intueri, rerum exitus prudentia metitur. Circum- 


390 


PARS 


spectionis officium est per diligentem considerationem inter 
contraria vitia medium tenere." Centil. p. 3. sect. 41. 

13 ,Sequitur videre de fortitudine quantum ad diffini- 
tionem, specierum assignationem, et actuum variationem. 
Fortitudo sie deseribitur a Tullio in prima Rhetorica 
(l. 2 de inv.) : Fortitudo est considerata periculorum su- 
sceptio, et laborum perpessio. Item ab eodem in secunda 
Rhetorica (7. 3 ad Her.): Fortitudo est magnarum rerum 
appetitio et humilium contemptio, et cum ratione utilitatis 
laborum perpessio. Item ab eodem: Fortitudo est ratio- 
nalis aggressio terribilium cum constanti eorum perpessione. 
Secundum Aristotelem (3. eth. c. 7. 8): Fortitudo est vir- 
tus difficillimorum in passionibus operativa, gratia boni. 
Augustinus de moribus Ecclesiae (7. 1. c. 15): Fortitudo 
est amor facile omnia tolerans propter id, quod amatur. 
Fortitudo etiam aliter describitur: Fortitudo est firmitas 
animi contra molestias saeculi. Et sumitur de Matthaeo 
(15, 38): Erant quatuor millia etc. Partes fortitudinis, 
sive species, secundum Tullium sunt quatuor, scilicet magni- 
ficentia, fidentia, patientia et perseverantia. Macrobius 
(lib. 1. in somn. Scip.) septem ponit partes fortitudinis, 
scilicet magnanimitatem, fiduciam, securitatem, magnificen- 
tiam, constantiam, patientiam, firmitatem. Secundum dogma 
aliquorum: Fortitudo est virtus restringens impetus ad- 
versitatis. Hujus partes sunt, quaecumque haec efficiunt, 


quae sunt magnanimitas, fiducia, securitas, magnificentia, . 


constantia, patientia, fidentia et perseverantia. Magnamni- 
mitas est diffielium spontanea et rationabilis aggressio. 
Fiducia est certa spes animi perducendi ad finem rem 
inchoatam. Securitas est habitus, secundum quem immi- 
nentes incommoditates et rei inchoatae affines non formi- 
dantur. Magnificentia, secundum Tullium (7. 2 de invo), 
est rerum magnarum et excelsarum eum animi ampla qua- 
dam et splendidissima propositione cogitatio atque ad- 
ministratio. Secundum Maerobium (7. c.): Magnificentia 
est diffieilium et praeclarorum consummatio. Constantia 
est stabilitas animi firma et in proposito perseverans. Pa- 
tientia est virtus contumeliarum et omnis adversitatis 
aequanimiter mala portans. Item aliter: Patientia est 
aequanimis malorum illatorum tolerantia. Gregorius (Aom. 
35 in Ev.): Vera patientia est aliena mala aequanimiter 
perpeti, et contra eum, qui mala irrogat, nullo animi do- 
lore moveri. Item aliter definitur: Patientia est omnium 
molestiarum aliunde illatarum vietoriosa perpessio. Fiden- 
tia est virtus, per quam magnis et honestis in rebus mul- 
tum ipse animus se in fiducia collocavit. Perseverantia, 
seeundum Tullium (7. c.), est ratione bene considerata 
stabilis e£ perpetua permansio. Magistraliter sic describi- 
tur: Perseverantia est permanentia in bono, diuturna, sive 
finalis. Nota, quod constantia est permanentia in propo- 
sito. Perseverantia est permanentia in bono, sive con- 
tinuatio boni. Constantia cavet leve transitum a proposito 
in propositum; perseverantia vero discontinuationem vel 
imperfectionem respectu debiti finis. Secundum Augusti- 
num (4. de spir. et anim. c. 20): Actus fortitudinis est 
contra adversa facere quod possit, constans in tolerandis, 
nihil nisi turpia timere, et quidquid agimus, vel cogitamus, 
ad rationis normam dirigere.^  Centil. part. 3. sect. 43. 

1* sequitur videre de temperantia quantum ad tria, 
scilicet quantum ad diffinitionem, specierum assignationem, 


V, 4. 


et actuum variationem. "Temperantia describitur a Tullio 
(|. 2 de inv.) : Temperantia est rationis in libidinem atque 
in alios non rectos impetus animi firma et moderata domi- 
natio... Ab Augustino (7. 1. de morib. Eccl. c. 15): Tem- 
perantia est amor Deo sese integrum incorruptumque con- 
servans. AÀ Macrobio (7. c.): Temperantis est nihil appe- 
tere poenitendum, in nullo legem moderationis excedere, 
sub jugo rationis cupiditatem domare. Ab Augustino 
(de Lib. arb. l. 1. c. 13) : Temperantia est affectio coércens 
et cohibens appetitum ab his rebus, quae turpiter appe- 
tuntur. Partes temperantiae, secundum Tullium (7. cJ, 
sunt tres, scilicet continentia, clementia et modestia. Con- 
tinentia est, per quam cupiditas consili gubernatione re- 
gitur. Clementia est virtus, per quam animus in odium 
alicujus temere concitatus, benigne remittitur. Haec se- 
cundum Tullium. Secundum Senecam vero (7. 2. de clem. 
c. 3): Clementia est temperantia animi in potestate ulci- 
scendi, vel superioris lenitas adversus inferiorem in poenis 
constituendis. Modestia secundum Tullium est, per quam 
pudor honestatis puram et stabilem comparat auctoritatem. 
Auctoritas in hac descriptione stabilis, appellatur gravitas 
perseverans. Secundum dogma philosophorum, partes 
temperantiae sunt, quae foedis motibus dominantur; quae 
sunt modestia, verecundia, abstinentia, castitas, honestas, 
moderantia, parcitas, sobrietas, pudicitia. Modestia est, 
quae facit cultum et motum et omnem nostram occupatio- 
nem ultra defectum et citra excessum sistere. Verecundia 
est, in gestu et verbo honestatem servare. Abstinentia et 
honestas, moderantia et parcitas et sobrietas edulii cohi- 
bent nutrimenta. Abstinentia est statutum terminum pran- 
dendi non praevenire. llonestas est nec lautiores cibos 
quaerere, nec in apparatu operam dare. Moderantia est 
nimium ciborum appetitum rationis imperio revocare. Par- 
citas est mensuram refectionis non excedere.  Sobrietas 
est excessum in potu cohibere; hujus officium est arcere 
mala ebrietatis. Castitas est abstinentia ab omni coitu 
illicito; quae est triplex, scilicet conjugalis, vidualis, vir- 
ginalis. Virginitas est, secundum Augustinum (Ub. de virg. 
c. 18), in carne corruptibili perpetuae incorruptionis medi- 
tatio. Pudicitia est moderamine rationis petulantiam do- 
mare. Actus temperantiae, secundum Augustinum (/ib. 
de spir. et anim. c. 20), sunt contra prospera non prae- 
sumere, quod non possit exerceri in utendis, terrenas cu- 
piditates non tantum reprimere, sed penitus oblivisci. 
Secundum Macrobium (7. c.), temperantia est, omnia re- 
linquere, in quantum natura patitur, quae corporis usus 
requirit.^ Centil. p. 3. s. 42. 

1$ ,sequitur videre de justitia quantum ad diffinitio- 
nem, specierum assignationem, et actionum progressionem. 
Justitia definitur sie a Tullio (7b. 2. de znvent.): Justitia 
est habitus animi, communi utilitate servata, suam unicui- 
que tribuens dignitatem. Maerobius (7. c.): Justitia est 
unicuique servare, quod suum est. Augustinus (de lib. 
arb. l. 2. c. 13): Justitiam quid dicam esse, nisi virtutem, 
qua su& cuique tribuuntur? Super Matth. (5, 6): Beati, 
qui esuriunt et sitiunt. justitiam. — Justitia est, sua cuique 
tribuere, sibi, proximo et Deo. Seneca: Quid est justitia, 
nisi naturae tacita conventio, in adjutorium multorum in- 
venta? Idem: Justitia divina lex est, et vinculum socie- 
tatis humanae. Isidorus: Justitia est ordo et aequitas, 


PARS V, 4. 


qua homo cum unaquaque re bene ordinatur. Anselmus 
(dial. de verit. c. 13): Justitia est rectitudo voluntatis 
propter se servata, propter se, rectitudinem scilicet. Item 
aliter diffinitur sic: Justitia est virtus conservatrix hu- 
manae socletatis et vitae communitatis. Augustinus (de 
morib. Eccl. l. 1. c. 15) : Justitia est amor, soli amato ser- 
viens, et propterea recte dominans ceteris, quae homini 
subjecta sunt. .À magistris sic: Justitia est constans et 
perpetua voluntas jus suum unicuique tribuens. Justitia 
secundum quosdam dividitur in severitatem et liberalitatem. 
Severitas est virtus debito supplicio coércens injuriam. 
Liberalitas est virtus beneficiorum erogatrix, quae pro 
affectu benignitas, pro effectu beneficentia nominatur. Et 
consistit haec virtus tota in tribuendo. Benignitatem vero 
dividunt in septem partes, scilicel religionem, pietatem, 
innocentiam, amicitiam, reverentiam, coneordiam, miseri- 
eordiam. Alii dividunt in innocentiam, amicitiam, concor- 
diam, pietatem, religionem, affectum et humanitatem. Se- 
cundum Tullium (de inv. lib. 2): Ad justitiam pertinent 
religio, pietas, gratia, vindieatio, observantia et veritas: 
addo pro nune disciplinam et obedientiam. Religio est 
virtus, quae superioris cujusdam naturae, quam divinam 
vocant, curam caerimoniamque affert. Haec graece dicitur 
latria, quae sic describitur: Latria est cultus Deo debitus 
et exhibitus. Vel latria est voluntas impendendi Deo 
eultum debitum. Impenditur autem cultus debitus Deo, 
corde per fidem, spem et caritatem: ore per adorationem, 
laudationem, benedictionem et gratiarum actionem: opere 
per oblationem, thurificationem et geniculationem. Hujus 
primum officium est, perpetrati sceleris poenitere: secun- 
dum est, temporalium mutabilitatem parvipendere: tertium, 
vitam nostram ex toto Deo committere: quartum veritatem 
servare. Nota tamen, quod dulia aliquando idem est, quod 
latria, stricte tamen et proprie accipitur pro reverentia 
Sanetis, sive personis sublimibus, exhibenda. Quae sie 
describitur: Dulia est servitus vel cultus creaturae dobitus 
et exhibitus. Et videtur idem esse cum reverentia, posita 
in prima divisione justitiae, quae sic describitur: Reverentia 
est virtus personis gravibus, vel aliqua praelatione subli- 
matis, debitae honorificationis cultum exhibens. Deo autem 
debetur latria, Sanctis dulia, beatae Virgini Mariae hyper- 
dulia. Pietas est virtus, per quam sanguine conjunctis 
patriaeque benevolis, officium et diligens tribuitur cultus. 
Gratia est virtus, in qua amicitiarum et beneficiorum alte- 
rius, memoria et remunerandi voluntas continetur. Vindi- 
catio est virtus, per quam vis aut injuria et omnino omne, 
quod obfuturum est, defendendo aut uleiscendo propul- 
satur. Observantia est virtus, per quam homines in aliqua 
dignitate cultu quodam et honore dignantur. Veritas est 
virtus, per quam immutata ea, quae sunt, aut quae ante 
fuerunt, aut futura sunt, dicuntur. Innocentia est puritas 
animi, injuriae omnem illationem abhorrens. Hac virtute 
dii placantur. Amicitia est voluntas bona erga aliquem, 
causa illius, qui diligitur, cum ejus pari intentione, a quo 
diligitur. Hujus primum officium est idem velle et idem 
nolle: alterum secreto admonere et palam laudare. Con- 
eordia est virtus concives et compatriotas in eodem jure 
et cohabitatione et spontanee metiens. Misericordia est 
virtus, per quam animus super calamitate afflictorum mo- 
vetur. Haec virtus nihil humanum a se alienum putat, 


351 


aliorum damna, vel commoda, sua aestimat. Disciplina, 
secundum Cyprianum, est morum ordinata correctio, et 
majorum praecedentium patrum regularis observatio. Se- 
eundum lIiugonem de sancto Victore: Disciplina est con- 
versatio bona et honesta, cui parum est non malum facere, 
sed studet in his, quae bene agit, per cuncta irreprehen- 
sibilis apparere. Idem: Disciplina est omnium membrorum 
motus ordinatus, et dispositio decens in omni habitu et 
actione. Bernardus (epist. 113 ad Soph. in fin.) : Disciplina 
cervicem submittit, deponit supercilia, vultum componit, 
ligat oculos, cachinnos cohibet, moderatur linguam, gulam 
fraenat, iram sedat, format incessum. —Obedientia sic de- 
scribitur: Obedientia est voluntas faciendi praeceptum, 
vel mandatum superiorum. Item sie: Obedientia est ob- 
temperatio secundum regulam sacrae Seripturae majoribus 
quibuscumque debita. Vel sic: Obedientia est spontaneum 
et rationabile propriae voluntatis sacrifieium. ^ Vel sic: 
Obedientia est pio studio propriae voluntatis abnegatio. 
Augustinus: Citius exauditur una obedientis oratio, quam 
decem millia contemptoris. Aequitas est amor aequalitatis 
in his, in quibus debet esse aequalitas. De justitia dicit 
Prosper: Justitia est quaedam animi nobilitas, suam cui- 
que tribuens dignitatem, superioribus reverentiam, paribus 
concordiam, inferioribus disciplinam, Deo obedientiam, sibi- 
ipsis sanctimoniam, inimico patientiam, et misero compas- 
sionem. Secundum Augustinum (Ub. de spir. et an. c. 20): 
Actus justitiae est scire quid debeat reddere: non velle 
plus, quam possit distribuere; omnem animi cogitationem 
ad solum Deum dirigere et erigere, eumque tamquam 
nihil aliud sit, sola mentis acie intueri. Secundum alios 
autem est etiam actus justitiae ad unam consentire viam, 
uniuseujusque virtutis obsequium servare, unicuique, quod 
suum est, reddere. Item cum superna et divina mente 
sociari ut servet cum ea perpetuum foedus imitando. Cent. 
part. 3. sect. 44. 

1$ ,Virtutes gratuitae, si non habent annexam imper- 
fectionem, necesse est illas esse connexas; quia habens. 
gratiam, omnes simul habet. — ,Est notandum, quod de 
virtutibus gratuitis convenit loqui tripliciter, videlicet quan- 
tum ad habitum substratum, et quantum ad statum super- 
additum, et quantum ad defectum imperfectionis annexum. 
Si loquamur de virtutibus sub ratione imperfectionis an- 
nexae, non est necesse esse connexionem simpliciter, pro 
eo quod non est necesse hominem habentem gratiam ha- 
bere imperfectionem adjunetam. Similiter si loquamur de 
virtutibus quantum ad statum superadditum, quia non est 
de necessitate virtutis, sicut est reperire in continentia 
virginali et viduali; sic adhue non necesse est virtutes 
esse connexas. Si vero loquamur de virtutibus quantum 
ad habitus substractos, tunc distinguendum est, quia aut 
illi habitus habent necessario annexam imperfectionem, 
aut non. Si habent necessario annexam imperfectionem, 
sicut habet habitus fidei et spei; sic non suni necessario 
connexi aliis virtutibus, nisi pro eo tempore, quo quis est 
in statu viae. Quod si non habent necessario annexam 
imperfectionem, tune connexionem habent simpliciter, sive 
in statu viae, sive in statu patriae. Unde secundum omnem 
statum verum est, quod necesse est habentem gratiam 
habere ommes virtutes, quae sunt perfectae, vel aliquid 
eis correspondens, sicut loco fidei in patria habebimus 


392 


visionem, et loco spei habebimus perfectam tentionem. 
Ratio autem hujus connexionis sumi potest quadrupliciter, 
secundum quadruplex genus causae. Primo quidem ex 
parte causae materialis, quae scilicet est nostra necessitas. 
Secundo ex parte causae efficientis, quae est Dei largitas. 
Tertio ex parte causae formalis, quae est virtutum con- 
formitas. Quarto ex parte causae finalis, quae est, praemii 
dignitas. Causa enim materialis virtutum assignari potest 
non ex qua, sed in qua. Et haec quidem est rationalis 
anima secundum suas potentias, secundum quas ipsa anima 
potest obliquari et dirigi. Et quoniam illae potentiae 
animae non possunt per unum habitum virtutis rectificari, 
sed per diversos, necesse est ad hoc, quod anima perficia- 
iur in esse gratuito, et fiat Deo placita et justa, quod 
ipsa secundum diversos virtutis habitus rectificetur in se, 
et in qualibet ejus potentia. Ideo propter necessitatem 
ex parte susceptibilis necesse est virtutes gratuitas esse 
connexas. Causa vero virtutum efficiens est divina libe- 
ralitas, eujus est nullo modo deficere in necessariis, sed 
omnia administrare affluenter et abunde. Unde sicut di- 
vina liberalitas, perficiens rem in esse primum, dat ei to- 
tum, per quod possit in esse conservari; ita perficiens 
ipsam in esse secundo, dat illi integram perfectionem, per 
quam et in illo esse manere possit, et singulis vitiis ob- 
viare. Ideo conveniens est divinae largitati, cum grati- 
ficat hominem, diversitatem virtutum, in quibus consistit 
rectitudo vitae, eidem tribuere. Causa autem formalis 
ipsarum virtutum gratuitarum est ipsa Dei gratia, quae 
virtutes ceteras, quantum ad habitus sibi substratos, per- 
fieit et informat; et hoc per suam praesidentiam et in- 
fluentiam, per quam animam facit gratam et quantum ad 
se ei quantum ad ejus potentias. Unde quia illa gratia 
conformiter se habet ad omnes virtutes; ex quo etiam 
ipsa habetur, aut quaelibet virtus habetur, aut nulla; et 
ideo necesse est virtutes esse connexas. Causa autem 
finalis virtutum est ipsa gloria, quae veniens in animam, 
undique et plene perficit eam. Et ideo necesse est, quod 
per gratiam undique disponatur, nisi enim praecedat suf- 
fieiens dispositio, non inducitur perfectio. Necesse est 
ergo necessitate finis omnes potentias animae perfici per 
virtutes gratuitas, ut idoneae sint et dispositae ad susceptio- 
nem gloriae. Et sic patet, quod ratio connexionis virtu- 
tum gratuitarum sumitur ex quadruplici genere causae." 
9. dist. 36. a. 1. q. 1. 

?' ,Virtutes habent omnes in eodem aequalitatem re- 
spectu praemii; tametsi, respectu objecti fervoris et radi- 
cationis, disparitatem habeant ad invicem." — ,Dicendum, 
quod de ipsis gratuitis habitibus contingit loqui dupliciter, 
aut quantum ad ipsum habitum, aut quantum ad exer- 
citium. Si loquamur de ipsis quantum ad habitum, hoc 
potest esse dupliciter, aut respectu gratiae informantis et 
quodam modo causantis, aut respectu liberi arbitrii susci- 
pientis et cooperantis. Si respectu gratiae informantis; 
sic omnes habent aequalitatem, pro eo quod gratia gratum 
faciens secundum quantitatem suam et excellentiam reddit 
gratam Deo animam, et ejus potentias et habitus et opera- 
tiones meritorias. Si vero loquamur de ipsis respectu 
liberi arbitrii consentientis et suscipientis, sic quia liberum 
arbitrium in actu unius virtutis majorem invenit compla- 
centiam, quam in alio, etiam majorem invenit repugnan- 


PARS V, 4. 


tiam in uno, quam in altero, secundum diversas sui in- 
clinationes et dispositiones; sic non aequaliter est omni- 
modam reperire aequalitatem in habitibus virtutum, pro 
eo quod liberum arbitrium magis fervet quantum ad unam 
virtutem, quam ad aliam, magis adhaeret etiam uni vir- 
tuti quam alii. Si vero loquamur de virtutibus quantum 
ad exercitium, sic vix, vel nunquam aequantur nec in se, 
nec in comparatione ad liberi arbitrii cooperationem. In 
se non, quia exercitium unius virtutis est fructuosius, 
quam exercitium alterius, sicut exercitium pietatis, quam 
abstinentiae. Exercitium vero unius virtutis in eodem est 
securius, quam exercitium alterius; sicut exercitium humi- 
litatis et timoris, quam alterius virtutis. Similiter non 
habent aequalitatem in comparatione ad liberi arbitrii 
cooperationem; quia nemo est, qui aequaliter se exerceat 
in actu omnium virtutum, aliqui enim magis vacant circa 
activam, aliqui vero magis circa contemplativam. Et sic 
concedi potest, quod habitus gratuiti quodam modo sunt 
aequales e£ quodam modo inaequales. Aequales quidem 
sunt quantum ad gratiam informantem, sicut ostendunt 
rationes ad primam partem; inaequales vero in compara- 
tione ad liberi arbitrii consensum et exterius exercitium. 
Et secundum hoc dissolvi possunt rationes, quae ad utram- 
que partem inducuntur. Aliter potest dici, quod de vir- 
tutibus est loqui quadrupliciter. Aut quantum ad digni- 
tatem respectu objecti; et sic una est excellentior altera 
etiam in eodem, sieut virtutes theologicae, quam cardi- 
nales. Aut quantum ad fervorem et facilitatem respectu 
actus proprii; et sic adhue non est necesse, quod habitus 
gratuiti in eodem adaequentur. Aut quantum ad radica- 
tionem et stabilitatem respectu subjecti; et sie adhuc non 
est necesse aequalitatem esse, quia talis radicatio venit 
ex frequentia et assuefactione circa actus alicujus virtutis. 
Aut quantum ad ordinem et efficaciam respectu praemii; 
et quantum ad hoc habent aequalitatem in eodem, propter 
hoc quod quantitas meriti cujuslibet virtutis mensuratur 
secundum quantitatem gratiae, quae facit opus Deo pla- 
citum, et secundum quantitatem caritatis, quae dat operi 
eujuslibet virtutis valorem et pondus. Et quia una est 
gratia gratum faciens, ceteras virtutes informans in uno 
homine, una est etiam caritas per modum ponderis ad 
finem inclinans; hine est, quod quantum ad ordinem in 
finem et efficaciam merendi, necesse est omnes virtutes in 
eadem aequari. Rursus, quia bonitas principalis et essen- 
tialis virtutum in hoc attenditur, quod ordinant et dispo- 
nunt ad summum praemium, et in hoc virtutes habent 
aequari; hine est, quod Magister simpliciter concludit, et 
Saneti dieunt, in uno et eodem aequales esse omnes habitus 
gratuitos." 3. dést. 36. a. 1. q. 5. 

1$ Fides informis est in genere virtutis, secundum 
quod virtus dicit habitum rectificantem ac vigorantem 
potentiam, non autem ut capitur pro virtute meritoria 
gratuita.^ — ,Virtus dupliciter consuevit accipi, cum di- 
cimus aliquem habitum esse virtutem, proprie videlicet et 
communiter. Proprie namque dicitur virtus recta ratio 
perducens in finem; et hoc modo virtus est principium 
operis meritorii, et dicitur solummodo de habitu gratia 
informato, sine quo non contingit pervenire ad finem glo- 
riae. Alio modo dicitur virtus communiter habitus recti- 
fieans potentiam aliqua rectitudine justitiae, et vigorans 


PAnS V, 4. 


eam cirea opus difficile, quamvis non perducat eam in 
finem. Et hoc modo accipiendo virtutem, habitus politici 
informes dicuntur esse virtutes; hoc etiam modo fides in- 
formis, quae quidem et in malis christianis habet esse in 
genere virtutis. Per illum enim habitum quodam modo 
rectificatur intellectus hominis, dum captivatur in obse- 
quium Christi ad assentiendum primae veritati propter 
se et super omnia. "Vigoratur etiam, ut credat vera non 
apparentia, ut vitet erronea et phantastica, sicut apparet 
in multis christianis carentibus caritate, qui libenter et 
humiliter audiunt verba spectantia ad doctrinam, fidei, et 
constanter et viriliter abhorrent haereticam pravitatem. 
Et sic concedi potest, quod fides informis sit in genere 
virtutis, secundum quod nomen virtutis accipitur large, 
et extenditur ad habitum rectificantem et vigorantem po- 
tentiam in his actibus, cirea quos consistit via justitiae." 
3. dist. 23. a. 2. q. 1. — ,Fides informis, secundum quod 
virtus est, donum divinitus collatum est censendum." *) — 
,Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod cum 
credere, sicut dicit Augustinus, sit cogitare cum assensione, 
ad hoc quod habitus fidei plene et integre habeatur, ne- 
cesse est quod intellectus instruatur de credibilibus, ut 
possit illa cogitare, et inclinetur, ut possit illis assentire; 
et primum quidem est materiale in fide, secundum vero 
est formale, et utrumque reperitur tam in fide informi, 
quam in fide formata. Non enim dicitur informis, quia 
careat omni forma, sed quia careat forma gratiae gratum 
facientis. Cum ergo quaeritur, utrum fides sit habitus 
acquisitus vel infusus, respondendum est. Si loquamur 
de fide, quantum ad illud, quod est materiale in ea, vide- 
licet quantum ad cognitionem illam, qua cognoscimus, qui 
sunt articuli fidei, et scimus quid est, quod per nomen 
dicitur, sic concedendum est, quod fides est per auditum 
et per aequisitionem, secundum legem communem. Nemo 
enim seit, qui et quot sint articuli fidei, nisi didicerit lc- 
gendo vel audiendo, nisi forte hoc habeat per privilegium 
speciale. Si autem loquamur de fide quantum ad formale, 
videlicet quantum ad illud, quod facit assentire, sic di- 
cendum est, quod quaedam fides informis. est per acquisi- 
tionem, quaedam per infusionem. Nam quidam assentiunt 
veritati auditae, moti humana persuasione, utpote propter 
amorem et reverentiam dicentis, vel propter miracula, vel 
propter rationes et argumenta; et talis fides est simpliciter 
acquisita, nec dicenda est habere rationem virtutis, quia 
nullius est vigoris nec roboris, sublata de medio ipsa hu- 


*) Modo haec propositio est de fide. Concilium enim Vati- 
canum contra: neotericos Semirationalistas, qui fidem cognit?onis 
à fide cordis, seu viva, nrbitrarie distinguentes, pro hae tantum 
necessitatem gratiae supernaturalis fatentur, can. 5 de fide ita 
definivit: ,Si quis dixerit... ad solam fidem vivam, quae per 
caritatem operatur, gratiam Dei necessariam esse; anathema sit.* 
Siquidem ,licet fidei assensus nequaquam sit motus animi cae- 
cus; nemo tamen evangelicae praedicationi consentire potest, sicut 
oportet ad salutem consequendam, absque illuminatione et in- 
spiratione Spiritus sancti, qui dat omnibus suavitatem in con- 
sentiendo et credendo veritati. Quare fides ipsa in se, etiamsi 
per caritatem non operetur, donum Dei est, ct actus ejus est 
opus ad salutem pertinens, quo homo liberam praestat ipsi Deo 
obedientiam, gratiae ejus, cui resistere posset, consentiendo et 
cooperando.^ Ita idem Concilium ibid. cap. 3. 

S. Bonaventurae Breviloq. 


353 


mana ratione. Quidam autem assentiunt veritati fidei 
propter divinam illustrationem, sicut illi, qui innituntur 
primae veritati super omnia et propter se, sicut multi 
christiani, qui caritatem non habent; et in talibus fides 
est per infusionem, voluntarie enim assentiunt, concomi- 
tante divina illuminatione, illuminatione, inquam, quae 
rationem elevat in his, quae sunt supra ipsam. Unde si- 
eut illuminationem ad futura praecognoscenda dicimus 
esse infusam propter hoc, quod in ipsa elevatur anima 
supra ea, quae sunt ei naturalia; sic intelligendum est 
etiam in parte ista. Concedendum est ergo fidem infor- 
mem, secundum quod virtus est, esse donum divinitus 
eollatum, et habitum infusum.^ lbid. q. 2. — ,Fides in- 
formis, prout est habitus virtuosus, infusus et voluntarius, 
non est in daemonibus, cum non sint apti ad suscipiendos 
habitus infusos, et magis sint proni ad impugnandam veri- 
tatem, quam ei assentiendum." — ,Sicut ex praecedentibus 
patet, fides informis dicitur duobus modis. Quaedam, 
quae innititur primae veritati propter se, quamvis in ipsam 
non tendat amando. Alia est fides informis, quae inniti- 
tur ipsi veritati articulorum propter aliquam rationem 
creatam. Prima quidem dicitur fides informis, non quod 
careat forma fidei, secundum quod est virtus, sed solum 
secundum quod est virtus gratuita. Et de hae dictum est 
prius, quod est habitus virtuosus, et habitus infusus. 5Se- 
eundo vero modo dicitur fides informis, quia earet forma 
fidei, et secundum quod virtus est, et secundum quod gra- 
tuita est. Nam illa credulitas, qua quis assentit articulis 
propter rationem creatam principaliter, non solum earet 
intentione habitus gratuiti, sed etiam intentione habitus 
virtuosi. Nullius enim virtutis videtur esse credere, cum 
quis credit innitendo persuasioni, quam videt. Si ergo 
hoe secundo modo aecipiatur informis fides, sic concedi 
potest eam reperiri in daemonibus. Habent enim aliquam 
notitiam et credulitatem de articulis et credibilibus, quae 
quidem potest dici fides, sive credulitas, propter hoc, quod 
non est in eis visio aperta. Et illa quidem cognitio par- 
tim fuit eis indita a prima conditione, partim ex acquisi- 
tione. À prima enim conditione sua habuerunt cognitio- 
nem aliquam de articulis pertinentibus ad Trinitatem, 
quae etsi tunc non mereretur dici fides, imo potius cognitio 
contemplationis propter absentiam aenigmatis, peccato 
tamen superveniente, et aenigmate subsequente, illa co- 
gnitio meruit dici fides, cum sit cognitio aenigmatica de 
his, quae spectant ad divina. Quantum autem ad articulos 
spectantes ad humanitatem, est in eis cognitio acquisita 
per multa miracula et experimenta, et quasi extorta ne- 
cessitate quadam. Dum enim daemones vident aperte 
eos, qui in Christum credunt, et ei conformantur, non 
posse damnari, manifesta ratione coguntur credere fidem 
credentium in Christum veram esse; ae per hoc per con- 
sequens credunt omnia esse vera, quae christiani eredunt; 
et ex hoe etiam perterrentur, propter quod dicit beatus 
Jacobus (2, 19), quod credunt ct. contremiscunt. | Si vero 
loquamur de fide informi, secundum quod accipitur primo 
modo, videlicet prout est habitus virtuosus, et habitus in- 
fusus, et etiam voluntarius, hoc modo, etsi reperiatur in 
christianis viatoribus, non tamen potest reperiri in dae- 
monibus; tum quia ipsi non sunt apti ad suscipiendos 
habitus infusos, tum quia voluntas eorum magis prona 
45 


354 


est ad impugnandam veritatem et pietatem, quam ad as- 
sentiendum ei.^ lbid. q. 3. — ,Spei virtus aliquando in- 
formis potest esse, cum a caritate sejungi valeat.^ — 
Absque dubio virtus spei potest esse informis. Potest 
enim aliquis sperare vitam aeternam sine gratia gratum 
faciente, sicut manifeste apparet. Et iterum, iste actus 
sperandi ab aliquo habitu procedit, qui quidem habitus 
bonus est, et tenet etiam quodam modo rationem virtutis, 
pro eo quod potentiam, quam perficit, quodam modo recti- 
ficat et vigorat. Rectificat, inquam, dum aliquam ordi- 
nationem et inclinationem tribuit ad gloriam tamquam ad 
finem ultimum, ubi standum, et in quo est quiescendum. 
Vigorat etiam in hoc, quod elevat potentiam ad aeterna 
bona exspectanda; et quandam stabilitatem ei tribuit, ne 
per desperationem succumbat. Et ideo, sicut fides absque 
caritate. virtus informis est, quia tribuit animae quamdam 
rectitudinem et vigorem, quae compleri habet et perfici 
per gratiae infusionem, sic intelligendum est et circa ipsam 
spem. Unde et cetera, quae dicta sunt de fide informi, 
possunt spei informi applieari... Ad illud vero, quod ob- 
jieitur in contrarium, quod spes procedit ex meritis, di- 
eendum quod quadrupliciter potest aliquis exire in actum 
sperandi. Aut enim sperat habendo merita in proposito 
et in radice et in effectu; sicut homo justus, qui Deo diu 
servivit. Aut sperat habendo merita in proposito et in 
radice, sed non in effectu; sicut ille, qui ante bonum usum 
virtutum, postquam suscepit gratiam, exspectat beatitudi- 
nem. Aut sperat habendo merita in proposito tantum, 
non in radice, nec in effectu; sicut ille, qui peccator est, 
qui proponit multa bona facere, et per illa salvari. Aut 
sperat non habendo merita nec in effectu, nec in radice, 
nec in proposito; sicut ille, qui faciendo mala, et in malis 
proponens perseverare, per solam Dei misericordiam credit 
se assecuturum gloriam, neglecta divina justitia. Primus 
actus est spei formatae et jam exercitatae, secundus actus 
est spei formatae, tertius actus est spei informis, et quartus 
est ipsius praesumptionis. Cum ergo dicitur, quod spes 
procedit ex gratia et meritis, dicendum quod, aut diffinitur 
ibi spes, prout est virtus formata; et sic nulla est ob- 
jectio de spe informi. Aut si diffinitur ibi spes genera- 
liter, secundum quod est virtus, dicitur procedere ex gratia 
et meritis, quae quidem vel habentur in re, vel habentur 
in proposito: et sic non est instantia de spe informi... 
Ad illud quod objicitur, quod fides ideo potest fieri in- 
formis, quia habet aliquid ex parte intellectus, et aliquid 
ex parte affectus, dicendum quod ista non est tota ratio, 
sed haec. Quoniam habitus fidei habet aliquam rectitudi- 
nem et vigorem in hoc, quod facit credere omnia credi- 
bilia, et excludit errorem et infidelitatem, qui quidem 
vigor potest esse absque gratia gratum faciente; et hunc 
est reperire in spe, quae facit vitare praesumptionem et 
desperationem, et exspectare omnia exspectanda. Et quia 
ista ratio reperitur communis utrobique, ideo potest spes 
esse informis, sicut et ipsa fides. Secus autem est de 
caritate... Ad illud quod objicitur, quod spes semper 
habet secum adjunectam tendentiam, respondeo dicendum, 
quod tendentia duplex est. Quaedam enim est tendentia 
plena, et ista est a gratia operante et cooperante; et 
haec facit virtutem esse formatam. Quaedam autem est 
tendentia exilis et semiplena, sicut dicitur de pigro, qui 


PARS V, 4. 


vult et non vult. Et ista quidem tendentia potest dare 
aliquam rectitudinem et vigorem ipsi voluntati, et sortitur 
nomen virtutis generaliter acceptae, non virtutis gratuitae; 
et ideo tenet rationem virtutis informis, non rationem 
virtutis formatae. Cum autem dicitur, quod tendentia in 
Deum facit credulitatem esse formatam, hoc intelligitur 
de tendentia, quae est a voluntate plenaria. Haec autem 
non potest esse nec in spe, nec in fide sine gratia." 
3. dist. 26. a. 1. q. 4. concl. et ad 1. 3. 4. 

1? Omnia dona virtutum possunt esse informia praeter 
caritatem. Et quoniam possunt esse informia, possunt 
esse in justis et peccatoribus; et ideo in illis nunquam 
separantur ab invicem. Sed earitas nunquam potest esse 
informis, nec esse cum peccato, quia actus ejus est dili- 
gere propter se et super omnia, qui removetur per omne 
peccatum." 1. dist. 17. p. 1. dub. 6. 

?! (Omnes virtutes informantur a caritate, quia per 
ipsam omnes tendunt in finem ultimum, et complementum 
accipiunt.^ — ,Est notandum, quod habitus cujuslibet 
virtutis tripliciter habet considerari secundum triplicem 
comparationem, videlicet ad objectum, ad subjectum et ad 
finem ultimum. Possumus igitur loqui de virtutibus se- 
eundum istum triplicem respectum. Et si loquamur de 
eis in comparatione ad objectum; sic sunt formae tantum 
a seipsis distinctae, et earum distinctio innotescit per actum 
et objectum ; et sie non sunt formabiles, nec perfectibiles 
ab aliquo uno, cum ipsae sint formae et perfectiones di- 
stinctae. Si autem loquamur de virtutibus in comparatione 
ad subjectum; sic formae sunt, et tamen nihilominus for- 
mabiles. Formae quidem sunt informantes subjectum, 
quantum ad bonitatem moralem. Per seipsas tamen non 
sufficiunt quantum ad bonitatem gratuitam, per quam 
anima efficitur Deo placita et accepta; et ideo perfici 
possunt et informari per gratiam, quae simul gratificat 
animam et habitus existentes in illa. Postremo si loqua- 
mur de ipsis habitibus virtutum in comparatione ad finem 
ultimum; sic formae sunt et formabiles etiam. Formae 
quidem sunt, quia dispositiones sunt ipsius animae ordi- 
nantes ad perveniendum in finem. Formabiles tamen sunt, 
quia etsi omnes disponant ad tendendum in finem ultimum, 
perfectio tamen tendentiae venit ex ipsa caritate. Sicut 
enim corpora gravia inclinantur ad centrum per pondus 
molis, sic spiritus tendit ad summum bonum per pondus 
dilectionis. Et hujusmodi signum est, quod caritas habet 
idem, et sub eadem ratione, pro objecto et fine, quod 
non est reperire in alia virtute. Finis enim est bonum 
sub ratione boni, e£ bonum summum; et hoc quidem bo- 
num sub ratione boni est caritatis objectum. -Et propterea 
ceterae virtutes, quantum ad rationem tendentiae in finem 
ultimum, ab ipsa caritate suscipiunt complementum; et 
ideo non immerito radici caritatis attribuitur perfectio 
meriti. Et secundum hoc concedi potest ceteras virtutes 
a caritate formari, sicut auctoritates dicunt.^  J. dist. 306. 
a. 1. q. 6. 

^ Caritas respectu aliarum in movendo quodam modo 
habet rationem efficientis, quodam modo formalis, quodam 
modo finalis. Amor autem caritatis aliis virtutibus, ut in 
actus suos exeant, imperat, et imperando informat, et facit 
eos meritorios, et informando jungit fini, et in ipso quietat, 
dum facit nos adhaerere Deo et ipso frui; et ideo merito 


PARS 
virtus gratuita per caritatis amorem est diffinienda." 
3. dist. 27. a. 1. q. 1. ad 3. 

?? ,Fides informis per gratiae adventum non expellitur 
quantum ad habitum et usum, sed remanet; licet exclu- 
datur quoad defectum." — ,Ad praedictorum intelligen- 
tiam est notandum, quod, cum dico fidem informem, dico 
tria, videlicet habitum, et ipsius habitus usum, et defectum 
annexum. Et quantum ad haec tria potest tripliciter in- 
telligi, quod fides informis expellatur, sive evacuetur, per 
gratiam supervenientem. Et secundum hune triplicem 
modum intelligendi tres fuerunt circa hoc opiniones. Qui- 
dam namque dicere voluerunt, quod a gratia superveniente 
fides informis expellitur non solum quantum ad informi- 
tatis defectum, sed etiam quantum ad usum, et quantum 
ad habitum. Et hoc quidem dixerunt propterea, quia 
gratia superveniens secum fert omnes virtutes; et quia 
non est opportunum, nec est possibile, in uno et in eodem 
esse fides duas, cum fides formata superinducatur cum 
gratia, e£ quantum ad formae complementum, et quantum 
ad usum, et quantum ad habitum; ideo ad ejus ingressum 
fides informis omnino expellitur: et sic ponunt eam ex- 
pelli propter incompossibilitatem et unitatem. Et si tu 
objicias eis, quod tune per culpam fieret homo infidelis, 
respondent breviter, quod Deus sua gratuita bonitate, qua 
non permittit hominem totaliter cadere, infundit ei habi- 
tum fidei informis, ne omnino pereat in eo fundamentum 
spiritualis aedificii. Unde sicut ex malis eliciuntur bona, 
sic contingit in culpae transgressione alicui infundi habi- 
tum informem. Sed quia illud non videtur multum ratio- 
nabile, quod Deus dona gratiae ipsi peccanti, et se a se 
avertenti infundat in ipsa aversione; ideo alius modus 
est dicendi, quod sicut per peccatum non introducitur 
habitus fidei informis, sed introducitur defectus, et alius 
credendi motus; sic etiam per gratiam non excluditur 
ipsius fidei informis habitus, sed solum usus et defectus. 
Et si tu objicias, quod frustra erit habitus sine usu, re- 
Spondent, quod non frustra est, pro eo quod cedit in 
dispositionem respectu fidei formatae; praeterea remanet, 
ut homo utilitatem habeat de eo in tempore opportuno. 
Sed quoniam actus et usus fidei informis est credere et 
assentire primae veritati in omnibus articulis, et iste usus 
potissime competit usui gratiae, cum aliquid non tollatur 
nisi per suum oppositum, non videtur rationabile usque- 
quaque dicere, quod per adventum gratiae tollatur fidei 
usus informis, cum potius videatur in ea perfici et com- 
pleri. Et propterea est tertius modus dicendi, qui vide- 
tur probabilior esse praedictis, quod fides informis per 
adventum gratiae excluditur quantum ad solum defectum, 
salvo habitu et usu: et hoc quidem videtur satis ratio- 
nabile, cum gratia opponatur habitui illi infuso solum 
ratione informitatis, sicut habitus opponitur privationi... 
Ad illud quod objicitur, quod fides informis non est nisi 
in peccatoribus et cum peecato, dicendum quod hoc verum 
est ea ratione, qua fides informis nominat defectum for- 
mae, non secundum quod nominat habitum. Et ideo ex 
hoc non potest concludi, quod per gratiam advenientem 
tollatur fidei informis habitus, sed solum quod tollatur 


infirmitatis defectus. Ad illud quod objicitur, quod omnes - 


virtutes infunduntur simul, dicendum quod verum est 
quantum ad illud, quod est in eis formale, quantum autem 


V, 4. 


355 


ad materiale, sive ad habitum substratum, non habet veri- 
tatem, nisi quando non invenit habitum in subjecto, quem 
informat; et ideo cum gratia adveniens invenit habitum 
fidei informis, non oportet, quod superinducatur nova 
fides. Praeterea ratio illa in alio deficit, quia gratia gra- 
tum faciens cum gratia gratis data non est ejusdem speciei; 
et ita procedit ex falsa suppositione. Ad illud quod ob- 
jicitur, quod lumen gratiae gratum facientis debet sufficere 
ad eredendum, dicendum quod sufficit gratia gratum fa- 
ciens, cum praesuppositione tamen gratiae gratis datae. 
Dona enim gratiae gratum facientis non excludunt dona 
gratiae gratis datae, imo magis illa in suo adventu com- 
plent et perficiunt, et quodam modo ab eis vigorantur et 
perficiuntur; ideo non sequitur quod, adveniente gratia 
gratum faciente, superfluat habitus fidei informis, nec, 
remanente habitu informi, propter hoc lumen gratiae gra- 
tum facientis sit insufficiens. Unumquodque enim donum 
Dei sufficiens est secundum illud, ad quod habet ordinem.* 
3. dist. 28. a. 2. q. 4. concl. et ad 3. 4. 5. 

?33 Fides informis per gratiae adventum formata red- 
ditur, cum gratia omnium virtutum sit forma." — ,Gratia 
gratum faciens comparatur ad habitus virtutum substratos, 
sicut comparatur lux ad colores. In hoc tamen est diffc- 
rentia, quod lux ista corporalis non ita efficaciter potest 
educere colores de potentia in actu quantum ad esse, 
quod habet color in genere coloris, sed ipsa gratia exi- 
stens in ipsa anima potest facere germinare habitus vir- 


tutum. Ipsa enim gratia adveniens in animam carentem 


habitibus virtutum, se habet quasi originale principium 
illorum quantum ad esse primum. Unde sicut pluvia in- 
fusa terrae habenti in se seminarium, facit eam germinaroe, 
donec veniat ad fructum completum; sic intelligendum est 
de gratia respectu habituum ipsarum virtutum quantum 
ad ipsorum esse primum. Non sic autem potest facere 
lux superinfusa exterius respectu colorum. Sed si com- 
paremus colores ad lucem, et habitus virtutum ad gratiam 
gratum facientem quantum ad esse secundum, utpote quan- 
tum ad esse colorum in genere lucidi, et habituum in 
genere gratuiti, tunc est similitudo expressa, ut sicut multi 
colores in una domo tenebrosa existentes efficiuntur lumi- 
nosi per unam luminositatem supervenientem, et ab illa 
informantur et decorantur et venustantur; sic habitus 
virtutum informes existentes in anima venustantur et de- 
corantur ab una gratia superveniente. Et secundum hune 
modum intelligendi infusionem gratiae et virtutum, facile 
est intelligere, qualiter habitus fidei informis formetur per 
ipsius gratiae adventum, dicitur enim formari, sieut color 
tenebrosus formatur ad luminis ingressum. Et sicut ex 
colore et lumine superinfuso non fit unum per essentiam, 
sed unum per ordinationem quamdam; sie nec ex gratia 
gratum faciente et informi fide intelligitur fieri unum, 
nisi per quamdam ordinationem et relationem, quia fides 
informis per adventum gratiae incipit complete ordinari 
in finem, et in Deum tendere et eidem complacere... 
Ad illud quod objicitur, quod opus mortuum non potest 
fieri vivum, dicendum quod non est simile. Opus enim 
transit, nec manet in sua radice; ideo impossibile ost ali- 
quod opus vivificari, quod a radiee vivente ortum non 
sumpserit. Et pro tanto dicimus opera facta in caritate 


posse reviviscere; quae autem exira caritatem facta sunt, 
45 * 


356 


vivificari non posse, gratia enim illa non posset attingere, 
cum simpliciter cesserint in praeteritum. Non sie autem 
est de habitibus virtutum informium, qui manent in anima 
post ipsius gratiae adventum, et per ipsam gratiam pos- 
sunt venustari et decorari et in finem ordinari... Ad 
illud quod objicitur, quod sicut se habet anima ad suas 
potentias, sic se habet gratia ad virtutes, dicendum quod 
non est omnimoda similitudo, pro eo quod non est tanta 
diversitas ipsius gratiae ad virtutes, quantum ad earum 
principium formale, sicut animae ad suas vires... Vir- 
tutes enim non dicuntur esse virtutes ipsius gratiae, per 
quas ipsa gratia operetur, sieut anima operatur per suas 
potentias. Nec est intelligendum, quod gratia sit in di- 
versis subjectis. Hoc enim ducit in imaginationem falsam, 
in hane videlicet, quod gratia omnino ita veniat in animam 
et ejus potentias, sicut anima venit in corpus et ejus or- 
gana. "Tunc enim necessario oporteret, quod, gratia ab- 
eunte per peccatum, expellerentur omnes habitus virtutum, 
quos secum defert, quod ex ipsa experientia planum est 
esse falsum. Et ideo ratio illa non concludit, quia accipit 
pro simili, quod valde est dissimile. Potest autem accipi 
simile de infusione gratiae et virtutum in pluvia et terra 
seminata, sicut de informatione virtutum a gratia accipitur 
in lumine et colore. Si enim una pluvia adveniat in 
terram, in qua sunt plantata diversa semina, quae non 
germinaverunt, facit illa germinare, et secundum diversi- 
tatem seminum diversas plantas producere. Si vero jam 
illas germinavit, sed propter defectum aquae jam arefactac 
sunt plantae, tunc pluvia denuo veniens facit illas plantas 
virescere. Sie gratia adveniens in animam, in qua sunt 
seminaria habituum virtutum, facit ipsam germinare, ita 
quod, ipsa habita, habentur per consequens et virtutes, 
quas continue facit illa crescere, quousque perducat usque 
ad perfectionem. Et si contingat merito peccati humorem 
gratiae auferri, habitus illi virtutum efficiuntur quasi aridi, 
et postmodum, si restituatur pluvia et humor gratiae, non 
oportet, quod anima iterum de novo germinet, sed illa, 
quae germinavit, per humorem gratiae advenientem iterum 
reviviscant. Sic satis aperte intelligi potest, qualiter gratia 
cum virtutibus simul infundatur in animam, et qualiter 
aliquando simul dicatur infundi cum habitibus substratis, 
aliquando vero minime, cum tamen gratia, quantum est 
de se, infundatur semper uniformiter.^ 3. dist. 23. a. 2. 
q. 5. et ad. 2 et 6. 

?** Quemadmodum cum dico lumen et colorem illumi- 
natum, dico aliam et aliam formam, licet una sit ordinata 
ad aliam, et quodam modo altera compleatur ex alterius 
praesentia; similiter intelligendum est de gratia et virtute 


PARS V, b. 


gratuita. Quemadmodum enim color qualitas est corporis 
terminati, quae a praesentia luminis influxi venustatur et 
completur, ut possit movere visum; sic virtus, quae est 
habilitatio potentiae, absque gratia gratum faciente in- 
formis est, sicut color sine lumine; sed ea adveniente, ex 
qua tota anima in se et in suis potentiis decoratur, for- 
mari et vivificari dicuntur habitus virtutum, et effici Deo 
accepti. Et quemadmodum ex lumine infuso et colore 
non fit unum per essentiam, sed per ordinem, et iterum 
lumen, in quantum illuminat aérem conjunctum corpori 
terminato, et in quantum colorem reddit luminosum, non 
est aliud et aliud per essentiam, sed sola comparatione 
differens et secundum esse; et sicut unum lumen diversos 
potest colores ad actum reducere sine sui multiplicatione; 
sic in influentia gratiae et habitu virtutis intelligendum 
est esse, scilicet quod gratia superveniens cum habitu vir- 
tutis, quem informare dicitur, non facit unum per essen- 
tiam, sed ideo informat, quia ad finem suum ordinat. Si- 
militer gratia, a qua anima dicitur esse Deo grata, et a 
qua aliqua virtus dicitur esse gratuita, non differt nisi 
sola comparatione, sicut primum expositum est in lumine. 
Similiter una est gratia, a qua omnes virtutes animae di- 
euntur esse gratuitae." 2. dist. 27. a. 1. q. 2. 

** Peceator, ut vidimus superius (part. V. cap. 2. n. 18), 
quamvis non de condigno, bene tamen de congruo potest 
mereri. Quin imo generatim ,opera bona extra caritatem 
facta, quando bona fiunt intentione, valent ad multa. Ad 
temporalium multiplieationem: Si volueritis et audieritis me, 
bona terrae comedetis (Isa. 1, 19). Ad temporalis poenae 
diminutionem: Nonne vidisti Achab coram me hwniliatum? 
idcirco non inducam etc. (8. Reg. 21, 29). Ad gratiae im- 
petrationem, sicut Raab invenit gratiam propter opera, 
quae fecit nuntiis (Josue 6, 25). Ad bonae vitae assue- 
faetionem: Bonum est viro, cum portaverit jugwn ab ado- 
lescentia. sua. (Thr. 3, 27). Ad peccati resistentiam, quia 
peecatum trahit suo pondere ad aliud: /gmem ardentem 
extinguit aqua, et eleemosyna vesistit peccato (Eccli. 8, 38). 
Ad tolerabiliorem poenam aeternam . ... quia impediunt 
eulpam factam aggravari, et etiam retrahunt hominem a 
peecati frequentia, et ab intensione libidinis et contemptus, 
quia non ex tanta libidine peccat, qui aliquando opera 
bona facit, sicut qui Dei obliviscitur; et ad vermem, quia 
minus eruciabitur et minorem habebit remorsum, quam 
si opera illa non fecisset; non de illa culpa, quam com- 
misit, sed de malis, quae commisisset, et de bonis, quae 
omisisset, si illa opera bona non fecisset." 4. dist. 15. p. 1. 
a. l. q. 6. 


CAPUT V. 


De ramifleatione gratiae in habitus donorum. 


(Plurima sunt dona Dei; — quaedam iamen specialius dona Spiritus sanoti diountur, — et sunt septem; — quod ex septiformi 


ratione ostenditur.) 


De ramificatione autem gratiae in habitus donorum haec tenenda sunt, quod, 
licet plurima sint dona gratiae gratis datae, et generaliter omnes habitus divinitus dati 


PARS V, 5. 351 


dona Dei non absurde dici possint; specialiter tamen et appropriate septem sunt dona 
Spiritus sancti, quae enumerat et nominat Isaias, loquens de flore, qui processit de 
radice Jesse, id est, Christo ?; de quo dicit, quod requiescet super ewm Spiritus Domini: s ue" 
Spiritus sapientiae et. intellectus, Spiritus consilià et. fortitudinis, Spiritus scientiae et. pte- 

tatis, et replebit eum. Spiritus timoris Domini (Isai. 11, 2). In hac autem enumeratione 
descendendo procedit a summo et combinando, ut simul ostendatur donorum distinctio, 
connexio", origo et ordo. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum" principium re- sided. 
parativum per summam liberalitatem non tantum det gratiam ad rectificandum contra . . 
obliquitates vitiorum per habitus virtutum, verum etiam ad expediendum contra im- 
pedimenta symptomatum per habitus donorum; ideo purificarti debent dona gratuita, 
secundum quod necessarium est ad expeditionis $ufficientiam. Quoniam igitur anima 
nostra indiget septiformiter expediri; hinc est, quod ex septiformi causa necesse est 
Spiritus saneti dona esse septiformia. Indiget namque expediri contra vitiorum obliqui- 
tates, quantum ad vires naturales, quoad ? superadditas virtutes, in patiendo, in agendo,c. um 
in contemplando et utroque modo. 

Primo igitur propter vitiorum obliquitates expeditissime repellendas septem sunt 
dona Spiritus sancti, utpote timor contra superbiam; pietas" contra'invidiam; scientia ' 
contra iram, quae quasi est quaedam insania; fortitudo contra acidiam, quae mentem 
reddit ad bona invalidam; consilium" contra avaritiam; intellectus" contra gulam; et 
sapientia" contra luxuriam. 

Secundo propter expediendas vires naturales debent septem dona Spiritus sancti 
esse. Nam irascibilis indiget expediri ad bona tam in prosperis, quam in adversis: in 
prosperis expeditur per timorem, in adversis per fortitudinem.  Concupiscibilis autem 
indiget expediri quantum ad affectionem " respectu proximi, et hoc fit per pietatem; eti 
quantum ad affectum respectu Dei, et hoc fit per gustum sapientiae. Rationalis vero 
indiget expediri in veritatis speculatione, electione et executione: per donum autem in- 
tellectus expeditur ad verum speculandum"; per donum consili ad verum eligendum; 
per donum scientiae ad electum exequendum, per donum enim scientiae? recte conver-s sieaiue 
samur 5? medio nationis pravae et perversae (Philipp. 2, 15). 

Tertio propter expedienda septem virtutum officia septem debent esse Spiritus 
sancti dona. Nam timor expedit ad temperantiam, timor enim carnes configit, unde: 
Confige timore tuo carnes meas (Psalm. 118, 120); pietas ad veram justitiam; scientia 
ad prudentiam; fortitudo ad fortitudinem ^, seu patientiam; consilium ad spem; intel-9j55 iu 
lectus ad fidem; sapientia ad caritatem. Unde sicut caritas est mater et consummatio m 
omnium virtutum, sic sapientia omnium donorum; ita ut vere dicat Sapiens: Venerunt 
mihi omnia bona pariter cum illa, et. innumerabilis honestas per manus sllius (Sap. 7, 11). 

Quarto propter expeditionem in patiendo conformiter ad Christum septem sunt 
habitus donorum". Christum autem ad patiendum movit paterna voluntas, humana 
necessitas et virtutis strenuitas. Paterna? quidem voluntas movit, ut cognita per intel-4$ "^ 
lectum, ut amata per sapientiam, ut in reverentia habita per timorem. Movit etiam 
nostra necessitas, ad quam cognoscendam necessaria est scientia, ad quam miserandam 


superadditur pietas. Movit nihilominus virtutis strenuitas, ut provida in eligendo 


jer"! purgari, illuminari et perfici". 


0) vereomgad intelligentiam veritatis, intellectum ?": 


958 


per consilium, ut vigorosa in perferendo per fortitudinem ". 


Septem. 


PARS V, 5D. 


Et sic dona debent esse 


Quinto propter expeditionem in agendo septem dona dantur a Spiritu sancto. 
Nam ad actionem expediendam necesse habemus expediri ad declinandum a malo, quod 
fit per timorem. Necesse etiam habemus expediri ad proficiendum in bono duplici, vel 


necessitatis, vel supererogationis. 


Circa primum expedimur per scientiam et pietatem, 


ità quod unum est dirigens et aliud exequens; circa secundum expedimur per consilium 


P Ft dirigens, et" fortitudinem exequentem. Necesse etiam habemus quiescere in optimo, et 
) ) 


hoc quantum ad intellectum veri", et quantum ad affectum boni; primum fit per donum 
intellectus, seeundum per donum sapientiae, in quo est quies. 
Sexto ad expeditionem in contemplando dona Spiritus sancti in septenario nu- 


mero sunt. 


Nam ad vitam hierarchicam et contemplativam necessarium est animam 
Purgari autem oportet" a concupiscentia, a malitia, ab 


ignorantia, ab infirmitate seu impotentia". Primum facit timor, secundum pietas, tertium 


scientia, quartum fortitudo. 


Iluminari autem indigemus in operibus reparationis et 


primariae conditionis"; primum dat consilium, secundum intellectus.  Perfici autem ha- 
bemus per accessum ad summum, quod consistit in uno", et hoc per donum sapientiae; 
et sic arcanum contemplationis ab alto? consummatur quasi in cubico ". 

Septimo ad expeditionem in actione et contemplatione septem debent esse dona 


Spiritus sancti. 


Nam contemplativa propter conversionem ad Trinitatem tria debet 


habere dona expedientia, scilicet quantum ad reverentiam majestatis, timorem; quantum 


) 


quantum vero"? ad sapientiam, sive gustum 


bonitatis, sapientiam. Activa vero, quae versatur in agendis et sustinendis", debet 
habere quatuor, scilicet pietatem ad agendum, et fortitudinem ad sustinendum, et di- 
rectiva horum duorum, scilicet scientiam" et consilium. Unde quia ad expeditionem 
necessaria est directio; ideo fit donorum combinatio", et plurima sunt dona ad intel- 
lectum spectantia, quia lux cognitionis vehementer expedit ad dérigendos pedes $n viam 


rectam. et pacis (Luc. 1, 79) *. 


Ap Carur V. 


! ,In donis est ordo secundum gradum exocellentiae 


et dignitatis; et hoc quantum ad ipsorum donorum usus, 
secundum quos anima habet collocari in statu perfectiori 
et digniori, utpote secundum usum doni sapientiae altius 
elevatur, quam secundum usum doni timoris. Ad usum 
enim illius doni a nemine pervenitur, nisi prius in usu 
timoris exercitium praemittatur. Cum igitur in eis sit 
ordo seeundum gradus excellentiae et dignitatis, non casu 
et fortuna, sed valde rationabiliter quaedam dona quibus- 
dam aliis praemittuntur. Et modo sic, modo contrarie 
ordinantur, non propter praeposterationem ordinis, sed 
propter diversam rationem ordinandi. Sicut enim dicit 
Augustinus de sermone Domini in monte (7. 1. c. 9), ali- 
quando enumeratio donorum incipit ab infimo, utpote a 
timore, sicut Dominus innuit in Matthaeo; aliquando a 
summo, utpote a sapientia, sicut scribitur in Isaia; uter- 
que tamen modus ordinandi rectus et congruus est. Et 


hoe triplici ratione, tum propter diversum modum acci- 
piendi prius et posterius, tum propter diversitatem modi 
ascendendi et descendendi a superiori ad inferius, tum 
propter diversitatem principiorum respectu ipsius habitus. 
Primo propter diversum modum accipiendi prius et poste- 
rius, quoniam sieut vult Philosophus (5. Met. cont. 16. ex 
postpraed. c. de prior. et c. 12), aliquid est prius genera- 
tione et tempore, aliquid est prius complemento et diffi- 
nitione, sive dignitate. Primo modo donum timoris est 
primum quantum ad usum, secundo vero modo donum 
sapientiae. Et secundum hanc duplicem aeceptionem ejus, 
quod est prius, ordo donorum dupliciter assignatur, vel 
est duplex; et utroque modo rationabiliter inchoatur. Si- 
militer propter diversum modum ascendendi et descendendi 
habent diversimode ordinari. Quia enim in donis atten- 
duntur gradus excellentiae et dignitatis, et ordo in ascen- 
dendo est ab inferiori ad superius, in descendendo vero 


PARS 


est à superiori ad inferius ; hinc est, quod aliquando prae- 
mittitur donum supremum, aliquando infimum, utrumque 
tamen fit secundum ordinem rectum et congruum. Propter 
diversitatem autem principii efficientis et subjecti susci- 
pientis similiter habent diversimode ordinari; quia prin- 
cipium producens est ipse Spiritus sanctus, in quo est 
summa perfectio; subjectum suscipiens est ipsum liberum 
arbitrium, in quo est imperfectio. Potest ergo in ordine 
praeponi donum, quod magis approximat perfectioni Spiri- 
tus sancti; et sic praemittitur donum sapientiae, quod est 
perfectissimum. Potest etiam nihilominus praemitti donum, 
quod magis approximat imperfectioni liberi arbitrii; et hoc 
quidem est donum timoris. Et sic patet, quod ordo est 
in donis, et quod etiam ordo in enumerando servatur, sive 
quis incipiat a dono timoris, sive quis incipiat a dono 
sapientiae. Nec tantum est in eis ordo, verum etiam cum 
ordine est in eis combinatio. Quia enim dona sunt ad 
expediendum, et qui vult expedite procedere, necesse est, 
ut praecognoscat et praevideat viam; hine est, quod dona 
habent sua directiva sibi per appropriationem deputata, 
et quod quaedam in donis sunt regentia, quaedam recta, 
sive quaedam regulantia, quaedam exequentia. In cujus 
rei signum Propheta dona enumeravit cum quadam com- 
binatione et distinctione, sancto Spiritu instigante. Con- 
cedendum est igitur, quod dona recte ordinantur et com- 
binantur secundum assignationem propheticam." 3. dist. 34. 
p. 1. a. 2. q. 2. 

? ,Licet dona et beatitudines aliquo modo sint connexa, 
non tamen tantam habent connexionem, quantam retinent 
virtutes." — ,De habitibus donorum gratuitorum est loqui 
dupliciter, videlicet quantum ad ipsorum originem, et quan- 
tum ad usum consequentem. Si loquamur de ipsis quan- 
tum ad ipsorum originem, cum origo omnium habituum 
gratuitorum: consistat quasi materialiter in natura, et com- 
pletive et formaliter in gratia; quando Spiritus sancti 
gratia infunditur, ita sufficienter datur, quod omnes habitus 
gratuiti ex ipsa possunt oriri, si nos velimus susceptae 
gratiae cooperari, non solum habitus virtutum, sed etiam 
habitus donorum et beatitudinum. Ideo quantum ad ori- 
ginem indubitanter verum est dona Spiritus saneti habere 
connexionem. Aliter est loqui de ipsis habitibus donorum 
quantum ad usum, secundum quem modum isti habitus 
reddunt potentiam facilem et expeditam ad proprios actus, 
qui non tantum sunt necessitatis et sufficientiae, sed etiam 
cujusdam supererogationis et excellentiae; et quantum ad 
hoc non est necessarium in his esse connexionem, imo vix 
aut nunquam usus istorum habituum reperitur perfectus 
in aliquo, sicut innuit Gregorius (Mor. 29 c. 16) super 
illud Job (88, 31): Nwmnquid. conjungere poteris micantes 
stellas plejadas? dicens, quod usus Spiritus septiformis in 
solo Christo fuit perfecte. Usus enim donorum ponit ho- 
minem in statu perfectionis; sed origo non necessario 
ponit in statu perfectionis, sed in statu inchoationis. Unde 
sicut puer parvulus, sicut dicit Augustinus (de Civ. Dei, 
lib. 22. c. 14), habet in virtute -quidquid postmodum habi- 
turus est in mole, licet magnitudinem molis nondum habeat 
in actu; sic concedi potest, quod, licet habitus donorum 
non necessario connectantur quantum ad usum et ipsorum 
esse completum, secundum quod potentias facilitant, et ad 
actus excellentes expediunt, connectuntur tamen quantum 


V, 5. 359 


ad eorum principium et originem, cum in infusione gratiae 
habeantur radiealiter et virtualiter et implicite. Attamen 
illud, quod objicit de similitudine virtutum et donorum, 
non valet; habitus enim virtutum, pro eo quod necessi- 
tatis sunt, et quantum ad suos usus cum his, qui libero 
arbitrio jam utuntur, simpliciter habent ad invicem con- 
necti, non solum ratione suae originis, sed etiam ratione 
usus consequentis. Nemo enim potest esse in gratia, nisi 
credat, speret et amet; et sic de aliis virtutibus. Non 
sic autem est de usibus donorum et beatitudinum, sine 
quibus plures salvantur. Multi enim sunt, qui fideliter 
credunt; et tamen illud, quod credunt, nunquam intellectu 
comprehendunt. Similiter est de usu ipsarum beatitudinum. 
Et ideo si aliquo modo sit connexio in habitibus beatitu- 
dinum ef donorum; non tamen tanta est, quanta est in 
habitibus virtutum." 3. dist. 36. a. 1. q. 2. 

$ ,Sicut in morbo duo sunt, videlicet ipsa humorum 
inaequalitas, e£ symptomata quaedam, sive sequelae ipsius 
morbi; sic intelligendum est in morbo spirituali. Cum ergo 
duo sint in ipso morbo spirituali, videlicet ipse morbus 
deordinans et symptoma concomitans, ipsa culpa et ejus 
sequela, ipsum telum et vulnus ex telo derelictum; habi- 
tus virtutum sunt conira ipsos morbos peccatorum, sed 
dona sunt contra sequelas ipsorum, ita quod per virtutes 
expelluntur tela, et per dona expelluntur vulnera, sive 
symptomata derelicta." 3. dést. 34. p. 1. a. 1. q. 1. 

* ,De dono timoris tene, quod ejus actus generalis est 
resilire ab arduo ... Timoris donum tria intuetur, scilicet 
poenam, ut eam fugiat, et sic est timor servilis; offensam, 
ut eam caveat, et sic est timor initialis, qui unum habet 
oculum ad poenam, et unum ad offensam; majestatem 
summam, ut ei reverenter subjaceat, et sic est timor filia- 
lis, cui duplex respectus est, unus in refugiendo offensam, 
ne separetur à Deo, alius est principalior in reverendo 
Deum, et iste permanet in beatis. Distinguuntur autem 
sex timoris differentiae, secundum quod a tripliei prin- 
cipio habet ortum. Habet enim ortum a natura, et sic 
est timor naturalis; a libidine, sive concupiscentia, et hoc 
vel ex nimio amore sui, et sic est timor humanus; vel ex 
nimio amore suorum, et sic est timor mundanus; a gratia, 
et hoc vel a gratia gratis data, et sic est timor servilis; 
vel a gratia gratum faciente, scilicet inchoata, et sie est 
timor initialis; aut a gratia perfecta, et sic est timor filia- 
lis. Et iste dicitur amicabilis, vel amicalis, quia timet 
voluntatum dissensionem; castus, quia timet sponsi com- 
plexus separationem; filialis, quia timet patris indignatio- 
nem; sanctus, quia timet in omnibus inquinationem." Cent, 
p. 3. sect. 45. — ,Timor servilis est donum Spiritus sancti, 
quamquam non sit donum cum Spiritu sancto." — ,AÀbs- 
que dubio timor servilis est donum Spiritus saneti. Et 
ratio hujus est, quoniam sicut donum Dei est nosse, sive 
credere, poenas futuras, pro eo quod ibi est quaedam 
eordis illuminatio et directio; sic donum Dei est illas 
poenas aeternas refugere et timere, pro eo quod ex tali 
dono est quaedam cordis emollitio et fluxus conecupiscen- 
tialis restrictio, et in hoc quaedam rectificatio. Quod 
enim ibi sii emollitio, satis innuit Isaias propheta, cum 
dicit: Indurasti cor nostrum, ut non tàneremus te (63, I7). 
Quod ibi sit fluxus concupiscentialis restrictio, innuit pro- 
pheta in Psalmo (118, 120), cum dicit: Con/ige timore tuo 


360 


carnes meas, quod quidem non solum fit timore casto, sed 
etiam servili, quo timentur aeterna supplicia, et timetur 
diving justitia. Et propter illorum timorem cessat homo 
a peccatorum perpetratione, licet non omnino cesset a 
voluntate, sicut dicit Glossa, quod totum est ex divino 
munere *)". 3. dist. 34. p. 2. a. 1. q. 1. — ,Timor servilis, 
licet non sit bonus bonitate meriti, est tamen bonus boni- 
tate praeparante ad meritum." — ,Ad praedictorum in- 
telligentiam est notandum, quod, cum dico timorem ser- 
vilem, duo dico, videlicet ipsum habitum, quo anima dis- 
ponitur ad timendum Deum, ut punientem eos, qui prae- 
varieantur; et ulterius nomine servitutis importatur de- 
formitas peccati, quae annexa est illi habitui in eodem 
homine, ratione cujus ille homo dicitur esse servus pec- 
cati, et timor in eo existens dicitur esse timor servilis. 
Per hunc etiam modum, cum dico aliquem timere servi- 
liter, duo dico, videlicet actum ab illo habitu egredientem, 
et voluntatis servilitatem, sive deformitatem concomitantem. 
Sed attendendum, quod hoc potest esse dupliciter, aut ita 
quod deformitas illa voluntatis concomitetur quantum ad 
habitum, aut quantum ad actum. $Si concomitatur solum 
quantum ad habitum, sie potest esse, quod aliquis ser- 
viliter timeat, et tamen motu illo non peccabit; quia si ex 
recogitatione poenarum aliquis abhorret offendere Deum, 
hoec potest essé praeter omne peccatum. Si autem con- 
comitatur in actu, quamvis ipsum timere de se non sit 
malum, tamen ratione deformitatis actualiter annexae de- 
pravatur; sieut aliquis, qui timet poenas, et timendo dolet, 
quod tales poenae infliguntur pro culpa, et actu etiam 
concupiscit. peccare, si non esset illa poena: et hoc modo 
timere serviliter est peccatum et malum. Hoc autem non 
est semper, cum quis movetur timore servili, alioquin per 
usum illius doni magis se homo a gratia elongaret, quam 
praepararet, quod plane falsum est. Et ideo concedendum 
est, quod usus timoris servilis potest esse bonus, licet 
non sit bonus bonitate meriti, sed magis bonitate prae- 
parante, vel ordinante ad meritum, quae simul stat cum 
peecato.^ Ibid. q. 2. —  ,Timor servilis quoad materiale 
remanet cum gratia, licet quantum ad intuitum principa- 
lem poenae aeternae, et voluntatem malam expellatur." 


— $,Àd praedictorum intelligentiam est notandum, quod' 


cireà hoe est duplex modus dicendi. Unus namque mo- 
dus dicendi est, eum dico timorem servilem, duo dico, 
sicut tactum est prius, videlicet ipsum donum, et de- 
fectum deformitatis eidem dono annexum non ratione 
ipsius doni, sed ratione ejus, in quo est. Cum ergo gratia 


*) Contra doctrinam catholicam de timore servili Janseniani 
opinati sunt, prout patet ex censura prop. 26 Synodi Pistorien- 
sis: 4,Doctrina, quae — timorem poenarum generatim perhibet 
dumtaxat non posse dici malum, si saltem pertingit ad cohiben- 
dam manum: — Quasi timor ipse gehennae, quam fides docet 
peccato infligendam, non sit in se bonus et utilis, veluti donum 
supernaturale ac motus a Deo inspiratus praeparans ad amorem 
justitiae, falsa, temeraria, perniciosa, divinis donis injuriosa, 
alias damnata, contraria doctrinae Concilii Tridentini, tum ct 
communi Patrum sententiae, opus esse, juxta consuetum ordinem 
praeparationis ad justitiam, ut intret timor primo, per quem 
veniat caritas: timor medicamentum, caritas sanitas (August. Ep. 
Joan. c. 4; Enarr. in. Psalm. 127; De verb. Dom. serm. 157. 161; 
De cavit. serm. 349)." 


PARS V, 5. 


supervenit, expellit ipsum quantum ad defectum deformi- 
tatis annexum, non autem in quantum est donum divinitus 
gratis datum, sicut in praecedentibus tactum est de fide 
informi. Alius autem dicendi modus est, quod timor ser- 
vilis omnino expellitur adveniente gratia, non solum quan- 
tum ad id, quod habet servitutis, sed etiam quantum ad 
hoe, quod habet habilitatis. Et ratio hujus est, quia huic 
timori servitus quodam modo est annexa essentialiter, 
habet enim ortum magis ex amore sui, quam ex amore 
Dei; unde et timor iste servilis facit poenam principaliter 
intueri. Ideo sicut fides propter repugnantiam aenigmatis 
sibi annexi ad gloriam evacuatur, ipsa superveniente; sic 
habitus timoris servilis expellitur superveniente caritate. 
Et huic modo dicendi videtur consonare verbum Augustini 
(ín. Epist. Jo. tract. 9), quo dicit, quod timor servilis, re- 
spectu caritatis introducendae, se habet sicut seta respectu 
fill Ex his autem duobus modis dicendi potest elici ter- 
tius modus quasi commixtus ex utroque, et tenens medium 
inter utrumque. "Valde enim difficile videtur dicere, quod 
ille habitus, quo quis habilis erat ad cessandum a culpa, 
superveniente gratia, statim recedat, cum contrarium hujus 
dictet ipsa experientia. Difficile etiam videtur dicere et 
sustinere, quod timor servilis simpliciter maneat adveniente 
gratia, cum sit alia differentia timoris, quam timor initia- 
lis, nee videtur ab eodem trahere originem, et verba Au- 
gustini satis: videntur contradicere. Et propterea possu- 
mus dicere, quod timor servilis tres habet conditiones; 
unam sicuti materialem et substratam, et haec est timere 
poenam aeternam; alteram sicut formalem et completivam, 
et haec est principaliter intueri illam poenam aeternam; 
tertiam sieut. annexam, et haec.est habere voluntatem de- 
formem conjunctam. Cum igitur gratiae donum super- 
inducitur, timor servilis quantum ad hoc, quod materiale 


. erat in ipso, hoc est in quantum habilitabat ad timendam 


poenam, manet cum gratia, quia gratiae non repugnat. 
Quantum vero ad alias duas conditiones, videlicet quantum 
ad completivam et quantum ad annexam, pellitur per 
ipsam gratiam. Quia cum gratia supervenit, nec principa- 
liter intuetur poenam, nec habet annexam voluntatem 
malam; et sic haberi potest, quod donum timoris servilis 
quantum ad aliquid sui, adveniente gratia, pollitur, et 
quantum ad aliquid manet." Jbid. q. 3. — Timor initialis 
et filialis non differunt specie, nec tantum secundum per- 
fectum et imperfectum, sed secundum modum diversum 
timendi.^ — ,Ad praedictorum intelligentiam est notan- 
dum, quod hic est duplex modus dicendi. Quidam enim 
voluerunt dicere, quod timor initialis et filialis non diffo- 
runt nisi quantum ad statum, sicut et amor, ex quo timor 
sub his differentiis trahit originem. Unde sicut amor in- 
cipiens et perficiens essentialiter est idem, licet status sit 
diversus hie et ibi: sic voluerunt dicere se habere in ti- 
more initiali et filiali. Sed illud non videtur sufficere pro 
eo, quod tertius posset timor assignari inter hos duos, 
videlicet timor proficiens. Et iterum non videmus talem 
modum distinguendi, sive dividendi, esse in aliis donis 
gratuitis, cum tamen in eis sit istos duos status invenire. 
Et propterea est alius modus dicendi, quod timor initialis 
et timor filialis sunt diversae species timoris; et diversus 
est utrobique modus timendi, et ad diversa intuetur homo 
secundum illos duos timores. Et hujusmodi signum est, 


PARS V, D. 


quia unus evacuatur, et alter manet in patria, secundum 
quod dicit Magister in littera; quod quidem non esset, si 
essent idem in essentia. Verumtamen adhuc istud videtur 
valde difficile bene intelligere, quo modo secundum pro- 
fectum hominis in statu gratiae habent esse in eo diversi 
habitus timoris formaliter differentes. Et ideo neuter isto- 
rum modorum videtur plene ipsi intellectui satisfacere. 
Possumus igitur viam mediam eligere, ut dicamus, quod 
timor filialis et initialis non adeo differant, sicut differunt 
species formaliter differentes; cum unus quodam modo sit 
materialis respectu alterius, e£ quodam modo claudatur in 
altero. Timor enim initialis timet poenam et offensam; 
timor vero filialis offensam quidem timet, et attendit 
summi patris reverentiam. Et sic unus quodam modo se 
habet ex additione ad alterum. 'Et ideo non differunt 
Sicut duae species diversae unum genus dividentes. Nec 
tamen est ibi differentia solum quantum ad statum, pro 
eo quod timor initialis principaliter aspicit offensam, ti- 
mor vero filialis, etsi unum oculum habeat ad offen- 
sam, principaliorem tamen habet ad Dei reverentiam. 
Et quia diversa habent principalia motiva; hine est, 
quod sunt diversi modi timendi. Quia vero unus clau- 
ditur in altero et alteri substernitur; hine est, quod 
proprie loquendo non sunt alterius et alterius speciei. 
Possunt tamen diei diversi timores, tum ratione sta- 
tuum, tum ratione modorum timendi, tum etiam ratione 
principalium motivorum.^ bid. a. 2. q. 1. — ,Timor 
gratuitus per augmentum gratiae decrescit quoad usum 
solicitationis poenae, licet crescat quoad usum, secun- 
dum quod est perfectae caritati consonus; qui quidem 
usus consistit in quadam subjectione et reverentia ad 
Deum.^ — ,Ad praedictorum intelligentiam est notan- 
dum, quod hie, sieut in praecedentibus, diversi diversa 
sentiunt. Quidam enim volunt dicere, quod est loqui de 
timore quantum ad habitum et quantum ad usum. $Si 
loquamur de ipso quantum ad habitum, verum est, quod, 
erescente caritate, crescit, propter hoc quod habitus gra- 
tuiti sunt aequales. Si vero loquamur quantum ad usum, 
Sic dixerunt, quod, crescente caritate, decrescit timor; 
quia quanto magis viget in nobis usus caritatis, tanto 
minus viget usus timoris. Et illud per experientiam est 
manifestum. Nam homo in principio conversionis multa 
ex timore facit; sed cum gustavit spiritum devotionis et 
duleedinis, quae est in amore, approximans ad statum 
perfectionis, jam ad bene operandum magis trahitur libe- 
ralitate amoris, quam stimuletur poenalitate timoris. Sed 
in hoec modo videntur duo opposita implieari. Si enim 
magnitudo habitus attenditur, et dignoscitur penes magni- 
tudinem actus et usus, decrescente dono quantum ad usum, 
videtur, quod necesse sit ipsum decrescere quantum ad 
habitum ; aut si crescit quantum ad habitum, necesse est 
ipsum erescere quantum ad usum et actum. Propterea 
est alius modus dicendi, quod, sicut prius dictum est, 
timor gratuitus dividi habet in initialem et filialem. Et 
cum quaeritur, utrum crescente caritate decrescat timor, 
responderi potest, quod verum est de quodam timore, et 
falsum de alio timore. De timore, inquam, initiali verum 
estí, quia quodam modo communieat cum servili, in hoc 
quod formidat poenam. De filiali vero non est verum, 


quia quanto quis majoris caritatis est, tanto magis refugit 
8. Bonaventurae Breviloq. 


361 


divinam offensam, et cum Deo solicitius ambulat, juxta 
illud Apostoli (7. Cor. 10, 42): Qui se existimat stare, vi- 
deat ne cadat. Sed adhuc illud non videtur omnino satis- 
facere, quoniam timor filialis, quo quis timet Deum offen- 
dere, poenam habet, et multum affligitur anima in illa 
formidine. Beatus autem Joannes dicit, quod perfecta 
caritas foras mittit. timorem (1, Á. 18), propter annexam 
poenalitatem. Et propterea potest adhuc aliter dici, quod 
duplex est usus ipsius timoris gratuiti. Unus, inquam, 
quo eor hominis solicitatur ex consideratione suae fragi- 
litatis; alius vero, quo humiliatur ex consideratione suae 
parvitatis et divinae magnitudinis. Et primus usus minui- 
tur, cum caritas perficitur, quia confidentia consurgit ex 
perfectione caritatis, ut jam homo dieat illud Apostoli 
(Rom. 8, 35): Quis nos separabit a caritate Christi? Alius 
vero usus crescit, caritate crescente, sicut timoris habitus. 
Unde quanto aliquis plus habet de spiritu amoris, tanto 
plus habet de spiritu timoris; quia tanto magis elongatur 
a spiritu superbiae, sive tumoris, secundum quod dicit 
Augustinus (lb. 1. de serm. Domini in monte in princip.)". 
Ibid. q. 2. — ,'Timoris donum quoad reverentiam supremae 
majestatis remanebit in patria, licet quoad intuitum poe- 
nae et offensae Dei evacuetur.^ — Dicendum, quod, 
sieut tactum fuit in praecedentibus, timoris est intueri 
tria, videlicet poenam, ut fugiat, offensionem, ut illam 
caveat, majestatem summam, ut illi subjaceat exhibendo 
reverentiam. Et secundum hoc, triplex est doni timoris 
differentia. Unus, qui principaliter aspicit poenam; et 
iste est servilis. Alius vero, qui unum oculum habet ad 
poenam, sed tamen prinecipaliorem habet ad offensam vi- 
tandam; et sie est initialis. Tertius autem, qui unum ocu- 
lum habet respectu offensae vitandae, alium vero respectu 
reverentiae exhibendae; et hic est filialis, cujus etsi 
unus usus sit in refugiendo, ne separetur a Deo, alter 
tamen excellentior et magis praecipuus est in reverendo 
summam majestatem Domini, et resiliendo a summa ma- 
jestate ejus in propriam parvitatem. Et hic quidem usus 
fuit in Christo, et est in sanctis angelis, et erit in omnibus 
beatis. Et quantum ad istum oculum et usum, manet do- 
num timoris in patria. Quantum vero ad alios inferiores 
tollitur, quia isti competunt ei secundum statum imper- 
fectionis. Quia vero remanet ei usus principalis; hine 
est, quod non dicitur evacuari, sed magis perfici et sal- 
vari.^ Ibid. q. 3. 

5 ,De dono pietatis tene, quod pietas attenditur erga 
Deum, et est idem quod latria: erga parentes, et est pars 
justitiae, secundum regulam juris naturalis, et secundum 
obligationem necessitatis: attenditur etiam erga proximum 
Dei imagine insignitum, et sic est Spiritus saneti donum. 
Sed nota, quod misericordiae virtus attendit in proximo 
conformitatem in natura, et necessitatem in miseria, prae- 
vio dictamine juris naturalis, secundum regulam pruden- 
tiae. Pietas vero attendit in proximo divinam imaginem, 
praevio dictamine juris divini, seeundum regulam doni 
scientiae. Ex dono ergo pietatis est homo benevolus cui- 
libet creaturae Dei imagine insignitae. Talis autem bene- 
volentia pro loco et tempore exit aliquando in compassio- 
nis affectum, aliquando in operis beneficium. Actus ergo 
pietatis praecipuus est facere hominem benevolum respectu 
eujuslibet proximi, in quantum gerit imaginem creatoris." 

40 


362 


Centiloq. p. 3. sect. 45. "Vide etiam 3. dist. 35. q. 6; et 
De sept. donis praep. nn. 25—325. 

$ ,Seientia dicitur tribus modis. Quaedam enim est 
scientia consistens in intellectu pure speculativo, fundata 
super principia rationis, ut est scientia acquisita, sive hu- 
mana philosophia. Quaedam est consistens in intellectu 
inclinato ab affectu, fundata super principia juris natu- 
ralis, ordinans ad rectam et honestam vitam, ut est scientia 
prudentiae virtutis. Quaedam est consistens in intellectu 
inclinato a fide, et inclinante ad operationem bonam, fun- 
data super principia fidei, habens ortum a donis spiritualis 
gratiae, ut est donum scientiae, cujus actus praecipuus 
est dirigere in agendis secundum exigentiam regulae fidei, 
et imitationem Christi.^ Centül. |l. c. — ,Licet fides habeat 
ipsam summam veritatem pro principali objecto, cui credit 
et assentit; illud tamen, quod credit, videt per speculum 
creaturae. Propterea, etsi speculum creaturae non sit 
ejus principale objectum, cognitio tamen aeternorum in 
subjecta creatura, et mundanae creaturae, et intelligentia 
Scripturae, plurimum confert ad ipsius fidei promotionem 
sive in alio, sive in se. In se quidem quantum ad pro- 
fectum ; in aliis autem non solum quantum ad profectum, 
sed etiam quantum ad inchoationem; homo enim magnae 
seientiae et literaturae facilius persuadet, et melius in- 
struit venientes ad fidem, quam ignorans, sicut de beato 
Paulo manifestum est. Unde quia scientia ista valet ad 
fidei introductionem, et introductae provectionem, et pro- 
veetae defensionem, et defensae confirmationem; hinc est, 
quod quatuor actus assignat Augustinus (7. 14. de Trin. 
c. 1) respectu ipsius fidei, dicens quod per donum scientiae 
fides saluberrima gignitur, nutritur, defenditur et robora- 
tur; ità quod primus actus respicit incipientes, duo inter- 
medii proficientes secundum progressum in bono et re- 
pugnantiam contra malum, quartus et ultimus jam per- 
feetos. Ad illud ergo, quod objicitur in contrarium, quod 
scientia non generat fidem, nec quantum ad habitum, nec 
quantum ad actum, dicendum quod imo; sed generari ali- 
quem habitum ab alio potest intelligi dupliciter, vel re- 
spectu ejusdem subjecti, vel respectu alterius. Et respectu 
alterius dupliciter, vel effective vel dispositive. Cum ergo 
dieitur, quod scientia generat fidem, hoc non intelligitur 
respectu ojusdem subjecti, sed respectu alterius; nec in- 
telligitur effective, sed dispositive. Ad illud, quod objicitur, 
quod fides est de aeternis, scientia de temporalibus, di- 
cendum, quod illud non cogit, quia temporalia bene manu- 
ducunt ad aeterna, quamdiu sumus in via." 3. dist. 35. 
dub. 2. — Doni scientiae praecipuus actus est dirigere 
cirea actionem, non tamen sine notitia eorum, quae sunt 
fidei, quae est fundamentum suae directionis.^ — ,Ad 
praedictorum intelligentiam est notandum, quod scientiae 
quadruplex est differentia. Quaedam est, quae consistit 
in intellectu pure speculativo; et haec est fundata supra 
principia rationis: et haec est scientia acquisita de qua- 
cumque creatura, sicut scientia humanae philosophiae. 
Quaedam autem est, quae consistit in intellectu inclinato 
ab affectu; et haec est fundata supra principia fidei, quae 
quidem sunt articuli, et tamen acquisita: et haec est 
scientia sacrae Scripturae, quam nullus habere potest, nisi 
saltem habeat fidem informem. Quaedam autem est, quae 
consistit in intellectu, sive ratione, in quantum inclinat 


PAnS V, D. 


affectum ad operationem; et haec fundata est supra prin- 
cipia juris naturalis, quae ordinatur ad rectitudinem et 
honestatem vitae: et hujusmodi est scientia virtutis pruden- 
tiae. Quaedam autem scientia est, quae consistit in in- 
telleetu, secundum quod est inclinatus et inclinans, incli- 
natus, inquam, a fide, et inelinans ad bonam operationem; 
et haec fundatur super principia fidei, et habet ortum a 
dono gratiae: et talis est scientia, quae est donum Spiritus 
sancti. Et ex hoc patet, quis sit actus proprius hujus 
doni. Est enim actus ejus dirigere ad agenda secundum 
praeexigentiam regulae ipsius fidei, cujus est dirigere ad 
opera misericordiae, ut non tantum bona pro bonis reddat, 
seeundum quod dictat lex naturae, sed etiam bona pro 
malis, secundum quod dictat lex gratiae ad exemplar 
ipsius Jesu Christi, in quo fuit gratiae abundantia. Et 
ideo ad ipsam scientiam non solummodo pertinet dirigere 
in agendis, sed etiam ex consequenti pertinet nosse ea, 
quae sunt fidei, tanquam fundamentum suae directionis, 
et ulterius nosse humanitatem Christi, tanquam exemplar 
sui regiminis, ita quod hic triplex actus conveniat el se- 
cundum triplicem respectum, unus videlicet, respectu ob- 
jecti motivi, alter vero, respectu sui fundamenti; et ter- 
tius est exemplaris excitativi. Et quia principalis actus 
accipitur ex parte objecti; hine est, quod praecipuus actus 
doni scientiae est dirigere circa actionem." — ,Ad illud 
ergo, quod primo objicitur in contrarium, quod ipsius 
scientiae est fidem gignere et roborare, dicendum, quod 
iste non est actus ejus principalis, sed ad principalem or- 
dinatus ea ratione, qua directio doni scientiae in agendis 
sequitur, et fundatur supra principia ipsius fidei. — ,Ad 
illud quod objicitur, quod ipsius doni scientiae est humani- 
tatem et gratiam Christi nosse, jam patet responsio; quia 
nec hie est actus ipsius scientiae principalis, sed quia ad 
principalem habet ordinari; sicut cognitio exempli utilis 
est ad evidentiorem cognitionem rei, quae secundum exem- 
plar illud debeat fieri.^ — ,Ad illud quod objicitur, quod 
per prudentiam sufficienter dirigitur homo in agendis, jam 
patet responsio; quia prudentia dirigit secundum prin- 
cipia juris naturalis ad ea, quae honesta sunt; sed scientia 
donum dirigit per principia fidei et juris divini ad ea, 
quae sunt sancta; unde quodam modo altior est actus 
ipsius doni scientiae, quam virtutis prudentiae, et supra 
principia magis elevata fundari habet; et propter hoc, 
habita virtute prudentiae, non superfluit donum scientiae." 
— ,Ad ilud quod objicitur, quod intelligentia Seriptura- 
rum spectat ad donum scientiae, dicendum quod, sicut 
prius tactum fuit de cognitione eorum, quae sunt fidei, 
quae non principaliter spectant ad donum ipsius scientiae, 
sed quodam modo antecedenter, et quasi praesuppositive ; 
sic etiam intelligendum est de intelligentia Seripturae." 
9. dist. 35. a. 1. q. 2. et ad 1—4. 

' ,De dono fortitudinis est tenendum, quod ejus actus 
consistit in sustinentia passionum, et aggressione arduorum. 
Aggredi autem ardua, sive perpeti passiones, potest homo 
dupliciter, vel propter justitiae et honestatis conservatio- 
nem, et sie respicit virtutem fortitudinis; vel propter 
Christi perfectam imitationem, et sic respicit donum forti- 
tudinis. Primum est de dictamine juris naturalis, secun- 
dum de dictamine juris divini. Actus ergo doni fortitu- 
dinis attenditur penes promptam et expeditam tolerantiam 


PARS 


passionum." Centil. p. 8. sect. 45. Vide quoque 3. dist. 35. 
d. l. p. 5, et. De sept. Don. praed. nn. 44—8538. 

5 ,Consilium aliquando dieit actum consiliandi, ali- 
quando dicit illud, ad quod terminatur ille actus, aliquando 
dieit habitum, qui expedit et dirigit animam ad eligendum 
prosequenda et vitandum fugienda. Habitus autem diri- 
gens, si sit respectu eligibilium, quae sunt necessitatis, 
est prudentiae, quae dirigit ad talia, licet minus excellenter 
quam scientia, quae est donum. Si autem eligibilia sint 
arduitatis et difficultatis, est donum consilii. Potest quippe 
homo dirigi in electione vel secundum regulam juris 
naturalis, et sic est prudentia; vel secundum regulam juris 
divini, et sic est donum consili, cujus est dirigere in 
electionem prosequendorum, et fugam vitandorum.^ Centil. 
|. c. Cfr. quoque 3. dist. 35. a. 1. q. 4, et De sept. Don. 
praed. nn. 54—64. 

? ,De dono intellectus tene, quod ejus actus consistit 
in contemplatione non solum creatricis essentiae, verum 
etiam in contemplatione spiritualis creaturae. Habetur qui- 
dem cognitio de Deo sub ratione veri tripliciter, scilicet per 
simplicem assensum, et sic est fides faciens assentire; per 
rationis adminiculum, et sic est intellectus donum, cujus 
est credita per rationem intelligere; per simplicem con- 
tuitum, et sic est munditia cordis, cujus est videre Deum. 
Etenim ad intelligendum credita non adjuvatur homo per 
rationes sumptas a conditionibus." Centil. |l. c. — ,Intel- 
ligentia non tantummodo de aeternis est, sed etiam de 
rebus invisibilibus et spiritualibus temporaliter exortis. 
Hoc videtur per Dionysium (de cael. Hier. c. 1) ad Titum, 
qui dicit, quod impossibile est, quamdiu in via sumus, 
relucere nobis divinum radium, nisi circumvelatum ; si 
ergo illud est velamen creaturae, videtur, quod intellectus 
non possit Deum nisi in ereatura cognoscere; ergo si est 
ad cognitionem Creatoris, necesse est, quod sit simul ad 
cognitionem creaturae." — ,Item non est perfectus habitus 
amoris, nisi ametur Deus et in se et in sua imagine; ergo 
similiter non erit perfectum donum intellectus, nisi Deus 
per illud cognoscatur et quantum ad conditiones suas, et 
quantum ad conditiones creaturarum, quae sunt ei similes; 
ergo videtur, quod donum intellectus sit ad contemplanda 
temporalia et aeterna." — ,Item, de eisdem habet esse 
intellectus, de quibus habet esse fides, secundum quod 
dieit Gregorius (1. Moral. c. 18): Quod Deus intellectum 
dat, dum de auditis mentem illustrat; sed fides non tantum- 
modo respicit divinam essentiam in se, verum etiam in 
comparatione ad creaturam; videtur ergo, quod aetus doni 
intellectus ordinetur ad illa duo contemplanda." — ,Do- 
num intellectus consistit in contemplatione Creatoris ct 
ereaturae.^ — ,Dicendum quod cognitio de Deo sub ra- 
tione veri potest haberi secundum triplicem modum. Uno 
modo habetur cognitio de Deo per simplicem assensum, 
alio modo per rationis adminiculum, tertio modo per 
simplicem contuitum. Primum est virtutis fidei, cujus est 
assentire; secundum est doni intellectus, cujus cst cre- 
dita per rationem intelligere; tertium est beatitudinis 
munditiae cordis, cujus est Deum videre. Quoniam ergo 
rationes, secundum quas juvamur ad credita intelligenda, 
accipiuntur non solum a conditionibus Creatoris, sed etiam 
a conditionibus creaturae spiritualis, quae intra creaturas 
proximiorem habet assimilationem ad Creatorem; hinc est, 


V, 5. 


363 


quod donum intelleetus, cujus actus est in contemplatio- 
nem summi veri elevare per lumen, quod non solum facit 


' assentire, sed etiam per congruas rationes credita intelli- 


gere, non solum attenditur in contemplatione creatricis 
essentiae, sed etiam spiritualis creaturae. Ex hoe patet, 
quis sit actus et objectum proprium ipsius doni intellectus. 
Quoniam objectum ejus est ipsum verum aeternum in 
quantum intelligibile, non solum secundum proprias con- 
ditiones, sed etiam secundum proprietates creaturarum sibi 
similium, secundum quod dicit Magister in littera; actus 
vero ejus est contemplari ipsum verum creditum, ut de. 
votius credatur, et ardentius diligatur. Et ita donum in- 
tellectus consistit in contemplatione rationali Creatoris et 
spiritualis creaturae, sicut ostendunt rationes, quae ad 
istam partem sunt inductae." — ,Ad illud quod objicitur, 
quod donum scientiae et sapientiae distinguuntur, quia 
hoc est circa temporalia, et illud circa aeterna ete., jam 
patet responsio, quia non est simile. Sapientia enim ne- 
gotiatur circa aeterna secundum rationes aeternas, scientia 
vero circa creata secundum rationes creatas: et quia ha- 
bent diversa objecta etiam secundum rationem movendi 
et dirigendi; hine est, quod sunt dona diversa. Intellectus 
vero sive circa creaturam, sive circa Creatorem negotie- 
tur, semper refert ad rationes aeternas, ad quas per crea- * 
turas etiam elevat contemplandas; et ideo unum solum 
donum est, quamvis illa sint plura: et ex hoe colligi po- 
test, quod donum intellectus est infra sapientiam et supra 
scientiam." — ,Ad illud quod objieitur, quod donum in- 
telleectus aut est in simpliciter speculando, aut in specu- 
lando et afficiendo, dicendum quod est cognitio experien- 
tiae, quae attenditur secundum gustum, et ista est doni 
sapientiae acquisitae; et est cognitio speculationis exten- 
sae, quae quodam modo via est ad gustum, sieut cognitio 
fidei ad delectationem, seu dilectionem caritatis; et haec 
est doni intellectus, quae quidem viam praebet ad usum 
doni sapientiae, quae a Deo gratuita est, quoniam super 
assensum fidei fundatur, et ulterius ordinat ad sapientiae 
gustum. Nihilominus tamen in actu intellectus est quae- 
dam delectatio, sed longe inferior, quam in dono sapien- 
tiae, delectatur enim quis in cognitione veritatis, sod 
non sicut in gustum summae suavitatis.^ — ,Ad illud 
quod objicitur, quod sieut contingit Deum cognoscere in 
imagino, sic etiam in vestigio, dicendum quod non est 
omnimoda similitudo; in imagine enim, quia magis appro- 
pinquat, magis clare habet cognosci; in vestigio vero, 
quia multum distat, sub majori obscuritate et aenigmate. 
Et quia ad donum intellectus spectat contemplatio clarior 
et excellentior, quam sit cognitio fidei; hinc est, quod ad 
donum illud non spectat cognoscere Deum in quacumque 
creatura, sed in ea, quae est ejus imago et similitudo ex- 
pressa, sicut dietum est supra." — ,Ad illud quod obji- 
citur, quod donum intellectus combinatur donum sapien- 
tiae, dicendum quod, quia donum sapientiae consistit in 
gustu, donum vero intellectus consistit in lumine rationis, 
et amplius ascendit affectio quam ratio, et unio quam 
cognitio, secundum quod vult Dionysius; hine est, quod 
donum sapientiae in actu suo non sic indiget adminiculo 
ereaturae, secundum quod donum intellectus. Et ideo 
donum sapientiae in actu suo versatur solum cirea ae- 
terna, [donum vero intellectus non solum cirea aeterna, 
46 * 


2364 


sed etiam cirea creata. Cum ergo dicit, quod dona, quae 
ad invieem combinantur, debent habere idem objectum, 
hoe verum est de objecto principali, non autem de eo, 
quod habet rationem adminiculantis.^ — ,Ad illud vero 
quod ultimo objicitur, quod intellectus videt per speculum, 
sicut et fides, dicendum quod in visione per speculum 
sunt multi gradus secundum majorem et minorem de- 
purationem ab obscuritate aenigmatis; et secundum hoc 
alio et alio modo habet illuminari et habilitare. Unde 
fides habilitat ad assentiendum Deo in articulis, quos 
etsi non videat in se, tamen videt in creatura, cognoscendo 
quid est, quod per nomen dieitur; nunquam enim cogno- 
seit aliquis credens quid sit Trinitas, nisi quia videt quid 
sit ternarius in ereatura. Sed ulterius donum intellectus 
illuminat ad intelligendum non solum quid est, quod per 
nomen dicitur, sed etiam ad videndam rationem, quod 
Trinitas debeat in Deo esse, per hoc quod videt in ipsa 
imagine egressum verbi a mente per viam generationis et 
amoris, ab utroque per viam connexionis. Ex his patet, 
quod, etsi fides et intellectus sint per speculum, tamen 
in modo speculandi differunt; et ideo sunt diversi habitus. 
Patet etiam similiter cum hoc, quis sit actus doni intel- 
lectus, et quid objectum, et quae differentia ipsius re- 
spectu aliorum habituum." 3. dist. 35. a. 1. q. 3. Ofr. et 
serm. 3 in Hex. 

19 Sapientia, communiter accepía, dicit cognitionem 
generalem rerum divinarum et humanarum secundum Au- 
gustinum (7. 14. de Trin. c. 1), et Philosophum (Aristot. 
l. 1. Met. c. 2), qui dicit, quod sapiens est, qui novit omnia. 
Minus communiter dieit cognitionem rerum aeternarum; 
unde Apostolus (1. Cor. 12, 8): Ali? datur sermo sapientiae, 
id est, cognitio aeternorum. Proprie dicit cognitionem, 
qua colitur Deus fide et spe et caritate; unde Job 
(28, 28) : Pietas ipsa est sapientia. Magis proprie nominat 
cognitionem Dei experimentalem; et sic est unum de 
septem donis Spiritus sancti, cujus actus consistit in do- 
gustando suavitatem Dei. Qui quidem actus partim est 
cognitivus, partim affectivus; ita quod in cognitione in- 
choatur, et in affectione consummatur. Item habemus 
quiescere in optimo per intelligentiam virtutis, et sic est 
donum intellectus; et per affectionem bonitatis, et sic est 
donum sapientiae." Centil. p. 3. s. 45. — ,Quarto modo 
dieitur sapientia magis proprie, et sic nominat cognitionem 
Dei experimentalem. Et hoc modo est unum de septem 
donis Spiritus sancti, cujus actus consistit in degustando 
divinam suavitatem. Et quoniam ad gustum interiorem, 
in quo est delectatio, necessario requiritur actus affectio- 
nis ad conjungendum, et actus cognitionis ad apprehen- 
dendum, seeundum illud Philosophi (7. Eth. et 1. Met), 
quo dicit, quod delectatio est conjunctio convenientis cum 
convenienti cum sensu ejusdem; hinc est, quod actus doni 
sapientiae partim est cognitivus, et partim est affectivus, 
ita quod in cognitione inchoatur et in affectione consum- 
matur, secundum quod ipse gustus, vel saporatio est ex- 
perimentalis boni et dulcis cognitio. Et ideo actus prae- 
cipuus doni sapientiae propriissime dictae est ex parte 
affectionis, ratione cujus dieit Ecclesiasticus (6, 23), quod 
sapientia secundum suum nomen est. Et Gregorius (1. Mor. 
c. 16) dicit, quod actus ejus est reficere. Et Dionysius 
dicit, quod istius sapientiae esti amantem esse, propter 


/ 


PARS V, 5. 


hoe quod melius afficimur cirea Deum praevia cognitione, 
quae est per ablationem et negationem, quam per affir- 
mationem, sieut docet in libro de mystica theologia. 
Ratione etiam istius ejusdem causae dicit Bernardus. (de 
natura amoris divini c. 2) caritatem in sapientia proficere. 
Et ex haec eadem causa contingit, quod sapientia non po- 
test esse nimia, quia excessus in experimento divinae 
duleedinis potius est laudabilis, quam vituperabilis, se- 
eundum quod patet in viris sanctis et contemplativis, qui 
prae nimia duleedine modo elevantur in ecstasim, modo 
sublevantur usque ad raptum, licet hoe veniat paucissimis. 
Concedendum est igitur, quod actus doni sapientiae prae- 
cipuus est ex parte affectionis." 3. dést. 35. a. 1. q. 1. 
Vide etiam Serm. 2 in Hexaém.; et de septem donis praed. 
nn. 93—109 ; et superius part. I. c. 1. n. 4. 

1! ,Est triplex intellectus, scilicet regula cireumspectio- 
num moralium, janua speculationum scientialium et clavis 
contemplationum caelestium. — Primo est regula circum- 
spectionum moralium, ex Psalmo (31, 8): Intellectum tibi 
dabo, et instruam te in via hac, qua gradieris: firmabo 
super te oculos meos. Promittit intellectum et dicit, quo- 
modo debemus suscipere, et instrui penes illum, dicens: 
PF'irmabo super te oculos meos, sinistrum gratiae et dexterum 
gloriae; quod fit, quando Deus acceptat opera hominis in 
praesenti approbando, et in futuro remunerando. Sed 
oportet ad hoc, quod simus apti ad istum intellectum , ut 
regulemur non secundum sensibilia phantasmata, sed se- 
eundum judicia intellectualia, sieut ibidem (9) dicitur: 
ANolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus. 
Alioquin accidet nobis sicut primo homini, qui cwm in 
honore esset, non intellexit ; comparatus est. jumentis insipien- 
tibus, et. similis factus est illis (Psalm. 48, 21) ; id est, quia 
non est secutus intellectum, ut sequeretur mandatum Dei, 
factus est miser et captivus. Hic est intellectus practicus 
prudentialis, qui secundum dictamen legis divinae docet 
quid evitandum, quid exequendum, quid exspectandum. 
Quid evitandum, quia malum: S? énclinaveris cor tuum 
prudentiae; si quaesieris eam quasi pecuniam , et. sicut the- 
sauros effoderis illam; tunc intelliges timorem | Domini, et. 
scientiam Dei invenies (Prov. 2, 3—5); id est, qui vult 
habere hune intellectum, debet se inclinare per humili- 
tatem, quaerere per desiderium, effodere per exercitium; 
et sic instructus in moribus intellige£, quod in timore 
Domini vitet omne malum: ZJnitium sapientiae timor Domini: 
intellectus bonus. omnibus facientibus eun etc. (Psalm. 110, 
9—10). Quid exequendum, quia omne opus bonum, sci- 
licet. actus cordis, oris et operis. Ex Josue (1, 7): Ne 
declines à lege ad. dexteram , vel ad. sinistram, ut intelligas 
cuncta, quae agis. Et sequitur: T'unc diriges viam tuam, 
et. intelliges eam. Similiter oris: Intelligas, et cum sapientia 
proferas responsum, verum. — Si est tibi intellectus, responde 
proximo: sin autem, sit manus tua super os tuum, ne ca- 
piaris in verbo indisciplinato, et confundaris (Eccli. 5, 13— 14). 
Similiter cordis: Spiritus enim sanctus disciplinae effugiet 
fictum , et. auferet se a. cogitationibus, quae sunt sine intel- 
lectu (Sap. 1, 5); ut quum false et erroneo, sive vane et 
vacue cogitatur. Unde Ambrosius (De offic. c. 22 et alib): 
Nihil homo debet agere, nisi prius ratio quid honestati 
conveniat, examinet; nisi appetitus rationi obediat; et 
nisi, 8i quaereretur, posset Deo reddere rationem. Et 


PARS V, 5. 


Ecclesiastes (8, 4—5): Tempus et responsionem cor sapientis 
intelligit. Omni negotio tempus est et opportunitas. Quid 
exspectandum, quia summum bonum, id est, bonum aeter- 
num: Gemma gratissima exspectatio praestolantis; quocum- 
que se vertit, prudenter intelligit (Prov. 17, 8).. Non enim 
potest homo tenere bonam viam, nisi sciat terminum, quo 
debet ire. Debet enim considerare finem in suo opere 
gratissimum; gratum enim solum est bonum temporale, 
gratius bonum spirituale, ut scientia vel virtutes, gratissi- 
mum autem bonum aeternum.  Désce, ubi sib prudentia, 
ubi sit. virtus, ubi sit intellectus, ut scias simul , ubi sit lon- 
giturnitas vitae et victus, ubi sit. lumen oculorum et pax 
(Baruch 3, 14). Haec enim sunt in bono aeterno: Longi- 
iudo dierum in dextera ejus, et in. sinistra illius divitiae 
et gloria (Prov. 3, 16). Et: Apud te est. fons vitae, et in 
lumine tuo videbimus lumen (Ps. 35, 10). Ibi debet esse 
oculus intellectualis, qui rectificat; quod non habebant 
illi, de quibus Deuteronomii trigesimo secundo (28 et seqq.) : 
Gens absque consilio est, et sine prudentia. Utinam saperent, 
et. intelligerent, ac novissima providerent , per memoriam 
scilicet praeteritorum, discretionem praesentium et pro- 
videntiam futurorum. Secundo est janua speculationum 
scientialium: ZI» thesauris sapientiae intellectus, et scientiae 
religiositas (Eccli. 1, 26). Sapientia in consideratione altis- 
simarum causarum, intellectus in cognitione principiorum, 
Scientia vero in consideratione conclusionum, ita ut intel- 
lectus medius sit janua ad alia duo. Qui quidem intel- 
lectus partim est à dictamine naturae, tanquam a lumine 
interiori; partim a notitia experientiae, tanquam ab ex- 
teriori seu inferiori; et partim ab aeternae lucis irradia- 
tione, tamquam a superiori. De sept. donis Spir. sancti, 
nn. 69—74. De intellectu, prout est clavis contemplationum 
caelestium vide ^ot. 20. 

1? Ofr Stónul. divini amoris p. 1. c. 7, ubi S. Doctor 
ostendit, quomodo possit homo ,in praeclarissima passione 
septem ascensus sive gradus contemplationis evidentissime 
speculari secundum septiformem gratiam Spiritus sancti, 
donum scilicet sapientiae et intellectus, consilii et fortitu- 
dinis, scientiae, pietatis et timoris." 

13 ,Unusquisque pro loco et tempore, ubi talis optio 
detur, quantumvis imperfectus, tenetur pro Christo mori, 
potius quam Christum negare. secus remota optione tali." 
— $4,Àd praedictorum intelligentiam est notandum, quod 
subire mortem intentione placendi Deo hoc potest esse 
tripliciter. Uno modo, quando adest necessitas, vel dese- 
rendi justitiam, vel amittendi vitam; alio modo, quando 
se offert opportunitas divinam gloriam manifestandi, et 
aedificandi Ecclesiam; tertio modo solum ex hoc, quod 
vitam suam habet exosam. Primum est justitiae et ne- 
cessitatis, secundum est perfectionis et supererogationis, 
tertium severitatis et crudelitatis. Unde Augustinus (tract. 
51 in Joan.) ill, qui semetipsos praefocant, et praeci- 
pitio collidunt propter vitae praesentis odium, dicit esse 
sceleratissimos homicidas, tractans illud: Qui odit animam 
suam in hoc mundo, in vitam aeternam custodit eam (Joan. 
12, 25). Cum ergo quaeritur, utrum omnes teneantur 
mortem pro Christo subire, dicendum quod pro loco et 
tempore, ubi talis optio detur, vel quod justitia deseratur, 
vel quod vita perdatur, ibi omnes, quantumcumque sint 
imperfecti, tenentur mortem subire, et praeeligere magis 


365 


Deo dilecto mori, quam ipso offenso vivere. Ubi vero 
talis necessitas non imminet, nec datur optio, tamen offert 
8e opportunitas manifestandi divinam gloriam et aedifi- 
candi Ecclesiam, si homo se morti exponat, mortem subire 
est perfectionis et supererogationis, ad quam non omnes 
tenentur pro Christo. Et secundum istam viam procedunt 
rationes ostendentes, quod non omnes tenentur mortem 
pro Christo subire." 3. dist. 30. a. 1. q. 2. — ,Doni forti- 
tudinis actus consistit in tolerantia passionum tantummodo 
in imitatione Christi perfecta.^ — ,Dicendum quod forti- 
tudo, quantum est de sua prima ratione, attenditur re- 
spectu ardui. Arduum autem dicitur aliquid dupliciter, 
aut quia est aliquid laboriosum et difficile, quodammodo 
excellens et aggravans facultatem ipsius potentiae; aut 
quia est ultra necessitatem, et excedit statum communem. 
Et fortitudo habet attendi respectu utriusque; sed respectu 
primi, attenditur et ordinatur secundum necessitatem prae- 
cepti; respectu secundi, secundum libertatem consilii. Et 
primum spectat ad fortitudinem virtutem, secundum vero 
ad fortitudinem donum. Quoniam autem arduitas maximo 
attenditur circa tolerantiam passionum; hine est, quod 
tam fortitudinis doni, quam fortitudinis virtutis est habili- 
tare, secundum principalem sui ordinationem, ad sufferen- 
tiam passionum, sed aliter et aliter. Quia sustinere et 
aggredi passiones potest aliquis aut propter justitiae et 
honestatis conservationem, aut propter perfectam Christi 
imitationem ; ita quod primum spectat ad dictamen juris 
naturalis et honestatis moralis, secundum vero spectat ad 
consilü donum. Et quoniam imitatio Christi attenditur in 
erucifixione sui, secundum quod ipse dicit: Qui vult venire 
post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et se- 
quatur me (Matth. 16, 24); hinc est, quod actus fortitu- 
dinis doni attenditur circa promptam et expeditam passio- 
num iolerantiam, per hoc quod quodammodo nos mundo, 
et mundum nobis erucifigit, juxta illud quod dicit Apo- 
stolus (Gal. 6, 14): Mihi mundus crucifixus est, et ego 
mundo. Et hoe est, quod dicit Augustinus (?n lib. de Doctr. 
Christ.): Assurgant deinceps ad fortitudinem, ut mundus 
eis crucifigatur, et ipsi mundo, et ut in hujus vitae per- 
versitate et abundantia iniquitatis non refrigescat caritas. 
Et sic patet, quod fortitudinis doni actus consistit circa 
passionum tolerantiam secundum imitationem Christi: et 
hie est ejus actus principalis. — ,Ad illud vero quod 
primo objicitur, quod est circa delectationum repressio- 
nem, per auctoritates Augustini, dicendum quod Augusti- 
nus in illis auctoritatibus non assignat proprium eft prin- 
eipalem actum ipsius fortitudinis doni, sed quasi prae- 
ambulum. Nemo enim promptus est et expeditus ad pas- 
sionum tolerantiam secundum imitationem Christi, nisi qui 
carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifixit (Galat. 
5, 21)."^ — 4,Ad illud quod objicitur, quod fortitudo exe- 
quitur ea, ad quae consilium dirigit, dicendum quod, etsi 
donum consilii dirigat ad divina consilia implenda, in quibus 
consistit perfectio religionis, principaliori tamen intentione 
dirigit ad ea, in quibus plus est de ratione arduitatis ; 
majoris autem arduitatis est Christum imitari in passio- 
nibus, quam in actionibus; et ideo circa hujusmodi tam 
consilium, quam donum fortitudinis, principaliter habet 
consistere.^ — ,Ad illud, quod ulterius objicitur, quod 
donum fortitudinis non potest esse excellentiori modo 


2366 


circa passiones, quam virtus fortitudinis; dicendum quod 
falsum est, quia excellentiori modo sustinet passiones, et 
excellentiori habitu, qui sustinet secundum Christi imita- 
tionem, quam qui propter justitiae conservationem; et qui 
sustinet. secundum consilii supererogationem, quam qui 
secundum praecepti obligationem. In uno enim istorum 
rectificatur, scilicet in actu virtutis fortitudinis; in alio 
autem non solum rectificatur, sed etiam altius elevatur et 
expeditur, scilicet in actu fortitudinis doni. Et per hoc 
patet illud, quod ultimo quaerebatur, videlicet de diffe- 
rentia reali fortitudinis doni et fortitudinis virtutis, et de 
convenientia in nomine. Re enim differunt propter di- 
versitatem modorum habilitandi et ordinandi ad toleran- 
tiam passionum. Nomine vero conveniunt, pro eo quod 
ad eadenr passionum genera ordinant. Fortitudo enim 
virtus ordinat ad sustinenda qualiacumque et quantacum- 
que tormenta, antequam bonum virtutis et honestatem 
derelinquat; non tamen ita excellenter et prompte, sicut 
fortitudo donum. Unde inter omnes virtutes, propter ex- 
cellentiam et arduitatem ex parte objecti, virtus fortitu- 
dinis appropinquat donis; et propterea habitus virtutis et 
doni, magis quam alia dona, eodem nomine habent censeri, 
licet differant differentia reali, quia minor est inter illos 
habitus differentia. Ex his patet, quis sit actus fortitudinis 
doni, et quod objectum, et quae differentia ejus respectu 
aliorum habituum.^ 3. dist. 35. a. 1. q. 5 et ad 1—5. 

1^ ,Intellectus partim est a dictamine naturae, tan- 
quam a lumine interiori; partim a notitia experientiae, 
tamquam ab exteriori, seu inferiori; et partim ab aeternae 
lucis irradiatione, tamquam a superiori. Primo est a 
dictamine naturae: Deus de terra creavit hominem (hunc 
quantum ad corpus), et secundum imaginem suam fecit illum 
(quantum ad animam), et iterum. convertit illum in ipsam 
(quantum ad originale principium). Sequitur: Consilium 
et linguam | et. oculos et. aures. et cor. dedit illis excogitandi 
(Eccl. 17, 1—2. 5). Ex quo intellige animam, ut est 
perfectio corporis, et ut est imago, unde habet operatio- 
nem animalem, quae regit corpus, propter quod dicit: 
Consilium. et. linguam et. oculos etc.; habet etiam intellectua- 
lem, propter quod subdit: JE£ disciplina intellectus replevit 
illos, quae est doctrina, seilicet naturalis, ut est imago, 
propterea additur: Creavit illis scientiam spiritus; et habet 
aliam infusam, seu acquisitam, pro qua dicit: Sensu im- 
plevit cor. illorum, et mala et bona ostendit sllis (Ibid. 6). 
Et hane amisimus per peccatum, sed acquirimus per Spiri- 
tum sanctum. Secundo est a notitia experientiae: Vir in 
multis expertus cogitabit multa: et qui multa didicit, enarra- 
bit. intellectum (Eccli. 34, 9). Ubi tangit duplicem viam, 
scilicet. per inventionem et experientiam: Vir én multis 
expertus eic.; ei per doctrinam: Et qui multa didicit etc. 
Unde Philosophus ait (2. Post. tex. 27; et in Pro&n.) : Ex 
multis sensibus fit una memoria, et ex multis memoriis 
unum experimentum, et ex multis experimentis unum uni- 
versale, quod est principium artis et scientiae. Sicque 
venit certum judicium. Tertio est ab irradiatione lucis 
aeternae: Dat sapientiam sapientibus, el scientiam intelligenti- 
bus disciplinam, id est, certitudinem sapientialem, scien- 
tialem et intellectualem; et haec est certitudo a Deo. 
Unde sequitur: /pse revelat profunda et. abscondita, et. novit 
in tenebris constituta; et lux cum eo est (Dan. 2, 21—22): 


PAnS V, D. 


Cum eo eram cuncta componeus (Prov. 8, 380); et: Qui 
divit de tenebris lucem splendescere (2. Cor. 4, 6). Hinc 
Joannes (1, 9): Erat lux vera, quae illuminat omnem homi- 
nem venientem in hunc mundum; non dicit aliquem, sed 
omnem hominem, nullus enim illuminatur nisi per illam 
lucem. Unde Augustinus: Ubi sunt scriptae leges illae 
incommutabiles, per quas etiam impius juste judicat, nisi 
in libro lucis aeternae, quae veritas dicitur? Quae non 
migrando, sed imprimendo descendunt in animam illius, 
qui operatur justitiam. Haec autem illuminatio juvatur 
per angelos: F'actum est autem, cum viderem ego Damiel 
visionem, et quaererem intelligentiam, ecce stetit in. conspectu 
meo quasi species viri, et clamavit et. ait: Gabriel, fac in- 
telligere istum. visionem (Dan. 8, 15—16). Juvant autem 
non per modum effectivi principii, sed ministerialis et ad- 
miniculativi; quia scilicet adjuvant mentem nostram, im- 
mediate a prima veritate formatam, scilicet a Deo, secun- 
dum Augustinum (7. 83. quaest. 51, et alibi). Unde ex eo 
Glossa super illud Psalmi (118, 73): Manus tuae fecerunt 
me; sic enim Deus per semetipsum facit intelligere men- 
tem, et sicut sol irradiat; angelus autem sicut qui aperit 
fenestram. Unde ipse est sol intelligentiarum nostrarum, 
non aliqua intelligentia vel angelus, ut aliqui philosophi 
posuerunt. De quo Paulus (Act. 17, 28) : In ipso vivimus, 
movemur et sumus. Et hoc non solum quoad vitam et 
motus corporis, sed intellectus, quia est causa essendi, 
ratio intelligendi et ordo vivendi. Quaedam enim initiat 
ut principium tantum, quaedam rectificat ut objectum, et 
quaedam sanctificat ut donum infusum, secundum rationem 
vestigii, imaginis et similitudinis *). De sept. donis nn. 74—78. 

15 ,Contemplando ad veram sapientiam pervenitur. 
Per contemplationem namque transit mens nostra ad su- 
pernam Jerusalem, ad cujus instar Ecclesia est formata, 
secundum illud Exodi (25, 40): Inspice et fac secundum 
exemplar , quod. tibi monstratum est in monte. Necesse est 
enim Ecclesiam militantem conformari triumphanti, et 
merita praemiis, et viatores beatis, secundum quod possi- 
bile est. In gloria autem triplex est dos, in qua consistit 
perfectio praemii, scilice&. summae pacis tentio, summae 
veritatis visio, et summae caritatis fruitio. Et secundum 
hoe distinguitur triplex ordo in suprema hierarchia cae- 
lesti, scilicet Thronorum, Cherubim et Seraphim. Necesse 
est igitur, ut qui vult ad illam beatitudinem per merita 
pervenire, istorum trium similitudinem, secundum quod 
possibile est, in via sibi comparet; scilicet, ut habeat so- 
porem pacis, splendorem veritatis et dulcorem caritatis. 
In his enim tribus requiescit Deus, et habitat tamquam 
in solio proprio. Necesse est igitur unumquodque trium 
praedietorum per tres gradus ascendendi distinguere se- 
eundum íriplicem viam; nempe purgativam, quae con- 
sistit in expulsione peceati; illuminativam, quae consistit 
in imitatione Christi; et unitivam, quae consistit in su- 
sceptione Spiritus saneti. Ita quod quaelibet via habet 
gradus suos, per quos ascenditur ab imo, et tenditur 
usque ad sursum. Gradus autem perveniendi ad soporem 
pacis sunt isti septem ... pudor in recordatione flagitii ; 
... timor in eireumspectione judicii;... dolor in aestima- 
tione damni;... clamor in imploratione subsidii; .. . rigor 


*) Vide superius part. I. cap. VIII. not. * 


PARS V, D. 


in extinctione fomitis sive incentivi quadruplicis; . . . ardor 
in appetitu martyrii; ...sopor in obumbratione Christi .. . 
Gradus autem perveniendi ad splendorem veritatis, ad 
quem pervenitur imitatione Christi, sunt isti septem; sci- 
licet assensus rationis, affectus compassionis, adspectus 
admirationis, excessus devotionis, amictus assimilationis, 
amplexus crucis et intuitus veritatis ... Gradus autem 
perveniendi ad duleorem caritatis sunt isti septem; scilicet 
vigilantia sollicitans, confidentia confortans, concupiscentia 
inflaammans, excedentia elevans, complacentia quietans, 
laetitia delectans, adhaerentia conglutinans *)." —Incend. 
amor. c. 9. nn. 1—5. Vide etiam superius part. II. c. 12. 
nn. 11—12; et inferius not. 18. 

1$ ,Distinguuntur gradus purgationis sic. Propter fla- 
gitium erubesce, propter judicium contremisce, propter 
damnum ingemisce, propter remedium implora subsidium, 
propter adversarium extingue incendium, propter bravium 
anhela ad martyrium, et propter umbraculum approxima 
ad Christum ... Purgatio in amaritudine, in qua contritio 
respectu sui debet esse dolorosa per tristitiam, propter 
mala prementia te ipsum, Christum, et proximum.  Com- 
passio respectu Christi debet esse timorosa per reveren- 
tiam, propter judicia latentia, et tamen vera, licet incerta; 
sicut tempus, dies et hora. Commiseratio respectu proximi 
debet esse clamorosa per confidentiam, propter patrocinia 
semper parata per Deum, per Christum et per suffragia 
Sanctorum." lbid. nn. 6. 8. 

1! ,Gradus pertinentes ad illuminationem sic distin- 
guuntur. Nota quis patitur, et credens captivare; qualis 
qui patitur, et condolens amaricare; quantus quis patitur, 
et stupens admirare; qua de causa patitur, et confidens 
precare; quali forma patitur, et sequens assimilare; quanta 
quae patitur, et ardens amplexare; et quid ad hoc con- 
sequitur quod patitur, et intelligens contemplare... Se- 
quitur iluminatio in gratitudine, in qua est vigilantia 
exsurgens ad canticum, propter beneficiorum utilitatem; 
laetitia exultans ad jubilum, propter donorum pretiositatem ; 
benevolentia accedens ad amplexum, propter dantis libera- 
litatem." Ibid. nn. 6. 8. 

18 ,Gradus viae unitivae sic distinguuntur. "Te vigi- 
lantia sollicitet, propter sponsi promptitudinem; confidentia 
corroboret, propter ejus certitudinem; coneupiscentia in- 
flammet, propter ejus dulcedinem; excedentia elevet, 
propter ejus celsitudinem; complacentia alliciat, propter 
ejus pulchritudinem; laetitia inebriet, propter amoris ejus 
plenitudinem; et adhaerentia conglutinoet, propter ejus 
fortitudinem; ut dicat semper devota anima in corde suo 


*) ,Post Hugonem et Richardum a S. Victore in mysticismi 
catholici historia S. Bonaventura primum locum jure optimo 
sibi vindicat; si quidem, etsi Albertus Magnus, S. Thomas, alii- 
que potiora fundamenta mysticismi huc illuc explicuissent, ta- 
men nemo eorum hoc in opere ex industria versatus est.... 
Certe S. Bonaventura de mysticis doctrinis subtilius et penitius, 
quam Hugo et Richardus a S. Victore disputavit, quippe quod 
in florentissima aetate philosophiae vixit, atque in ejus studiis 
adprime versatus fuit. Certe quoque placita philosophica, qui- 
bus S. Bonaventura dogmata theologiae mysticae declaravit, cum 
Philosophumenis Areopagitae consentiunt, quia Doctor Seraphi- 
cus s. Dionysii, ne de S. Augustino dicamus ... sententias con- 
stanter allegavit.^ Sanseverino Op. cit. Dyn«am. V. Ill. 


36 


ad Dominum: Te quaero, in te spero, te desidero, in te 
consurgo, te accepto, in te exulto, et tibi finaliter ad- 
haereo... Perfectio in similitudine, in. qua est aspectus 
veritatis primae, qui debet esse erectus ad incomprehensi- 
bilia, extentus ad intelligibilia, et exinanitus ad credibilia. 
In qua etiam est affectus caritatis, qui debet esse erectus 
ad Deum, extentus ad proximum, et exinanitus ad mun- 
dum. In qua etiam est actus virilitatis, qui debet esse 
erectus ad commendabilia, extentus ad communicabilia, et 
exinanitus ad contemptibilia.^ Ibid. lj. c. 

1? ,Contemplatio sic diffinitur: Contemplatio est verus 
certusque intuitus de quacumque re.^  Centiloq. part. 3. 
sect. 6. 

» ,intellectus est clavis caelestium contemplationum; 
et iste intellectus proprie est donum Spiritus sancti, ex 
Ecclesiastico (15, 3): Cibavit illum pane vitae et. intellectus, 
et aqua sapientiae salutaris potavit. illum. | Oportet cibum 
incipere a pane, ef post a potu; ac post panem intellectus, 
qui difficile sumitur, quia difficile est excogitare, intrat 
aqua sapientiae suaviter in animam sitientem, quia facile 
est videre, et ruminare ex cogitatione. De qua aqua 
Joannis quarto (14): Aqua, quam ego dabo ei, fiet in eo 
fons aquae salientis in vitam aeternam. | Unde sicut terra 
aratur, seminatur, et multa alia fiunt, antequam sit panis, 
quae laboriosa sunt, et postea facile sumitur; sie est de 
pane intellectus et aqua sapientiae. "Tres autem claves 
sunt, quarum prima est intellectus Verbi increati, per 
quod omnia creantur, et ducit in opera conditoris, sive 
in librum ereaturae. Nullus enim intellectus est, qui 
possit intelligere, quomodo omnia producuntur; et ideo in 
ipsum reducuntur, ct in omnibus refulget: ZInvisibilia Dei 
«& creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta. con- 
spiciuntur, sempiterna quoque ejus virtus et. divinitas (Rom. 
1, 20), scilicet quomodo est origo et causa omnium. Sed 
quomodo sit hoe, non videtur intelligibile, quod ab uno 
sint multa, ab aeterno temporalia, ab actualissimo possi- 
bilia et materialia, à stabilissimo mutabilia, à simplicissimo 
composita, a sublimissimo infima. Haec enim omnimoda 
oppositio, et vere nunquam intelliges, nisi habeas clavem 
Intellectus Verbi inereati, quae est radix intelligentiae 
omnium. Sapientia enim mundi vanissima habet profundis- 
simum, quia clausum est ei Verbum increatum: de in- 
tlelligimus aptata esse saecula. Verbo Dei (Hebr. 11, 3). Ver- 
bum est aeternum, et extat plenum rationibus omnium, 
quae sunt media cognoscendi et potentiae operandi; et 
ideo est principium unum mulforum cognoscendi et pro- 
ducendi, et sic ab uno multa. Quia etiam per dispositio- 
nem aeternam est productivum omnium, ab aeterno dixit 
nune ereanda, alioquin mutaretur; et ideo ab aeterno 
temporalia. Quia etiam repraesentat Patrem, non solum 
prout est principians de seipso, respectu productionis 
aeternorum, scilicet Spiritus sancti, et suae, vel de nihilo 
respectu aeviternalium; sed ut est principians de aliquo 
respectu temporalium, possibilium et materialium; ideo 
ab aeterno temporalia, ab actualissimo possibilia, a spiri- 
tualissimo materialia. Et quia etiam est veritas non so- 
lum secundum rem, sed etiam secundum definitionem ad- 
aequatam rei et intellectus, quia adaequat rem ad Deum, 
sicut est secundum substantiam ordinata, tanta, talis, agens, 
patiens, vel situata, et sic de aliis praedicamentis; hinc 


368 


PARS 


sunt a substantialissimo accidentalia, et a simplicissimo com- 
posita. Et sic sunt aptata saecula, scilicet multa temporalia, 
possibilia composita, Verbo Dei. Haec est clavis, qua intro- 
mittitur contemplatio caelestium per aspectum intellectua- 
lem; ut sicut lux solis facit omnes colores, et, eo viso, 
omnia videntur, sic est in Verbo. Et ideo per Verbum 
necesse est intelligi omnia esse, aliter est impossibile. Et 
nobilis clavis est ista; et ideo oportet, quod manu valida, 
non vacillante, teneatur. Unde Augustinus (de Trin. l. 1. 
c. 2): Mentis humanae acies invalida ad tantum lumen 
consurgere non potest, nisi fidei ratione emundetur; ideo 
dicit: P'/de intelligimus etc., quia fides aptat ad clavem 
istam; unde Psalmista (Ps. 32, 9): Ipse dixit, et facta sunt ; 
ipse mandavit, et creata sunt. Secunda clavis est Intel- 
lectus Verbi incarnati; et haec ducit in opera reparationis, 
sive in librum Seripturae: Haec sunt verba, quae locutus 
sum ad vos, cum adhuc essem vobiscum; quoniam necesse est 
impleri omnia, quae scripta sunt in lege Moysi, et Prophetis, 
et Psalmis de me. Tunc aperuit illis sensum, ut intelligerent 
Scripturas (Luc. 24, 44 —45). Quis loquitur? Verbum 
caro faetum. Quae scripta sunt de eo? Omnia, quae sunt 
tam in veteri, quam in novo Testamento: Finis enim legis 
Christus, ad. justitiam omni credenti, secundum Apostolum 
(Rom. 10, 4). Unde in Exodo (25, 20) scriptum est, quod 
duo Cherubim respiciebant se mutuo, versis vultibus in 
propitiatorium. Et tunc aperuit illis sensum, quando dedit 
intelligere, omnia reparari per ipsum, quod quidem fit per 
Verbum incarnatum. Sieut enim liber mundialis creaturae 
habet irradiationem a Verbo increato; ita Scriptura sacra, 
quae est de operibus reparationis, a Verbo incarnato ... 
'l'ertia clavis est Intellectus Verbi inspirati, quo revelantur 
omnia; et hoc ducit in speculam revelationis, sive in illius 
conscientiae sublimitatem. Daniel (10, 1): Intellexit ser- 
monem; intelligentia enim opus est in visione. Quia ut ille 
splendor aeternus et vapor omnipotentis Dei intret essen- 
tiam animae, et suavitas illa sentiatur, et sic de aliis, non 
intelliges. Unde dedit Deus Danieli intelligentiam omnium 
visionum, scilicet corporalium, imaginariarum et intellectua- 
lium, per inspirationem Verbi sui, quod est in sinu Patris, 
et habitavit in utero Virginis, et illabitur animabus nostris, 
ui faciat intelligere. Sed aliter et aliter in has ducit in- 
telligentias, secundum varias profundationes et contem- 
perationes, secundum quas radius supersubstantialis per- 
fieiens intrat in animam, et ducit in Deum, secundum 
Dionysium (de angel. Hier. c. 1. in princ), ubi innuit, 
quod radius ille, descendens per angelos in homines, et 
iterum reascendens in Scripturis, etiam analogice procedens, 
unus est, et diversificatur tantum secundum diversas pro- 
fundationes et contemperationes in suscipientibus. Unde 
oportet per Scripturas et angelos disponi, usquequo venia- 
tur per se ad radium supersubstantialem. Et sic patet 
de dono intellectus, qui est triplex, ut visum est, quod 
facit radius supersubstantialis per Verbum ipsum triforme. 
Benedicam igitur Dominum, qui tribuit mihi intellectum (Ps. 
15, 7). Amen." Collat. de sept. donis Sp. S., nn. 84—806, 
et 92; Supplem. vol. III. 

^! Ad activam pertinent opera misericordiae, tam cor- 
poralia, quam spiritualia. ^ Corporalia sunt septem, hoc 
versiculo comprehensa: Visito, poto, cibo, redimo, tego, 
colligo, condo. Quorum sufficientia sie accipitur. Homo 


V, 5. 


est substantia animata: per hoc tangitur vegetabilis, quae 
indiget restauratione calidi et sicci, et hoc per cibum; 
frigidi et humidi, et hoc per potum. BSensibilis: et huic 
est necessarium duplex operimentum propter exteriora 
nociva, remotum, et est hospitium; propinquum, et hoe 
est vestimentum. Rationalis: et sic est substantia libera, 
nata habere libertatem a carcere, vel ab infirmitate; et 
sie est contra intrusionem in carcere, vel in lecto visi- 
tatio; et & servitute, et contra hanc est redemptio. Mor- 
talis: et sic inest ei mors, propter quam, sive post quam, 
indiget sepultura.  Spiritualia quoque sunt septem hoc 
versieulo comprehensa: Instrue, consule, castiga, solare, 
remitte, fer, ora. Quorum sufficientia sic accipitur. De- 
fectus spiritualis in proximo, si non potest relevari nisi 
per Deum, tune adhibenda est oratio; si potest relevari 
per hominem, et est cognitivae, ut ignorantia cognoscen- 
dorum, tunc est instructio; si est ignorantia agendorum, 
tune est consilium. Si vero est affectivae, aut est culpa 
commissa in te, et sic est remissio; aut in alios, et sic 
est correctio. Si est poena, aut est relevandus verbo, et 
Sie est consolatio; aut facto, et sic est supportatio." Cent. 
part. 3. sect. 46. 

2» Est claritas scientiae philosophicae, magna in opi- 
nione hominum, parva in opinione Christiani; e contrario 
claritas scientiae theologicae, parva in opinione hominum, 
magna in opinione veri Christiani; claritas scientiae gra- 
tuitae major; gloriosae maxima. Unde Psalmista (Ps. 
138, 6): Mirabilis facta est scientia tua. ex me. Omnes 
tamen dantur divinitus, quamquam in donatione majoris 
semper sit majus donum; propriissime autem gratuita est 
donum, et gloriosa praemium. Unde (1. Heg. 2, 3): Rece- 
dant velera de ore vestro, quia Deus scientiarum Dominus 
est, et ipsi praeparantur cogitationes, eorum seilicet, qui 
vias errorum sequuntur ad dissipandum: Dominus dissipat 
consilia gentium , veprobat autem cogitationes populorum 
(Psal. 32, 10) : Dominus scit. cogitationes hominum, quoniam 
vanae sunt (Ps. 93, 11); sed ad congregandum iis, qui 
recte sentiunt per magnas scientias, scilicet philosophiam 
et theologiam. Unde Job (38, 33): Numquid nosti ordinem 
caeli, aut pones rationem ejus in terra? Sed ad elevandum 
per perfectas, scilicet. gratuitam et gloriosam, quae sub 
serenitate nubium intelligitur; per has enim mentes scien- 
tiales elevantur. Unde sequitur Job (38, 34): Numquid 
levabis in nebula vocem tuam? De istis quatuor scientiis 
volumus dicere, ut ad tertiam possimus pervenire, de qua 
loquimur híc. Seientia physica nihil aliud est quam veri- 
tatis, ut scrutabilis, notitia certa. Sapientia theologica est 
veritatis, ut eredibilis, notitia pia. Scientia gratuita est 
veritatis, ut elegibilis, notitia sancta. Scientia gloriosa 
est veritatis, ut desiderabilis, notitia sempiterna. — Primo 
incipiamus a scientia physica. Dico quod scientia physica 
est veritatis, ut scrutabilis, notitia certa. De hac scientia 
dicitur in Proverbiis (22, 20—21): Ecce descripsi eam tibi 
tripliciter in. cogitationibus et scientia , ut ostenderem tibi 
firmitatem et. eloquia. veritatis. Potest illud verbum esse 
Salomonis, et verbum Dei. Ipse enim describit scientiam 
physicam tripliciter, id est, secundum triplicem rationem 
describit eam, ut naturalem, ut rationalem et ut moralem, 
scilicet in quantum est causa essendi, ratio intelligendi 
et ordo vivendi. In quantum est causa essendi, designat 


PARS 


scientiam naturalem: in quantum est ratio intelligendi, 
signat scientiam rationalem: in quantum est ordo vivendi, 
describit scientiam moralem. Nee tantum est verbum 
illud Dei, imo est etiam Salomonis, qui disputavit a cedro 
Libani usque ad hyssopum (3. Reg. 4, 33). Ipse dicit: 
Ecce descripsi eam tibi tripliciter, ut ostenderem tibi firmi- 
tatem, id est, solidam et firmam veritatem, et eloquia veri- 
tatis. Ipse describit eam tripliciter, scilicet in quantum 
est veritas rerum, veritas sermonum et veritas morum, 
secundum quod est indivisio entis ab esse et entis a fine. 
Veritas rerum est indivisio entis ab ente, veritas sermo- 
num esi indivisio entis ab esse, veritas morum est in- 
divisio entis a fine. "Veritas morum est rectitudo, se- 
cundum quam homo bene vivit intus et extra secundum 
dietamen juris, quia jus est regula rectitudinis. Veritas 
sermonum est adaequatio vocis et intellectus. ^ Veritas 
rerum est adaequatio intellectus et rei. Et quia scientia 
physiea eloquia veritatis docet, et triplex est veritas; ideo 
dieit, quod descripsit eam tripliciter. Non credatis, quod 
Salomon istam triplicem notitiam adquisierit. De scientia 
sermocinandi dicit, quod eam habuit. Unde in libro Sa- 
pientiae (9, 4. 12) dicit: Da mihi, Domine, sedium tuarum 
assistricem sapientiam, ut dignus sim sedium patris mei. 
Ibi scriptum est: Mihi autem dedit Deus décere ex sententia, 
et praesumere digna horum, quae mihi dantur ... In manu 
ejus sumus nos et sermones nostri (Sap. 7, 15—16). Impos- 
Sibile est, quod sapientia fiat doctrina, nisi per sermonem. 
Sermo autem non est sufficiens ad docendum, nisi sit 
sententiosus; et non loquitur homo sententiose, nisi sermo 
ejus sit discussivus, inquisitivus et persuasivus, scilicet 
quod habeat sermonem potentem ad loquendum omne 
illud, quod potest apprehendi, vel nosci, vel ad quod affe- 
etus potest inclinari. Congrue autem exprimit, quod dicit 
per grammaticam, rationabiliter investigat per scientiam 
naturalem, et efficaciter persuadet per rhetoricam. Igitur 
est pars philosophiae, scilicet sermocinalis, quae triplex 
est, ut patet, quam adeptus est Salomon. Alteram partem 
philosophiae, scilicet quae est in veritate rerum, dicit se 
Salomon adeptum esse. Unde dieit in libro Sapientiae 
(7, 17) : Mihi dedit Deus eorum, quae sunt, scientiam veram, 
uL sciam dispositionem orbis terrarum et virtutem. elemento- 
rum. Certum est, quod notitia veritatis rerum triformis 
est, secundum quod sunt formae concretae, formae ab- 
Stractae et formae separatae. Formas concretas considerat 
physieus, formas absiractas metaphysicus, et formas se- 
paratas mathematicus. Unde dicit: Mihi dedit Deus scien- 
tiam. eorum, quae sunt, id est, entium principaliter, quae 
vere entia sunt, quantum ad scientiam metaphysicam: 
ut sciam. dispositiones orbis terrarum, quantum ad mathe- 
maticam: et virtutes elementorum, quantum ad naturalem 
philosophiam *). Et haec, aut sunt de abstractis quantum 
ad universalem, scilicet mathematicam et metaplhysieam, 
unde dicit: Initiwn et conswnmationem. et. medietatem tem- 
porum, vicissitudinum  permutationes et. commutationes tem- 
porum , anni cursus et stellarum dispositiones; aut sunt de 
coneretis quantum ad naturalem, scilicet physicam, circa 


*) Haec et sequentia virgulis interclusa, ex quodam codice 
galieo excerpta, P. Fidelis a Fanna in op. Ratio novae collectio- 
?1s etc. pag. 194 retulit. 

8. Bonaventurae Breviloq. 


V, 5. 


369 


rerum generationem et corruptionem, secundum virtutes 
naturales et seminales; unde dicit: Naturas animalium, 
et éras bestiarum, vim ventorum et. cogitationes hominum, 
differentias virgultorum et virtutes radicum (Sap. 7, 18—20). 
De tertia parte philosophiae, scilicet de morali, dicit 
etiam Salomon, quod eam est adeptus. Unde in Eccle- 
siaste (7, 26): Lustravi universa animo meo, uL scirem el 
considerarem et. quaererem sapientiam et. rationem, et. ut 
cognoscerem impietatem. stulti e. errorem impudentium. Multa 
dicit se considerasse, et omnia ordinasse ad mores. Caris- 
simi, impietas stulti est in male sentiendo de causa cau- 
sarum. Error impudentium est circa regimen vitae mona- 
Sticae, vel vitae oeconomicae, vel politicae, id est, circa 
regimen sui, vel familiae, vel civitatis. Magna prudentia 
est ad regimen sui, major ad regimen familiae, sed ma- 
xima cirea regimen civitatis. Impossibile est, quod sol 
illuminet remota corpora a se, et non illuminet propinqua 
sibi. Non potest habere familiam ordinatam, nisi ipse 
sit ordinatus. "Volet aliquis habere sermones castos, et 
ipse non erit castus; hoc non potest esse. Similiter nisi 
homo bene regat familiam suam, non poterit bene regere 
civitatem, quia qualis princeps civitatis, tales erunt habi- 
tantes in ea (Eccli. 10, 2). Ostendit igitur Salomon se 
pervenisse ad triformem descriptionem scientiae physicae, 
scilicet, ad descriptionem scientiae rationalis, moralis et 
naturalis, et ad triformem descriptionem quarumlibet ista- 
rum. Qui haberet descriptionem istarum scientiarum se- 
cundum veritatem, maximum speculum haberet ad cogno- 
Scendum, quia nihil est in aliqua istarum scientiarum, quod 
non importet vestigium Trinitatis. Illud esset facile osten- 
dere, sed longum esset. Prima claritas, scilicet scientiae 
physicae, magna est secundum opinionem hominum mun- 
dialium, sed de facili eclipsatur, nisi homo caveat sibi a 
capite et cauda draconis. Si aliquid interponatur inter 
ipsum et solem justitiae, patitur eclipsim stultitiae: Stultus 
factus est. omnis homo « scientia sua (Jerem. 10, 14), scilicet 
oecasionaliter, non ceausaliter. Qui eonfidit in scientia 
physiea, et appretiatur se propter hoc, et credit se esse 
meliorem, stultus factus est, scilicet quando per istam 
seientiam, sine ulteriori lumine, credit se apprehendere 
Creatorem, sicut homo per candelas vellet videre caelum, 
vel corpus solare. Certum est, quod rationalis philosophia 
in rhetorica consummatur, cum sit triplex genus delibera- 
tivae, scilicet quando homo deliberat de utilitate, de se- 
curitate et de honestate, et ejus opposito, scilicet de 
damno et de periculo et de peccato, sive de inhonestate. 
Non potest homo scire quid utile, quid damnosum, nisi 
ex additione ultra istam scientiam. Dicitur in Evangelio 
(Matth. 16, 26): Quid prodest homini, sé universa. lucretur, 
detrimentum autem. animae suae patiatur ? Quid valet, quod 
homo multa sciat, si vera honestas animae relinquatur? 
Certum est etiam, quod secundum scientiam moralem non 
potest homo scire quid utile, quid damnosum, nisi ex ad- 
ditione ultra scientiam moralem, secundum quod scientia mo- 
ralis est ritus colendi, norma vivendi et censura judicandi. 
Quis potest scire ritum colendi, normam vivendi et censuram 
judicandi? Quis potest scire ritum colendi per philosophiam 
naturalem? Esto quod homo habeat scientiam naturalem 
et metaphysicam, quae se extendit ad substantias summas, 


et ibi deveniat homo et quiescat. Hoc est impossibile, 
4'l 


310 

quin cadat in errorem, nisi sit adjutus lumine fidei, scili- 
cet ut eredat homo Deum trinum et unum, potentissimum 
et optimum secundum ultimum influentiae bonitatis. Si 
aliter credas, insanis circa Deum: si quod proprium est 
Dei, attribuis alteri, blasphemas et idolatra es, sicut si 
homo simplicitatem Dei vel hujusmodi attribuat alteri. 
Igitur ista scientia praecipitavit et obscuravit philosophos, 
quia non habuerunt lumen fidei. Unde Apostolus (Z?om. 
1, 21—22): Qui cwm cognovissent Deun, non sicut Deum 
glorificaverunt . . . ideo obscuratum est insipiens cor eorum, 
dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Et in libro 
Sapientiae (13, 9): Qui cum totum scire potuissent, quem 
non minus Dominum scire voluerunt. Physica scientia 
via est ad alias scientias, sed qui ibi vult stare, cadit in 
tenebras." — Secunda claritas, scilicet theologicae scientiae, 
est veritatis credibilis notitia pia. Est enim lux Dei inac- 
cessibilis, quam oculus videre non potest nisi per fidem, 
supra quam est fundata theologia super duodecim arti- 
eulos, sicut super duodecim fundamenta civitatis. De hac 
Isaias (11, 9): Non mnocebunt, et non occident in universo 
monte sancto meo, quia vepleta est. terra. scientia. Domini, 
sicut aquae maris. operientes, hoc est scientia theologica, 
quae comparatur aquae maris propter profunditatem my- 
steriorum. Sicut enim homo non potest transvadare mare, 
Sic nec ista investigare ad plenum: Erit vobis visio omnium 
sicut verba. libri signati, quem cum dederint scienti literas, 
dicent: Lege istum; et respondebit: Non possum, signatus 
est enim. Et. dabitur liber nescienti literas, diceturque ei: 
Lege: et vespondebit : Nescio literas (Isa. 29, 11—12). Ergo 
nec sciens philosophiam vales intrare in scrinarium Dei. 
Nee alius non habens literam et spiritum, potest exponere. 
Item propter multiformitatem sensuum, sicut est fluxus et 
refluxus maris: Tw autem, Daniel, claude sermones, et signa 
librum usque ad tempus statutum: plurimi pertransibunt, 
et multiplex erit scientia. (Dan. 12, 4). In eadem litera 
diversi sunt sensus, sicut in terra diversae pullulationes, 
et sicut nomine semel posito ad varios sensus utendum 
est aequivoce. Item propter stabilitatem Ecclesiarum, nisi 
enim esset humidum, quod penetrat partes sicci, non 
staret terra: Qui fundavit terram super stabilitatem suam 
(Ps. 103, 5) ; et: Ipse super maria fundavit eam (Ps. 23, 2). 
Sieut enim sanguis humanum corpus humectat; sic Epi- 
scopus ecclesiasticam Hierarchiam, quae est fundata super 
maria, id est, super eloquia divina: Haec scribo tibi, fili 
Tümothee, ut scias, quomodo oporteat te in domo Dei con- 
versari, quae est. Ecclesia. Dei vivi, columna et firmamentum 
veritatis (1. Tim. 3, 14—15). Ecclesia enim fundata est 
super eloquia sacrae Scripturae, quae si deficiant, deficit 
intellectus: ANescierunt, neque intellexerunt, in tenebris am- 
bulant: movebuntur omnia fundamenta terrae (Ps. 81, 5). 
Exemplum de Ario, Sabellio et Nestorio, qui nescientes, 
neque intelligentes, commoverunt totam Ecclesiam. Oseae 
quarto (6, 14): Quia tu scientiam repulisti, repellam | et 
ego te, ne sacerdotio fungaris mihi: et populus non intelli- 
gens vapulabit. Cum enim Ecclesia fundata sit in sacra 
Seriptura, qui nescit eam, nescit Ecclesiam regere. Re- 
pellitur autem scientia Dei, quando non capitur: Propterea 
ductus est captivus populus meus, quia non habwit scientiam 
(Isa. 5, 13); et quando, quod scitur, non impletur: Vae 
vobis legisperitis, qui tulistis clavem scientiae, ipsi non in- 


PARS V, B. 


troistis, et eos, qui introibant, prohibuistis (Luc. 21, 52), 
scilicet malo exemplo. Sceienté ergo bonum facere, et non 
facienti, peccatum est illi (Jacob. 4, 17); et ita augetur 
culpa. Item poena, servus enim sciens voluntatem Domini 
sui, et non faciens, digne vapulabit plagis multis. (Lc. 
12, 47). Item peccans malo exemplo vel documento. Opor- 
tet ergo, ut adsit intellectus et operatio. Tertia claritas 
scientiae, scilicet gratuitae, est veritatis eligibilis notitia 
sancta: Justum deduxit Dominus per vias rectas, et ostendit 
ill regnum Dei, et dedit illi scientiam Sanctorum (Sap. 
10, 10). Et haec est, quae datur a Spiritu sancto, movente 
animam ad sanctitatis notitiam approbatam custodiendam: 
Nos autem non spiritum. hujus mundi accepimus, sed. Spiri- 
tun, qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt 
nobis (1. Cor. 2, 12). Vel dicitur scientia Sanctorum, quia 
nihil habet curiositatis, nec carmalitatis, nec vitiositatis, 
ut nihil horum faciat delectari in creatura: Ex omni ligno 
paradisi comede: de ligno autem scientiae boni et mali mne 
comedas, in quacumque enim die comederis ex eo, morte 
morieris (Genes. 2, 16—17); quae Adam transgrediens, ha- 
buit haec tria, scilicet curiositatem , carnalitatem et vitio- 
sitatem, id est, superbiam vitae, concupiscentiam carnis 
et oculorum. Vel dieitur scientia Sanctorum, quia habet 
aemulationem omnis sanctitatis: Im multa sapientia multa 
est indignatio, et qui addit scientiam, addit et dolorem (Eccle. 
1, 18), scilicet compunctionis in se: Jrascimini, et nolite 
peccare: quae dicilis in. cordibus vestris, in cubilibus vestris 
compungimini (Ps. 4, 5). Quando enim homo videt, quod 
nihil est ordinatum in se ad Deum, dolet; unde scientia 
parit luctum, et respondet beatitudo luctui. Addit et do- 
lorem compassionis respectu proximi: JMisericordiam volo 
el non sacrificium, et scientiam Dei plus quam holocaustum 
(Ose. 6, 6); hoc est, quando homo compatitur peccatori, 
exemplo Christi nostras compatientis infirmitates, de quo 
Isaias (53, 2—4): Desideravimus eum, despectum et novissi- 
mum vivorum , virum dolorum, et scientem infirmitatem. Vere 
languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit. 
Et sequitur (11): In scientia sua justificabit ipse justus 
servus meus multos, et iniquitates eorum $pse portabit. Sie 
et David flevit, mortuo Saul, mortuo Abner, mortuo Ab- 
salon. Addit etiam dolorem ex scientia Dei non servata: 
Domine, qui habes sanctam scientiam, manifeste tu scis, quia 
cum a morte possem liberari, duros corporis sustineo do- 
lores (2. Mach. 6, 30): Servus tuus sum ego, da mihi in- 
tellectum, wt. sciam. testimonia. tua. (Psalm. 118, 125). In 
his autem scientiis attendendus est modus, secundum Ber- 
nardum super illud (1. Cor. 8, 2) : S? quis autem existimat 
se scire aliquid, nondum cognovit, quemadmodum oporteat 
eum scire. Dicit enim sic Bernardus (serm. 36 in Cant. 
n. 3): Vides, quoniam non probat Apostolus multa scien- 
tem, si modum sciendi nescierit. Vides, inquam, quomodo 
fructum et utilitatem sciendi in modo sciendi constituit? 
scilicet in ordine, studio et fine. Sunt enim quidam, qui 
volunt scire eo flne tantum, ut sciant, et turpis curiositas 
est; et quidam, qui scire volunt, ut sciantur ipsi, et turpis 
vanitas est; quidam item, qui scire volunt, ut scientiam 
suam vendant, et turpis quaestus est; quidam, ut aedifi- 
cent, et caritas est; quidam, ut aedificentur, et prudentia 
est. Quarta claritas scientiae, scilicet gloriosae, est veritatis 
desiderabilis notitia sempiterna: XNosse enim te, consum- 


PARS V, D. 


mata. justitia est; eL scire justitiam et. virtutem. tuam, radix 
est. émmortalitatis (Sap. 15, 83)." De sept. don. etc. nn. 87—43. 

? ,Dona Spiritus sancti sunt tantum septem, licet 
numerus hic diverso modo colligi possit.^ — ,Numerus 
et distinctio et sufficientia donorum quadrupliciter accipi- 
iur, secundum ipsorum donorum comparationem quadru- 
plicem. Habent enim dona primo comparari vel conside- 
rari respectu habituum annexorum, secundo respectu suo- 
rum oppositorum, tertio respectu finium proximorum, quarto 
respectu actuum et objectorum. | Per comparationem 
ergo ad habitus annexos sufficientia donorum dupliciter 
accipitur. Uno modo, ut unumquodque donum alicui vir- 
tuti respondeat. Ut incipiamus a superiori, sapientia re- 
spondet caritati; intellectus fidei; consilium vero, propter 
hoe quod ordinat ad ea, quae supererogationis sunt, in 
quibus spes aeternorum concipitur, respondet ipsi spei; 
fortitudo fortitudini; scientia prudentiae; pietas justitiae; 
timor modestiae, sive temperantiae. Aliter possunt sumi, 
secundum quod ordinantur ad expeditionem virtutum theo- 
logicarum. Quia enim fides credit temporalia et aeterna 
quantum ad articulos divinitatis et humanitatis, duo habet 
expedientia, intellectum scilicet circa aeterna, et scientiam 
cirea temporalia. Sic caritas circa duo habet affici, vide- 
licet cireà Deum et cirea proximum; ei secundum hoc 
habet duo expedientia, videlicet sapientiam respectu Dei, 
et pietatem respectu proximi. Spes etiam potest dupli- 
citer a statu suo everti, vel per extollentiam in prosperis, 
vel per depressionem in adversis; et ideo habet duo dona 
expedientia, unum contra prospera, scilicet donum timoris, 
alterum contra adversa, scilice&. donum fortitudinis. Et 
ut expedite omnia et sme errore currant, donum consilii 
his sex donis superadditur, ut simul sit in omnibus prae- 
dictis expediens eum maturitate. Et haec est prima via 
accipiendi donorum sufficientiam.  Huie tamen viae satis 
potest inferri calumnia, quia solummodo videtur ibi esse 
quaedam adaptationis congruentia. Secunda autem via 
accipiendi sufficientiam donorum est respectu suorum op- 
positorum. Et hoc potest similiter dupliciter fieri, vide- 
licet respectu peccatorum capitalium, vel respectu sympto- 
matum consequentium. Respectu peccatorum sie, ut timor 
sib contra superbiam, pietas contra invidiam, scientia 
contra iram, quae mentem perturbat, fortitudo contra 
acidiam, quae mentem dejicit, consilium contra avaritiam, 
quae contra divinum consilium vult& omnia retinere, in- 
tellectus contra gulam et ebrietatem, quae rationem suffo- 
cat, sed sapientia contra luxuriam, quae non sapit nisi 
carnalia. Alius modus sumendi est contra symptomata, 
quem assignat Gregorius in Moralibus (7. 2. c. 27) super 
illud: Ventus vehemens etc. (Job 1, 19): Spiritus, qui ante 
omnia mentem virtutibus ornat, eandem contra singula 
tentamenta septem virtutibus roborat. Et post subdit: 
Contra stultitiam sapientia, contra hebetudinem intellectus, 
contra praecipitationem consilium, contra pusillanimitatem 
fortitudo, contra ignorantiam scientia, contra duritiam 
pietas, contra superbiam timor. Et nota, quod superbia 
accipitur ibi non pro vitio capitali, sed pro pronitate. Hic 
autem modus sumendi, etsi satis idoneus sit, tamen ca- 
lumniabilis est uterque. Primus calummiabilis est, quia 
dona non sunt directe contra peccata. Uterque etiam est 
ealumniabilis, quia quasi a posteriori sumitur. Et est ibi 


911 


quaedam circulatio, quia ita bene sumitur sufficienlia et 
numerus peccatorum et illarum poenalitatum per compara- 
tionem ad dona, sicut e contrario. Tertia via sumendi 
sufficientiam donorum est per comparationem ad fines pro- 
ximos; ei hoc potest esse dupliciter. Dona enim, sicut 
dietum est, sunt uno modo ordinata ad compatiendum 
conformiter Christo. Christus autem habuit haec septem 
dona, secundum quae erat dispositus perfecte ad patien- 
dum. Quod enim primo movit Christum ad patiendum 
fuit omnimoda obedientia et subjectio respectu Paris; et 
quantum ad hoe fuit donum timoris. Secundum vero 
quod movebat, erat compassio humani generis; et quan- 
tum ad hoc erat donum pietatis: his autem duobus prae- 
suppositis, non restabat nisi aggressio passionis; et quantum 
ad hane attenditur donum fortitudinis. Post hoc autem 
erat delectatio in impletione voluntatis paternae et in 
nostra liberatione; et quantum ad hanc est donum sa- 
pientiae. Ad haec autem dirigenda necessaria erant alia 
dona tanquam directiva, videlicet scientia, quae est di- 
rectiva pietatis, et consilium, quod est directivum forti- 
tudinis, et intellectus, qui est praeambulum respectu sa- 
pientiae. Alius modus sumendi juxta hane viam est, 
quia dona sunt ad expediendum, et expedite perveniendum 
in ultimum finem; et secundum hoe distinguuntur, quia 
aut expediunt contra malum, aut ad bonum. Si contra 
malum; sie est timor. Si ad bonum; aut ad bonum, quod 
est finis, aut ad bonum, quod est ad finem. Si ad bonum, 
quod est finis, aut per modum videntis, aut per modum 
gustantis. Primo modo est intellectus, secundo modo est 
sapientia. Si ad bonum, quod est ad finem, hoc potest 
esse dupliciter, aut quia illud bonum est supererogationis, 
aut necessitatis. Si supererogationis, hoc est dupliciter, 
quia donum ad illud bonum aut se habet per modum diri- 
gentis, et sic esi consilium; aut per modum exequentis 
sive aggredientis, et sic est fortitudo. Si vero sit bonum 
necessitatis, similiter est dupliciter; quia aut donum se 
habet respectu illius boni per modum regulantis, et sic est 
scientia; aut per. modum exequentis, et sic est pietas, 
cujus est exhibere opera misericordiae, sicut dicit Grego- 
rius in Moralibus (7. 1. c. 16). Quarta via sumendi suffi- 
cientiam donorum est per eomparationem ad actus pro- 
prios. Actus autem, cirea quos consistunt ipsa dona, du- 
plieiter possunt distingui, aut secundum distinctionem 
virium animae, aut secundum distinctionem duplicis vitae, 
activae videlieet et contemplativae. Secundum distinctio- 
nem virium animae sic. Cum sit in nobis triplex vis, 


videlieet irascibilis, concupiscibilis et rationalis, concupi- 


scibilis dupliciter impeditur in opere suo, aut quia non 
eompatitur malo, aut quia non gustat bonum: et sic du- 
plex est donum ordinatum ad expediendum ejus actum, 
unum per quod expeditur ad gustandum bonum, et hoc 
est sapientia; aliud per quod expeditur ad compatiendum 
malo, et hoc est pietas. Similiter irascibilis dupliciter im- 
peditur in aetu suo recto, aut quia evanescit in prosperi- 
tate, et affertur in altum, aut quia in adversitate deficit, 
et dejieitur in imum: timor igitur datur ei, ut expedite 
currat in prosperis, fortitudo ut expedite currat in ad- 
versis. Rationalis autem tripliciter habet impediri, aut 
propter ignorantiam in cognoscendis, aut propter prae- 


cipitationem in deliberandis, aut propter hebetudinem in 
41 * 


3T2 


investigandis; et ideo datur ei triplex donum, videlicet 
donum scientiae, ut expediatur in cognoscendo, donum 
consili, ut expediatur in deliberando, et donum intellectus, 
ut expediatur in sublimia perscrutando. Aliter sumitur 
distinctio donorum secundum distinctionem duplicis vitae, 
videlicet activae et contemplativae. Si quantum ad vitam 
contemplativam, sic est triplex actus correspondens actui 
hierarchieo, videlicet illuminare, purgare et perficere. Et 
seeundum hoc triplex donum: unum, quod disponit ad 
purgationem; et hoc est timor: aliud, quod attenditur 
secundum actum illuminandi; et hoc est intellectus: ter- 
tium, quod attenditur secundum actum perficiendi; et hoe 
est sapientia. Secundum autem vitam activam distinguun- 
tur actus, quia quidam sunt necessitatis et quidam super- 
erogationis; et ad primos disponit pietas, sive donum pie- 
tatis, ad secundos vero disponit fortitudo; et respectu 
utrorumque est donum exequens et dirigens. Nam re- 
spectu primorum exequens est pietas, dirigens vero scien- 
tia, sive donum scientiae: respectu autem secundorum 
exequens est fortitudo, dirigens vero est consilium. Et sic 
sunt quatuor dona, quae cum aliis tribus faciunt septem. 
Vel aliter, in vita activa oportet alii communicare bona 
et sustinere mala; et secundum hoc sunt duo dona, pietas 
ad bona communicanda, et fortitudo ad mala toleranda. 
Et haec duo habent duo directiva; ut sic quatuor sint 
dona expedientia ad actus vitae activae, et tria ad actus 
vitae contemplativae, per quamdam correspondentiam ad 
ipsum esse naturae, ut sicut ex parte corporis reperitur 
in nobis quaternitas principiorum, et ex parte animae 
trinitas potentiarum, sic in septenario intelliguntur omnia, 
quae constituunt hominem in vita naturae. Sic etiam in 
septenario numero sunt dona saneti Spiritus, quae expe- 
diunt hominem quantum ad vitam gratiae; ita quod tria 
sunt ex parte spiritualis vitae et interioris, sive contem- 
plativae, correspondentia ad tres potentias animae; qua- 
tuor vero respectu vitae activae, correspondentia quadru- 
plici principio constitutivo corporis. Et in hoc eodem 
numero propter perfectam integritatem.est numerus vir- 


PARS V, 6. 


tutum ei numerus beatitudinum et numerus petitionum 
in oratione dominica et numerus sacramentorum. Et 
eontra hoc est numerus peccatorum capitalium, et numerus 
septem symptomatum, sive sequelarum, quae ponit Gre- 
gorius in Moralibus. Et ad haec omnia praefiguranda 
praecessit in primordio conditionis totius esse numerus 
septem dierum propter septiformem illuminationem gratiae, 
quae est in nobis ex illius lucis supernae irradiatione. 
Sje igitur patet, quod quadruplex est via sumendi dono- 
rum sufficientiam, et octo modi, inter quos nescio, si ali- 
quis est, qui satisfacit curioso perserutatori: hoe tamen 
constat, secundum quod auctoritates dicunt, quod dona 
Spiritus sancti sunt tantum septem, nec plura, nece pau- 
ciora.^ 3. dist. 34. p. 1. a. 2. q. 1. 

^^ Huie capiti finem imponere nobis placet illa clau- 
sula, qua S. Doctor opusculum de Légno Vitae concludit, 
quaeque sie sonat. ,Oramus igitur clementissimum Patrem 
per Te Unigenitum ejus pro nobis hominem factum, cruci- 
fixum eft glorificatum, ut de thesauris suis mittat in nos 
Spiritum gratiae septiformis, qui super Te in omni pleni- 
tudine requievit, Spiritum, inquam, sapientiae, quo fructum 
Ligni vitae, quod vere Tu es, videlicet sapores vivificos, 
degustemus. Donum etiam intellectus, quo mentis nostrae 
contuitus illustrentur. Donum consili, quo post tuorum 
vestigia gressuum rectarum semitarum itineribus inceda- 
mus, Donum fortitudinis, quo impugnantium hostium 
violentias enervare possimus. Donum scientiae, quo sacrae 
doctrinae tuae repleamur fulgoribus ad discretionem boni 
et mali. Donum pietatis, quo induamur misericordiae 
viscera. Donum timoris, quo, recedentes ab omni malo, 
aeternae majestatis tuae reverentiali pondere tranquille- 
mur. Haec enim nos in illa sacra tua, quam nos docuisti, 
oralione petere voluisti. Haec et nune per crucem tuam 
petimus obtinere, ad laudem sanetissimi Nominis tui, cui 
cum Patre et Spiritu sancto omnis sit honor et gloria, 
gratiarum actio, decus et imperium per infinita saecula 
saeculorum. Amen." 


CAPUT VI. 


De ramificatione gratiae in habitus beatitudinum 9, et per consequens fructuum et sensuum. 


(Septem sunt beatitudines; — et quare. — Propter sui perfeotionem et plenitudinem eas consequuntur tum duodecim fructus 
Spiritus sanoti, — qui sunt status deleotationum; — tum quinque spirituales sensus, — qui sunt usus spiritualium deleotationum.) 


De ramificatione autem gratiae in habitus beatitudinum haec tenenda sunt, scilicet 
quod septem sunt beatitudines, quas Salvator enumerat in sermone de monte (Matth. 


b)Ereuie j, 3 el seqg.), Scilicet paupertas spiritus, mititas, luctus, esuries ? justitiae, misericordia, 
$1*"munditia cordis et pax '. Ad has vero? beatitudines propter sui perfectionem et pleni- 


tudinem duodecim fructus Spiritus, et quinque spirituales sensus consequuntur; qui non 
dicunt novos habitus, sed status delectationum, et usus spiritualium speculationum, quibus 
replentur et consolantur spiritus virorum justorum. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum reparativum prin- 
cipium sit perfectissimum, et perfectissime reparativum et reformativum per donum 


PARS V, 6. 3138 


gratuitum; ideo gratiae donum ab ipso manans liberaliter et abunde, ramificari debet 
usque ad habitus perfectionum, qui cum fini approximent, recto vocabulo nuncupantur 

ex nomine beatitudinum ^; quarum sufficientia, numerus et ordo colligitur ex integritate 
perfectionis, et ex modis perfectionum, et ex dispositionibus ad perfectionem. Primo 
igitur ad integritatem perfectionis requiritur necessario perfectus recessus a malo, per- 
fectus processus in bono et^? perfectus status in optimo. Quoniam autem malum aut," 
procedit ex tumore superbiae, aut ex rancore malitiae, aut ex languore concupiscentiae; 

ideo ad perfecte elongandum ab hoc triplici genere mali tres sunt necessariae beatitu- 
dines, scilicet paupertas spiritus elongans a malo tumoris, mititas elongans a malo ran- 
coris, et luctus elongans a malo libidinis et languoris concupiscentialis. Quia vero 
perfectus processus in bono attenditur secundum divinam imitationem, et wnéversae viae 
Domini misericordia et veritas (Psalm. 24, 10); hinc est, quod duplex est beatitudo, 
secundum has duas vias, scilicet. esuries sive zelus justitiae, et affectus misericordiae. 
Quoniam autem status in optimo est vel per limpidam cognitionem, vel per ? tranquillam 2l» *" 
affectionem; hinc est, quod sunt duae ultimae beatitudines, scilicet munditia cordis ad 
Deum videndum, et pax mentis ad perfecte fruendum *. 

Secundo etiam^ si modi perfectionum attendantur, debent esse septem habitus?» 
beatitudinum. Nam est perfectio religionis, praelationis et internae sanctitudinis. Ad 
perfectionem autem religionis necessario requiritur abdicatio boni privati, acceptatio boni 
fraterni et appetitio boni aeterni. Primum fit per paupertatem spiritus, secundum per 
mititatem affectus, tertium per amaritudinem luctus. Ad perfectionem vero praelationis 
duo necessario requiruntur, scilicet zelus justitiae et affectus misericordiae; misericordia 
enim eL veritas custodiunt regem (Prov. 20, 28). Secundum haec duo disponi debet 
regimen praelationis in Ecclesia militante*. Ad perfectionem autem internae sanoti-9 vere nia 
tudinis necessario requiritur puritas conscientiae, et tranquillitas totius animae per pacem 
Dei omnem. humanum. sensum. exsuperantem (Philipp. 4, 7). 

lertio si attendantur dispositiones praeambulae, septem debent esse beatitudines. 
limor enim facit recedere a malo, et a mali occasione; et quia radir malorum ommniwm : 
est cupiditas (1. Tm. 6, 10), ideo timor disponit ad spiritus paupertatem, in qua simul 
jungitur humilitas cum paupertate, ut sic elongetur vir perfectus a fomite " omnis culpae, DJ rete 
scilicet à superbia et cupiditate. Et hinc est, quod paupertas spiritus est fundamentum pstürsor. 
totius perfectionis evangelicae. Unde primo oportet hoc fundamentum sternere, quifeme mime 
vult ad culmen perfectionis pervenire, secundum illud: jS? eis perfectus esse, vade, et 
vende omnia, quae habes (Matth. 19, 21). Ecce perfecta paupertas, quae nihil sibi prorsus 
retinet. Et sequere me (Ibid.). Ecce humilitas?, quae facit, quod homo, abnegando 
seipsum, tollat crucem. suam, et sequatur. Christum (Matth. 16, 24), qui est totius per- 
fectionis principalissimum fundamentum.  Disponit ergo timor ad spiritus paupertatem. 
Pietas autem ad mititatem, nam qui pie ad aliquem afficitur, nec illum irritat, nec ab 
illo irritatur. Scientia vero disponit ad luctum, quoniam per scientiam cognoscimus nos 
a statu beatitudinis relegatos in hanc vallem miseriae et lacrymarum. Fortitudo autem 
disponit ad esuriem justitiae, qui enim fortis est, tam avide se tenet cum justitia, ut 
malit a vita corporali, quam a justitia separari. Consilium vero disponit ad misericor- 
diam, nihil enim Deus magis consulit in Scriptura, quam facere misericordiam, quod 


914 PARS V, 6. 


) mae-Super omnia reputat holocausta ^. Intellectus autem disponit ad cordis munditiam, nam 
speculatio veritatis mundat cor nostrum ab omnibus phantasüs. Sapientia vero disponit 
jSwmeead pacem, nam sapientia jungit nos summo vero et bono?, in quo est finis et tran- 

"^ A  quillitas totius nostri rationalis appetitus*. — 

Qua pace adepta, necessario sequitur superabundans delectatio spiritualis, quae 
in duodenario fructuum Spiritus continetur, ad insimuandam superabundantiam delecta- 
tionum. Est enim duodenarius numerus abundans, in quo insinuatur spiritualium charis- 
matum exuberantia, quibus fruitur et delectatur anima sancta; et tunc est homo ad 
contemplationem idoneus, et ad aspectus et amplexus sponsi et sponsae, qui fieri habent 
secundum sensus spirituales, quibus videtur Christi sponsi summa pulchritudo, sub ratione 
splendoris; auditur summa harmonia, sub ratione verbi; gustatur summa dulcedo, sub 
ratione sapientiae comprehendentis utrumque, verbum scilicet et splendorem; odoratur 
summa íragrantia, sub ratione verbi inspirati in corde; astringitur summa suavitas, sub 
ratione Verbi incarnati' inter nos habitantis corporaliter, et reddentis se nobis palpabile, 
osculabile, amplexabile per ardentissimam caritatem ', quae mentem nostram per ecstasim 
et raptum" transire facit ex hoc mundo ad Patrem. 

Mu Ex dietis igitur manifeste ? colligitur, quod habitus virtutum ad exercitium prin- 
cipaliter disponunt activae, habitus vero donorum ad actum contemplativae, habitus 
autem beatitudinum ad perfectionem utriusque. Fructus vero Spiritus", qui sunt caras, 
gaudiwm, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia, 
continentia, castitas (Galat. 5, 22—325)", dicunt delectationes consequentes opera per- 
fecta". Sensus vero spirituales" dicunt perceptiones mentales circa veritatem contem- 
plandam. Quae quidem contemplatio fuit in Prophetis per revelationem, quantum ad. 
triplicem visionem, scilicet. corporalem, imaginativam et intellectualem. In alüs vero 
Justis reperitur per speculationem, quae incipit a sensu, et pervenit usque ad imagina- 
tionem, et de imaginatione ad rationem, de ratione ad intellectum, de intellectu ad in- 

)1 1:4. tellhreentiam, de intelligentia vero ad? sapientiam ^, sive notitiam excessivam, quae in- 

7)"^i* epit hje in via, sed consummatur in gloria sempiterna". Ex" his gradibus consistit 
scala Jacob, cujus cacumen attingit caelum (Gen. 28, 12), et thronus Salomonis (3. eg. 
10, 18), in quo residet Bex sapientissimus, et vere pacificus et amorosus, ut sponsus 
Speciosissimus et desiderabilis totus, (m quem desiderant angeli prospicere (1. Petr. 1, 12), 
et ad quem suspirat desiderium sanctarum animarum", sécut cervus desiderat ad fontes 
aquarum (Psalm. 41, 2)". Quo quidem desiderio ferventissimo ad modum ignis spiritus 
noster non solum efficitur agilis ad ascensum, verum etiam quadam ignorantia docta 
supra se ipsum rapitur in caliginem" et excessum", ut non solum cum sponsa dicat: 

» Eia. [n odorem unguentorum tuorum. curremus (Cant. 1, 3), sed etiam" cum Propheta psallat: 
Et nox Wluminatio mea in deliciis meis (Psalm. 188, 11)". Quam nocturnam et deli- 
ciosam illuminationem nemo novit, nisi qui probat; nemo autem probat, nisi per gratiam 

)) Qus on.divinitus datam, quae quia? nemini datur, nisi eip qui se exercet ad illam, ideo deinceps 
consideranda sunt exercitia meritorum. 


PARS V, 6. 


315 


Ap Carur VI. 


! ,Beatitudinum octo refulget clarissimus splendor in 
beatissima passione Domini nostri Jesu Christi, imo pro- 
prie hic est fons et origo earum, et etiam allectivum ac 
direetivum exemplar. Quis enim pauper spiritu, nisi 
Christus in cruce nudus? Quis mitis, nisi qui tamquam 
ovis ad. occisionem ductus est, et. coram  tondente se mon 
aperuit os suum (Act. 8, 32)? Quis lugens, nisi qui cum 
clamore valido et lacrymis preces supplicationesque (Hebr. 
5, 7) offerens pro suis crucifixoribus et nobis peccatoribus 
suisque inimicissimis, quos excusabat apud Deum Patrem 
intercedendo, et dicebat: Pater, ignosce illis, quia nesciunt 
quid faciunt (Luc. 23, 34)? Ipse enim plus peccata nostra 
lugebat quam poenam suam; plus compatiendo nobis 
quam sibi. Quis vero esurivit et sitivit justitiam, nisi 
Christus in cruce pro peccatis nostris satisfaciendo injuriae 
Patris, esuriens et sitiens animarum salutem? In cujus 
rei signum dicebat: Sio (Jo. 19, 28). Quis vero miseri- 
cors, nisi hic Samaritanus, qui, transeunte sacerdote et 
levita, infundens vinum et oleum, vulnerato alligavit vul- 
nera, et imposuit jumento suo (Luc. 10, 34), scilicet cor- 
pori proprio, nostras infirmitates assumens pro peccatis 
nostris? Quis patiens, nisi qui justissimus et innocentissi- 
mus pro peccatis et injustitiis nostris crucifixus, vi amoris 
et ardore caritatis iniquitates nostras portavit (7sai. 53, 11) 
super lignum? Ubi relucet munditia cordis nisi in eo, qui 
innocens immolatur, et ipse corda nostra sanguine suo 
pretioso mundavit et lavit? Quis vero pacificus nisi ille, 
qui est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. 2, 14), 
et passione sua pacificavit nos Deo in sanguine suo (Col. 
1, 20)? Quis vero persecutionem passus est propter justi- 
tiam, quam habebat, faciebat, praedicabat et sitiebat, nisi 
ille, qui est à Judaeis crucifixus? Vere hic est vere bea- 
tus, eui maledixerunt homines adversus eum mentientes 
(Matth. 5, 11). Hae sunt beatitudines, quas habere ipse 
Christus docuit, et in seipso qualiter sint adimplendae, 
suo exemplo monstravit. Stmul. div. amor. p. 1. c. 8. 

? ,Habitus perficientes recte dicuntur beatitudines, pro 
eo. quod tales habitus faciunt hominem proximum Deo, 
et conformem ipsi gloriae summae, in qua est reperire 
summam perfectionem." 3. dist. 34. p. 1. a. 1. q. 1. 

* ,Tertia evangelicae perfectionis portio consistit in 
supererogativa perpessione adversi. Quae quidem atten- 
Jitur non solum in hoc, ut quis patienter adversa per- 
ferat, cum sibi supervenerint, quae secundum legem Dei 
declinari non possunt, quoniam ad hoc omnes tenentur; 
verum etiam ex fervore divini amoris magno desiderio 
illa praeoptet, et cum magno gaudio illa sustineat, secun- 
dum illud Jacobi (1, 2): Omne gaudium. existimate, fratres, 
cum. in Lentationes varias incideritis. Et post (1, 4): Pa- 
tentia opus perfectum habet, ut sitis perfecti et integri, in 
nullo deficientes. Hic namque est consummatio perfectio- 
nis et caritatis, juxta illud Joannis (4. Jo. 4, 18): Perfecta 
caritas foras mittit. timorem. | Secundum igitur hoc arca 
spiritualis perfectionis, cum inferius sit tricamerata, ot 
bicamerata in medio, in eubito consummatur. Hoc sane 
perfectionis areanum Salvator noster monstravit in semet- 


ipso tanquam in monte sublimi, qui totius perfectionis 
est splendor, speculum et exemplar, juxta quod ipse te- 
statur in Luca (6, 40): Perfectus discipulus omnis erit, si 
sit sicut magister ejus. Et ideo in hujus designationem, 
cum hanc docere Apostolos voluit, in montem conscendit, 
non turbas imperfectas alloquens, sed discipulos suos, quos 
ad perfectionis culmen exaltare decreverat. Et propterea 
sex praefata eo, quo dictum est, ordine docet. Nam primo 
dicens (Matth. 5, 3—11): Beati pauperes spiritu, invitat ad 
perfectam abdieationem temporalium possessionum.  Se- 
cundo addens: Beat? mites, inducit ad abnegationem pro- 
priarum voluntatum et sensuum, quibus quis immitis et 
protervus efficitur. "Tertio subdens: Beati qui lugent, in- 
citat ad fugam perfectam carnalium voluptatum. Dehinc 
subjungens: Beati, qué esuriunt et sitiunt justitiam; et beati 
misericordes, altrahit ad justam, piam et condescensivam 
proximorum supportationem. Post haec superaddens: Beat? 
mundo corde, et beati pacifici, allicit ad sursum actionem 
limpidam in intellectu, et tranquilam sive pacificam in 
affectu, quibus anima perfecti viri Jerusalem conformis 
efficitur, quae visio pacis interpretatur. "Tandem conclu- 
dens: PBeaté, qué persecutionem. patiuntur. propter. justitiam 
quoniam ipsorum est regnum caelorum, quasi circulum fa- 
ciens, reddit ad principium, quia in hoc uno summa com- 
pletur universorum; ac per hoc senaria perfectio minoris 
mundi in esse reparationis et gratiae directe correspondet 
senariae productioni mundialis machinae in esse naturae. 
Unde sicut illorum tria prima pertinent ad distinctionem, 
tria sequentia ad ornatum; sic etiam in his, tria prima 
quasi distinguendo separant animae vires ab universitate 
malorum, ut esse habeant purum atque distinctum; tria 
sequentia quasi adornando easdem reducunt in Deum, ut 
habeant esse decorum atque perfectum. Porro si descen- 
datur ad singula, tam mira est correspondentia ordinis, 
tantaeque similitudinis symbolum, ut illud, quod post die- 
rum sex opera dicitur (Gen. 2, 1): Igitur perfecti sunt 
caeli et terra, et omnis ornatus eorum, in anima viri per- 
fecti videatur esse completum. Propter quod instar trium 
primorum operum, quae sunt mundi fundamenía, et trium 
sequentium, quae sunt complementa, tria prima ex his 
cadunt sub voto, tria vero sequentia sub desiderio." Apolog. 
pauper. Ihesp. 1. cap. 3. 

* ,Quilibet religiosus, qui seipsum habet regere, et de 
sul ipsius regimine rationem Deo est redditurus in extremo 
examine, his alis e£ pennis, quantum sibimet indiget, debet 
adornari et in superna sublevari; ut sit fervens justitia, 
compatiens proximis propter Deum, patiens in adversis, 
bono exemplo alios aedificans, cireumspectus in omnibus, 
et super omnia Deo per orationis studium familiariter 
adhaerens, qui eum in ommibus protegat, dirigat et pro- 
moveat, et tandem ad caelestia evolare faciat." De sex alis 
Seraphim, c. 8. n. 15. 

5 ,De flore humilitatis, id est de viola, videamus. Quare 
flos violaceus humilitatem significet, statura, situs, odor, 
color et vis ipsius floris manifestant. Statura enim, id est 
quantitas ipsius, modica est. Quis enim flos hoc floseulo 


316 


minor est? Nam et humiles in oculis suis parvi sunt. Sic 
enim ait de se ille Apostolus, qui omnibus plus labora- 
verat: Ego sum minimus Apostolorum, qui non sum dignus 
vocari Apostolus (1. Cor. 15, 9). Vides, ut hic magnus 
quam parvus sibi erat? Et miro modo fit, ut his, quibus 
conscientia secura est, qui nihil sibi conscii sunt, tam 
humilia de semetipsis sentire contingat. Situs hujus floris 
terrae est proximus, et optime. Ita enim habes docentem 
Apostolum (om. 12, 16): Non alta sapientes, sed. humilibus 
consentientes. Non hahent hane proprietatem istius floris, 
qui se aliis meliores putant, vel aliis meliores videri vo- 
lunt, quamvis sibimetipsis parvi sunt. Sunt enim non- 
nulli, qui quidem in conscientiis suis se subjectos judi- 
cant, sed tamen videri foris volunt aliis meliores. Isti 
staturam hujus floris habent, qui sibi intus in animo parvi 
sunt; situm vero non habent, quia volunt foris super alios 
elevari, de quibus dicit Salomon: Mensura et mensura, 
pondus et pondus, utrumque abominatio est apud Deum 
(Prov. 20, 10). Et in lege Moysi duplex pondus prohi- 
betur haberi (Deut. 25, 13). Duplex quippe pondus habet, 
qui sibi malorum conscius, malum se judicat, aliis vero 
vult foris bonus et aliis melior apparere; suo judicio 
terrae proximus est, et alis cupit elevatus videri. Agi- 
tantur hi, quicumque tales sunt, vitio hypocriseos, de qui- 
bus in sermone, quem de parvis conscripsimus, plenius 
sumus elocuti. Odor violae suavis est et salubris, quia 
etiam apud ipsos superbos laus humilitatis exaltatur. Ipsa 
enim fama laudabilis, suavitas est odoris, et vere salutaris 
est: et nonnunquam de laude humilium auditores emen- 
dantur, etiamsi sint tales, qui istum odorem amittant, licet 
diligenter considerent. Color, sicut apparet, abjectus est, 
illis praecipue qui virtutem flosculi ignorant; sed vim 
floris agnoscentibus fit etiam ipsius floris despectio com- 
mendabilis et dilecta. Hoc in ipsius humilitatis Magistro 
benignissimo Jesu facile agnoscemus, secundum illud ver- 
bum Apostoli: Nos, inquit, praedicamus Christum cruci- 


zwum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam: 
, q m 


ipsis autem vocatis Judaeis atque Graecis Christum Dei vir- 
tutem et Dei. sapientiam. (1. Cor. 1, 23 —24). Nimirum 
Christus crucifixus viola est. In cruce enim humillimus 
factus est. In hac humilitate solum colorem intuentibus 
Judaeis et Gentibus, ipse color vilis apparuit; nobis vero, 
qui virtutem agnoscimus passionis, ipsa etiam humilitas 
despecta, humilitas Christi placet, et per humilitatem ma- 
xime commendatur.  Despectui ergo coloris adjungatur, 
quae latet virtus floris interior; ut per interiorem virtutem 
hoe, quod exterius vile videtur, non contemnatur, verum 
amplius diligatur." T'ractat. de Vite myst. c. 17. nn. 58—954; 
Supplem. vol. III. 

$ ,Nota hie de diversitate inter Matthaeum et Lucam, 
quod Lucas ponit promissiones et comminationes, Matthaeus 
autem solas promissiones ponit. Propter quod videtur, 
vel quod alter dixerit diminute, vel alter superflue. Sed 
certe potest responderi, secundum quod Glossa innuit, et 
Augustinus dicit, quod alius fuit sermo hie, et alius apud 
Matthaeum. Cujus diversitas ex locis colligitur, et per- 
sonis et praeceptis. Nam ille factus est discipulis, iste 
turbis; ille sedendo, iste stando; ille in monte, iste in 
loco campestri; ille plura documenta continet, quam iste; 
ille septem beatitudines, iste quatuor. Ex quibus omnibus 


PARS V, 6. 


eolligitur, quod fuit alius atque alius. Nec immerito, quia 
aliis et aliis personis aliter et aliter est loquendum. Disci- 
pulis enim tanquam perfectioribus perfectiori modo de- 
buerunt mandata evangelica explicari, turbae vero non 
possunt ad altiora conscendere; ideo non adeo perfecte 
explicatur verbum Dei turbis, sicut apostolis. Et quia 
perfecti moventur amore, imperfecti vero non solum amore, 
sed simul comminationis timore; ideo in sermone aposto- 
lorum ponuntur beatitudines et non vae, in sermone tur- 
barum et beatitudines et vae. Rursus, quia perfecti con- 
formes efficiuntur Christo per septiformem spiritum, qui 
requievit super eum (1sai. 11, 2); ideo septem ponuntur 
beatitudines, septem donis Spiritus sancti scilicet. concor- 
dantes. Hic notantur quatuor beatitudines correspondentes 
quatuor virtutibus cardinalibus, ut habetur in Glossa; 
paupertas, temperantiae; esuries boni spiritualis, justitiae; 
fletus, prudentiae; passio malorum, fortitudini, sive patien- 
tiae, sicut dicitur in Glossa Bedae (7. 2. c. 22. in Luc. c. 6). 
In his tamen quatuor aliae continentur implicite. Unde 
non ita exprimit Lucas spiritualem intellectum in hujus- 
modi promissionibus, ut Matthaeus. Dixit enim: Beati 
pauperes spiritu; hic solum: Beati pauperes. llle: Beati, 
qui esuriunt et sitiunt. justitiam, quoniam ipsi saturabuntur ; 
hie autem: Beati, qui nunc esuritis, quia saturabimini. Et 
iterum in Matthaeo proponuntur pluraliter in tertia per- 
sona, quia alloquitur intelligentes; in Luca particulariter 
et in secunda persona, quia alloquitur sensuales.^ Exposit. 
in cap. 6. Luc. v. 26. 

' ,Nisi enim Verbum inspiratum sonet in aure cordis, 
nisi splendor Verbi luceat in oculo mentis, nisi vapor et 
emanatio omnipotentis Dei instillet gustum suavitatis, nisi 
sempiternitas impleat animam, non est homo aptus ad in- 
telligentiam visionum.^ Serm. 3. in Hexaém. circa finem. 

$ ,Anima eredens, sperans et amans Jesum Christum, 
qui est Verbum Patris incarnatum, increatum et inspira- 
tum, scilicet via, veritas et vita; dum per fidem crédit in 
Christum, tanquam in Verbum increatum, quod est ver- 
bum et splendor Patris, recuperat spiritualem auditum et 
visum ; auditum ad suscipiendum Christi sermones, visum 
ad considerandum ipsius lucis splendores. Dum autem 
spe suspirat ad suscipiendum Verbum inspiratum, per 
desiderium et affectum recuperat spirituale olfactum. Dum 
caritate complectitur Verbum incarnatum, ut suscipiens 
ab ipso delectationem, et ut transiens in illud per ecsta- 
ticum amorem, recuperat gustum et tactum. Quibus sen- 
sibus recuperatis, dum sponsum suum videt et audit, odo- 
ratur, gustat et amplexatur, decantare potest, tanquam 
sponsa, Canticum Canticorum, quod factum fuit ad exer- 
eitium contemplationis secundum hune quartum gradum, 
quem nemo capit, nisi qui accipit, quia magis est in ex- 
perientia affectuali, quam in consideratione rationali. In 
hoe namque gradu, recuperatis sensibus interioribus, ad 
videndum summe pulchrum, ad audiendum summe har- 
moniaeum, ad odorandum summe odoriferum, ad degustan- 
dum summe suave, ad apprehendepdum summe delecta- 
bile, disponitur anima ad mentales excessus, scilicet per 
devotionem, admirationem et exultationem, secundum illas 
tres exclamationes, quae sunt in Canticis Canticorum (3, 6). 
Quarum prima fit per superabundantiam devotionis, per 
quam fit anima sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae, 


PARS 


et. thuris. 
quam fit anima sicut aurora, luna et sol, secundum pro- 
cessum illuminationum suspendentium animam ad admiran- 
dum sponsum consideratum. Tertia per superabundantiam 
exultationis, per quam fit anima suavissimae delectationis 
deliciis affluens, innixa totaliter super dilectum suum (Cant. 
8, 5). Quibus adeptis, efficitur spiritus noster hierarchicus 
ad eonscendendum sursum, seeundum conformitatem ad 
illam Jerusalem supernam, in quam nemo inírat, nisi prius 
per gratiam ipsa in cor descendat, sieut vidit Joannes in 
Apocalypsi sua (21, 27). Tunc autem in cor descendit, 
quando per reformationem imaginis, per virtutes theolo- 
gicas, et per oblectationes spiritualium sensuum et suspen- 
siones excessuum, efficitur spiritus noster hierarchicus, 
scilicet. purgatus, illuminatus et perfectus."  Jtiner. c. 4. 
nn. 3—9. 

3? ,Visio triplex est, scilicet corporalis, quae sine in- 
tellectuali non profuit Balthassari in inscriptione manus 
(Dan. 5, 5): imaginaria, quae sine intellectuali non pro- 
fuit Pharaoni in spicis et bobus (Gen. 41, 1—7): intel- 
lectualis, haec profuit Danieli et Joseph. Joanni respon- 
det Joseph, Daniel Paulo. Praeter has visiones fit visio 
sex modis, quae respondet operibus sex dierum, quibus 
perficitur minor mundus, sicut major mundus perfectus 
est. Prima est visio intelligentiae per naturam inditae. 
Secunda est visio intelligentiae per fidem elevatae; hae 
sunt multorum. Tertia est visio intelligentiae per Scriptu- 
ram eruditae. Quarta est visio intelligentiae per contem- 
plationem suspensae; hae sunt paucorum. Quinta est 
visio intelligentiae per prophetiam illustratae. Sexta est 
visio intelligentiae per raptum in Deum absorptae; hae 
sunt paucissimorum. Ad has sequitur visio animae beati- 
fieatae, quas omnes habuit Paulus. Intelligentia indita, 
quae non excedit limites rationis, intelligitur per primam 
diem, in qua facta est lux. Haec est lux, de qua dieit 
Propheta (Ps. 4, 7): Signatum est super nos lumen vultus 
tui, Domine. Sine lumine indito non habetur fides, non 
habetur gratia, non habetur sapientia: et ita prima die 
divisa est lux a tenebris. Intelligentia sublimata per fi- 
dem intelligitur per secundam diem, qua factum est fir- 
mamentum in medio aquarum. Hoc firmamentum est fides, 
quae est origo sapientiae et origo scientiae. Et sive sit 
de temporalibus, sive de aeternis, fides non discordat a 
scientia. Intelligentia per Scripturam erudita intelligitur 
per diem tertiam, qua congregatae sunt aquae, et apparuit 
arida; terra est Scriptura habens intelligentias spirituales, 
quae mirabilibus expositionibus pullulat, et in his produ- 
eitur herba virens et lignum paradisi. Intelligentia per 
contemplationem suspensa intelligitur in opere quartae 
diei, quando facta sunt sol et luna et stellae. Qui non 
habet contemplationem, non habet ornamentum solis, lunae 
et stellarum. Debet anima Sunamitis amiciri sole, luna 
et stellis. In sole intelligitur contemplatio hierarchiae 
supereaelestis, in luna intelligitur contemplatio hierarchiae 
subcaelestis, in stellis intelligitur contemplatio hierarchiae 
caelestis. Unde Isaias (60, 5): Tunc videbis, et afflues, et 
mirabitur, et. dilatabitur cor tuum. In quo notatur, quod 
species contemplationis sunt tres, scilicet admiratio, mira- 
bitur, inquit; dilatatio, dilatabitur, inquit; comederunt, et 
biberunt, et viderunt Deum Israél, alienatio, af/flues, inquit. 

8. Bonaventurae Breviloq. 


V, 6. 


Secunda per excellentiam admirationis, per 


9(1 


Intelligentia per prophetiam illustrata intelligitur in opere 
quintae diei.  Vident Prophetae prophetata in speculo 
aeternitatis. Et licet prophetatum sit contingens, tamen 
prophetia est infallibilis propter veritatis aeternae infalli- 
bilitatem. Isti sunt pisces, qui propter multitudinem pin- 
nularum feruntur in verbo. Intelligentia per raptum in 
Deum absorpta respondet sextae diei. De hoc raptu dicit 
Apostolus (2. Cor. 12, 2): Scio hominem ante annos qua- 
tuordecim (sive in corpore, nescio, sive extra corpus, nescio, 
Deus scit) raptum hujusmodi. llic raptus facit animam 
simillimam Deo, quantum esse potest in statu viae. Rapti 
autem non habent habitum gloriae, sed actum. Et sicut 
raptus est in confinio viae et patriae, ita est in confinio 
unionis et separationis à corpore; ideo dicit Apostolus: 
Sive in corpore, sive extra corpus, nescio. Unde ergo prae- 
sumit alius determinare, quod Paulus nescivit? Tune ad- 
impletur, quod scribitur: Faciamus hominem ad imaginem 
et. similitudinem nostram (Gen. 1, 26), quia talis dignus est, 
ut praesit volatilibus caeli et piscibus maris. Quanto 
enim quis elevatior in Domino, tanto in se humilior fit, 
ut Paulus post raptum, qui, quod viderat, determinare 
nolebat, qui etiam ad cubile matrimonii determinandum 
descendebat per humilitatem. Unde dicitur in Job (39, 
27): Numquid ad praeceptum Luwm. elevabitur aquila, et in 
arduis ponet. nidum. sium? / Et mox (39, 30): Ubicumque 
cadaver fuerit, statim adest. Mirabilia primo dixerat de 
aquila, et postea humilia: sic est de raptu. Ille enim, 
qui in raptu fuit major, magis est humilis. Et sic necesse 
est, quia si superbiret, posset amittere gratiam, et cadere 
in reprobum sensum (Kom. 1, 28); et vix unquam sur- 
geret, quia quanto magis novit, tanto magis sciret solvere 
omnia, quae dicerentur sibi; et ideo non sine causa fuit 
datus Apostolo stimulus carnis: Ne magnitudo, inquit, re- 
velationum exrtollat me (2. Cor. 12, 7). Ill, inquam, qui 
ad talem statum pervenit, potest alios ordinare et regere, 
ut Paulus fecit, qui ordinavit Ecclesiam secundum exem- 
plar, quod sibi monstrabatur. Septimus dies est absolutio 
a corpore. De qua die Salvator ait (Luc. 28, 43): Hodie 
mecum eris iu paradiso. Quae dies non habet vesperam. 
Et post sequitur octava dies, quae non est alia a prae- 
cedentibus, sed reiteratio primae diei, quando anima re- 
sumpserit corpus suum. Haee est ergo clavis David (Apoc. 
3, 7), quae docet Verbum inspiratum, illud, inquam, Ver- 
bum, quod est in sinu Patris increatum, incarnatum in 
utero Virginis, inspiratum in corde tuo, ubi habitat per 
fidem, quod illabitur mentes angelicas, et humanas intrans, 
in eis facit intelligere has visiones, quia est intellectus 
purus; sed alio et alio modo, quia sunt majores profun- 
dationes, secundum quod anima intime inducitur, vel me- 
ditatur in se; et hoc fit per divinum radium, ut dicit 
Dionysius (de angelica Hierarchia c. 1): Ergo Jesum, in- 
quit, invocantes, qui est primum lumen ete. Et ideo dicit 
Dionysius (de ecclesiastica Hierarchia): Lex divinitatis est 
infima per media ad suprema reducere. Ille ergo thear- 
chieus radius descendens in caelestem hierarchiam, illam 
illuminat, et per illam, ecclesiasticam, vel subcaelestem; 
totum tamen facit ille radius, quia angeli ibi nihil faciunt 
nisi oceasionaliter, sicut si aliquis vellet, quod radius illu- 
minaret multas domos, aperiret fenestras, et tamen radius 
omnes partes domus illuminaret; et sicut si quis prae- 
48 


318 


pararet multa specula ad recipiendum lumen. Deinde 
ordine resolutorio ille radius nos reducit in contemplatio- 
nem eaelestium, deinde supercaelestium.* Serm. 3 in Hexaém. 
in fine. 

1? ,Status in quo est refectio, recte dicitur fructus, 
fructus enim a frui dictum est.^ 3. dist. 54. p. 1. a. 1. q. 1. 

!! ,Hi duodecim fructus ordinate ascendunt ad cari- 
tatem. Descendendo autem a charitate, fluunt charismata 
gratiarum, quae sunt duodecim fructus Spiritus, quos ponit 
Apostolus ad Galatas (5, 22—23), dicens: Fructus autem 
Spiritus est. caritas, gaudium , pax, patientia, longanimitas, 
bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia , continentia, 
castitas. Gratia enim et justitia non possunt esse sine 
caritate vera. Fructus dicitur a frui, frui autem est in- 
haerere alicui rei propter seipsam. Unde nec justitia, nec 
nuntiare futura, nec scire mysteria, sine caritate prosunt. 
Et hoec sentiunt omnes Doctores et Sancti. Sed ecce una 
vetula, quae habet modicum hortum, et quia solam cari- 
tatem habet, meliorem fructum habet, quam unus magnus 
magister, qui habet maximum hortum, et scit mysteria et 
naturas rerum sine caritate. Sufficientia enim horum duo- 
decim sumitur per hune modum, secundum Augustinum 
filium Pauli (7. 7. Confess. c. 21; et lib. 1. de doctr. christ. 
c. 28). Quatuor sunt diligenda in caritate, quibus fruimur, 
Deo, meipso in Deo, proximo in Deo, corpore meo in 
Deo. Deo autem fruor, quando in Deo conquiesco per 
amorem, delector per gaudium, unior per pacem. Et haec 
tria ordinata sunt, quia ubi est pax, necesse est ut sit 
gaudium; et ubi gaudium, necesse est ut sit quies. Se- 
eundo fruor meipso in Deo. Anima autem mea fruor, 
quando illam possideo; quia si transit res in possessionem 
alterius, fructum non habeo. Tune autem possideo, quando 
patienter possum ferre adversa. Unde Salvator ait (Luc. 
21, 19) : In patientia vestra possidebitis animas vestras. Pa- 
tienter autem ferre adversa non debet esse a casu vel 
fortuna, sed intuitu mercedis; et hoc est exspectare mer- 
cedem per longanimitatem. Et tertium est condonare in- 
juriam et offensam per bonitatem. Et sic haec tria sunt per 
patientiam, longanimitatem, bonitatem. Patientia est adversa 
tolerando, longanimitas exspectando mercedem ex omnibus 
tribulationibus, bonitas liberaliter condonando. Quando est 
caritas patiens, longanimis, bona, tune Znundationes maris 
quasi lac sugit Deuter. 33, 19, sicut Laurentius carbonibus 
quasi floribus, etc. Ii fruetus sunt in spiritu, non in carne. 
Unde Jacobus (1, 2—4): Omne gaudium existimate, fratres 
mei, cin dn. tentationes varias incideritis, scientes quod. pro- 
batio fidei vestrae patientiam operatur. — Tertio proximo 
fruimur in Deo, quando habemus caritatem ad proximum. 
Et hoc tripliciter, benigne in anima et in corde, mansuete 
in contubernio, fideliter in verbo vel signo. Cor benignum 
habeo, quando quidquid boni habet proximus, in meum 
bonum refero. Similiter mansuetudo est, quae hominem 
faeit. familiarem et socialem. Aliqui homines valde sunt 
boni, et£ tamen valde sunt duri in signis, quod homo non 
auderet eis apparere; sed quando homo familiarem se 
reddit, tunc est mansuetus. Similiter fidelitas multum 
facit amabilem, quia continuat amicitiam. Et haec facit 
confidere de homine magis in verbo, quam in corde, quia 
affectus est variabilis. Quarto fruor corpore meo in Deo, 
et hoc quando mundum servo corpus meum; et est quando 


PARS V, 6. 


servatur modestia in gustu, continentia in tactu, castitas 
in omnibus sensibus. In gustu principaliter notatur mo- 
destia etc. Corpora luxuriosorum, gulosorum, incontinen- 
tium, non sunt in pace sepulta. Sie ergo descendendo ex 
caritate, quae est unguentum fluens a capite 2n barbam, 
& barba usque ad oram vestimenti (Ps. 132, 2—3), fit fruitio 
Dei. Sicut ergo sunt duodecim illustrationes ascendendo 
ad caritatem, sie sunt duodecim fructus descendendo a 
caritate. Hoc est illud, quod dieitur (Apoc. 22, 2), ex 
utraque parte fluminis esse lignum vitae, afferens fructus 
duodecim per duodecim menses. Ab una parte fluminis 
fructus intellectuales, ab altera affectuales. Ab una parte 
fructus ascendentes, ab altera fructus descendentes." Serm. 
18 in Hexaém. in fine. 

?? Sicut in poena magnitudo afflictionis differtur, et 
interior afflictio et remorsio peccatum concomitatur; sic 
et in benefaetis dulcedinis multitudo absconditur bene- 
facientibus, nihilominus aliquae primitiae spiritus degu- 
stantur, et in omni bono opere quaedam jucunditas con- 
scientiae et tranquillitas bene operanti conceditur, quae 
est sieut fructus et remuneratio operis illius. Et hoc est, 
quod dicit Apostolus (2. Tim. 2, 6): Laborantem agricolam 
oportet primo de fructibus edere." 2. dist. 36. a. 2. q. 1. ad 2. 

33 "Usus, seeundum quem illa perfectio suscipitur, 
recte dicitur sensus spiritualis, quoniam sensus est co- 
gnoscere rem uf praesentem." 3. dist. 34. p. 1. a. 1. q. 1. 
— Sensus nominat usum alicujus potentiae existentis in 
re vivente et à re vivente secundum naturam. Per hune 
etiam modum in spiritualibus sensus dicit usum donorum 
gratuitorum, quae quidem dona sunt in eo vitalia, quo 
sunt gratuita. Potest ergo sensus accipi large pro quo- 
eumque usu gratiae perfecto et evidenti... Alio modo 
sensus potest dici stricte, et sic sensus spiritualis dieitur 
usus gratiae interior respectu ipsius Dei, secundum pro- 
portionem ad quinque sensus. Et sic accipit Origenes et 
Bernardus, qui distinguunt quinque sensus interiores, quo- 
rum numerum facile est assignare. Quilibet enim illorum 
sensuum, sicut vult Bernardus, radicem habet in intellectu 
et affectu, pro eo quod cognitionem experimentalem di- 
cunt. Sed quidam se magis tenent ex parte intellectus, 
ut visus et auditus; quidam ex parte affectus, ut odoratus, 
gustus et tactus. Et sufficientia patet sic. Quia ex parte 
intellectus contingit dupliciter circa cognitionem alicujus 
exerceri. Aut proprio intuitu, et sic est visus: aut aliena 
excitatione, sive instructione, et sie est auditus. Circa 
affectionem vero triplicem contingit reperire statum. Aut 
in remotione, et sic odoratus: aut in approximatione, et 
sic gustus: aut in unione, et sic tactus, qui est perfectior 
inter omnes sensus et spiritualior propter hoc, quod ma- 
xime unitur ei, qui est summus spiritus, propter quod 
dieitur (1. Cor. 6, 17): Qui adhaeret Deo, unus spiritus 
est." 3. dist. 18. dub. 1. 

1^ Debent illae illustrationes intrare in affectum, ut 
intellectus reficiatur et rectificetur. In hoe horto multa 
deambulatio est, quia si non placet stare in primo, vade 
ad secundum, et sic de aliis. Et sic stipatus est malis, 
unde in Canticis (2, 5) dicitur: Fulcite me floribus, stipate 
me malis; et Psalmus (90, 5) : :'Scuto circumdabit te veritas 
ejus. Sicut intellectus ergo ordinatur ad affectum, et fides 
est via ad caritatem ; sic istae illustrationes transire debent 


PARS V, 6. 


in affectum, ut intellectus speculativus fiat practicus. Ori- 
tur autem ex his quaternariis fructus triplex ; ex primis 
quatuor oritur fructus gratiae, ex mediis fructus justitiae, 
ex ultimis fructus sapientiae. De his fructibus in Deu- 
teronomio (33, 13 —16) dieitur: De benedictione Domini 
terra ejus, dieitur de Joseph, de pomis caeli et rore atque 
abysso subjacente; de pomis fructuum solis et lunae, de vertice 
antiquorum montium, de pomis collium aeternorum , de fru- 
clibus terrae, et de plenitudine ejus. TTangit istum triplicem 
fructum, sive istas illustrationes, secundum quod generant 
poma refectiva, secundum quod iste triplex fructus est a 
Christo. Unde in Canticis (2, 3): S?cut malus inter ligna 
sylvarum , sic dilectus meus inter filios. Sub umbra illius, 
quem desideraveram, sedi; et fructus ejus dulcis gutturi meo. 
De fructu gratiae scriptum est: Dominus dabit benignitatem, 
et terra. nostra dabit fructum. suum (Ps. 84, 13). De fructu 
justitiae in Cantico supra. De fructu sapientiae in Pro- 
verbiis (2, 14) dicitur: Primi et purissimi fructus ejus. Isti 
ergo fructus oriuntur a Christo, & Joseph benedicto, qui 
producit poma de caelo, rore, abysso subjacente, scilicet 
charismata gratiarum per modum roris in corda humilia. 
Per poma solis et lunae, et verticem montium intelligitur 
exercitium perfectae justitiae, quae est in hoe, quod homo 
se exerceat ad mandata Dei implenda, secundum statum 
subjectionis, praelationis, contemplationis. De pomis solis 
intelligitur quantum ad meritum justitiae praesidentis; de 
pomis lunae, quantum ad meritum justitiae subjacentis; 
de pomis et vertice montium, per hoc intelligitur sublimi- 
tas apostolicorum virorum, qui tenent vitam, quam Deus 
dedit in paradiso, nam si homo non peccasset, nulla fuisset 
agrorum divisio, sed omnia communia. Per poma collium 
aeternorum intelligitur sapientia, vel fructus sapientiae, 
quae est in contemplatione aeternarum rationum, et in 
consideratione caelestium spirituum sublimatorum. Hine 
in Psalmo (75, 5) dicitur: liluminans tu mirabiliter a mon- 
tibus aeternis, etc. De fructibus terrae, quantum ad con- 
siderationem divinarum condescensionum in ordinibus ec- 
clesiasticorum. De plenitudine ejus, quantum ad econjun- 
ctionem utriusque Ecclesiae militantis et triumphantis, 
quomodo Deus posuit finem ejus pacem (Ps. 147, 3); quod 
declarabit sicut flumen. Sie ergo iste fructus est a Christo 
triplex, quia Jesus Christus Filius Dei; quia Jesus, ab 
ipso fruetus gratiae; quia Christus, fructus justitiae; quia 
Filius Dei, fruetus sapientiae. Omnes enim consideratio- 
nes a Christo sunt, et ad Christum reducuntur. Si con- 
sideras interna spectacula luminum, ad Christum reducunt 
te. Si venis ad exempla, summum exemplar omnium vir- 
tutum invenies in Christo. 5Si patientiam consideras Job, 
major est Christi patientia. Patientiam Job audistis, et. fi- 
nem. Domini vidistis (Jac. 5, 11), dicit ille. Stellae enim 
nihil sunt in comparatione solis. Si ad praemia aeterna, 
haee non habebimus nisi per Christum, qui ait: Zaec est 
vita aeterna, ut cognoscant te solum etc. (Joan. 17, 3). Si 
de tormentis, nisi manus Domini te teneat, non liberaberis. 
Puer enim, si timeat cadere in praecipitium, optime se 
tenet ad matrem; nisi enim per Christi sanguinem libe- 
ratus fueris, non poteris salvari. Si consideras praecepta: 
Hoc est. praeceptum meum, ut diligatis invicem (Joan. 15, 12). 
Si de judicio, Christus judicare habet, et hune libenter 
debemus velle habere judicem, quia nos diligit. Unde 


319 


debemus sibi dicere: Domine, debes nos judicare, sed fac, 
ut sanguis tuus satisfaciat pro nobis. Si consideras sola- 
tia futura in Christo, non videntur per illum modum, sicut 
in aliis, sed per alium; quia sibi numquam periculosa fue- 
runt, nee temporalia solatia habuit, miscuit enim cum 
solatiis amaritudinem, cum fruitione poenam. Anima enim 
ejus, quae unita est semper divinitati, summe delectabatur, 
et tamen ipse miscuit amaritudinem, paupertatem, crucem; 
et e converso miscuit solatia in flagellis, in quibus summe 
delectabatur. Unde hoc exemplo, in consolatione jungen- 
dus est timor, et in íristitia jungendum est solatium, 
exemplo beati Francisci, qui quando offerebatur sibi honor, 
dicebat socio suo, quod ibi erant nil luerati; sed quando 
recipiebat vituperia, tunc lucrabatur. Si consideras e di- 
recto ad civium praesidia, hierarcha principalis Christus 
est. Si de pugna, et angeli et Saneti juvant. Unde Psal- 
mus (120, 1): Levavi oculos meos in montes etc. Principalis 
tamen pugnator Jesus est, unde alibi dicitur (Ps. 15, 8): 
Providebam Dominum in. conspectu meo semper, quoniam a 
dextris est nihi, ne commovear. Item in Actis (7, 55): Video 
caelos apertos etc. Si autem consideras haec omnia, veniunt 
de sede Dei et agni. V:di, inquit Joannes in Apocalypsi 
(22, 1), fluvium procedentem de sede Dei etc. Si consideres 
figurarum signa, omnia referuntur ad Christum, et etiam 
sunt obseura, nisi solvantur per Christum; unde omnes 
eonsiderationes remittuntur ad Christum. A Christo ergo 
est fructus gratiae quadruplicis, stabilire animam per fidem, 
sanetifioare per divinum amorem, sursum ferre per spem, 
inclinare per divinum timorem. De primo Apostolus (Hebr. 
13, 9) : Optimum est gratia stabilire cor, non escis. Judaei 
stabiliebant se super escas. De secundo Petrus dixit 
(1. Petr. 1, 18) : Propter quod, succincti lumbos mentis vestrae, 
sobrii perfecte sperate in eam, quae offertur vobis gratia etc. 
Sanetifieatio enim est in eo, quod virtutes cognitivae et 
amativae, quae sunt lumbi mentis, transferuntur in Deum. 
De tertio ad Titum (3, 7) dicitur: Jwstificati gratia ipsius, 
haeredes sumus secundum. spem vitae aeternae. Et Petrus 
(1. Petr. 1, 83): Benedictus Deus et. Pater. Domini nostri Jesu 
Christi, qui secundum magnam misericordiam suam regenera- 
vit nos in spem vivam. De quarto dicit Ecclesiasticus: 
(3, 20): Quanto major es, hwmnilia te in omnibus." In Hex. 
serm. 18, circa med. 

15 , Anima pulchra dicitur sicut Jerusalem (Cant. 6, 3), 
quia assimilatur Jerusalem per dispositionem graduum 
hierarchicorum.  Disponuntur autem in anima gradus tri- 
pliciter, secundum ascensum, secundum descensum et se- 
cundum regressum in Deum, ut lex divina; et tunc anima 
videt angelos Dei ascendentes et descendentes per scalam, 
ut vidit Jacob in vita sua (Gen. 28, 12). Abbas Vercel- 
lensis assignavit tres gradus, scilicet naturae, industriae 
et gratiae. Sed non videtur, quod aliquo modo per na- 
turam anima possit hierarchizari. Ideo nos debemus attri- 
buere industriae cum natura, industriae cum gratia, et 
gratiae super naturam et industriam. Tres autem sunt 
gradus industriae cum natura, sive actus, scilicet nuntiatio, 
dietatio, duectio. Nuntiatio respondet Angelis, dietatio Ar- 
changelis, ductio Principatibus (cfr. superius part. I, cap. 8). 
Industria enim primo percipit, quod quilibet sensus nun- 
tiat. "Visus et auditus multa nuntiaverunt, sed auditus 


plura, ut illa quae Romae fiunt; gustus, odoratus et tactus 
48 * 


380 


non vadunt longe, et ideo tardi sunt. Cavere autem debet 
industria, ut non permittat omnem nuntium intrare, ui 
mulieres videre. Industria enim debet discernere inter 
nuntiata, utrum sint respuenda vel eligenda. Deinde ne- 
cesse est deliberatio, quae est dictatio, utrum liceat; et si 
liceat, utrum deceat; et si deceat, utrum expediat. Nil 
enim expedit, nisi liceat et deceat. Deinde necessaria est 
ductio, ut prosequatur. Prosequi autem est assumere in 
facultatem voluntatis; et est Principatuum. Multi enim 
sunt Angeli et Archangeli, scilicet perspicientes et delibe- 
rantes quid expedit, sed non sunt prosequentes, ut Prin- 
cipatus. Secundus est gradus industriae cum gratia, et 
sunt tres actus. Primus, ut propter Deum fiat, quod de- 
liberatum est. Unde prima ordinatio est in Deum, quae 
est Potestatum, scilicet in finem ordinare, et quidquid de- 
ordinatum est removere; sed quia hoc est difficile, ideo 
necessaria est roboratio, quae est Virtutum. Et quia in 
finem ordinare est difficile, et roborare; ideo sequitur im- 
peratio, quae est Dominationum. Tertia hierarchizatio est 
gratiae super naturam et industriam, quando scilicet super 
se anima elevata est et deserta, et suscipit divinas illu- 
minationes, et supra se speculatur, quod sibi datum est; 
et ex hoc surgit in divina, sive sursum agitur. [Ista tria 
sunt, susceptio, revelatio, unio, ultra quam non procedit 
mens. Et in istis consistit Canticum Cantieorum totum, 
Scilicet. castis susceptionibus, castioribus speculationibus, 
castissimis unitionibus; et tunc poterit dicere illud Cantici 
(1, 1): Osculetur me osculo oris sui. Susceptio respondet 
Thronis, revelatio Cherubim, unio Seraphim. Et haec 
hierarchia est secundum ascensum. [tem est hierarchia 
animae secundum modum descendendi. Oportet enim, ut 
unguentum capitis hierarchiae supernae (Psalm. 132, 2) 
cadat in barbam, in mediam hierarchiam, et in vestimenta, 
id est in infimam. Haec autem fit secundum virtutes ani- 
mae, quae sunt tres, secundum Dionysium, scilicet susce- 
ptivae, custoditivae, distributivae, ut copiose suscipiat, stu- 


diose custodiat, liberaliter refundat. Unde (Matth. 10, 8): 


Gratis accepistis , gratis date. Ad hoc autem quod anima 
recipiat illa lumina, requiritur vivacitas desiderii, perspi- 
caecitas serutinii, tranquillitas judicii. Non enim est con- 
templativa anima sine desiderio innato et vivaci. Qui hoc 
non habet, nil de contemplatione habet, quia origo lumi- 
num est a summis ad infima, non e converso. Primus 
respondet Seraphim, qui est ardens sicut ignis. Unde ignis 
maximam figuram habet in Scripturis. Ad istum ignem 
ardentem in vertice montis ascendit Moyses (Eod. 19, 3), 
et tamen illum ignem prius vidit in pede montis. Non 
enim Moyses descenderet ad erudiendum populum, nisi 
prius ad ignem ascendisset. Desiderium ergo disponit ani- 
mam ad suscipiendum lumen divinum. Secundo oportet, 
quod anima perspicaciter advertat, vel percipiat, quae data 
sunt sibi a Deo, et ut non habeat phantasmata, vel occu- 
pationes, quin possit occupari vel ferri in illa lumina; et 
illud respondet Cherubim. Tertium est, quod habeat tran- 
quillitatem judicii, quia dona Dei non debet in vacuum 
recipere (2. Cor. 6, 1), ut non pervertatur judicium in ali- 
quà passione; quia, si amo, judicium pervertitur; si odi, 
similiter; si spero, et sic de aliis passionibus; et hoc re- 
spondet Thronis. Ex his sequitur auctoritas imperii. Ex 
quo enim desiderio suscipit, et illud perspicaciter percipit, 


PARS V, 6. 


et tranquille faciendum judicat, et ex quo Deus vult, 
tunc anima imperat fieri; et respondet Dominationibus. 
Sed imperare parum valet, nisi faciat; ideo oportet, quod 
sit virilitas propositi exercitati, quod respondet Virtutibus, 
ut propter nullam tribulationem dimittat bonum, quod 
scit Deum velle. Post quod venit nobilitas triumphi pro- 
pter impedimenta, quae occurrunt, postquam recipitur ali- 
quid à Deo; et illud respondet Potestatibus, scilicet de 
omnibus triumphare. Haec tria faciunt mediam hierar- 
chiam animae. Tertium est custodita distributio; et in 
hoc sunt tria, vel tripliciter contingit, scilicet per clari- 
tatem exempli, per veritatem eloquii, per humilitatem ob- 
sequi. Sie debemus vitam dare proximo, scilicet per 
exempla, scientiam et substantiam.  Praeclaritas exempli 
respondet Principatibus, quorum est ducere; veritas elo- 
quii Árchangelis; humilitas obsequii Angelis. Sic ergo est 
consummatio in humilitate secundum descensum, et in- 
ceptio in caritate ascendendo e contrario. Sic ergo de- 
scendere incipimus a vivacitate desiderii ad humilitatem 
obsequii. Unde Christus venit ad humilitatem obsequii 
nostri. Sicut ergo anima habet angelos ascendentes, sic 
debet habere descendentes. Unde Joannes (3, 13): Nemo 
ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo. Tertio modo 
modus distinguendi in anima secundum regressum esí se- 
cundum triplicem gradum contemplationis. Gregorius super 
Ezechielem ponit tres gradus. Aut enim quod venit in 
considerationem nostram est extra nos, aut intra nos, aut 
supra nos. Unde Deus contemplatur aut in his, quae 
sunt intra nos, aut extra nos, aut supra nos, secundum 
tres potentias, scilicet interiores, exteriores, superiores, 
sive apprehensivas, amativas, operativas. Et secundum 
Philosophum omnis anima rationalis tres habet operationes, 
scilicet animalem ab exíra, intellectualem ab intra, divi- 
nam ad supra. Oportet ergo, quod anima habeat hierar- 
ehiam secundum has potentias, scilicet. primo secundum 
virtutes exteriores, circa quas sunt tria, scilicet discreta 
perlustratio, discreta praeelectio, discreta prosecutio. Primo 
ergo debet esse discreta perlustratio, ut discrete conside- 
retur mundus ab anima, nam anima est sicut quaedam 
manus scribens. Sensus enim percipit exteriora, et sensus 
communis, et deinde imaginatio; et ratio considerat, et 
ponit in memoria. Oportet ergo, quod sit magna discretio 
ad custodiendam domum, ne omnes intrent ad has vires, 
et nihil nuntietur regi et reginae, quod sit inutile. Latro 
enim introduci non debet coram rege, nisi forte ut con- 
demnetur. Eva enim misera et incauta introduxit elo- 
quium serpentis, et dubitavit, eujusmodi eloquio hodie 
multi corrumpuntur. Nil ergo debet intrare per portas 
immundum: Joris canes, el venefici, et impudici. (Apoc. 
22, 15). Secundo est discreta praeelectio; ex quo apparet, 
quod si quis percipitur, restat, ut bonum vel melius prae- 
eligatur; quia in bonis est electio ordinata, non enim pri- 
mum mandueandum, quam celebrandum. Et hoc respon- 
det Archangelis, et discreta perlustratio convenit Angelis. 
Postea sequitur judicium, et istud convenit Principatibus, 
quod est in prosecutione. Ex quo enim bonum percipit, 
et praeeligit faciendum bonum, sequi debet judicium ad 
prosequendum. Haec autem omnia operatur gratia, non 
industria sola, sive natura, ut dicebatur primo. Secunda 
hierarehizatio mentis est ad potentias interiores, quod est 


PARS V, 6. 


magis difficile, quam primum. Haec autem consistit in 
tribus, quae sunt discreta castigatio, discreta confortatio, 
discreta convocatio, quae interius hierarchicam faciunt 
animam. Primo, quod ecastigentur radices passionum, ot 
ampulentur et enerventur contrariae potestates; venit enim 
princeps mundi hujus, et iu me non habet quidquam (Jo. 
14, 30). Quamdiu enim passiones illae dominantur homini, 
diabolus habet de suo in homine. Ad hoc autem facien- 
dum necesse est, ut eradicetur triplex libido, scilicet libido 
principandi, libido delectandi et libido possidendi, quia 
haee triplex libido inducit diabolum in animam. Haec 
autem hierarchia respondet Potestatibus. Non potest au- 
tem anima potestativa esse, quamdiu diabolus habet jus 
suum in anima. Oportet ergo, ut homo habeat tria oppo- 
Sita, ut homo sit subjectus, castus et pauper; et sic am- 
putantur radices passionum, cum tempus putationis ad- 
venit, quia qualibet die pullulant. Secunda est discreta 
confortatio. Sicut enim triplex libido facit pronitatem ad 
malum, sic triplex infirmitas facit difficultatem ad bonum. 
Haec autem est infirmitas, scilicet negligentiae, impatien- 
tiae, diffidentiae. Quidam ita sunt negligentes, ut durum 
sit eis facere bonum; secundi, ut cito sint impatientes; 
tertii, etsi duo praemissa non habeant, tamen diffidunt. 
Oportet ergo per mentis vigilantiam, tolerantiam, confiden- 
tiam animam reformari; et huie respondet ordo Virtutum. 
Sequitur discreta convocatio, quando mens est ordinata, 
sicut Ecclesia; quando habet potestatem supra se, tune 
est teniplum Dei; quando dominatur et imperat omuibus 
viribus, tunc respondet ejus hierarchia Dominationibus; 
quando virtutes vocantur ad opera sua, dicet huie: Fac 
tu hoe, et illi: Fae tu illud (Matth. 8, 9). Ad hoc autem 
faciendum necesse est, ut dominetur appetitibus, phanta- 
smatibus et oecupationibus. Et tune est anima domina 
sul, quando concupiscibili aufertur concupiscentia triplex, 
irascibili aufertur infirmitas triplex, rationali aufertur error 
triplex. "Tune anima habet imperium in regno suo, ef 
tune non expellitur extra domum suam, quando illae pas- 
slones sunt amputatae. Et in tali anima Deus habitat, 
non in furiosa coneupiscentia ete. Diabolus libenter im- 
primit, quod in se habet, quae sunt furor irrationalis, 
amens coneupiscentia, phantasia proterva. Sequitur, qua- 
liter anima hierarchizatur quantum ad virtutes superiores. 
Quando enim anima facit, quod potest, tunc gratia facile 
levat animam, et Deus ibi operatur, et fit digna superna 
admissio, digna inspectio, digna inductio. Digna admissio 
divinorum respondet Thronis. Et ita intelligitur illud, 
quod loquitur in Threnis Jeremias (2, 19): Consurge in 
principio vigiliarum, effunde sicut aquam cor tuum , scilicet 
eor pone, ante Deum. Psalmista (Ps. 37, 10): Domine, 
ante Le omne desiderium mewm. etc. Et post, quando ele- 
vatur, non debet esse otiosa, et debet cireumspicere. Unde 
m Isaia (60, 1—95): Jerusalem. consurge, et sta in evcelso, 
et tunc. videbis, et afflues, et mirabitur, et. dilatabitur cor 
tuum. Tune enim debot anima esse fixa, et stans exspe- 
ctare. Post sequitur digna inductio. Quando facta est 
divina admissio, et facta inspectio, tune rapitur in Deum, 
sive in dilectum. Unde dicitur (Cant. 2, 6. 16): Laeva 
ejus sub capite meo, et dextera illius. «mplexabitur qc. 
.. . Ego dilecto meo, et. dilectus meus mihi, qui pascitur 
inter lilia; quia jam sensit unctionem, et unus spiritus est 


981 


cum Deo. Unde dicitur (1. Cor. 6, 17) : Qui adhaeret Deo, 
unus spiritus est; et hoc est supremum in anima, quod 
animam facit esse in caelo. Et istis per ordinem respon- 
dent ordines supremae hierarchiae. Et sic est anima u- 
lier amicta sole, et luna sub pedibus ejus, et in. capite ejus 
corona duodechn stellarum (Apoc. 12, 1), quia est plena 
luminibus, eí nunquam oculum divertit a jumine vero. Sed 
quia in hae vit4 non possumus stare in uno; ideo anima 
habet duodecim materias, sicut duodecim lumina, cirea 
quae semper moveatur velut in quodam circulo, sicut sol 
pereutit duodecim constellationes, scilicet per duodecim 
signa, et nunquam exit. Hae autem considerationes or- 
nant animam; ideo sunt sicut corona ex duodecim stellis, 
quae sunt consideratio corporalium naturarum, spiritua- 
lium substantiarum, intellectualium scientiarum , affectua- 
lium virtutum, institutarum divinitus legum, infusarum 
divinitus gratiarum, irrevocabilium judiciorum, incompre- 
hensibilium misericordiarum, remunerabilium meritorum, 
praemiantium praemiorum, temporalium decursuum, aeter- 
nalium rationum. Debet anima contemplativa versari sem- 
per in aliquo istorum luminum, sicut sol semper est in 
aliquo signorum... Vir contemplativus cadit per errorem 
et per praesumptionem. Videt enim se illuminatum, et 
praesumit, et fit luciferianus, et cadit a luce in tenebras 
horribiles. Cadit similiter per errorem aestimationis, quae 
oritur ex praesumptione, quando credit se habere omnia 
per revelationem; semper tamen debet esse regulata re- 
velatio. Unde dicebat (beatus Franciscus), quod multi de- 
eipiuntur, qui credunt se habere omnia per revelationem. 
Unde in illa visione et apparitione (quae est regula omnium 
apparitionum) Domini in monte (Matth. 17, 3), apparuerunt 
eum Christo Moyses et Elias, ut nihil credatur verum vel 
revelatum, nisi quod consonet Legi, Prophetis et Evan- 
gelio. Debet ergo contemplativus esse humilis et circum- 
spectus, ut non ad caput draconis veniat per praesumptio- 
nem, vel in caudam involvatur per errorem. Et ideo mu- 
lier, scilicet anima hierarchizata, vidit duas divinas visio- 
nes, scilicet arcam (Apoc. 11, 19) et civitatem (1b. 21, 2)." 
Serm. 22. in. Hexaém. in fine. 

!* ,Desiderium quiescendi cum Christo potest venire 
ex causa dupliei, vel propter taedium malorum praesen- 
tium, vel propter contemptum terrenorum et abundantem 
praegustationem eaelestium. Primo modo est signum im- 
perfectionis, non perfectionis, quia sic recusat laborare. 
Secundo modo signum est perfectionis, quia non recusat 
laborare, sed spiritus tanto amoris Christi desiderio strin- 
gitur, quod vix potest inter se et Deum interpositionem 
corporalis parietis sustinere. Unde hoc signum est, quod 
amat Deum per se." 3. dist. 29. dub. 6. 

!' , Gradus perveniendi ad duleorem caritatis sunt se- 
ptem; scilicet. vigilantia sollicitans, confidentia confortans, 
concupiscentia inflammans, excedentia elevans, compla- 
centia quietans, laetitia delectans, adhaerentia conglutinans. 
In quibus hoc ordine progredi debes, qui vis ad perfectio- 
nem caritatis et amoris Spiritus sancti pertingere. Primo 
ergo necesse est, ut vigilantia te sollicitet, propter Sponsi 
promptitudinem, adeo ut possis dicere illud Psalmi (02, 2) : 
Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo; et illud Sponsae 
(Cant. 5, 2): Ego dormio, et. cor meun vigilat; et illud 
Isaiae (26, 9): Anüina mea desideravit le in nocte, sed et 


382 PARS 
Spiritu meo in praecordiis meis, de mane vigilabo ad te. 
Secundo, ut confidentia te confortet, propter Sponsi certi- 
tudinem, adeo ut vere possis dicere (Ps. 10, 2): In Domino 
confido; et lud (?bid. 30, 2): Im te, Domine, speravi; et 
illud Job (13, 15): Etiam si occiderit me, $n ipso sperabo. 
Tertio, ut concupiscentia te inflammet, propter Sponsi 
dulcedinem, adeo ut possis dicere (Ps. 41, 2): Sicut cervus 
desiderat ad: fontes aquarum, ita. desiderat. anima mea ad 
te, Deus; et illud Canticorum (8, 6): Fortis est ut mors 
dilectio; et illud (?bid. 2, 3): Quia amore langueo. Quarto, 
ut excedentia te elevet, propter Sponsi celsitudinem, adeo 
ut possis dicere cum Psalmista ($3, 2): Quem dilecta taber- 
nacula tua, Domine virtutum; et illud Canticorum (1, 3): 
Trahe me post te etc.; et illud Job (7, 15): Suspendium 
elegit anima mea. Quinto, ut complacentia te quietet, pro- 
pter Sponsi pulchritudinem, adeo ut possis dicere illud 
Sponsae (Cant. 2, 16): Dilectus meus mihi, et ego illi; et 
illud (?bid. 5, 10): Dilectus meus candidus et rubicundus, 
electus ex millibus. Sexto, ut laetitia te delectet, propter 
Sponsi plenitudinem, adeo ut possis dicere (Ps. 93, 19): 
Secundum multitudinem dolorum meorum in. corde meo, con- 
solationes tuae laetificaverunt. animam meam; et illud (ib. 
30, 20): Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domaine, 
et illud Apostoli (2. Cor. 7, 4): Repletus sum consolatione, 
superabundo gaudio etc. Septimo, ut adhaerentia te con- 
glutinet, propter amoris Sponsi fortitudinem, adeo ut pos- 
sis dicere illud Psalmistae (72, 28): M?hi autem adhaerere 
Deo bonum est; et illud Pauli (iom. 8, 35): Quis nos se- 
parabit a caritate Christi? In his enim gradibus ordo est, 
nec status est ante ultimum, nec ad illum pervenitur nisi 
per gradus intermedios, et mutuo se pariunt. Et in primo 
viget consideratio, in ceteris vero sequentibus dominatur 
affectio. Vigilantia enim considerat, quam honestum, quam 
conferens, quam delectabile sit diligere Deum. Et ex hoc 
quasi nata confidentia parit concupiscentiam , et illa ex- 
cedentiam, quousque perveniatur ad copulam, osculum et 
amplexum dilecti et amantissimi." Incend. amor. c. 3. n. 5. 

15 ,lpsa caligo summa est mentis nostrae illuminatio; 
sicut quando videt oculus puram lucem, videtur sibi nihil 
videre." Itn. c. 5. n. 3. 

1? ,Ad ostendendum, quod Medium hujus Scripturae 
est abstractissimum et altissimum, dicitur Exodi 24 (106 et 
seqq.), quod septima die vocavit Dominus Moysen de medio 
caliginis: erat autem species gloriae Domini quasi ignis ar- 
dentis super verticem montis; et quod ingressus Moyses me- 
dium nebulae, ascendit in montem; et fuit in monte qua- 
draginta diebus et quadraginta noctibus. Caligo enim et 
nebula, in cujus medium intravit Moyses, est vertex sum- 
mus et excelsus; et summa est abstractio divinae essentiae 
propter /ucem, quam inhabitat, inaccessibilem (1. Tim. 6, 16). 
Non enim potest plene attingi, nisi per abnegationes omnium 
entium et omnium conceptuum, secundum quod vult Dio- 
nysius (de mystica Theologia c. 3, et de angelica IHie- 
rarchia c. 2). Quia autem ad hoc Medium non ascendi- 
tur, nec intratur, nisi post agnitionem senariae considera- 
tionis et illuminationis divinorum operum, quae in sex 
diebus originalibus, seu quae in sex saeculi aetatibus facta 
sunt; idcireo septima die de medio caliginis, quam dieitur 
intrasse, vocatus est. Propter quod etiam post dies sex 
assumpsit Jesus Petrum et Jacobum et Joannem in mon- 


V, 6. 


tem excelsum seorsum, et transfiguratus est ante eos 
(Matth. 17, 1), stans in medio Moysi et Eliae; ibique, 
postquam ingressi sunt medium nubis lucidae, audierunt 
vocem de altitudine hujus Medii: Hc est Filius meus di- 
lectus, in. quo mihi bene complacui, ipsum audite (ibid. 17, 5). 
Tanta etiam est abstractio hujus Medii, quod magis potest 
attingi affectualiter, quam intellectualiter; et magis per 
sensualem gustum, quam per visualem aspectum. Et ideo 
species gloriae Domini dicta est ignis ardens, per quem 
signatur caritas effulgens seu lucens; licet sub nomine 
ignis, seu sub nomine speciei gloriae Domini, summa Dei 
claritas exprimatur. Quia igitur in solo excessu amoris 
Medium istud cernitur, ideo dicitur Exodi (3, 2): Apparwit 
Dominus Moysi in flamma ignis de medio rubi; omnis 
enim creata essentia se habet ad ipsum, sicut rubus ad 
ignem. Ipse est Medium demonstrativum et expressivum, 
non eonsumptivum omnis creatae essentiae. Apparuit 
autem sibi, cum mznasset gregem ad interiora deserti (ibid. 
3, 1), hoe est, cum per subtractionem sive abstractionem 
omnis cogitatus, affectus et sensus, se recollegisset ad in- 
tima non solum sui, sed etiam Dei. Et ibi dicit nomen 
suum esse: Ego sum, qui sum (ibid. 3, 14); in quo sic 
ostendit se habere essentiam et esse et perpetuitatem, 
quod est Medium effectivum omnis essentiae. Et omnis 
essentia relativa etiam ad hoc Medium, est tamquam nox. 
Vel haec est illa nox media, in qua clamor factus est, et 
sponsus venit (Matth. 25, 6); idem enim significat haec 
nox, quod supra caligo." T'ract. de s. Script. myster. $ 6—8. 
Supplem. vol. I. 

?9 ,SOl aeternus terram illam hierarchicam et istam 
humanam irradiat et inflammat triplici et triformi amore, 
et sursum agit in Deum; utramque scilicet, illam per ten- 
tionem, visionem et fruitionem, hane per caritatem de corde 
puro, conscientia bona, fide non ficta (1. Tim. 1, 5), hie- 
rarchiam dico caelestem, secundum trinas hierarchias collo- 
catam. Sed quid est, quod iste radius exeaecat, cum po- 
tius deberet illuminare? Sed ista exeaecatio est summa 
illuminatio, quia est in sublimitate mentis, ultra humani 
intellectus investigationem. Ibi intellectus caligat, quia 
ibi non potest investigare, quia transcendit omnem poten- 
tiam investigativam. — Ergo est ibi caligo inaccessibilis, 
quae tamen illuminat mentes, quae perdiderunt investi- 
gationes curiosas. Et hoc est, quod dicitur Dominus in- 
habitare in nebula (3. Heg. 8, 12); et posuit tenebras lati- 
bulum suum (Ps. 17, 12). Haec est ergo consideratio lu- 
eulenta caelestis hierarchiae. Propter haec ergo tria di- 
eitur sol; et de hoc potest accipi, quod scribitur (7. Mach. 
6, 89): Refulsit sol in clypeos aureos, et resplenduerunt mon- 
tes ab eis, sicut lampades ignis. Clypei sunt rationes ae- 
ternae praedestinationum aeternarum, quae habent ratio- 
nem armaturae et rationem fulgoris incomparabilis. Sol 
aeternus, scilicet sapientia aeterna, refulget in clypeis, 
quando sublimat Deus mentem contemplativam ad per- 
cipiendum fulgorem veritatis aeternae et illarum rationum. 
Montes autem resplendent, quia Sol iste per istas rationes, 
quasi per elypeos aureos, illuminat mentes, hoc est spiritus 
in aeternitate firmatos et sublimatos, qui respiciunt primo 
orientales radios primaria visione, meridionales, perfecta 
illustratione, occidentales, postrema tentione. Hi radii 
triplieiter oriuntur a sole, et splendent sicut lampades 


PARS V, 6. 383 


ignis, quia est ibi inflammatio permaxima. Et hoc est modum amoris et per modum cantus, quia ad illos ful- 
tota causa inflammationis contemplationis, quia nunquam  gores non potest perveniri nisi per amorem." Serm. 20. 
venit ad contemplationem radius splendoris, quin etiam — zn Hexaém. prop. med. 

inflammans. . Et ideo in Canticis loquitur Salomon per 


CAPUT VII. 


De exereitio gratiae respectu eredendorum. 


(Gratia dirigit mentem in oredendis, in diligendis, in exequendis et in postulandis. — Credenda plurima quidem sunt; — proprie 
tamen artieuli fidei diountur, qui in Symbolo Apostolico continentur, — ut omnium ocredendorum fundamenta.) 


Quarto igitur restat considerare gratiam quantum ad exercitia meritorum. Circa 
quod consideranda sunt quatuor; primo de exercitatione ? gratiae in credendis, cujus-» Pzrete 
modi sunt articuli fidei: secundo in diligendis, cujusmodi sunt ila, quae spectant ad 
ordinem diligendi: tertio in exequendis, cujusmodi sunt praecepta legis divinae: quarto 
In postulandis, cujusmodi sunt petitiones orationis dominicae. De credendis autem haec 
tenenda sunt, quod, licet per fidem astringamur credere plurima, quae sunt supra ra- 
tionem, et generaliter omnia, quae continentur et asseruntur in canone sacrae Scripturae; 
specialiter tamen et proprie articuli fidei! dicuntur illi", qui continentur in serie Sym-» 5 cre- 
boli^ Apostolici; qui quidem uno modo sunt duodecim, si habeatur respectus ad eos, 
qui Symbolum ediderunt, alio modo quatuordecim *, si consideremus quae radicaliter sunt 
credenda, tanquam omnium credendorum fundamenta. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 
cipium in seipso sit summe verum et bonum, in opere vero suo sit summe justum et 
misericors; et summe vero debeatur firma assensio, summo bono fervens dilectio ?, summe s E E 


Nor.ct Ven.: 


justo universalis subjectio, summe  misericordi fiducialis invocatio; et gratia sit ordina- «ree: 


summo bono 
tiva mentis nostrae ad primi principii culturam debitam: hine est, quod ipsa dirigit e fo e m. 


) Et exe- 


regulat ad debita et meritoria exercitia in credendis, amandis, exequendis? et postu-4 quendis ed. 
landis, seeundum quod requirit summa veritas, bonitas, justitia et misericordia in Trini- 

tate beata. Quoniam igitur veritati est credendum , et majori veritati magis est? cre-*)Estniee 
dendum, et summae veritati per consequens summe est credendum; et veritas primi" 
principii in infinitum major est omni veritate creata, et luminosior omni lumine intel- 

lectus nostri; hine est, quod ad hoc, quod intellectus noster sit recte ordinatus in cre- 
dendis, necesse est quod plus credat summae veritati, quam sibi(I) et quod se redigat 


(I) His verbis ii inter Neotericos refelluntur, ,qui, ut ait S. P. Leo XIII fel. regn. in nuperrima 
Epistola Encyeliea diei 4 augusti an. 1879, facultates humanae naturae plus nimio extollentes, contendunt 
hominis intelligentiam, ubi semel divinae auctoritati subjiciatur, e nativa dignitate excidere, et quodam quasi 
servitutis jugo demissam plurimum retardari atque impediri, quominus ad veritatis excellentiaeque fastigium 
progrediatur. — Sed haee, ita prosequitur sapientissimus Pontifex, plena erroris et fallaciae sunt; eoque 
tandem spectant, ut homines, summa cum stultitia, nec sine crimine ingrati animi, sublimiores veritates 
repudient, et divinum beneficium fidei, ex qua omnium bonorum fontes etiam in civilem societatem fluxere, 
sponte rejiciant. Etenim cum humsna mens certis finibus, iisque satis angustis, conclusa teneatur, pluribus 
erroribus et multarum rerum ignorationi est obnoxia. Contra fides christiana, eum Dei auctoritate nitatur, 
certissima est veritatis magistra; quam qui sequitur, neque errorum laqueis irretitur, neque incertarum opi- 
nionum fluctibus agitatur. Quapropter qui philosophiae studium cum obsequio fidei christianae conjungunt, 
ii optime philosophantur: quandoquidem divinarum veritatum splendor animo exceptus ipsam juvat intelli- 


384 PARS V, T. 


in obsequium Christi (2. Cor. 10, 5)'(II); ae per hoc quod non solum credat, quae 
nciraii. sunt secundum rationem , verum etiam quae sunt supra rationem, et contra? sensuum 

experientiam; quod si recusat, non exhibet summae veritati debitam reverentiam (III), 

dum judicium industriae propriae praefert dictamini lucis aeternae, quod esse non potest 
£Ime absque tumore superbiae et elationis improbandae (IV) ? *. 

Rursus, quia veritas supra rationem, sive praeter rationem, est veritas non visa, 
nec apparens", sed magis occulta et ad credendum difficillima; ideo ad hoc quod fir- 
miter credatur, necessaria est illustratio veritatis animam elevans, necessaria est etiam 
testificatio auctoritatis animam firmans". Primum fit per fidem infusam", secundum 
per Scripturam authenticam, quorum utrumque est a veritate summa per Jesum Chri- 
stum, qui est splendor et Verbum, et per Spiritum sanctum, qui veritatem ostendit et 
dicit, et nihilominus credere facit. Hine est, quod auctoritas praebet fuleimentum fidei, 
et fides assentit auctoritati " (V). Et quia auctoritas principaliter residet in sacra Scri- 


gentiam, cui non modo nihil de dignitate detrahit, sed nobilitatis, acuminis, firmitatis plurimum addit. Cum 
vero ingenii aciem intendunt in refellendis sententiis, quae fidei repugnant, et in probandis, quae cum fide 
cohaerent, digne ac perutiliter rationem exercent; in illis enim prioribus causas erroris deprehendunt, et 
argumentorum, quibus ipsae fuleiuntur, vitium dignoscunt: in his autem posterioribus, rationum momentis 
potiuntur, quibus solide demonstrentur et cuilibet prudenti persuadeantur. Hac vero industria et exercitatione 
augeri mentis opes et explicari facultates qui neget, ille veri falsique discrimen nihil conducere ad profectum 
ingenii absurde contendat necesse est. Merito igitur Vaticana Synodus praeclara beneficia, quae per fidem 
rationi praestantur, his verbis commemorat: — Fides rationem ab erroribus liberat ae tuetur, eamque multi- 
plici cognitione instruit (Const. dogm. de fide cath. c. 4). — Atque idcirco homini, si saperet, non eulpanda 
fides, veluti rationi et naturalibus veritatibus inimica, sed dignae potius Deo grates essent habendae, vehe- 
menterque laetandum, quod inter multas ignorantiae causas et in mediis errorum fluctibus, sibi fides sanctis- 
sima illuxerit, quae quasi sidus amicum citra omnem errandi formidinem portum veritatis commonstrat." 

(II) Hisce verbis Rationalismi seu Naturalismi doctrina evertitur, quae ,late nimis per orbem 
vagata, religioni christianae, utpote supernaturali instituto, per omnia adversans, summo studio molitur, ut 
Christo, qui solus Dominus et Salvator noster est, a mentibus humanis, a vita et moribus populorum excluso, 
merae, quod vocant, rationis vel naturae regnum stabiliatur. Relicta autem projectaque christiana religione, 
negato vero Deo et Christo ejus, prolapsa tandem est multorum mens in pantheismi, materialismi, atheismi 
barathrum, ut jam ipsam rationalem naturam, omnemque justi rectique normam negantes, ima humanae socie- 
tatis fundamenta diruere connitantur.^ Ita Cone. Vaticanum in Const. dogm. de fide cath. in princ. 

(III) IÍaec etiam verba contra modernos Rationalistas faciunt. Egregie autem declarantur in prae- 
citata Eneyelicea Leonis XIII, ubi sequentia leguntur: ,Cum plane compertum sit plurimas ex ordine super- 
naturali veritates esse accipiendas, quae cujuslibet ingenii longe vincunt acumen, ratio humana, propriae in- 
firmitatis conscia, majora se affectare ne audeat, neque easdem veritates negare, neve propria virtute metiri, 
neu pro lubitu interpretari; sed eas potius plena atque humili fide suscipiat, et summi honoris loco habeat, 
quod sibi liceat in morem ancillae et pedissequae famulari caelestibus doctrinis, easque aliqua ratione Dei 
beneficio attingere. In iis autem doctrinarum capitibus, quae percipere humana intelligentia naturaliter po- 
test, aequum plane est sua methodo, suisque principiis et argumentis uti philosophiam: non ita tamen, ut 
auctoritati divinae sese audacter subtrahere videatur. Imo, cum oonstet ea, quae revelatione innotescunt, 
certa veritate pollere, et quae fidei adversantur, pariter cum recta ratione pugnare, noverit philosophus 
catholieus se fidei simul et rationis jura violaturum, si conclusionem aliquam amplectatur, quam revelatae 
doctrinae repugnare intellexerit.^ 

(IV) Ad rem Concilium Vaticanum, de fide c. 1: ,Quum homo a Deo, tamquam Creatore et Domino 
suo, totus dependeat, et ratio creata increatae veritati penitus subjecta sit, plenum revelanti Deo intellectus 
et voluntatis obsequium fide praestare tenemur.^ Merito igitur ab eodem definitum fuit can. 1: ,8i quis 
dixerit, rationem humanam ita independentem esse, ut fides ei a Deo imperari non possit; anathema sit." 

(V) Semirationalistae ii dicuntur, qui damnatis principiis Hermesianis inhaerentes, motivum credendi 
non in auctoritate revelantis, sed in subjectiva persuasione veritatis reponunt. Patet igitur eos fidem mere 


PARS V, 7. 385 


ptura, quae per Spiritum sanctum est condita tota ad dirigendam fidem catholicam; 
hinc est, quod vera fides a Scriptura non dissonat, sed ei assentit assensione non ficta". 
Postremo, quia veritas, ad quam credendam arctamur per fidem, et de qua sacra 
Scriptura agit principaliter, non est veritas quaecumque, sed veritas divina, vel ut est 
in natura propria, vel ut est" in natura assumpta, nam in hujus veritatis cognitione )Utest on. 
consistit et praemium patriae et meritum viae; hine est, quod artieuli fidei, qui sunt 
fidei fundamenta, aut spectant ad divinitatem ^, aut ad humanitatem Christi). Et quo-» peiten 
niam divinitas habet considerari in tribus personis, scilicet in Patre generante, Filio genito ,j) 9^" 
et Spiritu sancto procedente; et quadriformi operatione, scilicet creatione in esse naturae," 
recreatione in esse gratiae, resuscitatione in reparatione vitae et glorificatione in oolla- 
tione gloriae; hine est, quod articuli spectantes ad deitatem sunt septem. Similiter, 
quia humanitas Christi habet considerari ut concepta de Spiritu sancto, ut nata de Vir- 
gine, ut patiens in cruce, ut descendens ad infernum, ut resurgens a morte, ut ascen- 
dens in caelum, ut veniens ad finale judicium "; hinc est, quod septem sunt articuli 
spectantes ad humanitatem: et sic sunt in universo quatuordecim", ad modum septem 
stellarum et septem candelabrorum aureorum, in quorum medio Filius hominis ambu- 
labat (Apoc. 1, 12—13). 
Quoniam ergo unus est Christus in natura divina et humana, et una tantum est 
veritas summa, quae est ratio credendi, una prima, summa et sola, quae non mutatur 
per tempora; hine est, quod de omnibus praedictis articulis una tantum est fides et 
eadem", non mutata, tam in praesentibus, quam in" praeteritis, quam in^ futuris(VI); 9, 9m 
licet magis clara sit et explicita(VIT) in eis, qui Christum sequuntur", quam in eis, qui?" "^ * 
praecesserunt ejus adventum ", sicut novum 'lestamentum clarius est quam vetus, in 
quibus praedicti articuli continentur?. Et quia Spiritus sanctus hos articulos fidel in 
Scripturarum profunditate contentos, in unum compegit per duodecim Apostolos, tam- 
quam per testes firmissimos"; hine est, quod praedicti articuli in unum symbolum Apo- 
stolorum collecti fuerunt. Et ideo secundum Apostolos componentes duodecim articuli 
dici possunt, quia quilibet Apostolus in aedificationem fidei posuit unum articulum, quasi 
lapidem unum vivum; quod Spiritus sanctus recte praefiguravit in duodecim viris, qui 
duodecim lapides de Jordanis alveo extraxerunt, ad altare dominicum " construendum » eo ie. 
(Jos. 4, 2 seqq.) ". 


naturalem adstruere, aec proinde nullam admittere distinctionem inter fidem divinam et eam, quae ex naturali 
scientia adquiritur. Patet etiam, juxta eorum placita, tum fidem christianam minime liberam esse, sed ne- 
cessario ob intrinsecam perspectam veritatem produci; tum necessitatem gratiae ad fidei assensum esse re- 
spuendam. Ex his praemissis colligitur praeterea fidei initium a naturae viribus, non a gratia esse repeten- 
dum, quod in Semipelagianis damnatum fuisse vidimus (ad cap. II. part. V. n. I). Porro contra Semi- 
rationalistas Cone. Vaticanum, de fide, can. 2, definivit: ,Si1 quis dixerit, fidem divinam a naturali de Deo 
et rebus moralibus scientia non distingui, ae propterea ad fidem divinam non requiri, ut revelata veritas 
propter auctoritatem Dei revelantis eredatur; anathema sit. J£ can. 5: 48i quis dixerit, assensum fidei 
christianae non esse liberum, sed argumentis humanae rationis necessario produci; anathema sit." 

(VI) Ad rem contra Semirationalistas nostri temporis, quos Conc. Vaticanum, de fide et ratione, can. 3, 
damnavit, ita definiendo: ,Si quis dixerit, fieri posse, ut dogmatibus ab Ecclesia propositis aliquando secun- 
dum progressum scientiae sensus tribuendus sit alius ab eo, quem intellexit et intelligit Ecclesia; anathema sit.^ 

(VII) Huc refertur propos. 22 ab Innocentio XI decreto 2 martii an. 1679 damnata, quae ita sonat: 


,Nonnisi fides unius Dei necessaria videtur necessitate medii, non autem explicita Remuneratoris.* 
8. Bonaventurae Breviloq. 49 


386 


PAnS V, T. 


Ap Caeur VII. 


! ,Articulus, quantum est de ratione sui nominis, di- 
citur ab arctando: hoc autem dupliciter habet intelligi, 
active videlicet et passive. Dicitur enim articulus, quia 
est quid in se arctatum; et dicitur articulus, quia alios 
arctat. Prout passive dicitur articulus, quod in se arcta- 
tum est, est terminus resolutionis. Prout autem active 
dieitur, est principium distinctionis et discretionis. Et 
primo quidem modo accipitur in scientia naturali, in qua 
dicuntur articuli membra, sive partes, quae non resolvun- 
tur in alias, sed in eis stat resolutio, sicut dicuntur arti- 
euli digitorum. In quantum vero articulus dieitur prin- 
eipium distinctionis, consuevit accipi in scientia sermo- 
einali, ut in grammatica et rhetorica. Articulus enim in 
grammatica est aliquid distinctum, faciens distinctionem 
quantum ad genera, et quantum ad casus, et quantum ad 
supposita. Et in rhetorica appellatur articulus distinctio, 
quae fit in scientia et in prolatione. Quoniam ergo aliae 
scientiae deserviunt Theologiae, sumit et ipsa proprie- 
tatem suorum vocabulorum juxta illud, quod invenit in 
alis scientiis recte dictum. Quoniam ergo fides nostra 
dieit plurium cognitionem, et illa quidem cognitio termi- 
nata est et distincta, necesse est circa objectum fidei, 
quod est ereditum, reperiri aliqua, ad quae reducantur 
omnia credenda, tanquam ad illa, in quibus stet resolutio 
omnium credendorum, et tanquam ad illa, quae sunt prin- 
eipia directiva in omnibus, quae ereduntur, et illa, quae 
principaliter fides credit, et quae proprie sunt objectum 
fidei. Et pro ista dupliei ratione dicuntur censeri nomine 
articuli, videlicet quia sunt termini resolutionis, et quia 
prineipium distinctionis." 3. dist. 24. a. 3. q. 1. 

? ,Dieitur symbolum a sy», quod est simul, et bole, 
quod est sententia; unde symbolum est plurium sententia 
constituta.^ 3. dist. 25. a. 1. q. 1. — ,Tria sunt symbola 
fidei christianae, scilicet symbolum Apostolorum, symbolum 
Nieaeni Concilii, quod tercenti decem et octo Episcopi 
condiderunt, et symbolum Athanasii. Causa principalis 
conditionis primi fuit certa fidei traditio, causa secundi 
fuit certa probatio, vel propalatio, causa tertii fuit errorum 
pullulantium exterminatio. Primum dicitur majus, non 
numerositate contentorum, sed majoritate conditorum, vel 
auctorum. It dicitur submissa voce, quia fuit conditum 
tempore veritatis nondum propalatae, vel prolatae; vel 
quia est ad propriae conscientiae securitatem. Dicitur 
etiam in diei principio et fine, scilicet in Prima et in Com- 
pletorio, propter duplicem confessionem fidei necessariam, 
scilicet in principio Ecclesiae et in fine; vel in principio 
regenerationis baptismalis, et in ultimo defunctionis cor- 
poralis, in testimonium conversationis triumphalis; vel in 
prosperis et in adversis, vel in agendo et in patiendo, 
vel quod fides est scutum contra tentationes diurnas, et 
contra tentationes nocturnas. Secundum, quia editum est 
propter veritatem traditam propalandam, in diebus domi- 
nicis et festis solemnibus, propter majorem conventum 
populi, alta voce cantatur, et hoc post Evangelium, quia 
est ejus brevis collectio, et ante communionem, quia est 
ad ipsam digna praeparatio. Tertium dicitur, nocte finita, 


prima diei hora, quia fuit editum tempore veritatis con- 
eussae per haereticos, praevalentis finaliter contra eos." 
Centil. part. 3. sect. 38. 

3 ,In symbolo apostolico sufficienter omnia ea, quae 
opportunum est credere, continentur quoad ea, quae prin- 
cipaliter credenda sunt. — ,Ad praedietorum intelligen- 
tiam est notandum, quod doctrina fidei quaedam habet 
antecedentia, quaedam consequentia, quaedam principia, 
sive objecta. Sicut in aliis scientiis videmus esse quae- 
dam principia communia, quae supponuntur sicut digni- 
tates; quaedam vero principia propria illarum scientiarum, 
ut suni intrinseca principia demonsitrationum; quaedam 
vero sunt sicut consequentia, sieut sunt conclusiones co- 
rollariae. Per hune etiam modum in doctrina fidei ante- 
cedentia sunt illa, quae sunt de dictamine juris naturalis; 
principia vero sunt illa, ad quae fidei illuminatio directe 
dirigit: et ista dieuntur articuli. Consequentia sunt illa, 
quae ex illis articulis possunt elici, et ad illos articulos 
habent sequi. Cum ergo quaeritur, utrum sufficienter 
doctrina fidei contineatur in symbolo apostolico, dicendum 
est, quod si loquamur de doctrina fidei quantum ad ea, 
quae sunt in ea principia et propria, sicut sunt illi arti- 
culi, sufficienter in illo symbolo continentur. Potest autem 
ipsius sufficientia ex duplici parte monstrari, videlicet 
ex parte ipsorum auctorum componentium, et ex parte 
articulorum constituentium. Ex parte auctorum compo- 
nentium, quia universitas ibi Apostolorum convenit, quam. 
non est dubium aliquid non potuisse latere de his, quae 
pertinent ad fidei complementum. Et ut majorem haberent 
frmitatem, singuli posuerunt ibi suas partes, et omnes 
insimul singulas approbaverunt; ut una Ecclesia, quae 
super Apostolos fundari debebat, unam fidei credulitatem 
et confessionem haberet, quae quidem diceretur fides ca- 
tholica, hoe est fides universalis. Universalis, inquam, 
quia universis data, et ab universis Apostolis, qui erant 
fundamentum universalis Ecclesiae constituti ... Et sic 
Apostoli in numero duodenario pleno et integro compo- 
suerunt illud symbolum, quando erant insimul congregati, 
in quo quidem numero significatur superabundans per- 
fectio. Et ilud praefiguratum fuit in Josue (4, S), ubi 
dicitur, quod duodecim viri tulerunt de «medio Jordanis 
alveo duodecim lapides, et posuerunt in loco, 2» quo castra- 
metati sunt. Per duodecim namque viros de singulis tri- 
bubus praefigurantur duodecim Apostoli. Per duodecim 
lapides praefigurantur duodecim partes symboli, quae sunt 
firmae et immutabiles, ex quibus unicum symbolum con- 
stituitur, quod ideo symbolum appellatur, quia ex pluribus 
Apostolorum sententiis fuit constitutum. . Dicitur enim 
symbolum a sy&, quod est simul, et bole, quod est sen- 
tentia; unde symbolum est plurium sententia constituta ; 
et sic sumitur sufficientia contentorum in symbolo a parte 
auctorum componentium. Potest etiam nihilominus sumi 
a parte articulorum constituentium. Cum enim omnes 
articuli sint de Deo, aut secundum quod est in natura 
propria, aut secundum quod est unitus humanae naturae; 
necesse est quosdam articulos esse spectantes ad divini- 


PARS V, f. 


tatem, quosdam ad humanitatem. Illi autem, qui spectant 
ad divinitatem, aut respiciunt divinam essentiam in se, 
aui respiciunt divinae essentiae personas et hypostases, 
aut respiciunt ejus operationes. Si respiciunt ipsam di- 
vinam essentiam in se; sic est unus articulus, secundum 
quod unica et simplex est divina essentia. E hoc insi- 
 mnuatur, cum dicitur: Credo in Deum. Si autem respiciunt 
divinae essentiae personas, sive hypostases, secundum quod 
tres sunt personae, tres sunt articuli. Quorum unus est: 
Credo in. Deum Patrem omnipotentem. | Alius vero notatur, 
cum dieitur: E£ in Jesum Christum filium ejus unicum Do- 
minum mostrum. Alius cum dicitur: Credo in Spiritum 
sanctum. Si autem respiciant divinae essentiae operatio- 
nes, hoc potest esse tripliciter, secundum quod triplex 
est ejus operatio, quarum una est in collatione naturae, 
et haee est creatio, altera in collatione gratiae, et haec 
est sanctificatio, tertia est in collatione gloriae, et haec 
est gloriosa resuscitatio. Et secundum hoc tune sunt tres 
articuli, quorum unus notatur, cum dicitur: Credo in Crea- 
torem caeli et. terrae. Alter cum dicitur: Sanctam Eccle- 
siam Catholicam, Sanctorum communionem, remissionem pec- 
catorum. Alius cum dicitur: Carnis resurrectionem, et vitam 
aeternam. Amen, Et sic septem sunt articuli circa divini- 
tatem, respicientes ipsam divinam essentiam in se, et in 
personis, et in operibus ejus; et patet eorum sufficientia, 
quia non habet ipsa pluribus modis considerari. Similiter 
cirea humanitatem non est reperiri nisi septem articulos 
prineipales, secundum septem actus Christi Redemptoris, 
qui ordinantur ad nostram redemptionem. Quorum primus 
est incarnari; et de hoc est unus articulus: Qwi conceptus 
est de Spiritu sancto. Secundus est nasci; et de hoc est 
alius articulus: Natus ex Maria Virgine. "Tertius est pro 
nobis pretium solvere; et de hoc est alius articulus: Pas- 
sus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus et sepultus. Quar- 
ius est infernum spoliare; et de hoc est alius articulus: 
Descendit ad inferna. Quintus est de morte triumphare; 
et de hoc est alius articulus: Tertia die resurrexit a. mor- 
iuis. Sextus est caelestia transcendere; et de hoc est 
alius articulus: .Ascendst ad caelos, sedet ad dexteram Dei 
Patris omnipotentis. Septimus ad judicium venire; et de 
hoe est alius articulus: Inde venturus est judicare vivos et 
mortuos. Et sic patet, quod septem sunt articuli spectan- 
tes ad deitatem, et septem spectantes ad humanitatem, in 
quibus universitas fidei continetur, secundum quod signa- 
tur in Apocalypsi (4, 13), ubi dicit Joannes se vidisse 
septem candelabra, et in medio septem candelabrorum si- 
milem filio hominis, et ille habebat ad dexteram septem 
stellas. Per septem namque stellas luminosas, quae sunt 
de natura caelesti, intelliguntur septem articuli spectantes 
ad divinitatem. Per septem autem candelabra aurea, quae 
sunt de terrena materia, verumtamen optima et depurata, 
intelliguntur septem articuli respicientes humanitatem; et 
ideo dicit, quod in medio horum vidit sémilem filio hominis. 
Quoniam ergo isti quatuordecim articuli continentur in 
symbolo apostolico; hine est, quod ipsa fides continetur 
in illo symbolo sufficienter et plene quantum ad illa, quae 
principaliter sunt credenda." 3. dist. 25. a. 1. q. 1. 

* ,Aliud et aliud est, sive alius et alius modus cre- 
dendi, credere Deo et Deum et in Deum. Et isti quidem 
aetus possunt ad diversos habitus pertinere, possunt etiam 


9381 


pertinere ad eundem, quoniam non sunt sie diversi, quin 
habeant ad invicem ordinem. Nam credere Deum respicit 
divinam veritatem, ut objectum; credere Deo, ut motivum; 
eredere in Deum, ut finem ultimum. Et istae tres com- 
parationes cirea eundem habitum reperiri habent. Et 
quoniam fides non perfecte tendit in Deum tamquam in 
finem ultimum, nisi prout est juncta caritati; ideo actus 
credendi in Deum definitur per actum amandi, non tam- 
quam per actum proprium, sed tamquam per actum ad- 
nexum. Et iterum, quia quadruplex genus actus adnexum 
est ipsi fidei, secundum quod jungitur caritati secundum 
quadruplicem comparationem; ideo quatuor ponit in ejus 
notificatione. Fides enim prout juncta est caritati, ordinat 
ad amandum Deum, ad faciendum bonum, ad fugiendum 
malum, ad diligendum proximum; et juxta haec quatuor, 
quatuor ponit actus in illa notificatione, videlicet credendo 
amare quantum ad effectum, credendo ire quantum ad 
bonum opus, credendo ei adhaerere quantum ad toleran- 
tiam mali, credendo incorporari membris quantum ad di- 
lectionem proximi.^ 3. dist. 28. dub. 3. 

$ Fides est una virtus, licet in credendis differentia 
reperiatur, quia una est ratio credendi in ommibus, vide- 
licet ipsa summa veritas.^ — ,Dicendum quod fides, sive 
in eodem, sive in diversis, una est secundum speciem, 
pro eo quod non dividitur in species, quamvis in diversis 
diversificetur secundum numerum. Et hujus ratio est, 
quoniam unitas virtutis attenditur secundum unitatem 
actus principalis. Unitas autem actus principalis atten- 
ditur secundum unitatem objecti primi. Et quoniam ob- 
jectum primum fidei unum est; hine est, quod necesse 
est virtutem fidei esse unam. Hoe autem planius patet 
per exemplum in consimili. Sicut enim videmus, quod in 
habitu videndi virtus visiva habet objectum per accidens, 
sicut dicimur videre equum vel hominem; habet etiam ob- 
jectum per se, sieut dicimur videre album et nigrum; 
habet etiam objectum non solum per 8e, sed etiam primo, 
sicut. dieimur videre lucidum; et quamvis objectum per 
accidens, sive objectum materiale ipsius visus, diversificetur 
in specie, sicut equus differt specie ab homine, et etiam 
objectum per se specie differat, sicut album specie differt 
a nigro; non tamen habitus videndi secundum speciem 
diversificeatur, quia ratio objecti primi, videlicet ipsa lu- 
minositas, una est in omni visibili. Sie et in proposito 
intelligendum est, quod licet fides habeat multa objecta 
per accidens, sieut omnia, quae consequuntur ad articulos, 
multa etiam objecta per se, sicut etiam ipsos articulos 
plures et distinctos; quia tamen una est ratio credendi 
in omnibus, videlicet ipsa summa veritas, cui ipsa fides 
innititur propter se et super omnia; ideo ipsa fides est 
specie una, quantumeumque reperiatur in eredendis diffe- 
rentia. Et est simile: si ego crederem alicui homini ve- 
raci, quia verax est, eadem credulitate, qua crederem 
ipsum esse veracem, crederem omnia esse vera, quae dicit, 
quantumcumque de diversis materiis loqueretur. Per hunc 
modum in proposito intelligendum est. Et idcirco con- 
cedendae sunt rationes ostendentes fidem habere unitatem 
seoundum speciem. — ,Ad illud vero, quod primo ob- 
jicitur, quod aetus diversificantur per objecta, jam patet 
responsio, quoniam hoe non intelligitur de quocumque 
objecto, sed de objecto, quod est objectum per se et 

49 * 


388 


primo, quod quidem non tantum habet rationem mate- 
rials, sed etiam rationem activi et motivi; hoc autem 
modo non est objectum fidei, nisi ipsa summa veritas, 
sicut infra melius patebit, cum de objecto fidei inquiretur." 
— $Ad illud quod objicitur, quod sic se habet fides ad 
credibilia, sicut voluntas ad volita, et scientia ad scibilia, 
dicendum quod non est simile, quoniam scientia in diver- 
sis speciebus scibilibus diversas intuetur rationes et di- 
versa media, per quae illa cognoscit. Similiter voluntas 
in diversis volitis diversa intuetur appetibilia, per quae 
illa appetit. Ideo tam voluntas, quam scientia, diversi- 
ficantur penes illa, quae appetit et cognoscit. Fides autem 
unieam intuetur rationem, secundum quam omnia credi- 
bilia credit; et ideo propter diversitatem credibilium non 
habet diversificari.^ — ,Ad illud quod objicitur, quod 
timor et spes diversificantur, quia sunt de bonis et malis, 
dicendum quod non est simile, quia timor respicit malum 
secundum quod malum, et spes bonum seeundum quod 
bonum, et ita secundum rationes diversas. Fides autem 
bona et mala non considerat, nisi in quantum cadunt sub 
dictamine veritatis, et ita sub ratione una; ita enim credit 
malos puniri, sicut beatos praemiari. lta etiam verum 
est unum, sicut et reliquum; et ita dictat veritas unum, 
sicut et alterum." — ,Ad illud quod objicitur, quod fides 
dirigit omnes virtutes, dicendum quod ex hoc non sequi- 
tur, quod fides sit virtus generalis, pro eo quod contingit 
virtutes seipsas circumincedere, et objectum unius virtutis 
bene potest esse materiale alterius virtutis, et tamen ad 
invieem distinctae sunt, quia distinguuntur penes objecta 
propriaà, quae non tantum habent rationem materialis, 
verum etiam rationem motivi. Objectum enim materiale 
nee facit convenientiam in specie, nec differentiam; et 
propterea non sequitur, quod fides sit communis aliis vir- 
tutibus, quia fides respicit earum objecta et fines. Re- 
Spieit enim illa solummodo per modum materiae, circa 
quam versatur; objectum tamen proprium et primum habet 
distinctum ab aliis virtutibus, secundum cujus objecti 
unitatem est ponere fidem esse unam secundum speciem, 
sicut in praecedentibus ostensum est.^ 3. dist. 23. a. 1. q. 3. 
eL ad. 1—2, 4—5. 

* ,Fidei non potest subesse falsum, quia non possunt 
simul stare falsitas in credito, et veritas in credente, sive 
in fide.^ — ,Cum habitus fidei ipsam mentem illuminet 
ad assentiendum veritati creditae secundum illustrationem 
divinae praescientiae, et divinae praescientiae non possit 
subesse falsum, quia ipsa non potest falsificari; necesse 
est ponere, quod ipsi habitui fidei nec falsum subsit, nec 
subesse possit. Quemadmodum enim divina praescientia, 
quae ex rebus non pendet, certissime cognoscit non solum 
ea, quae ventura sunt necessario, sed etiam contingentia, 
ita quod cirea ea decipi non potest, sicut in primo libro 
ostensum fuit; sie et fides, quae cognitioni divinae prae- 
scientiae innititur, a qua etiam illuminatur et dirigitur, 
certam credulitatem et illuminationem habet de futuris 
etiam contingentibus, ita quod illa, quantum est de se, 
possunt non evenire; fides tamen nec potest decipi, nec 
potest errare. Sicut enim de eo, quod praescitum est 
evenire a Deo, concedi potest, quod ipsum possibile sit 
non evenire in se et absolute; non est tamen compossi- 
bile cum praevisione sui oppositi, quia haec duo non pos- 


PARS V, 'f. 


sunt simul stare, quod Deus praeviderit unum, et quod 
eveniat oppositum, tunc enim falleretur divina praescientia ; 
per hune modum intelligendum est in assensu fidei, quod 
innititur divinae praevisioni. Unde quamvis creditum con- 
tingens in se possit non evenire, haec tamen duo non 
possunt simul stare, quod non eveniat, et quod sit credi- 
tum. Et propterea concedendum est, quod fidei non po- 
test subesse falsum; quia non possunt simul stare falsitas 
in eredito, et veritas in credente, sive in fide." 3. dist. 24. 
a. 1. q. f. 

' ,Fides in certitudine superatur a scientia, quae est 
visio Dei aperta; superat vero scientiam, quae est cognitio 
secundum statum viae, respectu credibilium; cum illa vero, 
quae est aliorum ecognoscibilium, superatur in certitudine 
speculationis: contra vero est de certitudine adhaesionis." 
— ,Dicendum quod, cum comparamus certitudinem fidei 
ad certitudinem scientiae, potest intelligi dupliciter. Nam 
uno modo scientia potest dici aperta et certa visio Dei 
in patria; et hoc modo non est quaestio, nee dubium, 
quin scientia isto modo praecellat in certitudine ipsam 
fidem, sicut gloria praecellit gratiam, et status patriae 
statum viae. Alio modo dicitur scientia, cognitio quam 
quis habet in via: et ista potest esse dupliciter, aut re- 
spectu illorum, quorum est fides, aut respectu aliorum 
cognoscibilium. Si respectu illorum, quorum est fides, sic, 
simpliciter loquendo, certior est fides quam scientia. Unde 
si aliquis Philosophorum eognoseit aliquem articulorum 
ratiocinando, utpote Deum esse creatorem, vel Deum esse 
remuneratorem; numquam tamen ita certitudinaliter co- 
gnoscit per suam scientiam, sicut verus fidelis per suam 
fidem. Si autem loquamur de scientia, secundum quod 
est cognitio aliorum cognoscibilium, sic quodam modo 
cerlior est fides quam scientia, et quodam modo e con- 
trario. Est enim certitudo speculationis, et est certitudo 
adhaesionis. Et prima quidem respicit intellectum, &e- 
eunda vero respicit ipsum affectum. Si loquamur de 
certitudine adhaesionis; sie major est certitudo in ipsa 
fide, quam sit in habitu scientiae, pro eo quod vera fides 
magis facit adhaerere ipsum credentem veritati creditae, 
quam aliqua scientia alicui rei scitae. Videmus enim 
veros fideles nec por argumenta, nee per tormenta, 
nec per blandimenta inclinari posse, ut veritatem, quam 
credunt, saltem oretenus negent; quod nemo sciens sa- 
nae mentis faceret pro aliquo quod cognoscit, nisi in 
quantum doctrina fidei dictat non esse mentiendum. 
Stultus etiam essot geometra, qui pro quacumque certa 
conclusione geomotriae auderet subire mortem. Unde 
verus fidelis, etiam si sciret totam scientiam physicam, 
mallet totam illam scientiam perdere, quam unum 80- 
lum articulum ignorare, vel negare; adeo adhaeret ve- 
ritati creditae. De certitudine ergo adhaesionis verum 
est fidem esse certiorem scientia philosophica: et haec 
certitudo respicit veritatem et doctrinam secundum pie- 
tatem, et de hae certitudine concludunt rationes ad 
primam partem inductae. Si autem loquamur de certitu- 
dine speculationis, quae quidem respicit ipsum intellectum 
et nudam veritatem, sic concedi potest, quod major est 
certitudo in aliqua scientia, quam in fide, pro eo quod 
aliquis potest aliquid per scientiam ita certitudinaliter 
nosse, quod nullo modo potest de eo dubitare, nec aliquo 


PARS V, f. 


modo discredere, nec in corde suo ullo modo contradicere, 
sicut patet in cognitione dignitatum et primorum prin- 
cipiorum. Et hoc modo procedunt rationes ad partem 
sequentem, sicut pertractanti patet. Et per hoc patet 
responsio ad quaestionem propositam. Patet etiam respon- 
sio ad objecta, procedunt enim secundum diversas vias. 
Nam rationes ad primam partem inductae concludunt de 
certitudine adhaesionis, rationes vero ad oppositum de 
certitudine speculationis. Verumtamen rationes ad primam 
partem inductae videntur concludere de certitudine spe- 
eulationis, quod illa certitudine sit fides certior scientià; 
quod falsum est. Ideo tentandum est eas dissolvere." — 
— $,AÀd ilud verbum Augustini, quo dicitur: Nihil est 
homini certius sua fide (de Trin. lib. 13. c. 1), dici potest, 
quod nihil facit ad propositum, quia non loquitur de cer- 
titudine, quam quis habet per fidem, sed quam quis habet 
de fide, quam habet in mente, et illa est certitudo scien- 
tiae, scit enim homo fidelis se habere fidem.^ — ,Ad illud 
Philosophi (Arist. Eth. lib. 8. c. 5), quod virtus est certior 
omni arte, dicendum quod loquitur de virtute et arte, 
secundum quod comparantur ad idem. Multo enim melius 
scit aliquis invenire medium et objectum per habitum vir- 
tutis, quam per habitum purae cognitionis. Non est autem 
generaliter intelligendum , quod virtus sit certior circa 
proprium objectum, quam aliqua scientia circa suum." — 
,Ad illud quod objieitur, quod certius videtur, quod vi- 
detur in lumine veritatis increatae, quam quod videtur in 
lumine veritatis creatae, dicendum quod illud verum est, 
quando lumen veritatis increatae irradiat plene, sicut erit 
in patria. Quando autem semiplene irradiat, non est ne- 
cesse, quod habeat veritatem, sicut patet; quia certius 
potest homo videre ad lumen candelae, quam ad lumen 
solis, ubi sol non plene irradiat. Sic et in proposito in- 
telligendum est, licet enim fiat irradiatio mediante fide ab 
ipsa veritate aeterna, non tamen est irradiatio plena, quo- 
niam manet speculum et aenigma." — ,Ad illud quod 
objieitur, quod certior est cognitio, cui non permiscetur 
error, dicendum quod verum est, sicut fidei non per- 
miscetur error, ita etiam nec scientiae, in quantum scientia ; 
hoec est solum ex defectu a parte cognoscentis. Sic etiam 
contingit in ipsa fide a parte credentis; sicut patet in in- 
fideli, qui propter distorsionem intellectus a cognitione 
fidei labitur in haeresim, dum se credulitati verae inter- 
miscet eredulitas falsa. Unde ex hoc non potest concludi, 
quod fides sit certior quam scientia. lllud tamen verum 
est, quod doctrina fidei magis veraciter est tradita, quam 
aliqua scientia philosophica, quia Spiritus sanctus, et ipse 
Christus, qui docuerunt fidei veritatem et sacrae Scriptu- 
rae, in nullo falsum dixerunt, nec in aliquo possunt re- 
prehendi; quod de nullo philosopho arbitror vere posse 
diei in traditione alicujus doctrinae, imo inveniuntur veris 
multa falsa permiscuisse.A — ,Ad illud quod objicitur, 
quod quanto scientia nobilior est, tanto certior, dicendum 
quod illud non habet veritatem. Nam, sicut dicit Philo- 
sophus (Arist. Metaph. lib. 3. cont. 16): Major est certi- 
tudo mathematicae scientiae, quam divinae; et tamen no- 
bilior est divina, quam mathematica: hoc autem est pro- 
pter defectum a parte intelligentis, quia, sicut dicit Philo- 
sophus (?bid. cont. 1): Sicut se habet oculus noctuae ad 
lueem, ita intellectus nostor ad manifestissima naturao. 


389 


Unde illa, quae sunt certissima in se, cognoscit aliquando 
dubie; et tamen illa cognitio minus certa magis est nobi- 
lis et perfecta, quoniam est de re nobiliori. Melius est 
enim vel modicum quid de Deo scire, quam caelestium 
vel terrestrium notitiam habere. Rationes vero ad oppo- 
sitam partem concedendae sunt, concludunt enim de cer- 
titudine speculationis, sicut satis clarum est, et porsceru- 
tanti apparet." 3. dist. 23. a. 1. q. 4. et ad. 1—96. 

$ ,Fides et scientia, quae non sit comprehensionis, sed 
per manuductionem ratiocinii, possunt simul stare, licet 
non sit secundum idem fides et scientia.^ — ,Duplex est 
cognitio scientialis de Deo, scilicet à parte comprehensio- 
nis, et manuduetione ratiocinationis. Si loquamur de 
Scientia & parte comprehensionis, quomodo cognoscitur 
Deus in patria, sic non compatitur secum fidem, ut simul 
idem sit scitum et creditum, pro eo quod talis cognitio 
simpliciter excludit aenigma: et hoec melius apparebit infra, 
cum agetur de evacuatione virtutum *), quare videlicet et 
qualiter fidei actus per visionem excludatur et evacuetur. 
Et de hae scientia Sanetorum auctoritates dicunt, et com- 
munis opinio Magistrorum tenet, hoc esse verum, quod 
idem simul non potest esse scitum et creditum. Si autem 
loquamur de scientia, quae est a manuductione ratiocina- 
tionis, sic volunt quidam dicere adhuc esse verum, quod 
non potest simul stare cum fide; quia per talem scientiam 
assentit intellectus ipsi rei cognitae propter ipsam ratio- 
nem principaliter, assentit etiam necessario, assentit etiam 
sicut rei, quae est infra se, cujus contrarium reperitur in 
fide, quae assentit primae veritati propter se voluntarie, 
elevando rationem super se. Et ideo dixerunt habitum 
fidei et scientiae mutuo sese excludere, secundum quod 
caritas illum amorem excludit, quo quis amat Deum pro- 
pter temporalia principaliter. Aliorum vero positio est, 
quod de uno et eodem simul potest haberi scientia manu- 
ductione ratiocinationis cum habitu fidei, juxta quod dicit 
Augustinus (de Trinit. lib. 14. c. 1), exponens illud Apo- 
stoli (1. Cor. 12, 8): Alii datur per Spiritum sermo sapien- 
tiae, alii sermo scientiae. Mluie scientiae tribuo illud, quo 
fides saluberrima, quae ad veram beatitudinem ducit, gi- 
gnitur, nutritur, defenditur, roboratur; qua scientia non 
pollent plurimi fideles, licet habeant fidem. Et Richardus 
de sancto Victore dicit, quod ad ea, quae fidei sunt, non 
tantum possunt haberi rationes probabiles, sed etiam ne- 
cessariae, licet eas interdum contingat nos latere. Unde 
aliquis eredens Deum esse unum Creatorem omnium, si 
ex rationibus necessariis incipiat ipsum idem nosse, non 
propter hoc desinit fidem habere. Vel si etiam prius 
noscit, fides superveniens talem cognitionem non expellit, 
sicut per experientiam patet. Ratio autem, quare talis 
scientia simul potest esse de eodem cum ipsa fide, et quod 
una cognitio alteram non expellit, est, quia scientia manu- 
ductione ratiocinationis, licet aliquam certitudinem faciat 
et evidentiam circa divina, illa tamen certitudo et eviden- 
lia non est omnino clara, quamdiu sumus in via. Quam- 
vis enim aliquis possit rationibus necessariis probare Deum 
esse, et esse Deum unum; tamen cernere ipsum divinum 
esse et ipsam Dei unitatem, et qualiter illa unitas non 


*) Vide superius cap. IV. huj. part. not. 11; ct inferius 
part. VII. cap. VII. 


390 PARS V, '[. 


excludat personarum pluralitatem, non potest nisi per 
justitiam fidei emundetur. Unde illuminatio et certitudo 
talis scientiae non est tanta, quod, habita illa, superfluat 
illuminatio fidei, imo valde est cum illa pernecessaria. Et 
hujus signum est, quia licet aliqui philosophi de Deo sci- 
verint multa vera, tamen quia fide caruerunt, in multis 
erraverunt, vel etiam defecerunt. Unde, sicut in prae- 
cedentibus dietum est, quod fides potest stare cum visione 
exteriori, quia illa habet conjunctam latentiam circa per- 
sonam Christi; sic intelligendum est circa habitum fidei, 
et talem modum sciendi, quod possunt se simul in eodem, 
et respectu ejusdem compati, quamvis non secundum idem." 
— $4AÀd illud quod objicitur, quod sciens non potest dis- 
sentire ab eo, quod scit, dicendum quod verum est, quan- 
tum ad id, quod de eo cognoscit; quantum tamen ad id, 
quod latet, ex illo dissentire potest, et ratione illius est 
necessaria 'sibi credulitas fidei, Sicut aliquis philosophus 
sciens probare Deum esse unum ratione necessaria, ab 
hae non potest dissentire; dissentiret tamen ab hace, si 
quis diceret, quod illa unitas potest compati secum plura- 
litatem, quod quidem eum latet, et excedit vires cognitio- 
nis suae et scientiae." — ,Ad illud quod objicitur, quod 
fides est de his, quae sunt supra rationem, et scientia est 
de his, quae sunt infra, dicendum, quod sicut nihil im- 
pedit unum et idem esse latens et patens; sic nihil im- 
pedit unum et idem, secundum alium et alium cognoscendi 
modum, esse infra et supra rationem, et ita scitum et 
ereditum. Licet enim sempiterna virtus et divinitas nosci 
possit per scientiam acquisitam, vel etiam innatam in se; 
tamen, prout comparatur ad pluralitatem personarum, vel 
humilitatem humanitatis nostrae, quam Deus assumpsit, 
omnino supra rationem est et supra scientiam. Si quis 
enim judicio rationis et scientiae innitatur, nequaquam 
erederet possibile, quod summa unitas secum compatiatur 
pluralitatem personarum, nec quod summa majestas uniri 
possit eum nostra humilitate, nec quod summa virtus de 
non operante fiat operans sine sui mutabilitate, et con- 
similia, quae videntur repugnare communibus animi con- 
ceptionibus secundum philosophiam. Unde valde parum 
attingit scientia cognitionem divinorum, nisi fidei innitatur, 
quia in una et eadem re apertissimum est fidei, quod 
occultissimum est scientiae; sicut patet de altissimis et 
nobilissimis quaestionibus, quarum veritas latuit philoso- 
phos, scilicet de creatione mundi et de potentia et sapientia 
Dei, quae latuit philosophos, et nunc manifestae sunt Chri- 
stianis simplicibus. Propter quod dicit Apostolus (4. Cor. 
1, 20), stultam fecisse Deum sapientiam hujus mundi, quia 
omnis sapientia de Deo in via absque fide magis est stul- 
titia quam vera scientia, deprimit enim perscerutantem in 
errorem, nisi dirigatur et juvetur per fidei illuminationem ; 
unde per ipsam non expellitur, sed magis perficitur." 
9. dist. 24. a. 2. q. à. et ad 3 cet 4. 

? ,Contrarie opinari, vel potest esse circa ea, quae 
spectant ad doctrinam christianae religionis, vel circa ea, 
quae spectant ad doctrinam humanae inquisitionis. Circa 
ea, quae spectant ad doctrinam humanae inquisitionis, 
licet contraria opinari et asserere, quia illa non faciunt 
ad salutem. Asserere autem contraria in his, quae spectant 
ad doctrinam religionis, distinguendum est. Nam quae- 
dam sunt de necessitate fidei, quaedam de necessitate 


Seripturae, quaedam sunt his annexa, ut sunt quae faciunt 
ad fidei explicationem et Scripturae expositionem. Circa 
ea, quae sunt de necessitate fidel, opinari contraria sim- 
plieiter est peccatum in altero, scilicet qui falsum opina- 
tur. Et si sit simplex opinio, est peccatum erroris; si 
autem assertio, et defensio non tantum error, sed haeresis 
dicenda est. In his autem, quae sunt de certitudine Scri- 
pturae, ignorantes Scripturas licet contrarie opinari; nec 
est culpa, ut si unus simplex homo credat, quod Jacob 
fuit pater Isaac, alter non, sed e converso. Et primus 
quidem licet suspicetur, vel opinetur falsum, tamen non 
peceat, quia ignorat Scripturam. Scienti autem Scripturam 
non licet, imo peccat, si simpliciter opinetur. Si autem 
defendat, haereticus est judicandus, quoniam contradicit 
Seripturae sacrae. In his autem, quae sunt annexa fidei, 
vel Scripturae, aut una opinio sequitur ad fidem vel Seri- 
pturam, et ad alteram sequitur oppositum; et tunc dicen- 
dum, quod ante percontationem licet contrarie opinari, 
sed post percontationem non licet, imo peccatum est, sicut 
in his, quae determinata sunt per fidem et Scripturam." 
1. dist. 27. p. 1. a. 1. q. 4. — ,Quaeritur, in quo differant 
haeresis, secta et superstitio. Sicut dicit Isidorus (7. 8. 
Etym. c. 3), haereticus dicitur ab haeresis graece, quod 
est electio latine. Et quamvis electio sit bonis malisque 
communis; tamen haereticus ipse non ex dono Dei, sed 
ex propria auctoritate et ex proprio sensu accipit aliquam 
sententiam falsam. Nam omne verum a Spiritu sancto 
est, a quocumque dicatur. Hane autem non dicitur eli- 
gere, quandocumque opinatur aliquid falsum, sed quando 
falsum praeoptat et pertinaciter credit, et paratus est de- 
fendere, sive ipse finxerit, sive alius. Unde talis definitio 
potest dari: Haereticus est, qui divinae legis ignorantia 
vel contemptu pertinax inventor proprii erroris, aut alieni 
sectator, catholicae veritati mavult adversari, quam sub- 
jici. Et haec definitio concordat rationi. Et ut ait Au- 
gustinus (ep. 126): Qui sententiam suam, quamvis per- 
versam, nulla pertinaci animositate defendunt, corrigi pa- 
rati, nequaquam sunt inter haereticos computandi. Et 
differt haeresis a schismate, quia haec est conira fidem, 
schisma contra mores, vel vinculum caritatis. Sententia 
autem conira fidem, ratione adinventionis, dici potest super- 
stitio, id est superflua institutio; ratione adhaesionis, hae- 
resis; ratione defensionis, secta, loquendo per appropriata. 
Vel haeresis, quia contra veritatem; secta, quia contra 
communitatem; superstitio, quia contra utilitatem, quasi 
superflua institutio. Vel haeresis ab eligendo, secta a 
persequendo, superstitio a superstando. Unde haeresis 
dicit praesumptuosam et deliberatam falsi adinventionem, 
secta superaddit imitationem, superstitio diuturnitatis in- 
veterationem.^ 4, dist. 13. dub. 4. 

19 "Utrum fides sit de his, de quibus habetur visio 
sensibilis. Et videtur, quod sie: Qwia vidisti me, Thoma, 
credidisti (Jo. 20, 29); sed constat, quod Thomas veram 
habuit fidem de Domino Jesu, quia credidit Jesum, quem 
vidit et tetigit; ergo simul de eodem erat fides interior 
et visio exterior.^ — ,Item: Quod vidimus et audivimus 
et perspeximus, et. manus nostrae contrectaverunt de Verbo 
vitae (1. Jo. 1, 1); si ergo de Verbo vitae habebant Apo- 
stoli fidem, hoc est de Christo, et de eodem habebant 
sensibilem cognitionem; redit idem quod prius.^ — ,Item, 


PARS V, 7. 


Apostoli viderunt Christum passum et Christum ascen- 
dentem; et constat, quod Christum esse passum et Chri- 
stum ascendisse sunt duo articuli; si ergo Apostoli fidem 
et meritum quantum ad hos articulos non amiserunt, vi- 
detur, quod circa idem possit esse fides et visio exterior." 
— $ltem, beata Virgo sensibili experimento novit se con- 
cepisse de Spiritu sancto absque virili semine; sed con- 
stans est, quod propter conceptionem Filii Dei nihil dem- 
ptum est fidei suae; ergo simul stabant in ea cognitio 
fidei et cognitio sensibilis experimenti.^ — ,Circa unum 
et idem possunt esse simul fides atque visio sensibilis, 
quamvis non secundum idem, quando scilicet illud unum 
secundum aliud patet, secundum aliud latet, ut in Christo." 
— $,Dicendum, quod quaedam sunt, quae subjiciuntur 
sensui exteriori simpliciter et totaliter; et illa videre, est 
clare et perfecte cognoscere: et circa talia non potest si- 
mul et semel esse habitus, sive cognitio fidei, cum visione 
exteriori, pro eo quod visio, sive cognitio illa, excludit 
omne aenigma et cognitionem aenigmaticam. Quaedam 
autem sunt, quae sic subjacent sensui secundum aliquid 
sui, ut secundum aliquid sui lateant ipsum sensum: et 
circa talia bene potest simul et semel esse visio secun- 
dum unum, et credulitas fidei secundum aliud; visio se- 
eundum illud, secundum quod patent, credulitas fidei se- 
eundum illud, secundum quod latent. Et hoc modo est 
in Christo intelligere. Nam Christus secundum naturam 
assumptam et corpoream Apostolorum sensibus apparebat, 
secundum autem divinam naturam omnem sensum latebat. 
Et eadem persona et hypostasis, secundum diversas na- 
turas, simul erat visui cognita et incognita; ideo simul 
poterat esse visa et credita. Et id est satis facile intel- 
ligere, si quis attendat, quoniam cirea idem potest esse 
certitudo et dubitatio, secundum diversas naturas et di- 
versos respectus et diversas conditiones. Esto enim, quod 
hic sit Christus coram oculis meis, etsi visu cognoscam 
ipsum esse hominem, nunquam tamen per visum cognoscam 
ipsum esse Filium Dei. Ideo alius habitus necessarius est 
ad hoe, quod cognoscam ipsum esse Deum. Et hoc est, 
quod Dominus dixit Petro, quando dixerat: Tw es Christus 
Fülius Dei vivi, quia caro et sanguis mon revelavit tibi 
(Matth. 16, 16). .Concedendum est ergo, quod fides et 
visio possunt esse cirea unum et eumdem, quamvis non 
secundum idem. Et hoc est, quod dicit Augustinus (Zn 
Joan. ir. 79) et Gregorius (om. 26. i» Ev.) de Thoma, 
quod aliud vidit et aliud credidit, hominem vidit et Deum 
confessus est, dicens: Dominus meus et Deus meus (Jo. 
20, 28). Et sicut de Thoma dicitur, ita etiam de aliis 
Apostolis et de beata Virgine, quae quamvis certitu- 
dinali experientia seiverit se concepisse sine virili semine, 
tamen se eoncepisse personam Verbi novit mediante fide. 
Et breviter, quia in omnibus articulis implieatur aliquid 
divinum, quia articulus est veritas de Deo, et illud quidem 
latet; ideo concedendae sunt rationes ostendentes, quod 
visio corporalis fidem non excludit.^ 3. dist. 24. a. 2. q. 1. 
fund. et concl. 

1! ,Ex hoc sensu nascitur in anima triplex influxus ab 
illa luce, per quam stabilitur anima in Deum, primus est 
robur virtutis, secundus est zelus veritatis, tertius ex- 
cessus amoris. Robur virtutum est primus, quia nihil 
difficile est animae habenti fidem inconcussam; quia s? 


391 


potest. credere, omnia possibilia sunt. credenti (Marc. 9, 22), 
quia paratus est sustinere omnia propter Deum, quia per 
fidem et virtutem stabilitur. Secundus influxus est veri- 
tatis zelus, ut homo indignetur contra omne malum et 
afficiatur statim ad omne bonum. Dedignetur omne ma- 
lum, sieut Elias, qui prophetaverat de Achab et Jezabel, 
quod eomederent ex eis canes. Dixit Achab: Numquid 
invenisti me inimicum tibi? Respondet Elias: Inveni, quia 
venumdatus es, ut faceres malum $n conspectu Dei (8. Reg. 
21, 20), quasi diceret, quicumque est contrarius Deo, est 
contrarius mihi. Tertius influxus est excessus amoris, 
quando anima in vituperiis et tribulationibus semper sentit 
jucunditatem amoris. Hoc maxime est, quando ardens 
sentit, quod Dominus facit gustare panem angelorum 
(Psalm. 77, 25). Et hune reputant omnes stultum, et ipse 
reputat omnes stultos, et secundum veritatem sunt. Et 
hoe esí summum fidei et apex, ut per experientiam ine- 
brietur, et jam nil euret de mundo.^ In Heraem. serm. 9. 
prop. fin. 

1? Est autem fides sperandarum substantia rerum, argu- 
mentum non apparentium (Hebr. 11, 1). ,Fidei definitio 
data ab Apostolo est vera, convertibilis, evidens et suffi- 
ciens, Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod 
tune diffinitio, sive notificatio, est recte assignata, quando 
nihil continet superfluum, nihil etiam diminutum. Et 
hoc est, quando per ipsam notificationem ipsius definiti 
essentia plene indicatur, et aperte manifestatur, et ab 
omnibus aliis separatur: hoc autem est reperire in pro- 
posito, si quis attendat. Nam ipsa fides secundum essen- 
tiam suam aliquid respicit ex parte intellectus, et aliquid 
ex parte affectus, habet enim affectum stabilire et in- 
tellectum illuminare. Et in quantum affectum stabilit, 
dieitur substantia, sive fundamentum; in quantum autem 
intellectum illuminat, dicitur argumentum. Ut ergo plene 
fidei essentia explicaretur, oportuit eam diffiniri, sive noti- 
fieari, ut diceretur substantia simul et argumentum, debet 
enim diffinitio totam essentiam diffiniti in se claudere. 
Debet etiam nihilominus aperte notificare. Quoniam ergo 
habitus virtutis dupliciter notificari habet, videlicet per 
finem ultimum et per suum objectum; finis autem ipsius 
fidei consistit in aeterna beatitudine, quam speramus, et 
ita in rebus sperandis; objectum autem consistit in veri- 
tate non visa, et ita in rebus non apparentibus; ideo op- 
portunum fuit fidem diffiniri per res sperandas et non 
apparentes, ut sic notificatio fidei non solum essentiam 
diffiniti expliearet plene per intellectum et affectum, sed 
etiam manifestaret aperte per finem et objectum. Debet 
etiam diffinitio diffinitum ab omnibus aliis separare. Et 
quoniam fides formata distingui habet a fide informi, di- 
stingui etiam habet ab habitu cujuslibet alterius virtutis; 
a fide, inquam, informi distinguitur, in quantum sustentat 
totam fabricam spiritualem; ab aliis autem virtutibus, in 
quantum veritati non visae facit adhaerere. Ideo quantum 
ad haec duo dicitur swbstantia rerum. sperandarwum , ut di- 
stinguatur a fide informi; e? argumentum non apparentium, 
ut distinguatur ab habitibus aliarum virtutum. Et sic 
patet, quod praedicta notificatio nihil continet superfluum, 
nihil diminutum, nec est in ea clausula, nec dictio, imo 
nec etiam syllaba otiosa. Fatendum est ergo ipsam esse 
convenienter et secundum artem assignatam, ita quod in 


392 


se habet veritatem, convertibilitatem, evidentiam et suffi- 
cientiam adeo perfecte et complete, ut nec peritissimi 
philosophorum possent eam artificialius et completius assi- 
gnare." 3. dist. 28. a. 1. q. 5. 

15 ,Hujus fidei firmitas est triplex. Prima est ex te- 
stimonio veritatis expressae per Verbum increatum, se- 
cunda ex testimonio veritatis expressae per Verbum in- 
carnatum , tertia ex (testimonio veritatis expressae per 


Verbum inspiratum. De primo dicit Joannes (1. Jo. 5, 7): 


Tres sunt, qui testimonium dant in. caelo, Pater, Verbum 
et. Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt... & tribus datur 
testimonium, sed exprimitur per verbum, quia Verbum et 
Patrem et seipsum exprimit et omnia alia, dicente David 
(Psalm. 32, 6): Verbo Domini caeli firmati sunt. Caeli, 
id est, caelestes per fidem, Verbo Dei firmati sunt. Et 
isto Verbo firmantur et caelestes, et subcaelestes. Unde 
dicit: E£ spiritu oris ejus omnis virtus eorum. | Unde Socri- 
ptura explicans mysterium hierarchiae caelestis et sub- 
caelestis, in alio loco dicit (Psalm. 118, 89): In aeternum, 
Domine, Verbum tuum permanet in caelo, scilicet Trini- 
iatis... Hujus autem fidei Christus est fundamentum, et 
nemo potest aliud fundamentum ponere praeter id, quod 
positum est, Christus Jesus (1. Cor. 3, 11). Ille est lapis 
angularis, de quo facit Isaias et Petrus mentionem (1sa. 
28, 16): Ecce ponam in fundamentis Sion lapidem angula- 


rem, probatum, speciosum; et Apostolus (1. Petr. 2, 6): 


Superaedificati supra fundamentum Apostolorum , id est, 
supra Christum. Tertia firmitas est ex testimonio veri- 
tatis expressae per Verbum inspiratum, et hoc fuit in 
omnibus Prophetis. Et nos audivimus hoc verbum (1. Jo. 
1, 3), quo Spiritus sanctus testificatur, quoniam Christus 
est veritas. Aliqui viderunt eum in carne. Unde dicitur 
in Luca (10, 28—24): Beati oculi, qui vident, quae vos vi- 
detis. Dico vobis, quod multi Reges et. Prophetae voluerunt 
videre, quae vos videtis, et non viderunt. Radiavit autem 
Spiritus sanctus in cordibus omnium praedicatorum, ad 
omnem veritatem praedicandam et scribendam, dicente 
Apostolo (Hebr. 1, 1): Multifarie, multisque modis olim 
Deus loquens patribus; et postea dicitur (2, 2): S? enim 
qui per angelos dictus est sermo, factus est etc, Et sequitur 
(2, 38—4): Quae, cum initium accepisset enarrandt per. Do- 
minum ab eis, qui audierunt, in nos confirmata est, conte- 
stante Deo signis et. portentis, et variis virtutibus, et Spiritus 
sancti distributionibus. Et exemplificatur hic triplex fir- 
mitas fidei. Primo, ut expressa per Verbum increatum, 
ibi: Multifarie; et: Qui cum sit splendor gloriae. Secundo, 
ut per Verbum incarnatum, ibi: Purgationem peccatorum 
faciens. "Tertio, ut per Verbum inspiratum: Qwae cum 
initium. accepisset enarrandi per Deum. Hic Spiritus sanctus 
in mentibus electorum facit Scripturas, et dat firmitatem 
fidei christianae." Serm. 9. in Hexaém. in princip. Legan- 
tur etiam sermones 9$ et 10, ubi de sublimitate, altitudine, 
firmitate et speciositate fidei sapientissime disseritur. 

1^ ,Utrum fides sit de his, de quibus habetur opinio 
probabiliss Et quod sie, videtur: Parati omni poscenti 
reddere rationem de ea, quae est in vobis, fide et spe (1. Petr. 
3, 15). Sed ratio probabilis est generativa opinionis; si 
ergo fides compatitur secum probabilem rationem, com- 
patitur ergo et probabilem opinionem.^ — ,Item donum 
scientiae et intellectus et sapientiae simul potest stare cum 


PAnS V, ff. 


fide. Sed quod credimus, debemus auctoritati, quod in- 
telligimus, debemus rationi; ergo ratiocinatio potest simul 
Stare cum fide; sed cum quocumque stat probabilis ratio- 
cinatio, stat etiam et opinio; ergo etc." — ,Item doctrina 
theologiae stat simul cum fide, cum sit fidei explicativa, 
el cirea ea est, circa quae fides consistit. Si ergo in 
doctrina theologiae multae fiunt probabiles rationes, vide- 
tur quod rationis probabilitas simul cum fide maneat; 
ergo pari ratione probabilitas opinionis ex rationibus ge- 
neratae poterit esse in eodem, et respectu ejusdem in quo, 
et respectu eujus est ipsa fides." — ,De eodem potest 
esse fides et probabilis opinio, non quidem formidinem 
annexam habens, sed assensionem ex probabilibus ratio- 
nibus derelictam.^ — ,Opinio probabilis dupliciter consue- 
vit accipi. Uno modo dicitur opinio assensio unius partis 
cum formidine alterius. Alio modo dicitur opinio assensio 
animae generata ex rationibus probabilibus, secundum 
quod consuevit dici, quod syllogismus dialecticus generat 
opinionem, et syllogismus demonstrativus generat scien- 
tiam. Si ergo opinio dicatur primo modo, prout habet 
secum annexam formidinem et vacillationem, sie non po- 
test simul stare cum habitu fidei circa eandem materiam, 
pro eo quod fides facit plene consentire in alteram partem, 
ità quod omnino reputat ejus oppositum falsum et erro- 
neum, nec propter aliquam rationem supervenientem po- 
test ad oppositum inclinari; et ideo, quia tollit fluctua- 
tionem opinionis, isto modo dicendi opinio simul cum fide 
non potest se compati. Si autem opinio dicatur secundo 
modo, scilicet assensio derelicta ex rationibus probabilibus, 
sic dicendum est, quod cirea idem simul et semel potest 
esse opinio et fides, quoniam multi fideles habent ad ea, 
quae credunt, multas verisimiles rationes et multas pro- 
babiles, quae habent generare opinionem quantum ad secun- 
dum modum dicendi opinionem; et illa quidem assensio ge- 
nerata fidei non repugnat, imo subservit et famulatur. Est 
enim in fidei fomentum quantum ad infirmos, et oblectamen- 
tum quantum ad perfectos." 3. dist. 24. a. 2. q. 2. fund. et concl. 

15 Ista principaliter debebat habere fides illorum, qui- 
bus innitebatur, tanquam magis opportuna. Nam primum 
quidem eredebant tanquam ipsius fidei Mediatoris funda- 
mentum, videlicet ipsam nativitatem. Secundum vero, 
videlicet ipsam passionem, ut provocaret ad amorem. Ter- 
tium vero, videlicet ipsam resurrectionem, ut sublevaret 
ad spem. Quartum vero, scilicet adventum ad judicium, 
ut gubernaret per timorem. Et quia omnibus erat neces- 
sarium ad salutem recte credere, amare, sperare et timere; 
ideo oportuit quatuor istos articulos credere explicite, ut 
alii, qui innitebantur credendo implicite, possent salvari. 
Vel aliter, quia nullus poterat merito suo liberari a con- 
tagione, vel obligatione peccati originalis, oportuit, quod 
erederent se per meritum Christi posse salvari, et per 
satisfactionem ejus. In merito autem isto est quatuor 
considerare, videlicet personam satisfacientis, modum satis- 
faciendi, et ojus praemium, et praemiandi modum. Quan- 
tum ad personam, oportebat credere nativitatem; quan- 
tum ad modum satisfaciendi, oportebat credere passionem; 
quantum ad praemium, oportebat credere resurrectionem; 
quantum ad modum, oportebat credere adventum ad ju- 
dicium.^ 3. dist. 25. dub. 2. — ,Quando anima elevatur 
per influxum sibi divinitus, vigorem, splendorem, ardorem, 


PARS 


pie eolit, clare speculatur sancteque perfruitur: et per 
haee comprehendit assumptae humanitatis mirabilem ex- 
ortum, mirabilem occasum, mirabilem ascensum, vel con- 
scensum, mirabilem regressum. T'une habet quatuor latera 
civitatis de caelo descendentis (Apoc. 21, 13). Mirabilem, 
inquam, exortum in nativitate; occasum in crucifixione; 
conscensum in resurrectione; ascensum in ascensione; re- 
gressum ad judicium. Haec quatuor ostendit Ecclesiastes, 
dicens (1, 5—6) : Oritur sol et occidit, et ad locum suum 
revertitur ibique renascens, gyrat per meridiem, et. flectitur 
ad aquilonem. Mirabilis fuit exortus, quia radius super- 
substantialis unitus humanitati ex utero prodiit, et quo- 
niam conversatus est in mundo vigens, lucens, inflammans. 
In morte quoniam dignatus est mori, et post de inferis 
ascendit ad corpus, et post in caelum. Et quoniam re- 
gredietur ad judicandum, mira longitudo aeternitatis fuit 
in unione divinitatis ad humanitatem. Nam separatio di- 
vinitatis et humanitatis fuit majus impossibile quam ens 
ereatum totaliter nihil esse. Latitudo caritatis fuit in 
morte, mira sublimitas potentiae in ascensione, mira pro- 
funditas sapientiae erit in judicio." Serm. 23. in Hexaem. 
ant. med. 

1$ ,Doctrina fidei quaedam habet antecedentia, quae- 
dam consequentia, quaedam principia sive objecta, sieut 
in aliis scientiis videmus esse quaedam principia communia, 
quae supponuntur, sicut dignitates; quaedam vero prin- 
eipia propria illarum scientiarum, ut sunt intrinseca prin- 
eipia demonstrationum; quaedam vero sunt consequentia, 
sieut sunt conclusiones corollariae. Per hune etiam mo- 
dum in doctrina fidei antecedentia sunt illa, quae sunt de 
dictamine juris naturalis. Principia vero sunt illa, ad quae 
fidei illuminatio directe dirigit: et ista dicuntur articuli. 
Consequentia sunt illa, quae ex illis articulis possunt elici, 
et ad illos articulos habent sequi. Cum ergo quaeritur, 
utrum sufficienter doctrina fidei contineatur in symbolo 
apostolico, dicendum est, quod si loquamur de doctrina 
fidei quantum ad ea, quae sunt in ea, principia et propria, 
sicut sunt illi articuli, sufficienter in illo symbolo contine- 
tur.^ 3. dist. 25. a. 1. q. 1. 

!' ,Fides duplicem habet magnitudinem, unam per 
comparationem ad objectum, et haec attenditur in arti- 
eulorum quantitate; et vocatur haec artieulorum quan- 
titas ipsorum articulorum dignitas, articuli enim non sunt 
de quacumque veritate, sed de veritate summa. EIEt penes 
hoe quantitas fidei aequalis est secundum diversitatem 
temporum, aequalis est etiam secundum pluralitatem arti- 
eulorum, quantum ad id, quod est in eis principale, sci- 
licet quantum ad ipsam primam veritatem. Quantum vero 
ad connotatum bene posset concedi, quod unus articulus 
est dignior alio; ut illi, qui sunt de divinitate, sunt di- 
gniores quam illi, qui sunt de humanitate. Habot etiam 


magnitudinem per comparationem ad subjectum, quia fides. 


respicit subjectum secundum triplicem vim, videlicet se- 
cundum "potentiam intellectivam, et secundum potentiam 
affectivam, et secundum potentiam interpretativam.  Se- 
eundum haee attenditur in fide magnitudo secundum tri- 
plicem modum, videlicet per comparationem ad intellecti- 
vam dicitur magna cognitione, per comparationem ad affe- 
etivam dieitur magna devotione, per comparationem ad 


interpretativam dicitur magna constantia. Tune enim 
8. Bonaventurae Breviloq. 


V, 7. 


393 


fides constans est, quando aliquis libere confitetur, quod 
credit ... Aliter potest dici.... quod cum fides respiciat 
intellectum et affectum, secundum quod supra habitum est, 
magnitudo ejus sumitur tam ex parte hujus, quam ex 
parte illius. Ex parte autem intellectus dupliciter potest 
attendi major magnitudo in fide, aut quia clarius cognoscit 
ipsum creditum, aut quia cognoscit ipsum in pluribus, 
sive distinetius. Primo modo dicitur fides magna cogni- 
tione; secundo articulorum quantitate, quia articulos no- 
vit melius distinguere. Similiter ex parte affectus dupli- 
citer attenditur magnitudo, aut quia firmius adhaeret, aut 
quia intensius. Primo modo dieitur esse magna constantiá, 
secundo modo dieitur magna devotione." 3. dist. 25. dub. 1. 

1$ Necessarium est, post adventum Christi, credere 
non modo implicite omnes articulos, sed etiam aliquos ex- 
plieite, licet explicite eos omnes credere non sit omnibus, 
maxime simplicibus, necessarium." —  ,Omnes christiani 
post adventum Christi tenentur credere omnes articulos. 
Hoe autem tripliciter potest esse; aut omnes credere im- 
pliecite, aut omnes credere explicite, aut quosdam implicite, 
quosdam explicite. Credere omnes implicite est fidei di- 
minutae, non enim sufficit modo alicui, qui habet usum 
rationis, in generali credere Redemptorem et remunera- 
torem. Adeo enim notitia quorumdam articulorum mani- 
festa est, quod nullus habens usum rationis illos ignoret, 
nisi omnino negligat et contemnat Dei cultum et salutem 
suam. Credere autem quosdam implicite, quosdam expli- 
cite, hoc est ad fidei salutem necessarium, potest enim 
fidei simplicium sufficere. Ad illos autem tenentur expli- 
cite credendos, quos manifestat eis non solum praedicatio, 
sed etiam ecclesiasticus usus et consuetudo, sicut est de 
unitate et Trinitate, quam possunt nosse ex ipso actu 
consignationis, consignant enim se in nomine Paíris et 
Filii et Spiritus sancti; et sicut est de nativitate, passione, 
resurrectione et peccatorum remissione, quos cognoscere 
possunt ex ipsis solemnitatibus, quas Ecclesia celebrat, et 
actibus sacerdotum. Ideo ab horum cognitione et notitia 
nullus ratione utens excipitur, nec ignorantia excusatur, 
quia non potest esse talis ignorantia sine negligentia et 
contemptu. Alios etiam articulos non ita manifestos te- 
nentur utique credere implicite.  Implieite autem voco 
eredere, ut in generali credant universaliter omne, quod 
credit sacrosancta mater Ecclesia, ita quod in particulari 
& nullo illorum dissentiant, nec aliquem articulorum dis- 
credant. Credere autem omnes articulos distincte et ex- 
plieite, est fidei jam provectae, hoc enim non est de ge- 
nerali fidei necessitate. Sed si necessarium est alicui, illis 
est necessarium, qui in cognitione fidei processerunt, et 
illis potissime, qui fidem aliis explicare et manifestare te- 
nentur, vel etiam qui officium docendi et praedicandi as- 
sumunt, sieut sunt habentes curam animarum, et praedi- 
eatores verbi Dei, et doctores sacrae Scripturae, et alii 
quorum conversatio versatur circa fidei veritatem. Hoc 
tamen non eredo esse opportunum omnibus, qui salvantur. 
Multi enim sunt boni simplices, qui quamvis sint parvae 
eognitionis, sunt tamen magnae devotionis; et tales pium 
est credere ad salutem pervenire. Et propterea conceden- 
dum est, quod licet opportunum sit omnibus non solum 
eredere omnes articulos implicite, sed etiam quosdam ex- 
plieite, post adventum Christi; non tamen est necessarium 

60 ^ 


394 


omnibus, maxime simplicibus, credere omnes explicite." 
— 5AÀd illud quod objicitur, quod sieut se habet obedientia 
respectu praeceptorum, et caritas respectu diligendorum, 
sic ei fides respectu credendorum, responderi potest du- 
pliciter. Primo dicendum, quod non est simile; quia cum 
fides consistat in cognitione, et cognitio potest scire ali- 
quid in universali, ità tamen quod non sciat in particulari, 
et ita scire uno modo, et ignorare alio modo; potest et 
ipsa fides aliquid credere implicite, quamvis non credat 
explicite. Non sie autem est de obedientia, quae con- 
sistit in mandatorum executione, non enim potest man- 
datum impleri in universali, quin impleatur in particulari. 
Similiter ea, quae caritas diligit, ita sunt manifesta, quod 
non possunt latere. Aliter potest etiam responderi, quod 
quodam modo sit simile; quia obedientia non tenetur 
omnia mandata exequi in opere, nisi pro loco et tempore, 
sed sufficit, quod promptum reddat et voluntarium ad exe- 
quendum omnia, cum fuerit locus et tempus. Similiter 
nec caritas specialiter diligit unumquemque, sed omnes 
communiter amplectitur; illum autem specialiter diligit, 
quem specialiter cognoscit. Ideo ex hoc non potest con- 
cludi, quod aliquis per fidem teneatur omnes articulos ex- 
plieite eredere, sed implicite. Explicite autem, cum se 
offert opportunitas, utpote quando aliquis articulus illi 
praedicatur, et explicatur ab eo, cui debet credere." — 
Ad illud quod opponitur, quod non vitatur malum nisi 
cognitum, dicendum quod verum est. Sed cognitum po- 
test esse aliquid dupliciter, vel in se, vel in alio; et se- 
eundum hune duplicem modum potest aliquis vitare ma- 
lum, vel per notitiam propriam, vel per notitiam alienam. 
Ile autem, qui habet fidem implicitam de aliquo articulo, 
quamvis errorem contra istum articulum non possit omnino 
vitare per notitiam propriam, potest tamen vitare per noti- 
tiam alienam, innititur enim his, qui credunt articulos 
explicite. Unde aliquis simplex homo, vel vetula, cum 
audit aliquid novum praedicari, non debet statim assentire, 
quousque noverit illud universaliter ab Ecclesia teneri. 
Unde, praeter remedium divinae inspirationis et orationis, 
ad quod semper recurrendum est, habent simplices reme- 
dium humanae instructionis, ad quod possunt confugere, 
ut errores valeant declinare. Semper enim Deus habuit 
et habebit aliquos justos et famosos, qui veritatem fidei 
. non solum in se, sed etiam in simplicibus conservarent, 
dum simplices innituntur eis et credunt." 3. dist. 25. «. 1. 
q. 3. concl. et ad 3—95. 

1? ,Post lapsum Adae nullus salvari potuit absque fide 
Mediatoris. Nullus enim ab illo peceato originali poterat 
liberari, nisi in illum Mediatorem crederet, vel ipse pro 
se, si esset adultus, vel alius pro ipso, si esset parvulus. 
Et ratio hujus est, quia cum gratia et veritas per Jesum 
Christum faeta sit, et liberatio ab illo peccato originali 
sit per merita Christi, et merita Christi non se extendant 
nisi ad illos, qui efficiuntur ejus membra, et ei copulantur 
per fidem; sieut impossibile est nunc aliquem salvari, nisi 
eidem ecopuletur per fidem, vel fidei sacramentum; sic et 
impossibile fuit tunc aliquem post lapsum pervenire ad 
salutem, qui aliquo modo in Christum mediatorem non 
erederet. Ideo autem dico aliquo modo, quia fides Media- 
toris potest haberi dupliciter, videlicet implicite et expli- 
cite. Explicite, ut si quis crederet Filium Dei assumptu- 


PARS V, T. 


rum nostram humanitatem, nasciturum de Virgine, passu- 
rum in cruce, resurrecturum tertia die. Et hoc modo 
explicite credere non erat omnibus opportunum, sed his 
solum, quibus erat a Deo revelatum, sicut sanctissimis 
Patribus. Implicite vero credere, est credere Redempto- 
rem venturum taliter et eo modo, qualiter et quo modo 
illi eredebant, quibus a Domino est revelatum: et hoc 
quidem erat omnibus opportunum. Et hoc est, quod dicit 
Magister lugo de sancto Victore (lib. 1. de sacramen- 
tis p. II. c. 7): Haec sunt, inquit, quibus ab initio nihil 
minus recta fides umquam habere potuit, credere vide- 
lice& unum esse Deum, Creatorem omnium et recto- 
rem universorum, ipsum quidem non esse mali auctorem, 
eorum tamen, qui in malis suis misericordiam ejus quae- 
rerent et exspectarent, futurum Redemptorem. loc sim- 
plieium fidei in initio suffecisse credimus; et tamen fidem 
nativitatis ejus, passionis et resurrectionis et ascensionis 
suae, in hoc eos verissime habuisse dicimus, quia creden- 
tibus et scientibus hoc fide et devotione adhaeserunt. 
Sie ergo concedendum est, quod nullus post lapsum sal- 
vari potuit absque fide Mediatoris, qua quia philosophi 
earuerunt, suis meritis et virtutibus inhaerentes, ideo tan- 
quam superbi, et a Christi membris et meritis separati, 
exclusi sunt gaudiis paradisi." 3. dist. 25. a. 1. q. 2. 

?! ,Fides quantum ad credendorum multiplicationem 
additam non potuit proficere, licet quoad implicitorum ex- 
planationem profecerit.^ —  Credibilia multiplicari dupli- 
citer potest intelligi, vel quantum ad novorum artieulorum 
additionem, vel quantum ad implicitorum explanationem. 
Si primo modo intelligatur, sic non est concedendum fidem 
profecisse quantum ad eredendorum multiplicationem. Si 
secundo modo, sic profecit secundum processum temporis, 
quia quod uno tempore credebatur implicite et quasi uno 
artieulo, processu temporis explicatum est et quasi di- 
Sstinectum in multa credibilia, sicut supra dicebatur, quod 
sufficiebat aliquo tempore Redemptorem credere esse fu- 
turum. Nune autem cirea ipsum Redemptorem septem 
articuli explieantur, et multa ex illis consequentia et eis 
annexa manifestantur. Et hoc est, quod dicit Magister 
Hugo de sancto Victore (Ub. de sacramentis l. c.) Ante 
legem, inquit, Deus Creator credebatur, et ab co salus et 
redemptio exspectabatur; per quam autem et quo modo 
eadem salus implenda et perficienda foret, exceptis paucis, 
quibus hoe scire singulariter in munere datum erat, a 
ceteris fidelibus non cognoscebatur. Sub lege autem per- 
sona Redemptoris praedicabatur mittenda; quae autem 
ipsa persona foret, hoc est, vel homo, vel angelus, vel 
Deus, nondum manifestabatur, soli enim hoc cognoverunt, 
qui per Spiritum illuminati fuerunt. Sub gratia autem 
manifeste jam ab omnibus praedicatur et creditur et mo- 
dus redemptionis et qualitas personae Redemptoris. Et 
sic patet, quod fides profecit quantum ad credibilium multi- 
tudinem, non nova addendo, sed quodam modo implicita 
explicando. Qualitas enim personae Redemptoria et mo- 
dus redemptionis sciri non potuit aperte, nisi sub quadam 
articulorum multitudine et distinctione." 3. dist. 25. a. 2. 
q. 1. — ,Fides secundum temporum diversitatem crevit 
quoad luminis plenitudinem, secundum statum communem, 
propter veritatis exhibitionem, propter majorem gratiae 
diffusionem atque planiorem instructionem." — ,Secundum 


Pans V, 'f. 


diversitatem temporum crevit fides quantum ad luminis 
plenitudinem, intelligendo de fide secundum statum com- 
munem. Hoe autem non est propter ipsorum temporum 
transmutationem primo et principaliter, sed propter veri- 
tatis exhibitionem, propter majorem gratiae diffusionem, 
propter planiorem instructionem. Ideo enim eredentes 
elarius nune ea, quae credunt, cognoscunt, quam anti- 
quitus cognoscebant; quia jam est veritas exhibita per 
Christum, jam etiam gratia Spiritus sancti amplius diffun- 
ditur in Sacramentis novae legis propter Christi meritum 
et pretium jam solutum. Jam etiam ,nunc fides apertius 
praedieatur et docetur, probatur et defenditur per evidens 
discipulorum Christi et ejus sequacium documentum." Jbid. 
q. 2. — ,Fidei certitudo in comparatione ad veritatem 
dictantem non erevit, licet in comparatione ad ipsum ere- 
dentem crescat.^ — ,De certitudine fidei est loqui dupli- 
citer secundum duplicem comparationem. Habet enim 
fides comparari ad ipsam veritatem dictantem, habet etiam 
comparari ad ipsum intellectum assentientem. Si loqua- 
mur de certitudine fidei per comparationem ad veritatem 
dictantem; sie certitudo non habet minui, nec augeri, 
quia cum ipsa veritas divina certissima sit, et falli non 
possit, quantum est ex parte rationis dictantis, in fide 
quacumque, qua assentit divinae veritati propter se et 
super omnia, status est certitudinis, nec habet ex illa 
parte fides proficere in certitudine ... Si autem loquamur 
de certitudine fidei per comparationem ad ipsum creden- 
tem; sie concedi potest, quod fides crescit quantum ad 
certitudinem, tum propter clariorem cognitionem, tum pro- 
pter majorem devotionem. Illa enim fides certior est, 
quae apertius cognoscit et devotius acquiescit. Et quan- 
tum ad haec duo fides secundum diversitatem temporum 
erescit, secundum quod dicit Magister Hugo de sancto 
Victore (9n lib. 1. de Sacram. p. II. c. 4): Duo, inquit, 
sunt, secundum quae fides crescere dicitur, cognitio et 
affectus. Secundum eognitionem fides crescit, quando eru- 
ditur ad scientiam, secundum affectum vero quando ad 
devotionem excitatur, et roboratur ad constantiam; et 
utroque modo crevit fides secundum diversitatem tempo- 
rum. Quod enim creverit quantum ad devotionem, satis 
ostendunt martyrum passiones; et quantum ad scientiam, 
satis ostendunt Doctorum eruditiones *. Unde Hugo dicit, 
quod ilud signatum fuit in Numeris (13, 24) de botro, 
qui portabatur in vecte, de quo ait sie: Botrus siquidem 
in vecte, Christus in cruce est, cujus mysterium in sacra- 
mento duo populi portant. Qui praecesserunt, portaverunt, 
sed non viderunt; quia praecedentes adventum ejus sacra- 
menía passionis ipsius portaverunt, sed non omnes per 
cognitionem intelligere valuerunt. Secundi autem portant 
et vident, quia fides post adventum Christi sacramentum 
passionis ejus per fidem suscipiunt, et per revelatam co- 
gnitionem jam aperte cognoscunt. Sic ergo patet, quod 


*) Oppositam doctrinam, quae in propositione prima Synodi 
Pistoriensis continetur, Pius VI in Const. Auctorem Fidei uti 
haereticam his verbis damnavit: ,Propositio, quae asserit, po- 
stremis hisce saeculis sparsam esse generalem obscurationem 
super veritates gravioris momenti, spectantes ad religionem , et 
quae sunt basis fidei et moralis doctrinae Jesu Christi;" damna- 
tur uti jhaeretica". 


395 


etsi certitudo fidei a parte veritatis dictantis non habet 
incrementum, habet tamen proficere ex parte ipsius cre- 
dentis. Et secundum hoc patet... generaliter ex prae- 
dictis, quis sit modus proficiendi in ipsa fide.  Proficit 
enim fides quodam modo extensive, quantum ad articulo- 
rum explieationem; proficit etiam intensive, quantum ad 
clariorem illuminationem ; proficit etiam radicative, quan- 
tum ad certitudinis et devotionis adhaesionem: et hoc 
dico respiciendo ad statum communem. Et per consimi- 
lem modum proficere habet in eodem homine, et etiam in 
diversis hominibus, qui sunt sub eadem lege, sese grada- 
tim excedentibus secundum fidei profectum. Et hoc est, 
quod dieit Hugo de saneto Victore: Secundum incrementa 
fidei diversa genera hominum inveniuntur. Quidam enim 
fideles sunt, qui sola pietate credere eligunt, sed utrum 
credendum sit, vel non, ratione non comprehendunt. Alii 
vero ratione approbant, quod fide jam credunt. Alii vero 
quod fide credunt et ratione approbant, purificatae mentis 
intelligentia experiuntur. In primis sola fides facit electio- 
nem, in secundis ratio adjungit approbationem, in tertiis 
puritas intelligentiae apprehendit certitudinem. Et sic 
patet responsio ad propositam quaestionem." 3. dist. 25. 
a. 2. q. 3. 

?! ,Hie Spiritus sanctus in mentibus electorum facit 
scripturas, et dat firmitatem fidei christianae. Et quia 
specialiter in Apostolis, ideo dieuntur duodecim funda- 
menta eivitatis. | Vidé civitatem de caelo etc. (Apoc. 21, 2). 
Et dieitur, quod in fundamento duodecim nomina Aposto- 
lorum fuerunt scripta. Non tantum autem testimonium 
Apostolorum, sed varia testimonia Spiritus sancti in multis, 
in quibus sunt duodecim rationes firmitatis fidei, quae 
sunt duodecim fundamenta, per concursum diversorum 
testimoniorum Spiritus sancti, fidem formavit inconcussam, 
licet vexata fuerit haec firmitas in principio Ecclesiae, ubi 
eruciabantur martyres ab idololatris. Similiter fuit vexata 
in medio tempore diversis haeresibus, vexabitur maxime 
in fine Ecclesiae per tormenta, per argumenta, per mira- 
cula. Unde: Vae praegnantibus in his diebus (Luc. 21, 23), 
hoe est ut teneris in fide. Oportet ergo, quod fides fir- 
metur per verbum inspiratum. Consurgit autem haec fir- 
mitas ex quatuor, quasi ex quatuor lateribus civitatis, ex 
testificantium notitia certa, ex testificantium fama prae- 
clara, ex testificantium concordia plena et ex testifican- 
tium sententia firma. Quia si sit notitia certa, non sit 
autem fama bona, non credimus sibi; sed quando bonus 
est homo, scitur, quod veritatem dicit; et si habet certam 
notitiam et famam claram, sed sibi multi contradicunt, 
adhue potest esse dubitatio. Si autem haec tria habeat, 
et notitiam et famam et concordiam, et tamen non habet 
sententiam firmam, dubitatio esse potest. De notitia certa 
dicitur: Scio hominem raptum usque ad tertium caelum, et 
audivit arcana (2. Cor. 12, 2), hoc est certa notitia, per 
ascensum usque ad tertium caelum, et iterum per descen- 
sum usque ad tertium caelum, et per illustrationes omnium 
caelorum. Unde in Ecclesiastico (24, 6) dicitur: Ego feci, 
ut oriretur in caelis lumen indeficiens, id est, in caelestibus 
viris lumen fidei firmum. Per triplex caelum triplex visio 
intelligitur, nempe intellectualis pura, intellectualis adjuncta 
cum visione imaginaria, et intellectualis cum visione cor- 
porali manifesta. Prima invenitur in mentibus angelicis, 

50 " 


396 PARS 
secunda in mentibus propheticis, tertia in mentibus apo- 
stolieis. Harum visionum concursus est certitudo Seri- 
pturae. Visio intellectualis pura in mentibus angelicis est 
in Legislatore. Lex enim per angelos ordinata est (Gal. 
.3, 19); angeli eam dederunt, angeli eam scripserunt, qui 
puram veritatem videbant in luce aeterna. Ad hanc visio- 
nem fuit Moyses sublevatus ultra omnes Prophetas, quia 
scriptum est. (Num. 12, 7—8): S? fuerit inter vos Propheta 
Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad 
illum. |.At non talis servus meus Moyses, palam et non per 
aenigmata et figuras Deum. videt, et ore ad os loquar ei. 
Et in signum hujus jejunavit quadraginta diebus et qua- 
draginta noctibus (xod. 34, 28). Qui etiam vidit angelum, 
qui in rubo apparuit ei. Et exponit beatus Stephanus 
(Act. Apost. 7, 30), quia non fuit ibi Dominus, nisi per 
subjectam creaturam, sed angelus fuit. Secunda certitudo 
fuit in mentibus propheticis: Habentes firmiorem propheti- 
cum. sermonem, cui benefacitis attendentes quasi. lucernae 
lucenti in caliginoso loco, donec dies illucescat, et lucifer 
oriatur. in cordibus vestris: hoc primum  entelligentes, quod 
omnis prophelia Scripturae propria interpretatione non fit. 
Non enim voluntate humana allata est. aliquando prophetia, 
sed. Spiritu. sancto. inspirati, locuti sunt sancti Dei homines 
(2. Pet. 1, 19—21). "Visiones enim Prophetarum fuerunt 
imaginariae ut Isaiae, Danielis. "Tertia est certitudo ex 
visione intellectuali juncta cum corporali. llaec fuit in 
mentibus apostolicis, dicente Joanne (1. 1, 1): Quod fuit 
ab initio, quod. vidimus, el manus nostrae contrectaverunt. de 
verbo vitae, et non aliud quam quod. vidimus, annuntiamus 
vobis. Unde Thomas tangere voluit: QuWia vidisti moe, 
Thoma, credidisti (Joan. 20, 29); et alibi: Qué vidit, testi- 
inonium perhibuit (Joan. 19, 35). Et in Actibus (10, 42): 
Praecepit nobis testificari. -Et& beata Virgo Maria, doctrix 
Apostolorum et Evangelistarum, eontrectavit hoc Verbum 
in utero et in sinu. Hae tres visiones, sive certitudines, 
concurrentes, angelicae, propheticae, apostolicae, dant cer- 
titudinem fidei et Scripturae. Has tres Paulus habuit, 
quando Christum corporaliter vidit: Novissime, inquit, £an- 
quam abortivo visus est et mihi (1. Cor. 15, 8). Qui etiam 
ad supremam visionem fuit sublimatus, tandem ad intel- 
lectualem. Bene ergo dictum est (Eccli. 24, 6): Ego feci 
in caelis, ut. oriretur. lumen. indeficiens. Secunda firmitas 
est ex testificantium fama praeclara. Haec in tribus con- 
sistit, in praeclaritate meritorum, miraculorum et marty- 
riorum. Praeclaritas meritorum fuit in Patriarchis; unde 
(Eccli. 44, 1): Laudemus viros gloriosos. Patriarchae mira- 
cula non fecerunt, sed famosi fuerunt meritis. Hi fuerunt 
initium Seripturae, quia agit de apparitionibus illis factis. 
Praeclaritas meritorum et miraculorum fuit in Legislatore. 
Vide magna miracula in flagellatione Aegypti, in transitu 
maris, in deserto, ut quibus per quadraginta annos non 
sunt attrita calceamenta, nec vestimenta, manna de caelo 
pluit illis (Exod. 7 et seqq.). Vide Josue (10, 13), qui so- 
lem fecit stare, qui aquas divisit in ingressu terrae pro- 
missionis, et aquae reversae sunt in suam originem. Ad- 
junge his Eliam et Eliseum (3. Heg. 18, 45), qui Elias 
caelum claudebat, pluviam dabat, cibum augmentabat, qui 
in curru igneo ascendit caelum.  Eliseus (4. Heg. 4, 85 
et Sseqq.), qui vivens mortuum suscitavit, qui mortuus etiam 
mortuum suscitavit, qui etiam homines capiebat. Ante 


V, 7. 


legem ergo ot post legem et in datione legis facta sunt 
miracula, et nonnisi in hoe populo. Ex quo sequitur, 
quod isti viri amatissimi et cari Deo, fuerunt in veritate 
fundati. Haec est.ergo certitudo fidei. "Tertia praeclari- 
tas est miraculorum et martyriorum. Et haec certitudo 
veritatis apparet, quando homo vult mori pro veritate, 
quam praedicat, ut Isaias et alii prophetae; qwem pro- 
phetarum non persecuti sunt. patres vestri (Act. 7, 52)? Si 
dicant haeretiei, quod ipsi pro veritate moriuntur, et ha- 
bent merita, tertium tamen non habent, miracula scilicet, 
numquam enim auditum est, quod haereticus vel ante, vel 
post mortem, fecerit miracula. De istis caelis legitur (Ps. 
8, 4): Quoniam videbo caelos tuos, opera digitorum tuorum, 
scilicet viros caelestes, in quibus videmus hanc triplicem 
claritatem, quae sunt opera digitorum Dei. In isto digito 
tertio, scilicet miraculi, deficiunt, magi Pharaonis (Exod. 
8, 18—19), id est haeretici, et quicumque alii infideles. 
Tertia firmitas fidei est ex testificantium concordia plena, 
quae est in tribus, in eloquiis Scripturarum, in decretis 
Conciliorum, in documentis Sanctorum. De primo legitur: 
De medio petrarum dabunt voces (Ps. 103, 12) , hoc est de 
medio duorum Cherubim, de quibus loquebatur Dominus, 
sive de quorum medio, scilicet de medio duorum testa- 
mentorum. Isaias (7, 14) dicit: Ecce Virgo concipiet; Lucas 
(1, 31) dicit: Ecce concipies; alius dixit: Morietur Christus; 
et Evangelista: Oecidetur. Quidquid ergo dictum est per 
Prophetas, impletum est per Christum. Et Isaias (19, 1) 
dicit: .Ascendet Dominus super nubem levem, et ingredietur 
Aegyptum , et. movebuntur. simulacra; hoc factum est per 
Christum. Numquam inventus est aliquis Propheta, vel 
philosophus, qui idololatriam potuerit removere, quod tamen 
Christus fecit per Apostolos ubique terrarum. Hi vero 
testes sunt Scripturae, Prophetae et Apostoli. Nec potest 
diei, quod Apostoli subordinaverunt Prophetas, ut sic di- 
cerent, sicut evenit in Christo. Si enim eodem tempore 
fuissent, posset haberi suspicio, sed illi praecesserunt. Veri- 
tas ergo ista est infallibilis. Si enim contingens dicatur 
firmiter esse futurum, et cognoscatur certitudinaliter ; im- 


. possibile est, quod videatur aliter, nisi in veritate certa. 


Vetus ergo Testamentum et novum in magna consonantia 
et harmonia conveniunt, et sunt sicut vigintiquatuor se- 
niores cirea thronum Christi (Apoc. 19, 4), ut nulla sit 
dubitatio. Secunda firmitas est in decretis Conciliorum, 
quia illa, quae in dubium veniebant, ibi confirmata sunt. 
Arius dicebat, quod Pater major esset Filio secundum 
essentiam; et per hoc nitebatur ostendere, non esse Filium 
aequalem Patri. Et in primo Concilio (/Nicaeno I), ubi 
fuerunt viri sanctissimi (beatus Nicolaus fuit ibi), ibi, dico, 
fuerunt tercenti decem et octo Episcopi, ubi fides confir- 
mata est catholica, scilicet universalis. Et factum est 
auctoritate Petri et aliorum Patrum. Unde quatuor Con- 
cilia principalia fuerunt, quae dant testimonia huic fidei 
(Nicaenum. I, Constantinopolitanum I, Ephesinum et  Chal- 
cedonense). "Tertia est in documentis Doctorum et sapien- 
tium in mundana sapientia et divina, ut Dionysius, Gre- 
gorius Nazianzenus, Gregorius Nyssenus, Damascenus, Ba- 
silius, Athanasius, Chrysostomus. Latini similiter, Hila- 
rius, Gregorius, Augustinus, Ambrosius, Hieronymus. Do- 
cumenía istorum concordant, et idem dicunt, idem sapiunt. 
De his dicit Job (88, 87): Qwis enarrabit caelorum vatio- 


PARS 


nem, et concentum. caeli quis dormire faciet? Haec est con- 
eordia Scripturarum, Conciliorum et Doctorum. Quarta 
ratio firmitatis fidei est ex testificantium sententia firma, 
quae firmitas habetur ex hoc, quod consentit rationi, quia 
ratio non potest contradicere fidei. Judicium enim ratio- 
nis illustratae est, quod de Deo summe est sentiendum 
et altissine. Hoc autem tripliciter sentiendum de Deo 
est, altissime et piissime, altissime et verissime, altissime 
et optime." Serm. 9. in Hexaém., circa med. 

?? Nune de speciositate fidei dicendum. Dicitur enim 
caelum, quasi eaelatum, id est sculptum luminibus. Quo- 
modo speciosa sit haec fides in Genesi (15, 5) dicitur: 
Suspice caelum, et numera stellas, si potes, sic erit semen 
tuum.  Pollieitatio seminis carnalis facta est ad Abraham, 
quia sic erit semen tuum; pollicitatio similiter seminis spiri- 
tualis ei facta est, eo quod pater multarum gentium per 
fidem futurus erat. Caro Abraham generavit semen, et 
multiplicatum est multiformiter: ejus generatio spiritualis 
fuit, et generavit spiritualiter mente fecundata pullulatio- 
nes speculationum orientium ex fide, transcendentes clari- 
tatem siderum. Unde: Sustulit me in Spiritu $n. montem 
magnum et. altum, et. vidi Jerusalem. descendentem. (Apoc. 
21, 11). Et quod habebat duodecim portas, et super quam- 
libet portam margarita una, et portae ex singulis marga- 
ritis. Hae speculationes fidei comparantur sideribus, et 
eomparantur duodecim margaritis. Licet enim sint stellae 
illae innumerabiles, tamen sunt duodecim signa, per quae 
sol eurrit. Ista duodecim signa nihil aliud sunt, nisi quod 
stellae secundum varias figuras et varietatem luminum 
habent diversas influentias; et sol illis conjunctus, tem- 
poribus variis, secundum diversas influentias, habet vitam 
ministrare in mundo. Hae autem, ut dictum est, orientes 
speeulationes ex fide comparantur claritati margaritarum, 
quia sunt fulgidae, vivificae, jueundae, ad modum marga- 
ritae, quae habet fulgorem, sive fulget, confortat per effi- 
caciam, cor jueundat. Secundum hoc igitur ingrediuntur 
ad contemplationem, nec potest ad visiones Apocalypsis 
homo nudus accedere, nisi intelligat ista. Cum igitur sit 
alia claritas solis, alia stellarum (1. Cor. 15, 41), nos subli- 
mali per fidem /ransformamur a claritate in. claritatem 
(2. Cor. 8, 18), et hoc revelata facie ut similes simus duo- 
decim stellis et duodecim margaritis. Duodecim specula- 
tiones sunt, quas habemus ex fide. Credere Deum pri- 
mum, Deum trinum et unum, et exemplar rerum, ut erean- 
tem mundum, ut formantem animam, dantem spiritum, 
Deum carni unitum, Deum crucifixum, medelam mentium, 
vitale pabulum, ultorem scelerum, praemium aeternum. 
Nota etiam, quod quaedam sunt credibilia, sive intelligi- 
bilia per rationem, ut Abraham genuit Isaac, sive facta 
particularia; quaedam autem credibilia, non sunt intelli- 
gibilia, et quando intelliguntur, rationes solidas habent. 
Ad sufficientiam horum duodecim nota, quod claritas fidei 


speeulanda est, ut veritatis praeexistentis, ut veritatis effi- 


cientis, ut veritatis reficientis, ut veritatis perficientis. Ut 
veritatis praeexistentis tripliciter, vel quantum ad essen- 
tiam, vel quantum ad excellentiam, vel quantum ad re- 
fulgentiam, esse enim Dei primum est, quod venit in 
mente. Unde dicitur Moysi quaerenti, quod nomen Dei 
esset: Lgo sum, qui sum (Exod. 3, 14). Et in hoc com- 
prehendit quidquid est, sive bonum, sive potens. So- 


V, T. 


391 


eundo quantum ad excellentiam, ut Deus unus, trinus 
et verus. Tertio quantum ad refulgentiam, ut exemplar 
rerum. Si autem consideratur ut claritas efficiens, hoc 
est tripliciter, aut in quantum inchoat naturam, sive mun- 
dum, illustrat industriam, inspirat gratiam. Inchoat natu- 
ram, sive mundum, quod non solum est credibile, sed etiam 
intelligibile. Ut illustrat industriam, et sic format ani- 
mam secundum intellectum humanum et angelicum; et 
sic Deus est objectum intellectus: et hinc est, quod habet 
rationem perpetui, quantum ad imaginem creationis, re- 
parationis, similitudinis, quia imago est essentialis depen- 
dentia et relatio. Ut inspirat gratiam, hie est consum- 
matio; et hoc est credibile et intelligibile, voluntas enim 
non perficitur, nisi per donum Spiritus sancti infusum. 
Si autem claritas veritatis consideratur ut reficiens, simi- 
liter triplex claritas refulget in anima, aut quantum ad' 
humanae et angelicae reparationis principium, vel quan- 
tum ad pretium, vel quantum ad effectum. Primum est 
speculari Deum carni unitum, quod est credibile et intelli- 
gibile; si ut pretium, sic cruci affixum; si ut effectus, sic 
Deus medicina est animae: est ergo principium nostrae 
creationis, reparationis, praemiationis. Si ut confirmans, 
sive perficiens, sic tripliciter, ut vitale pabulum Ecclesiae 
militantis et triumphantis, ut ultorem scelerum, ut finale 
praemium. Oportet Deum esse praemium; ergo est cre- 
dibile et intelligibile, et hoc secundum influentiam, secun- 
dum legem justitiae, clementiae et concordiae. Secundum 
primum, ut virtus; secundum secundum, ut veritas; se- 
cundum tertium, ut influentia. Hae sunt duodecim portae, 
de quibus Psalmista (117, 19) dicit: Aperite mihi portas 
justitiae. | Justi. intrabunt. in ea; quia justus ex fide vivit 
(Rom. 1, 17). Primum speculabile cirea Deum est, quod 
primum nomen Dei est esse, quod manifestissimum et 
perfectissimum; ideo nihil manifestius, nihil perfectius, quia 
quidquid de Deo dicitur, reducitur ad esse, hoc est pro- 
prie proprium nomen Dei. Deus non dixisset Moysi, sive 
latori legis: Ego sum, qui sum (Ex. 3, 14), nisi esset pri- 
mus. Postea dixit: Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob 
(ibid. 15), in quo mysterium Trinitatis expressit. "Tertio 
dixit: Quis fecit os hominis et linguam (ibid. 4, 11)? in quo 
explicavit, se esse exemplar. Deum esse primum, mani- 
festissimum est, quia ex omni propositione sequitur esse 
Deum, etiam si dicas, Deus non est, Deus est; quia omnis 
propositio infert se affirmativam et negativam, ut si Sortes 
non currit, verum est Sortem non currere. QConsideratur 
eliam haec veritas quasi in speculo quodam, quod con- 
fortat, et dat visum. Omnis enim creatura concurrit ad 
hoe speculum faciendum, et jungitur in hoc speculo, se- 
eundum viam ordinis, originis, completionis. Primo tripli- 
eiter, secundum rationem posterioris ad prius, et inferioris 
ad superius, et temporis ad aevum, vel aevi ad aeterni- 
tatem. Manifestum enim est, si est posterius, est prius, 
ergo et primum; ergo in isto ordine per posteriora ad 
priora et ad primum pervenitur, omnia enim vel sunt 
posteriora, vel media, vel prima. Secundo est ordo in- 
ferioris ad superius, et superioris ad summum, quae ha- 
bent essentialem ordinem et dependentiam, secundum or- 
dinem naturae. Et non dieitur hic superius et inferius 
secundum lineam praedicamentalem, sed secundum magis 
nobile et minus. "Tertio est ordo temporis ad aevum, et 


398 


aevi ad aeternitatem; quia si est aliquid propter aliud 
ereatum, et illud ereatum erit propter increatum, et in- 
ereatum erit propter se; ut si est res temporalis propter 
animam, et anima propter Deum; necessario ergo Deus 
per se est. Secundum ordinem ergo causalitatis, digni- 
tatis, finis, omnia declarant esse primum et ultimum in 
ratione producendi, sed ultimum in ratione fiendi: hoc 
ergo secundum rationem ordinis. Alio modo creatura 
dieit Deum esse secundum rationem originis; ut si est 
ens creatum, est ens increatum; et si est ens per parti- 
eipationem, est ens per essentiam; si est ens per composi- 
tionem, est ens per simplicitatem; et si est ens per multi- 
formitatem, est ens per uniformitatem, vel identitatem. 
Primo dicendum, quod omne creatum ponit causam, et 
universitas causatorum ponit causam primam universalem. 
Tune quaero de causa illa, aut est creata, aut non; si sie, 
est abire in infinitum; si non, habeo propositum. Item 
ens per participationem ab eo habet esse, quod est ens 
per essentiam, quia fluit ab eo. Similiter omne composi- 
tum est a componentibus; similiter et partes, cum sint 
dependentes ad invicem, sunt ab aliquo simplicissimo ab- 
soluto. Similiter de multiformitate; si enim ost ens per 
multiformitatem, est ens per uniformitatem, ut in numeris, 
quia necesse est devenire ad unitatem: hoc ergo ratione 
originis. "Tertio modo ratione completionis; si est esse 
potentiale, est esse actuale; si ost esse mutabile, est esse 


PARS V, Jj. 


immutabile; si est esse secundum quid, est esse simpli- 
citer; si est esse dependens, est esse absolutum; si esi 
esse in genere, est esso exira genus. Ens autem poten- 
tiale venit ex actuali esse necessario in diversum; sed in 
eodem esse potentiale praecedit esse actuale. Similiter 
mutabile est fluens ab immutabili fixo. Similiter creatura 
essentialiter dependens à primo et materia et forma, et 
eliam accidens, magis dependet a Deo, quam a suo sub- 
jecto; quia Deus potest facere, ut sit sine subjecto, ut in 
sacramento altaris; sed non, quod non dependeat ab eo. 
Similiter si est ens secundum quid, erit ens simpliciter 
in his, quae nata sunt esse simpliciter; ut si est sapiens 
secundum quid, est sapiens simpliciter. Similiter ut re- 
moveatur instantia, est albus dente, ergo est albus sim- 
pliciter. Si est ens in genere, est ens extra genus. Ens 
enim in genere habet differentias coarctantes, et tale non 
habet posse, esse et agere universaliter. Unde Deus est 
ens extra genus et supra genus. Hae igitur speculationes 
ordinis, originis et completionis ducunt ad illud esse pri- 
mum, quod repraesentant omnes creaturae, hoc enim 
nomen scriptum est in omnibus rebus. Et sunt hae con- 
ditiones entis, super quas fundantur certissimae illationes. 
Unde dixit Auctor libri de causis: Prima rerum creatu- 
rarum omnium est esse; sed ego dico prima rerum intelli- 
gentiarum est esse primum." Serm. 10. in Hexaéem. 


CAPUT VIII. 


De exercitio gratiae respectu diligendorum. 


(Quatuor sunt diligenda ex caritate. -— Ordo servandus, —— et modus. — Propter hoo datus fuiü unus habitus, scilicet caritas 


— et duplex mandatum.) 


De diligendis autem haec tenenda sunt, quod licet omnia opera divina sint valde 


scilicet Deus aeternus, 


bona, quatuor tamen proprie sunt ex caritate diligenda ', quod 

)?rmpiwD108 Sumus, proximus noster et corpus nostrum" (Aug. de doctr. christ. c. 23). In 

quorum dilectione servandus est ordo et beg. ut Deus diligatur primo et super omnia 

») Sumus et propter se; secundo, quod nos sumus ' ) sub p et pro Deo: tertio proximus ? noster, 

fid. et et E Sicut et nos; quarto corpus nostrum infra nos et infra proximum, tamquam bonum 

Ner Yann minus praecipuum. Ad hoc autem exequendum datur unus caritatis habitus, et duplex 

ua" mandatum, in quo pendet universitas legis et. prophetarum (Matth. 22, 40), non solum 
quantum ad vetus Testamentum, verum etiam quantum ad novum. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia primum principium, 

hoc Ipso quod primum, est summum; et hoc ipso quod summum, est summe bonum; 

3) Eat aad, Cf hoc ipso quod? summe bonum, est summe beatum et summe bestifténtivang et hoc 

5 Ta ipso quod? summe beatificativum, est ipso summe fruendum; et hoc ipso nad est ? 

0 Ba summe fruendum ^, summe est ei inhaerendum per amorem, et in eo? quiescendum 

2,2" «tamquam in fine(D. Quoniam ergo amor rectus et ordinatus, qui caritas appellatur, 


(I) Michaél Molinos, sacerdos hispanus, saec. XVII inter alios errores illicitum esse docuit Deum 
amare amore concupiscentiae, et oportere ut qui Deum diligit, nunquam secum cogitet »ec de praemio, nec 


PARS V, G8. 399 


principaliter fertur in illud bonum, quo früitur, et in quo quiescit(Il) et hoc ipsum est 

ratio diligendi; hine est, quod illud praecipue diligit tanquam beatificativum *, et cetera 

per consequens, quae per" illud idonea sunt beatificari. Quoniam igitur nobiscum ad a 

beatitudinem natus est proximus pervenire, natum est etiam pervenire et? corpus no-? "^ 

strum, tanquam beatificabile cum spiritu^; hinc est, quod quatuor tanquam ex caritate 

diligenda esse dicuntur, scilicet Deus et proximus, spiritus noster et corpus nostrum? '. 2 i" 
Rursus, quoniam Deus est supra nos tanquam bonum supremum, spiritus noster 

intra nos tanquam bonum intrinsecum, et proximus noster juxta nos tanquam bonum 

cognatum, corpus vero nostrum infra nos tanquam bonum subjectum; hine est, quod 

hie debet servari ordo in diligendo, ut primo Deus diligatur super omnia et propter 

seipsum ^; secundo spiritus noster sub Deo supra omne bonum caducum; tertio proxi- 

mus noster* juxta nos ad consimile bonum; quarto corpus nostrum infra nos sicut bo- 

num infimum, et in eodem gradu contineri debet corpus proximi, quia utrumque tenet 

rationem inferioris boni respectu spiritus nostri. 


Propter 


de punitione, nec de paradiso, nec de inferno, nec de morte, nec de aeternitate; sed nihil prorsus velit, agat, 
aut sentiat, et in sacro quodam silentio et quiete (unde Quietistarum nomen) se Dei operationi committat, 
ita ut tentationibus ipsis nonnisi passive resistat, de peccatis suis non sit inquietus, nihil à Deo petat, cum 
hoc sit imperfectionis. Imo hae passiva oratione animam posse in hac vita ad tantam cum Deo unionem 
pervenire, ut sui prorsus expers, et quasi annihilata, Deum intueatur, cum eoque substantialiter unum effi- 
ciatur. In idipsum autem animae semper est nitendum, quo si perveniat, non amplius in peccata, sive mor- 
talia, sive venialia, labi potest; et hujusmodi status mors mystica est, quia anima in eo posita nullam prorsus 
habet voluntatem, Deus enim illi eam abstulit, et ipsa purgatas et extinctas habet omnes passiones, ita ut 
nihil amplius sentiat, omnino nihil; nec ulla sentiatur inquietudo, sicut corpus mortuum, nec anima se am- 
plius commoveri sinat. Quidquid proinde in ea tunc fiat, nullam peccati rationem habet; imo cum violentiae, 
etiam impurae, absque mentis obfuscatione accidunt, tunc anima Deo potest uniri, et de facto magis semper 
unitur. Putidum hoc pseudomysticismum an. 1686 ab Innocentio XI reprobatum fuit, qui in Const. Caelesti 
sexaginta et octo propositiones ejusdem Molinosii in globo damnavit. Auctor vero haeresim e suggestu ab- 
jurare jussus, et a censuris absolutus, in custodia monastica ad mortem usque detentus, poenitens obiit 
Romae an. 1696. — Porro licitum esse amare Deum amore concupiscentiae, jampridem definitum fuerat in 
Cone. Tridentino, sess. 6, can. 31: ,98i1 quis dixerit, justificatum peccare, dum intuitu aeternae mercedis 
operatur; anathema sit.^ Praeterea Alexander VIII an. 1690 hane propositionem damnavit: ,Intentio, qua 
quis detestatur malum, et prosequitur bonum, mere ut caelestem obtineat gloriam, non est recta, nec Deo 
placens.* | 

(II) Franciscus de Fenelon, Archiepiscopus Cameracensis, Joannae de Guyon mystica studia exponens, 
in libro an. 1697 gallice conseripto: De sententiis Sanctorum circa. vitam interiorem, ejus doctrinam de contem- 
platione, statu passivo, spirituali animae morte, transformatione et unione substantiali cum Deo, aliisque, in 
sanum sensum explicare studuit, et potissimum de puro Dei amore. Docuit enim amorem concupiscentiae, 
etsi minime malum ac damnandum, prout Molinos autumabat, adversari tamen caritatis perfectioni; ac proinde, 
ut caritas in nobis esset perfecta, nitendum dicebat, ut ad eum gradum perveniret, in quo nullum amplius 
propriae salutis desiderium involveret. lane doctrinam, Semiquietismi nomine appellatam, Concilium Triden- 
tinum sess. 6, cap. 11 saltem implicite praedamnaverat his verbis: ,Constat, eos orthodoxae religionis doctri- 
nae adversari ... qui statuunt in omnibus operibus justos peccare, si in illis suam ipsorum socordiam ex- 
citando, et sese ad currendum in stadio cohortando, cum hoc, ut in primis glorificetur Deus, mercedem 
quoque intuentur aeternam, cum scriptum sit (Ps. 118, 112): Inclinavi cor meum ad faciendas justificationes 
tuas propter retributionem; et de Moyse dicat Apostolus (Hebr. 11, 26), quod respiciebat in remunerationem." 
Bossuetus Episcopus Meldensis eam vehementissime impugnavit, et causa Romam delata, serioque discussa, 
Innocentius XII an. 1699 viginti tres propositiones e libro Fenelonii excerptas de puro Dei amore, de per- 
fecta animi quiete, de exiguo pretio orationis vocalis, de praestantia contemplationis prae meditatione, de 
passivo modo tentationibus resistendi, atque de aliis damnavit. Fenelonius judicio S. Sedis cito se submisit, 
doctrinamque suam penitus coram omnibus modo omnino mirando retraetavit, reprobavit et damnavit. 


400 PARS V, 8. 


Postremo, quia amor est pondus mentis et origo omnis affectionis mentalis, qui 

pDimenterde facili reflectitur in se, et difficulter " tendit in proximum, et difficilius elevatur in 
Deum; hinc est quod, licet quatuor sint diligenda ex caritate, duplex tamen datur man- 
datum, unum quod dirigit in Deum, aliud quod dirigit in proximum". Et quia omnia 
praecepta vel ad Deum referuntur tanquam in finem, vel ad proximum tanquam in 

illud, quod est ad finem; hinc est, quod in his duobus mandatis clauditur collectio man- 

), "datorum, et comprehensio omnium Seripturarum ", et caritas ipsa est radix, forma et 
1. "*"*finis virtutum ", quae jungit '" omnes cum ultimo fine, et ligat omnia ad invicem simul ", 
pue et ordinat. Ac per hoc ipsa est pondus inclinationis ordinatae, et vinculum colligatio- 
a nis perfectae ", ordinem quidem servans respectu diligendorum diversorum " (III), quantum 
ad affectum pariter et effectum ", unitatem autem habens in habitu quantum ad unum 

finem et unum principale dilectum ", quod est ratio diligendi respectu omnium aliorum 
dilectorum, quae per amoris vinculum nata sunt colligari in unum Christum, quantum 

«4.14 ad caput" et corpus "", quod unitatem ? continet in se salvandorum ^; quae unitas nunc 
"aen is inchoatur in via" (IV), sed consummatur in aeterna gloria, juxta quod Dominus orat: 
"hg. uic Ut Sint unwm, sicul eb mos wnum sumus, el ego in eis, cb tu dn me, ut sint consummati 
si ven. etj in unum" (Jo. 17, 22—23). Qua unitate consummata per vinculum caritatis", erit 
9) lia 5^ Deus omnia in omnibus (1. Cor. 15, 298), aeternitate certa et pace perfecta, eruntque 
vencet 14 4:0mnia per amorem communia communione ordinata, et ordinatione connexa, et conne- 


in cet. 


2" Unten xione indissolubilter alligata. 


0) Ad corpus 


(III) Socialistae, ut ait S. P. Leo XIII fel. regn. in sua Epistola Encyeliea 28 decembris anni 1878, 
,dictitare non desinunt omnes homines esse inter se natura aequales, ideoque contendunt nec majestati ho- 
norem ac reverentiam, nec legibus, nisi forte ab ipsis ad placitum sancitis, obedientiam deberi. Contra vero, 
ex evangelicis documentis, ea est hominum aequalitas, ut omnes eamdem naturam sortiti, ad eamdem filio- 
rum Dei celsissimam dignitatem vocentur, simulque ut uno eodemque fine omnibus praestituto, singuli se- 
cundum eamdem legem judicandi sint, poenas aut mercedem pro merito consecuturi. Inaequalitas tamen 
juris et potestatis ab ipso naturae auctore dimanat, er quo ommis paternitas in caelis eb in terra nominatur 
(Ephes. 3, 15). Principum autem et subditorum animi mutuis officiis et juribus, secundum catholicam doctri- 
nam ac praecepta, ita devinciuntur, ut et imperandi temperetur libido, et obedientiae ratio facilis, firma et 
nobilissima efficiatur. Sane Ecclesia subjectae multitudini apostolicum praeceptum jugiter inculcat: Nom est 
potestas nisi a Deo; quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi re- 
sistit: qui autem. resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt (Rom. 13, 1—2). Aique iterum necessitate subditos 
esse jubet non solum propier iram, sed etiam propter conscientiam (ibid. 5); et ommibus debita veddere, cui 
tributum tributum, cui vectigal vectigal, cui timorem timorem, cui honorem honorem (ibid. 7). Siquidem qui crea- 
vit et gubernat omnia, provida sua sapientia disposuit, ut infima per media, media per summa ad suos quae- 
que fines perveniant. Sieut igitur in ipso regno caelesti angelorum choros voluit esse distinctos aliosque aliis 
subjectos; sicut etiam in Ecclesia varios instituit ordinum gradus, officiorumque diversitatem, ut non omnes 
essent Apostoli, non omnes doctores, non omnes pastores (1. Cor. 12, 29); ita etiam constituit in civili so- 
cietate plures esse ordines, dignitate, juribus, potestate diversos; quo scilicet civitas, quemadmodum Ecclesia, 
unum esset corpus multa membra complectens, alia aliis nobiliora, sed cuncta sibi invicem necessaria et de 
communi bono sollicita.^ Verum de Socialistis sermo redibit inferius cap. LX hujus partis, not. Il. 

(IV) Error fuit Beguinorum, in Conc. Oecum. Viennensi an. 1311 damnatus, quod caritas in mundo 
augeri non possit. Eundem errorem Novatores saec. XVI instaurarunt, contra quos Conc. "Trident. sess. 6, 
can. 24 definivit: ,Si quis dixerit, justitiam aeceptam non conservari, atque etiam non augeri coram Deo 
per bona opera; sed opera ipsa fructus solummodo et signa esse justificationis acceptae, non autem ipsius 
augendi causam; anathema sit." 


PARS V, 8. 


401 


Ap Carur VIII. 


! Distinguitur inter amorem et dilectionem et cari- 
tatem. ,Quamvis enim de una et eadem possint dici affe- 
ctione, tamen alia et alia ratione. Amor enim dicit affectus 
adhaesionem respectu amati. Unde Dionysius (de div. nom. 
€. Í): Amorem unitivum dieimus. Dilectio vero ultra hoc 
addit electionem ; unde dilectio ex diversis electio. Unde 
in Canticis (5, 10) : Dilectus meus, electus ex millibus. Caritas 
autem ultra illaa addit magnam appretiationem. Carum 
enim dicitur illud, quod magni pretii aestimatur, secundum 
quod Apostolus in epistolis suis (2. Tm. 1, 2) vocat fideles 
earissimos." 1. dist. 10. dub. 1. — ,Quod Deus omnia, quae 
diligit, ex caritate diligit, dicendum quod hoc dupliciter 
potest intelligi, aut ita quod haec praepositio ez dicat ha- 
bitudinem principii motivi et productivi respectu effectus 
ereati; et sic omnia, quae diligit, ex caritate diligit, caritas 
enim Dei principium est omnium effectuum, quos producit; 
aut ita quod non solum dicat habitudinem principii pro- 
ducentis, verum etiam exemplaris repraesentantis; et sic 
solum illos ex caritate diligit, quibus communieat caritatem 
creatam, cujus illa suprema caritas est exemplar. Nam 
caritas increata est exemplar caritatis creatae sub ratione 
caritatis, aliorum vero non est exemplar sub hac ratione. 
Cum ergo dicitur, quod solum tria (videlicet Deus, spiritus 
rationalis e£ corpus humanum) sunt diligenda ex caritate, 
hoe non dieitur, secundum quod ez solum dicit habitudi- 
nem principi moventis et imperantis, sed prout dicit ha- 
bitudinem formalis et elicientis.^ 3. dist. 32. a. 1. q. 2 ad 1. 

? ,Ad illud quod ultimo objicitur, quod spes in suo 
actu impedit meriti perfectionem, dicendum quod falsum 
est; imo, sieut dicit Apostolus, consurgit ex perfectione 
meriti; quanto enim aliquis majora et meliora habet me- 
rita, tanto firmius et certius sperat. Et si objiciatur, quod 
earitas praemium non intuetur, dicendum quod illud in- 
telligitur de praemio creato; de praemio autem increato 
non habet veritatem, quia maxima caritas maxime deside- 
rat uniri Deo, et habere Deum. Spes autem perfecta 
magis aspicit mercedem increatam, de qua dixit Dominus 
Abrahae: Ego merces tua (Gen. 15, 1). Eum enim ex- 
Spectat quis per spei habitum tenere in patria, cui per 
caritatem in via uniri desiderat. Alius est etiam modus 
respondendi, distinguendo de spe mercenaria, qua quis 
servit Deo propter praemium, quod exspectat: quia quae- 
dam est mercenaria, quae constituit finem in proprio com- 
modo; et ista est mercenaria mala, et non procedit a spe 
recta et formata. Quaedam etiam est, quae non consti- 
tuit finem in proprio bono, sed totum confert et ordinat 
ad bonum summum ; et hanc mercenariam facit spes, quae 
est virtus gratuita, et haec merito non repugnat. Primus 
tamen modus dicendi videtur esse rationabilior, quia spes 
Stare potest, exclusa omni intentione dilectionis merce- 
nariae. Quantumcumque enim amor sit perfectus in via, 
est sibi virtus spei conjuncta. Unde simpliciter dicendum 
est, quod exspectatio boni aeterni non est mercenaria, 
nec minuit meritum, nec facit ad imperfectionem caritatis, 
vel meriti, nisi in quantum mens hominis multum afte- 
ctuose et intense aspicit ad commodum proprii boni. Multi 


autem sunt, qui beatitudinem exspectant; et tamen parum 
8. Bonaventurae Breviloq. 


de se, et multum de Deo curant.^ 3. dist. 26. a. 1. q. 1 
ad 5. — ,Ad illud quod objieitur, quod vir humilis merita 
non intuetur, dicendum quod merita intueri contingit du- 
plieiter, vel attribuendo sibi, vel attribuendo gratiae di- 
vinae. Intueri autem merita attribuendo sibi, hoc est su- 
perbiae et vanitatis; et sic intuentur superbi, qui dicunt: 
Manus nostra excelsa, et non Dominus, fecit haec omnia 
(Deut. 32, 27). Contra quos dicitur: Ne dicas én corde 
iuo: propter justitiam meam introduxit me Dominus, wt 
terram hanc possiderem (Deut. 9, 4). Intueri autem merita 
referendo ad divinam gratiam, hoc est humilitatis et veri- 
tatis, et hoc modo motus spei ex intuitu meritorum habet 
oriri, per quem modum intuebatur Paulus merita sua 
(1. Cor. 15, 10): Abundantius omnibus laboravi: non autem 
ego, sed gratia Dei mecum." 3. dist. 26. a. 2. q. 2 ad 4. 

* Cavitas est finis praecepti de corde puro, et conscientia 
bona, et fide non ficta (1. Tim. 1, 5). ,Et hoc patet ex 
ipsius notifieationis explanatione. Nam caritas comparata 


ad habitus aliarum virtutum theologicarum, quia unit eas 


fini, principatum tenet inter eas; et ideo movet et infor- 
mat et terminat, sive consummat; et propterea dicitur 
esse finis praecepti. Et quia finis est aliarum, actus alia- 
rum disponunt ad actum caritatis, et ipsa caritas imme- 
diate elicit, Et ideo tres ponuntur ibi conditiones; et per 
primam, qua dicitur ibi caritas de corde puro, tangitur 
conditio ipsius caritatis, cujus est depurare affectum cor- 
dis ab omni terrenitate; per secundam, scilicet de con- 
scientia bona, tangitur conditio spei; per tertiam conditio 
fidei: et secundum hoc ordinantur, secundum quod prin- 
cipalius ad actum caritatis disponunt.* 3. dist. 27. dub. 1. 
— ,Caritas hiec definitur per actum suum. Actus autem 
caritatis, qui est amare, dupliciter habet notificari, et per 
comparationem ad illud, a quo procedit tamquam a prin- 
cipio efficiente, et per comparationem ad illud, quod ad 
ipsam caritatem terminatur sicut ad quietantem. Et ideo 
in illa ejus notificatione tangitur duplex comparatio, vide- 
licet ad cor purum et ad ipsum praeceptum. Et quia puritas 
cordis, a qua immediate procedit actus dilectionis, prae- 
supponit fiduciam fidei et certitudinem spei tamquam dis- 
positiones praeambulas; ideo ut manifestaret Apostolus, 
quod actus caritatis praesupponit actus aliarum virtutum 
theologicarum tamquam disponentes ad ipsum, ista tria 
dicit: De corde puro, in quo tangit caritatis sanctitatem: 
Conscientia bona, in quo tangit spei fiduciam: E fide non 
ficla, in quo tangit fidei constantiam. Et in his duobus 
Apostolus caritatem perfectissime commendat; in hoc quod 
ostendit, quod in actu caritatis consistit. complementum 
omnis virtutis, et finis omnis bonae operationis, quae in- 
telligitur in nomine praecepti. Unde intellectus praedictae 
definitionis est iste: Caritas est finis praecepti etc., id est 
earitas est illud, in quo consistit omnis mandati adimpletio, 
et omnium virtutum perfectio; et hinc est, quod Scriptura 
adeo nobis commendat caritatem, et maxime Seriptura 
novi Testamenti, et Apostolus eam laudat elegantissime." 
2. dist. 38. dub. 2. 

* ,Caritatis motus ad temporalem mercedem non po- 
test respicere, sed bene ad aeternam illam et inereatam, 

51 


402 PARS 
nee est aliquibus repugnans, uf sic dicatur mercenarius." 
— ,AÀd praedictorum intelligentiam est notandum, quod 
mercenarius dicitur ille, qui principaliter habet oculum 
ad mercedem, nam si eam aspiceret non principaliter, non 
propter hoc mercenarius esset. Secundum hoc intelligen- 
dum est, quod duplex est merces, videlicet creata et in- 
ereata, temporalis et aeterna. Et secundum hoe est du- 
plex mercenarius, videlicet bonus et malus, et duplex mer- 
cimonia, una laudabilis, alia vituperabilis. Nam qui prin- 
eipaliter respicit ad mercedem creatam et temporalem, 
malus mercenarius est; et hune vituperat Dominus dicens: 
Mercenarius autem. fugit, quia mercenarius est (Joan. 10, 13). 
Ille vero, qui respicit principaliter ad mercedem aeternam, 
de qua dicitur: Merces tua magna nimis (Gen. 15, 1), bo- 
nus mercenarius est: et hic mercenarius panibus abundat 
fidei, spei et caritatis, sicut dicit Ambrosius (7. 7 tn c. 15. 
Lucae) super illud: Quanti mercenarii etc. (Luc. 15, 17). 
De prima mercimonia intelligendo, non est dubium quod 
motus caritatis non potest esse mercenarius, quia illa nec 
est a caritate, nee cum caritate, cum earitati repugnet. 
' De seeunda mercimonia dubium est, pro eo quod illa po- 
test esse cum caritate: non tamen est omnino certum, 
utrum sit a caritate. Nam quidam voluerunt dicere, quod 
non est a caritate, sed potius ab affectu naturae, caritate 
concomitante. Amor enim caritatis, ut dicunt, cum sit 
amor gratuitus, non intuetur praemium, immo liberaliter 
ommino facit hominem servire Deo, sicut filius patri suo. 
Aliis autem videtur, quod talis affectus mercenarius possit 
esse a caritate. Desiderium enim habendi aeternam mer- 
cedem, et fruendi aeterno bono, est desiderium gratiae; 
nec est amoris naturalis, nec acquisiti, sed potius amoris 
gratuiti, praecipue illud desiderium, quo dicebat Apostolus: 
Cupio dissolvi, et esse cum Christo (Philipp. 1, 23). Ad 
affectum enim earitatis non tantum spectat amare Deum 
amore amicitiae, immo etiam amore concupiscentiae. Frui 
enim est amore inhaerere (Aug. |. 1. Doctr. Christ. c. 4): 
et constat, quod frui Deo est per caritatem; et ideo vo- 
luerunt isti dicere, et satis probabiliter, ut videtur, quod 
motus caritatis secundum aliquod genus mercimoniae possit 
esse mercenarius, scilicet. secundum quod constituit mer- 
cedem suam circa bonum increatum, ad quod tendit sicut 
ad finale praemium, et desiderat tanquam omne bonum 

. Ad illud quod objicitur, quod Deo sine intuitu prae- 
mii est serviendum, dicendum quod duplex est motus in 
caritate, videlicet motus amicitiae et motus concupiscentiae. 
Motus amicitiae est ille, quo quis desiderat Deo placere 
et servire. Motus concupiscentiae est, quo desiderat Deum 
habere et videre. Cum ergo dicit Bernardus, quod Deo 
sine intuitu praemii est serviendum, intelligit de amore 
amicitiae; si enim per affectum amicitiae homo servit 
amico, et eum diligit sine intuitu praemii, sicut dicit Phi- 
losophus (4. Eth. c. 3), multo fortius amore caritatis homo 
vult bonum Deo sine intuitu alicujus retributionis; sed 
per hoe non excluditur, quin caritas amore concupiscentiae 
exoptet et desideret illum summam mercedem apprehen- 
dere, ad quam finaliter intendit pervenire." 3. dist. 27. 
a. 2. q. 2. concl. et ad 2. 

5 Corpora nostra ex caritate sunt diligenda, cum ipsa 
etiam per quamdam redundantiam beatitudinis sint capa- 
cia,^ — ,Cum caritas sit pondus inclinans ad summum 


V, 8. 


bonum et perfectam beatitudinem, omne illud facit dili- 
gere, quod est beatum, vel beatificabile. Quoniam ergo 
contingit aliquid esse beatum tripliciter, scilicet per essen- 
tiam, et per primam influentiam, et per quandam redun- 
dantiam; hine est, quod omnia ista ex caritate sunt dili- 
genda, secundum prius et posterius, secundum majus et 
minus. Beatum autem per essentiam est solus Deus; bea- 
tum per primam influentiam est rationalis spiritus; beatum 
denique per quandam redundantiam est corpus humanum, 
in quod gaudium gloriae redundat per conjunctionem sui 
ad animam beatam. Hine est, quod caritas non solum 
facit nos diligere Deum et rationalem spiritum, sed etiam 
corpus nostrum. Concedendum est igitur, quod corpora 
nostra diligenda sunt ex caritate." 3. dist. 28. a. 1. q. 1. 

$ ,Irrationales creaturae non sunt diligendae proprie 
ex caritate eliciente, cum talis dilectio solum rationales 
respiciat creaturas, licet possint diligi ex caritate impe- 
rante.^ — 4,AÀd praedictorum intelligentiam est notandum, 
quod cum aliquis actus dicitur esse ex aliqua virtute, hoc 
potest intelligi dupliciter, uno modo sieut a movente et 
imperante, alio modo sicut ab elieiente et informante. 
Primo modo potest dici, quod omnia opera meritoria sunt 
ex caritate, quia caritas imperat omne opus bonum, sicut 
ex caritate possum ire ad sanctum Jacobum, et ex cari- 
tate levare festucam de terra. Secundo modo actus ille 
dieitur esse ex caritate, quem habitus caritatis inspicit 
formaliter et directe, sicut diligere Deum et proximum, 
quem non habet anima elicere mediante alio habitu, quam 
habitu caritatis. Secundum hoc intelligendum, quod ali- 
quid diligi ex caritate, potest dupliciter intelligi. Uno 
modo ex caritate imperante, et sic concedi potest, quod 
irrationales creaturae sunt diligendae ex caritate, sicut 
enim caritas imperat et monet ad faciendum et dicendum 
et cognoscendum omnia, quae spectant ad salutem nostram 
et laudem divinam, sie etiam imperat ad amandum. Unde 
quia multae irrationales creaturae datae sunt nobis in ad- 
jutorium ad exercendum opera meritoria, ordinatae sunt 
etiam ad laudandum Deum. Hine est, quod caritas, quae 
est amatrix Dei et proximi, imperat tales creaturas diligi. 
Alio modo dicitur aliquid diligi ex caritate eliciente et 
informante; et sic diligitur ex caritate illud, in quo est 
formalis et proprius actus ipsius caritatis; tale autem non 
est nisi illud, quod est summum bonum, vel cui summum 
bonum natum est aliquo modo uniri per cognitionem et 
amorem. Ideo cum creaturae irrationales non sint hoc 
modo Dei capaces, quia non sunt ad Dei imaginem, per 
caritatem non potest eis exoptari summum bonum; et ideo 
caritas non descendit ad illa diligenda secundum suum 
actum proprium et formalem; et per hoc talia non dili- 
guntur ex caritate eliciente. Et si tu quaeras, quae virtus 
eliciat illum actum dilectionis, quo quis diligit creaturas, 
in quantum sunt a Deo et ad Deum, dicendum quod haec 
est cujusdam pietatis et affectionis naturalis. Sicut enim 
homo diligit canem quadam pietate naturali, quia videt 
eum sibi obedientem, sic et ceteras alias bestias et irra- 
tionales creaturas naturaliter ex quadam pietate innata 
diligit et fovet, sicut natus erat fovere et diligere, quan- 
tum erat ex prima conditione. Unde secundum quod homo 
plus reformatur, et reducitur ad statum innocentiae, se- 
cundum hoc magis sibi mansuescunt hujusmodi creaturae, 


PARS V, B8. 


et ipse circa eas majori pietate movetur. Sicut de beato 
Francisco legitur, quod erga hujusmodi creaturas mira 
pietatis teneritudine affluebat, quia jam quodam modo 
innocentiam recuperaverat. In cujus rei signum creaturae 
irrationales eidem obtemperabant. Et seeundum hanc 
distinctionem patet responsio ad quaestionem, quia uno 
modo creaturae irrationales sunt ex caritate diligendae, 
videlicet ex caritate imperante; alio vero modo non, vide- 
licet. ex caritate elieciente. Secundum hoe etiam patet 
responsio ad objecta ad utramque partem, quia procedunt 
secundum diversas vias, sicut intuenti apparet. Est et 
alius hic modus dicendi praedicto modo non contrarius, 
sed potius consonus, quod aliquid diligi ex caritate potest 
esse íripliciter. Vel ita quod caritas faciat circa ipsum 
dilectum ponere affectionem et finem; et sic solum Deus 
diligitur ex caritate. Alio modo ita quod caritas circa 
dilectum ipsum faciat ponere affectionem, non tamen finem; 
et sic diligitur proximus ex caritate, quia cirea proximum 
aflectu caritatis afficitur optando ei summum bonum, non 
propter ipsum, sed propter Deum. Tertio modo dicitur 
aliquid ex caritate diligi, ita quod caritas cirea illud non 
ponit finem, nec etiam affectionem, intuitu sui, sed solum 
ratione illus, propter quod diligit. Et hoc modo crea- 
turae irrationales, in quibus Deus relucet, diliguntur ex 
caritate, quia Deus diligitur in illis, per quem modum quis 
dicitur diligere canem amici sui, non quia afficiatur circa 
canem speciali affectione, sed quia afficitur circa amicum. 
Et hujus signum est, quod affectus caritatis non alligat 
hominem creaturae irrationali, secundum quod alligat et 
connectit hominem ipsi proximo, vel etiam ipsi Deo. Unde 
sieut amor amicitiae, qui est in amicum, se extendit ad 
amici filium, ita quod filius amici amicus sit et dilectus; 
non autem sic se extendit ad amici catulum, ut canis di- 
ligatur consimili affectu; sic intelligendum quod caritas, 
quae est amor Dei, se extendit ad illos, qui sunt nati 
esse ejus filii per gratiam adoptionis: et quia creaturae 
irrationales non sunt hujusmodi, ideo, proprie loquendo, 
non sunt natae ex caritate diligi, ita quod caritas circa 
illas ponat affectum. . Unde quia potest caritas in illis 
diligere Deum, ita quodam modo potest concedi, quod 
ereaturae irrationales diligantur ex caritate, licet impro- 
prie; ideo non sunt numerandae inter illas, quae ex cari- 
tate proprie diliguntur.^ — Daemones ex caritate non 
sunt diligendi, cum eorum culpa inseparabiliter eis ad- 
haereat." — ,Dicendum, quod sicut irrationabilia ex cari- 
tate non sunt diligenda elicitive, quia non sunt ordinata 
ad illius summi boni assecutionem, quod suis dilectis cari- 
tas optat; sic daemones, quia sunt obstinati in malitia, et 
etiam sunt impossibiles effecti ad perveniendum ad beati- 
tudinem aeternam, diligendi non sunt ex caritate elicitive. 
Caritas autem nullos facit diligere elicitive, nisi eos, quos 
optat ad summam beatitudinem pervenire. Nullos autem 
optat pervenire ad illam sempiternam beatitudinem, cum 
moveatur discrete et rationabiliter, nisi eos, qui sunt ha- 
biles ad perveniendum et secundum ordinem naturae et 
secundum ordinem divinae. justitiae. Quoniam ergo dae- 
mones, etsi sint apti nati per naturam felicitari, et in Deo 
beatificari, quia tamen divina justitia repugnat, per quam 
sunt damnati ad perpetuam miseriam; hinc est, quod cari- 
tas summum bonum eisdem non optat. Ideo conceden- 


403 


dum est, quod daemones non sunt ex caritate diligendi. 
Eodem etiam modo dicendum est de damnatis, secundum 
quod ex caritate diligere aecipitur proprie. Si vero ex 
caritate diligere accipiatur large, prout actus diligendi est 
ex caritate imperante; sic daemones quodam modo sunt 
diligendi et quodam modo odiendi. Ratione culpae sunt 
odiendi, in qua sunt Deo dissimiles, diligendi ratione na- 
turae. Imago enim summi regis, secundum naturam con- 
siderata, quantum de se pulchra est et formosa, et natu- 
rali affectu amabilis à consimili natura. Verumtamen quia 
habens caritatem multum detestatur eorum culpam, et 
culpa eorum totaliter et inseparabiliter possidet eorum 
naturam; hine est, quod caritas naturalis magis movet 
affectum naturalem ad diligendum creaturas irrationales, 
quam ad diligendum daemones." — ,Mali homines, se- 
eundum quod imaginem Dei gerunt, diligendi sunt ex 
earitate, non tamen secundum quod mali sunt, imo se- 
eundum hoc detestandi sunt.^ — ,Dicendum quod de malis 
hominibus dupliciter contingit loqui, et dupliciter etiam 
convenit eos considerare, vel in quantum sunt homines, 
vel etiam in quantum sunt mali; sive in quantum habent 
in se rationem divinae imaginis, secundum quam sunt ca- 
paces beatitudinis, vel in quantum carent perfectione di- 
vinae similitudinis. Si primo modo consideremus homines 
malos, in quantum videlicet sunt homines ad Dei imagi- 
nem, secundum quam sunt capaces beatitudinis; sic ex — 
caritate diligendi sunt, pro eo quod liberalitas caritatis et 
ejus amplitudo omnes recolligit, qui ad illum summam 
beatitudinem habent idoneitatem. Si vero consideremus 
homines malos secundum quod mali sunt, et privati per- 
fectione divinae similitudinis; sic potius sunt detestandi, 
quam diligendi. Et sie iidem homines odiendi sunt et 
diligendi, odiendi quidem ratione inordinationis culpae, 
diligendi vero ratione ordinabilitatis naturae, quae possi- 
bilis est ad perfectionem gratiae. Et hoc est, quod dicit 
Gregorius in quadam homilia, quia etsi indignationem 
debemus vitiis, compassionem tamen debemus naturae. Et 
Isidorus in libro de virtutibus (75. 2 de sum. bon. c. 3. 5. 7): 
Totum Christum non diligit, qui hominem odit; bonum 
est non odisse naturam, sed culpam; licet ergo culpam 
malorum odiamus, ipsos tamen diligere debemus. Et sic 
concedendum est, quod licet malorum hominum malitia 
sit detestanda, ipsi tamen mali homines, in quantum sunt 
ad beatitudinem ordinati, sunt ex caritate diligendi." — 
Bona gratuita ex caritate sunt diligenda, non quidem 
amore amicitiae, sed concupiscentiae." — Sicut in prae- 
cedentibus actum est, duplex est caritatis motus et affectus. 
Est enim dilectio amicitiae, et dilectio concupiscentiae. 
Dileetione amicitiae illa diliguntur, quibus optatur bonum ; 
dilectione vero concupiscentiae dicuntur diligi, quae de- 
siderantur. Quoniam ergo desiderium bonorum spiritua- 
lium est ipsius caritatis, secundum quod Sancti dicunt, 
quod bona spiritualia retinent rationem honesti, conceden- 
dum est, quod bona gratuita ex caritate diligenda sunt. 
Et hoe expresse dicit Augustinus (7b. 8. de Trinitate 
cap. 8. in med.), cum dicit, quod ipsa caritas ex cari- 
tate diligenda est. Expresse etiam docet ipsa experientia 
viros spirituales, qui nihil tam desiderant post Deum, 
quam habere perfectam Dei dilectionem." 3. dist. 28. a. 1. 


qq. 1. 2. 8. 5. 
51* 


404 PARS 
7 ,Ex caritate quatuor sunt diligenda, quorum suffi- 
cientia duplici via demonstratur.  — ,Dicendum, quod 
numerus diligibilium et sufficientia dupliciter potest accipi, 
uno modo per comparationem ad ipsam dilectionem, alio 
modo per comparationem ad ipsum diligentem. Secundum 
ipsam dilectionem potest accipi numerus et sufficientia sic. 
Cum enim dilectio sit appetitus boni, in appetitu autem 
boni est considerare ipsum bonum desideratum, et ipsum 
qui desiderat, et ipsum cui desideratur bonum. Bonum 
autem desideratum, hoc est summum bonum ; ille qui de- 
siderat, est habens caritatem; cui autem desideratur, 
potest esse in quadruplici differentia, aut quia optat 
summum bonum ipsi Deo, aut sibi ipsi, aut sibi simili, 
aut sibi adhaerenti. Ideo quatuor sunt ex caritate dili- 
genda, quia numerus diligendorum non accipitur ex parte 
optantis, vel ex parte boni optati, cum sit unum, sed ex 
parte ejus, cui optatur, quod cum sit in quadruplici diffe- 
rentia, quatuor sunt diligendorum membra. Et hoc est, 
quod supra dictum est, quod in praedicta divisione sumi- 
tur numerus diligendorum seeundum dilectionem amicitiae, 
qua dicitur quis diligere alium, quando vult illi bonum. 
Alio modo potest sumi numerus et sufficientia diligendo- 
rum ex comparatione ad ipsum diligentem. Nam diligens 
aut habet respectum ad se, aut ad id quod est supra se, 
aut ad id quod est juxta se, aut ad id quod est infra se; 
et secundum hoc quatuor tantummodo diligenda sunt ex 
: caritate. Et secundum hunc modum assumit Augustinus 
diligibilium numerum et sufficientiam in libro de Doctrina 
Christiana; nec tantum assignat numerum, sed etiam ordi- 
nem debitum. Ait enim sie: Quatuor sunt diligenda ; unum, 
quod est supra nos, scilicet Deus; alterum, quod nos 
sumus; tertium, quod juxta nos est, scilicet proximus; 
quartum, quod infra nos est, scilicet corpus. Et quia 
omnia possunt reduci ad ista quatuor membra, ideo patet 
diligendorum numerus et sufficientia." 3. dist. 28. a. 1. q. 6. 
? ,Praeceptum de diligendo Deum datum sie tenemur 
implere, quod nullus sit in corde nostro affectus Deo con- 
trarius, non tamen quod talis dilectio penitus quemcumque 
affectum extraneum excludat. — ,Ad praedictorum in- 
telligpentiam est notandum quod, cum aliquando dicant 
sacri Doctores modum praedictum posse impleri, aliquando 
vero dicant non posse impleri, ex hoe admonemur (si 
utrumque videre possumus), quod uno modo ad praedictum 
modum obligamur ad implendum, alio modo exceitamur 
ad ipsum desiderandum. Unde modus praedictus uno 
modo est dispositio meriti, alio modo est dispositio praemii. 
Hoc autem est secundum duplicem modum totalitatis cor- 
dis, animae et mentis. Dupliciter enim potest intelligi, 
quod amor Dei possideat totum cor; aut ita quod excludat 
omnem affectum extraneum, et tune dominatur plene et 
perfecte cordi. Hoc autem est, quando omnes motus cordis 
per amorem referuntur in Deum; et haec totalitas ponit 
dominium plenum. Alio modo dicitur amor Dei totum 
cor possidere, quando excludit omnem affectum contrarium, 
hoe est, quod nihil diligatur supra Deum, vel aequaliter 
ipsi Deo; et sie diligit Deum ex toto corde, qui diligit 
eum propter se et super omnia. Prima totalitas, quae 
excludit omnem extraneum motum, est perfecti dominii, 
nec potest haberi ante adeptionem gloriae, ubi ad ipsum 
Deum aspiciemus, et in ipsum feremur continue. Secunda 


V, 8. 


vero totalitas potest haberi per infusionem gratiae, quae 
est expulsiva omnis mortalis culpae. Si ergo in illo prae- 
cepto intelligatur Deus diligi ex tota anima et ex toto 
corde et ex tota mente, quantum ad primam aeceptionem 
totalitatis; sic modus ille non obligat ad sui impletionem, 
sed exprimitur in praecepto, ut sciamus, quo per amorem 
debeamus tendere, et ut nemo se perfectum arbitretur, 
quousque illam perfectionem fuerit assecutus. Si vero 
dicatur diligere ex toto corde secundum secundam acceptio- 
nem, sie tenemur ad illum modum implendum. Et quia 
secundum utramque acceptionem voluit Spiritus sanctus 
intelligi praedictum mandatum; hine est, quod quidam 
dicunt, ipsum posse impleri in via, quidam vero dicunt, 
quod non potest impleri, quousque perveniatur ad patriam.* 
8. dist. 27. a. 2. q. 6. 

3 ,Nomine proximi intelligitur omnis homo, cujuscum- 
que sexus, cujuscumque dignitatis, cujuscumque virtutis ; 
unde et dilectio gloriosae Virginis includitur sub dilectione 
proximi. Ad illud vero, quod objicitur, quod non est 
juxta nos, sed supra, dicendum quod licet sit supra nos 
ratione dignitatis gratiae et conceptionis nobilissimae, est 
tamen juxta nos secundum conformitatem naturae. Et 
quoniam dilectio respicit similitudinem, honor autem re- 
8picit dignitatem; hinc est, quod dilectio ejus generaliter 
sub dilectione proximi continetur, quamvis veneratio ipsius 
alis superponatur. Verum est tamen, quod ipsa speciali 
affectu ab omnibus debet diligi; sed ex hoc non sequitur, 
quod dilectio ejus non debeat sub dilectione proximi con- 
tineri, quia quantumcumque aliqua creatura magno affectu 
sit amanda, tamen per prius ipsa caritas ordinat animam 
ad diligendam salutem propriam." — Quamvis angeli 
supra nos sint, sive quantum ad dignitatem naturae, sive 
quantum ad sublimitatem gratiae; tamen quantum ad actum 
dilectionis non sunt supra nos diligendi, pro eo quod caritas 
nostra principaliter respicit summum bonum, in quod facit 
tendere, et ad quod inclinat; et hoc modo respicit sub- 
jectum, ad quod informat. Secundo modo respicit aliquod 
subjectum consimile, quod ligat: unde quantumcumque 
ereatura sib in seipsa excellens, tamen secundum legem 
caritatis Juxta nos est, et ideo sub nomine proximi debet 
contineri. Ad illud ergo, quod objicitur, quod supra nos 
sunt sub ratione naturae et gloriae, jam patet responsio. 
Quia quamvis sint supra nos secundum ordinem universi, 
non tamen sunt supra nos secundum ordinem sub ratione 
earitatis. Potest etiam aliter dici, quod quamvis sint supra 
nos ratione simplicitatis, spiritualitatis et incorruptibilitatis, 
sunt tamen juxta nos ratione imaginis, secundum quam 
nos et ipsi habemus immediate in Deum ordinari, et ra- 
tione hujus possunt nostri proximi appellari.^ — ,Si con- 
sideremus Christum solum ratione humanitatis, hoc est 
pure ratione naturae creatae, non debetur ei principalitas 
dilectionis, sieut nee adoratio latriae; nec hoc modo di- 
eitur Redemptor noster, vel caput, quia tam Redemptoris 
quam capitis nomen respicit personam secundum uitram- 
que naturam." 3. dist. 28. dub. 3. 4. 5. 

1? ,Triplex est ratio, quare. non oportet speciale man- 
datum dari de dilectione sui, vel corporis. Una est, quam 
reddit Augustinus (Serm. 3. post Pent), et habetur in lit- 
tera, quia satis intelligitur per hoc, quod dieitur: Sicut 
te ipsun. Alia ratio est, quia ad hoc ipsum inclinat na- 


PARS V, 8. 


tura. "Tertia ratio est, quia diligere Deum ex toto corde 
et ex tota anima et ex tota mente, hoc est seipsum spiri- 
tualiter amare, ille enim spiritualiter se amat, qui cor 
et corpus ad honorem Dei totaliter exponit; et sic dilectio 
ipsius implieatur in illis duobus mandatis; et qui bene 
exequitur primum mandatum, facilitatem habet, et recti- 
tudinem habet ad diligendum seipsum; et propter hoc non 
oportet tertium mandatum addi, secundum quod dicit beatus 
Augustinus." 3. dist. 28. dub. 1. Confer quoque 3. dist. 27. 
dub. 2. 

!! ,Plenitudinem alicujus contineri in aliquo est dupli- 
citer, vel integraliter, vel causaliter.  Plenitudo autem 
divinorum eloquiorum in caritate non continetur integra- 
liter, quia multae aliae virtutes ibi docentur et prao- 
eipiuntur, quae sunt diversae et distinctae a caritate; sed 
dieitur contineri in ipsa causaliter, quia tota sacra Scri- 
ptura finaliter ordinatur ad hoc, ut diligamus Deum et 
proximum." 3. dést. 36. dub. 5. 

1? ,Caritas simul ponitur ipsarum virtutum, quantum 
ad opera meritoria, principium, sive caput et forma, sive 
vinculum et finis, ad quem ordinatur: et hoc est, quia 
ipsa caritas, dum immediate conjungit ipsi summo bono, 
quodam modo supereminet ceteris, et ceteras virtutes mo- 
vet et imperat; et ideo caput et principium est earum. 
Ulterius, quia movendo facit opera eorum meritoria; ideo 
dieitur esse forma. Postremo, quia ideo facimus opera 
meritoria, ut Deo fruamur, et per caritatem in Deo quie- 
scamus; hine est, quod caritas ceterarum virtutum et 
praeceptorum est finis: et sie tres causae incidunt in unum 
et idem. Nec mirum, eum caritas faciat Deo conformem, 
qui habet in se respectu creaturae intentionem triplicis 
causae." 3. dist. 36. dub. 83. — Caritas habet duplicem 
comparationem ad virtutes alias.  Comparatur enim ut 
mater, ut dicit Ambrosius; comparatur ut vinculum, ut 
dieit Apostolus (Coloss. 3, 14): Caritas est vinculum per- 
fectionis. Ratione primi appropriatur Patri, ratione secundi 
Spiritui sancto." 1. dist. 10. dub. 2. 

13 ,Charitas est vinculum ligans, juxta illud, quod dicit 
Apostolus ad Colossenses (2, 14), ubi vocat eam vinculum 
perfectionis. Et Dionysius (de divinis nominibus c. 4) di- 
cit, quod amor est virtus unitiva. Unde cum amor ecari- 
tatis sit amor maxime liberalis, multa complectitur, et in 
unum colligit. Unde caritas non tantum unit fini eum, in 
quo est, sed etiam quodam modo ligat ei, quod natum 
est ad eundem finem pervenire. Nec tantum est caritas 
vinculum ligans, sed etiam pondus inclinans. Quod enim 
est pondus in corporibus, hoc est amor in spiritibus. Quo- 
niam igitur unumquodque per suum pondus habet ordi- 
nari, et caritas pondus est, et aequa ponderatrix; hinc est, 
quod ipsi caritati maxime competit ratio ordinis. Et quo- 
niam ipsa est vinculum ligans et circumplectens multa; 
ideo non tantum ordinat ipsum diligentem in finem, sed 
etiam ipsa dilecta, secundum quod ratio diligendi et ipse 
habitus caritatis diversimode comparantur ad illa." 3. dist. 29. 
a. 1. q. 1. 

1* , Caritas in diligendo praeponit, ordinate procedendo, 
Deum nobis, cum plus Deum quam nos ipsos debeamus 
diligere.^ — ,Secundum ordinem caritatis Deus praeponen- 
dus est nobis in tantum, ut amor respectu nostri nec 
aequari possit, nee praeponi amori Dei, salva substantia 


405 


habitus caritatis. Ratio autem hujus est ista. Quoniam 
caritas facit Deum diligi tanquam finem ultimum et tam- 
quam summum bonum; et quia finis ultimus est unus 
solus, et summum bonum similiter non habens aliquid 
superius se, vel sibi aequale; hinc est, quod secundum 
caritatis legem impossibile est aliquid plus Deo, vel ae- 
qualiter ipsi Deo, amare. Caritas enim, quia diligit Deum 
sicut summum bonum, diligit eum super omnia. Quia di- 
ligit ipsum sicut finem ultimum, diligit eum propter se. 
Quod autem diligitur propter se et super omnia, diligitur 
dilectione fruitionis; quod vero propter aliud diligitur, 
diligitur dilectione usus. Cum ergo caritatis sit omnia 
ad Deum, tanquam ad finem ultimum referre, sicut pon- 
deris est corpus ad locum proprium inclinare; hinc est, 
quod caritas facit nos Deum plus quam nosmetipsos dili- 
gere.^ 3. dist. 29. a. 1. q. 2. — ,Amor salutis propriae 
praeferendus est amori salutis proximi, quemadmodum 
etiam naturalis ratio dictat." — ,Ratio autem hujus est, 
quoniam unumquodque plus appetit perfectionem in seipso, 
quam in suo simili, et quodlibet pondus plus trahit corpus, 
in quo est, ad situm sibi debitum, quam trahat aliud cor- 
pus sibi annexum; hinc est, quod caritas per prius desi- 
derat Deum nobis uniri, et in nobis habitare, et nos in 
ipsum Deum tendere, et in ipso quiescere, quam appetat 
in aliquo alio, qui nobiseum habeat aliquam similitudinem. 
Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, quod in 
ordine caritatis praefertur dilectio sui dilectioni ipsius 
proximi. Et hujus signum est, quia illi reprehenduntur, 
et stulti reputantur, qui salutem propriam negligunt, ut 
proeurent alienam. Hujus etiam signum est, quia si homo 
ex caritate deberet diligere proximum quantum seipsum, 
ita quod esset ibi omnimoda aequalitas, jam duos proxi- 
mos deberet diligere in duplo, quam seipsum, eft tres in 
triplo, et sic ulterius ascendendo; quod in nullo habente 
caritatem reperiri contingit, quantumcumque perfecto." — 
,Ad ilud quod objicitur, quod caritas non quaerit, quae 
sua sunt (1. Cor. 18, 5), dicendum quod suum idem est 
quod proprium. Proprium autem quaerere, hoc est du- 
plieiter. Uno modo, prout proprium dicitur cum prae- 
eisione; et sic excludit bonum commune, et in illo modo 
sonat in vitium, et secundum istam acceptionem consuevit 
diei, quod libido est amor boni proprii: et quantum ad 
hunc modum dicit Apostolus, quod caritas mon quaerit, 
quae sua sunt. Alio modo dicitur bonum proprium, bonum 
quod pertinet ad se, ita quod in appetitu illius boni vo- 
luntas nec repugnat divinae voluntati, nee praejudicat 
communi utilitati, sicut est appetitus salutis propriae; et 
isto modo diligit quis se ex caritate: et sic accipiendo, 
non negat Apostolus (Philpp. 1, 23), quin homo per eari- 
tatem debeat, quod suum est, quaerere, cum ipsemet cu- 
peret déssolvi, et esse cum Christo, sicut dicitur.^ — ,Ad 
illud quod objieitur, quod secundum divinum mandatum 
(Matth. 22, 39) debet homo diligere proximum sicut se- 
ipsum, dicendum quod sicw£ non est nota perfectae aequa- 
litatis, sive commensurationis, sed expressae similitudinis, 
quae in hoc attenditur, quod homo debet diligere proxi- 
mum ad illud bonum, ad quod diligit seipsum; et post 
salutem propriam nihil tantum debet desiderare, sieut sa- 
lutem alienam.^ — ,Ad illud quod objicitur, quod debe- 


mus voluntatem nostram voluntati divinae conformare, di- 


406 


cendum quod Deus, cum dicitur alterum altero magis di- 
ligere, hoc non est, quia intensius diligat unum quam re- 
liquum, cum circa ipsius amorem nec cadat intensio, nec 
remissio; sed hoc dicitur, quia unum ordinat ad majus 
bonum, quam reliquum. Et hoc bene potest concedi, quod 
quis magis debeat diligere proximum quam se, cum pro- 
ximus ipsum excedat in merito; sed ex hoc non sequitur, 
quod amor proximi melioris praeponderet amori sui. Ordo 
enim caritatis non attenditur penes magnitudinem boni 
optabilis, sed penes praeponderationem affectionis diligentis. 
Et si tu objicias, quod Deus vult, quod magis amemus 
honorem suum, quam commodum nostrum, et magis appre- 
tiemur, quod magis est appretiandum, dicendum quod 
verum est, quod Dei honor plus debet in corde nostro 
praeponderare, quam nostrum commodum; tamen caritas 
nunquam separat honorem Dei a commodo nostro spiri- 
tuali, nec est voluntatis divinae, ut nos appetamus aliquid, 
quod sit in detrimentum salutis nostrae propter honorem 
suum. Sicut enim essentiale est naturae appetere esse, 
sic essentiale est gratiae appetere Deo placere, et Deo 
adhaerere; ideo Deus nunquam illud a nobis exigit, ut 
magis salutem alienam, quam propriam diligamus. Et quod 
dicit Apostolus (Jom. 9, 3), quod optabat anathema a 
Christo esse pro fratribus, illud intelligitur ad tempus, vel 
8ub conditione, videlicet si optabile esset." Ibid. q. 3. concl. 
et ad. 1. 2. 6. — ,Seeundum ordinem caritatis parentes 
praeponendi sunt filis; et hoc intelligendum est ceteris 
paribus, sicut infra manifestabitur. Ratio enim hujus est, 
quia amor gratuitus facii memorem esse perceptorum 
beneficiorum. Propter quod et sacra Seriptura praecipiendo 
et admonendo inducit nos ad paterna beneficia recolenda ; 
et quia plura beneficia recipimus a parentibus, quam a 
fills, ideo secundum jus divinum plus eis tenemur, et 
magis eorum salutem diligere et procurare debemus.^ — 
Ad rationes autem, quae in oppositum adducuntur, re- 
spondendum est, quod illae rationes currunt de dilectione 
naturali, secundum quam magis inclinatur affectus hominis 
ad filios, quam ad patrem. Et ratio hujus est, quia natura 
appetit conservari in suo simili, et magis diligit illud, in 
quo habet principalius salvari. Et quoniam pater habet 
salvari in filio, secundum ordinem naturae, et non e con- 
verso; hine est, quod secundum naturae ordinem majorem 
habet ad filium inclinationem, quia magis vult ipsum, 
quam patrem habere superstitem. Dileetio autem gratuita 
magis respicit beneficiorum collationem, et supernorum 
civium completionem, ad quam indifferenter parentes et 
fili comparantur." — ,Ad illud vero quod objicitur, quod 
gratia debet esse conformis naturae, dicendum quod natura 
in quibusdam currit via consona cum gratia, in quibus- 
dam currit via opposita, in quibusdam via disparata. In 
hoe enim quod homo plus diligit se quam proximum, na- 
tura gratiae concordat. In hoc autem, quod diligit se 
plus quam Deum, ipsi gratiae repugnat. In hoc autem 
quod diligit filium plus quam patrem, quia intendit salvari 
in illo, procedit quasi via diversa. Et ideo gratia super- 
veniens ordinem in primo affectu salvat et perficit, in 
secundo simpliciter immutat, in tertio vero novum ordinem 
dat, ita tamen quod affectum illum non exterminat. Unde 
aestimo, quod homo habens caritatem, et habens parentes 
et filios, dum movetur affectu gratuitae dilectionis, magis 


PARS V, 8. 


desiderat parentum salutem, dum movetur affectu naturae, 
magis desiderat filii sanitatem. Nec est hic oppositio di- 
lectionis naturalis ad gratuitam, propter considerationem 
diversam." Ibid. q. 4. concl. et ad 1—4. —  ,Caritatis or- 
dine domestici in dilectione ipsis extraneis sunt  prae- 
ferendi.^ — ,Ordo, qui attenditur penes praedictas diffe- 
rentias, non tantum est ipsius caritatis sicut tolerantis, 
sed etiam est ipsius sicut regulantis naturam, et ei con- 
sonantis. Quod enim primo diligantur propinqui, quam 
extranei, hoc non est naturae inordinatae, sed potius de 
ordine naturae. Sicut enim prius tactum est, rectus ordo 
diffusionis est, ut prius communicetur propinquiori, et 
deinde remotiori. Quoniam ergo caritas rectum ordinem 
a natura non aufert; hine est, quod caritas superveniens 
illum ordinem naturae perficit, et perficiendo dicitur eo- 
dem ordine ordinari, non quia ordo ille competat sibi 
secundum se, sed quia competit ei ratione naturae, in qua 
est. Propter quod attendendum, quod duplex ordo atten- 
ditur in caritate. Unus, qui ei competit secundum se- 
ipsam; et iste ordo attenditur penes bonum, et magis bo- 
num, et maxime bonum. Unde caritas de se magis movet 
ad amandum spiritum quam corpus, et Deum summum 
quam spiritum creatum. Alius vero est ordo, qui com- 
petit ei ratione naturae substratae; et hic attenditur se- 
eundum differentias has, quae sunt proprium et alienum, 
propinquum et extraneum. Affectus enim caritatis sub- 
sternit sibi affectum naturae, et illum perficit et regit se- 
eundum illud, quod habet in se rectitudinis. Conceden- 
dum est ergo, quod secundum ordinem caritatis domestici 
praeponendi sunt exíraneis. 3. dést. 29. a. 1l. q. 5. 

1$ ,Multipliciter contingit affectum nostrum accipi, et 
effectum multiplicem reperiri, ità quod ordo caritatis nec 
omnem affectum respicit uniformiter, nec omnem offectum. 
Accipitur enim aliquando affectus pro passione, aliquando 
pro motu; ita quod affectus passio dicitur quaedam mul- 
cebris complacentia, affectus vero motus dicitur quaedam 
rationalis eligentia. Affectus autem motus dupliciter ad- 
hue accipitur, nam quidam est a caritate elicitus, quidam 
imperatus. Affectus & caritate elicitus est ille, quo quis 
optat alteri summum bonum; affectus vero imperatus est 
ille, quo quis optat alii aliquod bonum temporale, quod 
est ordinatum ad conservationem naturae. Sic ergo íri- 
plex est affectus, unus a caritate elicitus, quo quidem 
opto alieui bonum summum; alius imperatus, quo opto 
alieui aliquod terrenum bonum; tertius vero annexus, 
quo deleetor in alterius bono, qui magis tenet rationem 
passionis quam motus. Et quum sit triplex affectus, ordo 
caritatis praesignatus respicit affectum a caritate elicitum 
principaliter, quia magis mihi debeo optare beatam vitam 
quam alii, et post me magis patri meo quam alii, et sic 
ulterius procedendo; affectum vero imperatum respicit mi- 
nus principaliter. Unde pro diversis opportunitatibus et 
conditionibus ordo, quantum ad illum affectum, potest 
variari et praeposterari.  Affectum vero annexum, qui 
est passio muleebris, minime respicit ordo caritatis, quia 
ille potius respicit sensibilem experientiam quam rationis 
eligentiam, sicut patet, quia plus delectatur aliquis et 
gaudet in respiciendo socium, quem videt praesentem, quam 
in recolendo patrem, qui absens est, quamvis ipsum magis 
diligat, cujus signum est, quod pro patre faceret multa 


PARS V, B8. 


majora. Similiter ex parte effectus distinguendum est. 
Nam quidam est effectus, sive beneficium, respiciens per- 
sonam singularem; et ille duplex est. Unus enim est, 
qui respicit animae salutem, alius vero respicit sustenta- 
tionem vitae praesentis. Quidam est effectus, qui respicit 
personam spiritualem communem, vel utilitatem commu- 
nem, sicut collatio beneficii ecclesiastici. Et sic triplex est 
effectus exterior; unus, qui est procuratio aeternae sa- 
lutis; alius, qui est relevatio temporalis necessitatis; ter- 
tius vero, qui est commissio beneficii ecclesiastici, qui est 
quodam modo spiritualis. Primum autem istorum effe- 
ctuum respicit ordo caritatis principaliter; primo enim 
debeo procurare salutem meam, quam salutem proximi; 
et primo salutem patris, quam alicujus alterius; et sic 
deinceps procedendo. Secundum vero effectum respicit 
minus principaliter, quia secundum diversas opportunitates 
potest et debet homo magis et minus esse beneficus in 
collatione alieujus commodi temporalis. Tertium vero 
effectum, qui est collatio alicujus beneficii ecclesiastici, 
minime respicit ordo caritatis, in collatione enim talium 
beneficiorum multum attendenda est meriti dignitas, et 
parum aut nihil sanguinis proximitas, verendum enim 
valde est, ne sub pallio caritatis, affectus lateat carnali- 
tatis." 3. dist. 29. a. 1. q. 6 ad 1. 

1$ "Ordinatio in effectu ortum habet ab ordinatione 
in affectu. Si ergo caritas ordinari debet in effectu, ne- 
cesse est quod prius ordinetur in affectu; sed caritas or- 
dinata est quantum ad effectum, sicut patet per illud, 
quod dicit Apostolus (Gal. 6, 10): Operemur bonum ad 
omnes, mazime autem ad domesticos; ergo necesse est cari- 
tatem ordinatam esse quantum ad affectum." 3. dist. 29. 
d. 1l. q. 6. fund. 3. 

'' , Christus ratione humanae naturae assumptae plene 
habet esse caput totius Ecclesiae, cujus corporis membra 
uniri habent ratione caritatis et gratiae." 3. dist. 1. a. 2. 
q. 2. in concl. 

18 "Caritatis affectu elicito tenemur etiam inimicos di- 
ligere, optando sibi bona aeterna; non tamen omnes tene- 
mur affectu imperato, desiderando eis bona temporalia, 
sed sufficit non odisse." — ,Ad praedictorum intelligen- 
tiam est notandum, quod cirea hoc est duplex respon- 
dendi modus. Quidam enim dicere voluerunt, quod dupli- 
citer est loqui de inimicis; aut secundum statum, in quo 
exercent inimicitias; aut secundum statum, in quo poe- 
nitent, et petunt veniam. Si secundum statum, in quo 
veniam petunt, sic omnes tenentur ad diligendum inimicos 
propter illam conditionem, quam Dominus ponit in ora- 
tione dominica: Dimitte nobis debita nostra, sicut et. nos 
dimittimus debitoribus nostris (Matth. 6, 12). Si enim homo 
homini servat iram, frustra a Deo quaerit medelam, secun- 
dum quod dicitur (Eccli. 28, 3). Si autem loquamur de 
inimicis, prout sunt in statu et in actu laedendi, et inimi- 
citias exercendi; sic dicere voluerunt, quod affectu diligere 
inimicos non est necessitatis, sed magis perfectionis; nec 
Dominus hoc praecipit, sed magis consulit. Et istam 
opinionem quorundam Magister ponit in littera. Sed si 
interius consideretur haec positio, minus sufficienter dicit, 
pro eo quod, secundum quod auctoritates Sanctorum so- 
nant expresse, et ipsa ratio aperte convincit, non est cari- 
tas vera, nisi diligat omne diligibile. Diligibile autem a 


40'l 


caritate est omne illud, quod est possibile ad beatitudinem 
pervenire. Ideo non habet aliquis caritatem, nisi diligat 
omnes illos, qui sunt in statu viae, sive sint amici, sive 
inimici. Unde in Psalmis dicitur (118, 96): Latum man- 
datum tuum nimis, quia mandatum caritatis ad omnes se 
extendit. Et sicut longitudo mandati se extendit ad omnem 
differentiam temporis, sic latitudo ad omnem personam 
hominis viatoris. Unde sicut aliquis non haberet cari- 
tatem, si proponeret etiam in uno solo die peccare, et in 
alis benefacere, quia deficit sibi longitudo mandati; sic 
esto quod aliquis omnes homines diligat praeter unum 
solum, quem a dilectione excludit, caritatem non habet, 
quia deficit sibi latitudo illius mandati. Propterea est 
alius modus dicendi, quod diligere affectu est dupliciter, 
secundum quod duplex est affectus amoris, quidam a cari- 
tate elicitus, quidam a caritate imperatus. Ille est affectus 
amoris a caritate elicitus, quo quis optat alii summum 
bonum, sive beatitudinem aeternam. Ille vero est affectus 
imperatus, quo quis optat alii bonum temporale et pro- 
speritatem transitoriam.  Ámor enim caritatis facit, quod 
homo velit alii omne bonum, nedum summum bonum, sed 
etiam temporale, nisi illud sit impediens ad salutem. Si 
ergo loquamur de affectu primo a caritate elicito, dico, 
quod omnes tenentur inimicos etiam actu inimicantes di- 
ligere, et eis vitam aeternam optare. Si autem loquamur 
de affectu imperato, quo quis optat alii prosperitatem 
temporalem, sic non omnes tenentur diligere, sed sufficit 
non odisse. Et hoc est quod dicit Ambrosius: Sufficit 
quod inimicos diligamus, et non odio habeamus. In quo 
innuit, quod cum duplex sit caritatis affectus, uno tene- 
mur diligere, altero vero sufficit non odisse. Unde ad 
non odiendum inimicos, et non gaudendum de malis eorum, 
omnes tenentur, sicut dicitur: Cum ceciderit inimicus tuus, 
ne gaudeas (Prov. 24, 17); Noli de mortuo inimico tuo 
gaudere (Eccli. 8, 89). Diligere vero omnino quantum ad 
affectum elicitum et imperatum, optando ei bona aeterna 
et temporalia, hoc perfectionis est ei supererogationis. 
Diligere vero ad bona aeterna hoc necessitatis est et 
praeceptionis; et ad hoc omnes generaliter sunt obligati, 
tam perfecti quam imperfecti.^ — ,Ad illud, quod primo 
objicitur in contrarium: Diliges amicum tuum, et odio ha- 
bebis inimicum tuum (Matth. 5, 43), responderi potest du- 
pliciter. Primo per hoc, quod lex nunquam praecipit odio 
habere inimicum; sed ipsi Judaei hoc arguebant à con- 
trario sensu, quia tantum praecipiebatur eis diligere ami- 
cos, arguebant ex hoc, quod debebant odisse inimicos. 
Aliter potest responderi, quod est odium affectus et odium 
effectus. Et iterum est inimicus Ecclesiae, sive fidei, et 
inimicus personalis. Cum ergo lex innuebat inimicum 
odio esse habendum, hoc intelligitur de odio effectus, et 
de inimico Ecclesiae et cultus divini. Odio vero affectus 
neminem praecipiebat odisse, nec inimicum personalem, 
nec inimicum Ecclesiae. Inimicum autem personalem non 
praecipiebat odisse, nec odio affectus, nec odio effectus, 
imo potius obligabat ad ipsum diligendum, licet non esset 
ita tunc expressum. Unde et Dominus explicuit (Matth. 
|. c.). Et propterea non potest ex hoc argui, quod non 
omnes teneantur diligere inimicos. —  ,Ad illud vero 
quod objicitur, quod diligere inimicos perfectorum est, re- 
spondent aliqui, quod illud intelligitur de dilectione affe- 


408 


etus et effectus, non de dilectione affectus tantum. Sed 
utrum hoc sit verum, in sequenti problemate declarabitur. 
Nunc autem dicamus, quod si intelligatur de affectu eli- 
cito et imperato, perfectionis est; si vero de affectu elicito 
tantum est generalis necessitatis" ... — ,Ad illud quod 
objieitur, quod diligere inimicos est mirabile, dicendum 
quod mirabile dicitur illud, quod est supra facultatem na- 
turae; hoc autem potest esse dupliciter, secundo quod est 
operatio naturae simpliciter, et naturae rationalis. Facere 
autem mirabilia supra posse naturae simpliciter, hoc est 
per gratiam gratis datam, quam vocat Apostolus (Jphes. 
1, 19) operationem virtutum: et haec non omnibus est 
data. Facere vero mirabilia supra posse naturae ratio- 
nalis, hoc est per gratiam gratum facientem, utpote per 
fidem et caritatem. Per fidem enim credimus multa, quae 
non possemus credere sine ea, et quae videntur infideli- 
bus nimis incredibilia. Et per caritatem amamus ea, quae 
videntur caritatem non habentibus odibilia. Et haec mira- 
bilia continentur in lege divina, et datum est illa omnibus 
facere, qui volunt in se suscipere gratiam gratum facien- 
tem. Et pro tanto non potest argui, quod non teneamur 
ad dilectionem inimici, hoc enim est aliud genus mirabi- 
lius quam illud, de quo loquitur Augustinus (Serm. 3 de 
Martyr.)" 3. dist. 30. a. 1. q. 4 et ad 1—4. — ,Omnes 
tenemur diligere inimicos, non modo quoad affectum, ve- 
rum etiam quoad effectum, in casu necessitatis tamen." 
— ,4AÀd praedictorum intelligentiam est notandum, quod 
cirea hoec est duplex modus dicendi. Quidam enim dicere 
voluerunt, quod etsi diligere inimicos affectu sit necessi- 
tatis, ita quod ad illud obligantur tam perfecti quam im- 
perfecti; diligere tamen affectu simul et effectu, superero- 
gationis et perfectionis est; nec ad illud obligantur im- 
perfecti, sed tantum perfecti. Sed ille modus dicendi in 
geipso includit repugnantiam. Primum quidem, quia eodem 
mandato praecipimur diligere inimieos, et eis benefacere. 
Si ergo mandatum illud generale est, videtur quod genera- 
liter omnes obligentur ad utrumque. Et iterum, perfecti 
quantum ad obligationem, quae est per mandatum, ad 
nihil obligantur, ad quod non obligantur imperfecti, quia 
mandata Dei omnibus generaliter proponuntur. Si ergo 
per illud mandatum obligantur perfecti ad diligendum ini- 
micum tam affectu quam effectu, videtur similiter de im- 
perfectis idem esse dicendum. Et amplius, si dilectio 
vera non tantum consistit in corde, sed etiam manifesta- 
tur in opere, dicere quod ceteri tantum obligantur ad di- 
ligendum corde, non autem ad diligendum opere, eum se 
offert temporis et loci opportunitas, idem videtur dicere, 
ac sj teneamur inimicos diligere ficte. Praeter hoe, dilectio 
inimicorum clauditur in mandato de dilectione proximi; 
et constat, quod mandatum illud intelligitur quantum ad 
affectum et effectum; et ad ilud mandatum omnes obli- 
gantur. Et propterea praedicta responsio non potest ha- 
bere locum. Et ideo est alius modus dicendi, quod dili- 
gere in effectu exteriori hoe potest esse dupliciter, aut 
quandocumque se offert temporis opportunitas, aut quando 
incumbit necessitas. Si loquamur de exhibitione operis 
exterioris generaliter, quando se offert temporis opportuni- 
tas, sic diligere inimicos effectu et affectu cumulus est 
perfectionis. Si autem loquamur de exhibitione operis, 
quando incumbit necessitas, sie diligere inimicos effectu 


PARS V, 8. 


est generalis et necessariae obligationis; quia si quis videt 
proximum suum, sive amicum, sive inimicum, necessitatem 
habere, et claudit viscera sua ab eo (1. Joan. 8, 17), juxta 
sententiam beati Joannis jam amplius non est caritas Dei 
in eo. Sie ergo patet, quod sicut diligere affectu, uno 
modo necessitatis est, alio modo perfectionis; sic diligere 
effectu, uno modo necessitatis est, alio modo perfectionis 
et supererogationis: ei secundum hune modum possunt 
solvi diversae auctoritates Sanctorum, quae sibi videntur 
obviare de dilectione inimicorum." Jbid. q. 5. — ,Motus 
dilectionis amieorum et inimicorum sic se habent, quod 
hie est perfectior, quia et motus dilectionis inimicorum 
est difficilior; ille autem quia ferventior est et frequen- 
tior.^ — 4Ad praedictorum intelligentiam est notandum, 
quod eum quaeritur de comparatione istorum duorum mo- 
tuum dilectionis, quorum unus est erga amicum, alter 
erga inimicum, dupliciter potest quaeri, aut prout com- 
parantur ad diversos habitus et radices, aut prout com- 
parantur ad eundem. Si prout ad diversas radices et 
habitus comparantur, ita quod unus habitus habilitat tan- 
tium ad amicos, alter vero se extendit ad inimicos; sie 
sine dubio multo majus et excellentius est diligere ini- 
mieum quam amieum; et multo perfectiori habitu indige- 
mus ad hoec, quod possimus exire in istum actum, quam 
ad hoc ut exeamus in alterum. Et hoc est, quod dicit 
Augustinus (Enchiridion c. 73), et habetur in littera: 
Minus magnum est erga eum, qui tibi nihil mali fecit, 
esse beneficum et benevolum; illud vero multo grandius 
et magnificentissimae bonitatis est, ut tuum quoque inimi- 
cum diligas. Si vero loquamur de istis actibus, prout ad 
eandem radicem comparantur, et ab eadem caritate pro- 
cedunt; sic quodam modo sunt aequales, et quodam modo 
se mutuo excedunt. Quantum enim ad rationem merendi, 
respectu praemii substantialis, aequalitatem habent, quia 
quantitas illius praemii respondet quantitati radicis. Quan- 
tum vero ad rationem merendi, respectu praemii acciden- 
talis, et quantum ad vigorem ipsius actus et motus, mutuo 
se excedunt. Nam motus dilectionis erga amicos excedit 
quantum ad fervorem et frequentationem, motus vero 
dilectionis erga inimieos est purior et difficilior; et ita 
quodam modo unus istorum motuum est alio melior et e 
convérso, seeundum varium modum accipiendi magnitudi- 
nem, nam in dilectione amicorum virtus caritatis magis 
exercetur intensive, sed in dilectione inimicorum magis 
exercetur extensive. Sicut virtus caloris ignis amplius cale- 
faeit propinquiora quam remotiora; et quodam modo plus 
apparet efficacia illius . virtutis in his, quae sunt propin- 
qua, quodam modo in his, quae sunt longinqua, ratione 
intensionis plus in calefactione propinquorum, et ratione 
extensionis plus in calefactione longinquorum: sic et in 
proposito intelligendum est, quod dilectio amicorum et 
dilectio inimicorum, prout ab eadem radice procedunt, 
secundum diversas conditiones et respectus, mutuo se 
excedunt; et secundum hoc dissolvi possunt rationes, quae 
ad diversas partes adducuntur. Diversis enim viis proce- 
dunt, secundum quas utraeque verum sine repugnantia 
coneludere possunt. Sed si ulterius quaeratur, quis isto- 
rum duorum motuum omnibus pensatis excedat reliquum, 
hic sunt diversae opiniones. Nam quidam volunt dicere, 
quod motus ille, qui est in amicum, melior est, quia in- 


PARS V, 8. 


tensior est, et plus habet de ratione boni. Et istum mo- 
dum dicendi videtur Magister approbare in littera. Et si 
hune modum, qui satis videtur probabilis, sustinere veli- 
mus, responderi potest ad rationes, quae primo inducuntur, 
quod ab insufficienti procedunt. Cum enim dicitur, quod 
motus quanto difficilior et purior et magis super vires 
naturae, tanto est perfectior et excellentior, dicendum 
quod hoc verum est ceteris paribus. Sed cum assumit de 
motu dilectionis inimicorum, qui est hujusmodi, responderi 
potest, quod non sunt cetera paria; quia multo major et 
ferventior est motus dilectionis erga amicos, quam sit ille. 
Alius vero est hic modus dicendi, quod dilectio inimicorum 
est excellentior, simpliciter loquendo, et magis in ea exer- 
citatur perfectio caritatis. Et si hune modum dicendi 
sustinere velimus, quoniam videtur auctoritas Augustini 
ipsum satis probabilem facere, potest responderi ad ea, 
quae in contrarium adducuntur." lbid. q. 6. 

!* ,Habitus caritatis est, unus et indivisus secundum 
speciem, licet secundum numerum plurificetur, in diversis 
enim animabus plures sunt caritates, cum habitus et acci- 
dentia numerentur penes subjecta. In omnibus autem, 
in quibus est, est una caritas specie, propter hoec quod 
unitas habitus venit ab unitate objecti et actus principa- 
lis; et hoc quidem est reperire in caritate, si quis dili- 
genter velit attendere. Actus enim caritatis est diligere, 
diligere autem idem est, quod velle bonum. Cum ergo 
caritas diligit aliquem, bonum optat ei, quem diligit; istud 
autem bonum, quod caritas optat, unum solum est, vide- 
licet bonum aeternum et bonum summum. Istud autem 
summum bonum aliquando homo per caritatem optat Deo, 
aliquando sibi, aliquando proximo. Secundum quod optat 
ipsum ipsi Deo, dicitur diligere Deum, quia vult, quod 
ipse Deus sit summum bonum, et quod habeat omne bo- 
num per essentiam. Secundum quod optat illud proximo, 
sic dicitur diligere proximum, quia vult, quod habeat illud 
bonum per gratiam et gloriam. Secundum quod optat 
illud sibi, sie dicitur diligere seipsum.  Generaliter ergo 
in actu dilectionis ipsius caritatis unum est bonum opta- 
tum, licet multa sint, quibus illud bonum optatur; et illud 
est objectum principale ipsius habitus diligendi, quoniam 
ipsum propter se optatur a caritate, ita quod habet ratio- 
nem objecti principaliter moventis, et finis quietantis. Et 
quia illud est unum solum, sive comparetur ad se, sive 
comparetur ad eum, qui habet caritatem, sive comparetur 
ad ejus proximum; hinc est, quod caritatis habitus habet 
esse unus.^ 3. dist. 27. a. 1. q. 2. 

?» ,Nihil prohibet quod semel habita caritas amitti 
valeat in statu viae." — ,Dicendum quod, sicut dicit Ma- 
gister in littera, quorumdam opinio et sententia fuit, quod 
caritas semel habita nunquam amittatur; et hoc posuerunt 
propter perfectionem illius vineuli, et ardorem, sive fervo- 
rem, illius amoris. Crediderunt enim illud vinculum esse 
tantae perfectionis, quod nullo agente posset dissolvi; et 
illum amorem esse tanti fervoris, quod nullo modo posset 
extingui, propter dignitatem et excellentiam ipsius cari- 
tatis. Et hoc affirmare nixi sunt auctoritate multiplici, 
sicut in ipso textu Magister satis aperte dicit. Sed haec 
positio non est opinio, nec rationalis sententia; imo error 
et insania potius est dicenda, quia repugnat sacrae Soeri- 


pturae, repugnat experimento nostrae fidei, repugnat nihilo- 
S. Bonaventurae Breviloq. 


409 


minus rationi rectae.  Saerae Scripturae et etiam expe- 
rientiae repugnat, sicut in opponendo monstratum est. 
À ratione autem recta dissonat, si quis attendat, pro eo 
quod recta ratio dictat, quod caritas viae non tollit a 
libero arbitrio vertibilitatem ad malum, sieut nec cupidi- 
tas tollit habilitatem ad bonum; simul ergo stat vertibilitas 
et earitas. Sed ubi est vertibilitas, ibi potest esse culpa; 
et ubi potest esse culpa, ibi tam caritas quam gratia 
potest abesse. Restat igitur, quod secundum dictamen 
rationis rectae caritas perdi potest in statu viae." 3. dist. 
91. a. 1. q. 1. — ,Caritatem amittens, atque iterum resur- 
gens a peccato, aequalem priori potest acquirere.^ — 
Dicendum quod possibile est hominem in aequali caritate 
resurgere, sicut monstrari potest auctoritatibus et exemplis 
et rationibus congruis... Sive enim dicamus quantitatem 
gratiae mensurari secundum divinam largitatem, sive se- 
cundum suscipientis idoneitatem, recte convenit intelligere, 
quod earitas, in qua quis resurgit, potest esse aequalis 
illi earitati, à qua quis prius cecidit. Nam ex parte di- 
vinae largitatis planum est. Ad ejus enim commendatio- 
nem spectat, ut non minus larga dona tribuat homini, 
quam ante tribuebat, secundum quod dieit Augustinus, 
nisi ineptitudo suscipientis impediat. Ex parte vero ho- 
minis se disponentis satis planum est. Possibile est enim, 
ut homo post peccatum amplius detestetur malum, et ab- 
horreat peccatum, quam prius, sicut multi corrupti am- 
plius detestantur peccatum carnis quam multi, qui nun- 
quam fuerunt lapsi. Et sie rationabiliter poni potest et 
debet, quod contingat hominem resurgere in aequali ecari- 


tate.^ Ibid. q. 2. — ,Homo deficiens a caritate, non modo 
in aequali, sed in minori et majori potest resurgere cari- 
tate, secundum quod diversimode se disponit.^ — ,Ad 


praedictorum intelligentiam est notandum, quod aliquorum 


aliquando fuit opinio, quod necesse erat hominem resur- 


gere in aequali, vel majori caritate. Et ad hoe ponendum 
moti sunt tum ex consideratione divinae dispositionis, sive 
praedestinationis, tum ex consideratione retributionis, tum 
ex consideratione nostrae reparationis. Ex consideratione 
namque divinae praedestinationis moti sunt, quia dixerunt, 
quod dWigentibus Deum omnia cooperantur in bomwum dis, 
qui secundum propositum vocati sunt. sancti (ftom. 8, 28). 
Ideo divinae praedestinationis immutabilitas nequaquam 
sineret hominem labi a caritate, nisi ex lapsu illo videret 
subsequentem utilitatem. Nec regimen divinae providen- 
tiae filium regni permitteret cadere, nisi ex hoe simul 
praevideret majus bonum ex ipso easu elicere. Ex parte 
vero retributionis rationem sumpserunt, quia Deus opera 
remunerat secundum quantitatem caritatis, ex qua sunt 
faeta. Si ergo earitas, in qua quis resurgit, vivificat opera 
prius mortua, et facit ea remuneratione digna, cum re- 
muneratio adaequetur quantitati caritatis, ex qua opera 
faeta sunt, nec possit excedere quantitatem caritatis, in 
qua quis resurgit; ratiocinantur ex hoe, quod impossibile 
sit minorem caritatem esse in resurgente, quam prius 
fuerit in cadente. Ex parte nostrae reparationis ratio- 
ecinantur sic: quia quanto homo magis fit ineptus ad gra- 
tiam, tanto majori indiget praeparatione ad hoc, ut ipsam 
suseipiat; sed quanto a majori gratia cecidit, tanto magis 
peccavit, et magis ad gratiam ineptus fuit; restat ergo, 
ut asserunt, quod quantitas praeparationis debeat propor- 
02 


410 


tionari quantitati caritatis, à qua quis cecidit. Et quan- 
titas caritatis sequens mensuratur secundum quantitatem 
praeparationis; propter quod consequi videtur, quod cari- 
tas subsequens adaequetur praecedenti, vel eam excedat. 
Et hoe confirmant per illud: S?cuté fwit sensus vester, wt 
erraretis a. Domino; decies tantum terum. revertentes, àn- 
venietis eum (Baruch 4, 28); et: Convertimini, filii Israel, 
sicut. in profundum  recesseratis (Isa. 31, 6). Sed hic mo- 
dus dicendi est contra rationem et sensibile experimentum, 
nee habet stabile fundamentum. Contra rationem enim 
dicere est, quod perfectus, si cadat a caritate, non possit 
resurgere nisi in statu et complemento perfectionis suae. 
Et de multis apparet, quod cadentes non resurgunt ad 
illam -perfectionem, a qua ceciderunt. Stabile etiam fun- 
damentum non habet, quia divinae praedestinationis dis- 
positio non exigit, quod homo semper procedat in bono, 
sed quod sit finaliter bonus. Dei etiam retributio non 
pensat, quantum ad meriti efficaciam, caritatem initialem, 
sed caritatem finalem. Nostra etiam praeparatio ad gratiam 
potest esse major in eo, qui minus peccavit, et minor in eo, 
qui magis peccavit. Et verba illa prophetica non intelligun- 
tur de quacumque praeparatione, sed de praeparatione per- 
fecta, et poenitentia consummata, quae restituit omnia ab- 
lata, sicut in quarto libro explanatur (dist. 13) ; non autem 
habent veritatem de qualicumque poenitentia et conversione 
sine praeparatione. Unde cum homo se praeparare possit 
ad majorem, et ad minorem, et ad aequalem caritatem, 
communis tenet opinio, quod homo potest et in majori, et 
in minori, et in aequali caritate resurgere." Ibid. q. 3. 

^1 Quamvis primo intuitu divina dilectio ad caput no- 
num primae partis referenda potius videatur, ubi de di- 
vina voluntate agitur, hic loci tamen maluimus de ea ser- 
monem instituere, ut ordinem sequeremur, quem S. Doctor 


in expositione librorum sententiarum tenuit. Ratio autem, 


hujus ordinis ita ab eo demonstratur." Quia enim dilectio 
Dei est exemplar nostrae dilectionis, ideo ad majorem 
evidentiam introducitur hie tractatus de ipsa; vel certe 
ut assignetur hic differentia dilectionis divinae ad dilectio- 
nem nostram, sive praecellentia, quia cum dilectio nostra 
sit affectio ordinata, dilectio Dei non est nisi divina sub- 
stantia, vel wsia." 3. dist. 82. expos. text. — ,Creaturae 
non solum temporaliter, sed aeternaliter quoque diliguntur 
a& Deo." — ,Quod sie, videtur: Elegit nos ante mundi con- 
stitutionem , ut essemus sancti et. àmmaculati in ipso (Ephes. 
1, 4); sed nemo eligit, nisi quod diligit; si ergo ab aeterno 
ante mundi constitutionem nos elegit; videtur, quod ab 
aeterno nos dilexit.^ — ,Item aut dilectio Dei praecedit 
ipsas res, aut sequitur; si praecedit, ergo ante fuit quam 
res essent; ergo Deus dilexit res ante earum productio- 
nem; ergo non ex tempore, sed ab aeterno. Si sequitur; 
ergo videtur, quod dilectio Dei causetur ab ipsis rebus. 
Quod si hoc est inconveniens, restat quod Deus ea, quae 
diligit, diligit aeternaliter." — ,Item si Deus de non po- 
tente efficeretur potens, et de non sapiente sapiens, mu- 
tatus esset et imperfectus; ergo pari ratione, si de non 
amante fieret amans, cum amor respiciat quod intra est, 
esset in eo mutatio et imperfectio. Quod si hoc est im- 
possibile, necesse est Deum ea, quae diligit, aeternaliter 
diligere.^ — ,Dicendum quod quaedam verba dicuntur 
de Deo respectu creaturae, quae connotant effectum in 


PARS V, 8. 


actu, sicut verbum creandi; quaedam, quae connotant 
effectum in habitu, sicut vocabulum praedestinandi; quae- 
dam, quae indifferenter utroque modo, sicut vocabulum 
diligendi. Dicitur enim Deus aliquem diligere, vel quia 
actu communicat ei bonum, vel quia proponit communicare. 
Et quoniam communicatio est affectus in tempore, pro- 
positum vero communicandi est ab aeterno; hine esit, 
quod d4gere de Deo aliquando dicitur aeternaliter, ali- 
quando dicitur temporaliter. Unde bene concedi potest, 
quod ereaturae non solum temporaliter, sed et aeternaliter 
a Deo diligantur." Ibid. a. 1. q. 1. fund. et concl. — ,Deus 
omnes creaturas generali quadam dilectione diligit, cum 
naturalia dona unicuique communicet, licet non omnibus 
det dona gratuita." — ,Ad hujus intelligentiam quaestio- 
nis est notandum, quod Deus non dicitur creaturam dili- 
gere ratione affectionis, sed ratione communicationis ali- 
eujus boni, ita quod dilectio Dei potius dicitur esse dile- 
etio effectus, quam affectus. Communicatio autem divinae 
bonitatis attenditur in duplici genere effectus, videlicet in 
effectibus naturae.et effectibus gratiae. Effectus naturae 
omnibus est communis, effectus vero gratiae non. Hine 
est, quod dilectio Dei, quantum ad effectum naturae, est 
omnibus communis et generalis, e£ secundum hanc dicitur 
diligere omnem ereaturam; quantum ad effectum gratiae 
est specialis, et quantum ad istum, quosdam diligit, quos- 
dam odit, quia quidam habent in se effectum gratiae, 
quidam defectum culpae et poenae." Ibid. q. 2. -— ,Deus 
diligit omnes aequali dilectione, si dilectionem quantum 
ad acetum essentialem respiciamus, licet non quantum ad 
efficaciam." — Deus diligit bonum, quia bonum; ergo 
magis bonum magis diligit; sed non omnia sunt aequaliter 
bona; ergo non omnia sunt a Deo aequaliter dilecta." — 
Item caritas nostra est ordinata; si ergo ordo est de 
ejus complemento, videtur multo fortius quod caritatis 
summae et increatae sit res diligere ordinate, cum illa sit 
exemplar caritatis creatae; si ergo Deus diligit res ordi- 
nate, videtur quod non aequaliter. — ,Item secundum 
quod Deus diligit, secundum hoc dona sua distribuit; sed 
non omnibus aequaliter dona sua distribuit; ergo non 
omnes aequaliter diligit," —  ,Item si aequaliter omnes 
diligeret, aequaliter omnibus propitius esset; sed non ae- 
qualiter omnibus propitiatur, imo cw? vult, miseretur, et 
quem vult, indurat (Rom. 9, 19); ergo non aequaliter dili- 
git omnes creaturas.^ — ,Dicendum quod de dilectione 
Dei est loqui dupliciter, videlicet secundum essentiam et 
secundum efficaciam, sive secundum actum essentialem et 
secundum effectum consequentem. Si loquamur de di- 
leetione quantum ad essentiam, sive quantum ad actum 
essentialem; sie non tantum aequali dilectione diligit omnia, 
imo tantum uno et eodem actu simplici et indivisibili, 
nullo variato, nullo multiplicato (quae quidem est divina 
usia), diligit se et omnia alia. Si vero loquamur de di- 
lectione quantum ad efficaciam, sive quantum ad effectum 
econsequentem, sic cum effectus ab ipsa dilectione Dei 
procedentes sint ordinati, et sese excedentes, dicendum 
est, quod Deus non omnes creaturas diligit aequaliter. 
Aliter potest dici, et quasi in idem redit, quod cum dili- 
gere idem sit quod velle bonum, aequalitas dilectionis 
potest attendi dupliciter, aut ex parte actus volendi, aut 
ex parte voliti boni. Si ex parte actus volendi, sic omnia 


PARS V, 8. 


diligit aequaliter, quia non magis intense vult Deus bo- 
num alicui rei, quam alteri, imo ipso summo amore s8uo 
vult bonum euieumque vult; si autem ex parte boni vo- 
liti, sic cum majus bonum velit uni quam alteri, non est 
dicere, quod omnia diligat aequaliter, sed quaedam maxime, 
quaedam vero minime, secundum quod vult communicare 
alicui parvum bonum, vel magnum, vel maximum. Et 
quoniam secundum istam viam procedunt rationes osten- 
dentes, quod Deus non diligat omnia aequaliter, sicut 
aspicienti patet; ideo sunt concedendae. Verumtamen 
illa ratio, quae sumpta est ex ordine caritatis nostrae, 
non valet, quia dilectio nostra diversis motibus movetur 
circa diversa diligibilia, qui possunt esse intensi et re- 
missi; non sic autem est ex parte Dei... Ad illud quod 
objicitur, quod de perfectione et nobilitate dilectionis est 
magnitudo, sive immensitas, sicut de perfectione cogni- 
tionis est ipsa limpiditas, dicendum quod verum est, quan- 
tum est ex parte ipsius actus diligendi. Unde unumquod- 
que diligit Deus dilectione permaxima, nee magis delecta- 
tur Deus in dilectione unius, quam in dilectione alterius. 
Deus enim in diligendo seipsum, et seipso fruendo, diligit 
cetera, ita quod omnia diligendo, seipso fruitur, et summe 
in seipso delectat; attamen dilectione maxima et summa 
quibusdam communicat majora dona, quibusdam minora. 
Unde sicut dilectio Dei in se est fruitio, ipsa tamen re- 
lata ad creaturam potest diei usus, ratione connotati; sic 
quamvis in se sit summa, ratione tamen effectus conno- 
tati convenit dici aliquid plus, aliquid minus ab eo diligi." 
Ibid. q. 3. fund. concl. et ad 5. — ,Deus, quantum ad 
effectum reparationis, magis hominem quam angelum di- 
lexit, habito tamen respectu ad finalem statum, non ad 
praesentem; licet quoad conditionis effectum plus angelum 
amaverit.^ — ,Nwusquam angelos apprehendit , sed. semen 
Abrahae (Hebr. 2, 16); sed illud fuit potissimum signum 
dilectionis et familiaritatis divinae, quod assumeret natu- 
ram creatam in unitate personae suae; ergo videtur, quod 
magis dilexerit naturam humanam, quam angelicam." — 
Item: Majorem caritatem nemo habet, ut. aninam suam 
ponat quis pro. amicis suis (Jo. 15, 13); sed Deus posuit 
animam suam pro hominibus, non posuit eam pro angelis; 
ergo magis homines quam angelos dilexit.^ —  ,Item 
illam naturam magis Deus diligit, quam in altiori gradu 
honoris constituit; sed Deus humanam naturam in utro- 
que sexu angelicis spiritibus superposuit, videlicet Chri- 
stum et ejus nobilissimam matrem; ergo videtur, quod 
humanam naturam magis diligat, et magis dilexit.^ — 
Item magis diligit quis aliquem, cum diligit eum in statu 
amicitiae et inimicitiae, quam solum cum diligit in statu 
amicitiae; sed Deus humanum genus diligit in statu ami- 
eitiae et in statu inimicitiae, quia cum essemus peccatores 
et inimici Dei, dilexit nos; angelos vero malos nec dilexit, 
nec diligit; ergo videtur, quod prae angelis genus huma- 
num dilexerit.^ — ,Dicendum quod, cum Deus dicatur 
diligere creaturas effectu, secundum quod duplex est offe- 
ctus principalis Dei respectu creaturae rationalis, secun- 
dum hoc potest dilectio Dei major et minor dupliciter 
considerari. Est enim effectus conditionis, et est effectus 
reparationis. Et in effectu conditionis praecipue mani- 
festatur Dei potentia, sed in effectu reparationis prae- 
cipue manifestatur Dei misericordia, sed in utroque mani- 


41l 


festatur Dei sapientia. Si ergo loquamur de dilectione 
Dei quantum ad effectum conditionis, sie magis dilexit 
angelos, quia meliora contulit eis naturalia, et magis po- 
tentes eos fecit, et in eis magis manifestatur divina po- 
tentia. Si autem loquamur quantum ad effectum repara- 
tionis, sic magis diligit homines quam angelos, quoniam 
angelos deseruit, homines autem relevavit: et sie patet, 
quod secundum diversos effectus, homo et angelus in di- 
lectione Dei se mutuo excedunt. Si autem quaeras, quae 
istarum dileetionum magis excedat reliquam, tune respon- 
dendum est, quod est loqui de dilectionis excessu ut nune, 
vel simpliciter, sive secundum statum praesentem, vel se- 
cundum statum finalem. Si loquamur de excessu dilectio- 
nis secundum statum praesentem, sic concedendum est, 
quod magis diligat angelos quam homines: si vero loqua- 
mur secundum statum finalis gratiae, in quo reparatio 
erit consummata, sic videtur satis rationabiliter posse dici, 
quod magis diligat homines. De pluribus enim habebit 
homo in paradiso, unde gratus et devotus existat Deo, 
quam angelicus ordo, tum propter beneficium incarnationis, 
tum propter beneficium redemptionis, tum propter bene- 
fiium eminentis glorificationis, quae non tantum mani- 
festant erga nos divinae caritatis magnitudinem, sed etiam 
ejus nimietatem, secundum illud quod dicitur: Dews, qui 
dives est in misericordia, propter nimiam caritatem, qua 
dilexit 0s, cum essemus mortui peccato, convivificavit nos 
Christo (Ephes. 2, 4—5). Et sic patet responsio ad quae- 
stionem propositam. Patet etiam responsio ad objecta, 
quia utraeque rationes verum concludunt secundum di- 
versas vias. Illae enim rationes, quae probant, quod ma- 
gis diligat genus humanum, procedunt secundum effectum 
reparationis, habito respectu ad finalem statum, et ideo 
verum concludunt et coneedendae sunt; rationes vero, 
quae in oppositum adducuntur, alia via procedunt, sicut 
patet aspicienti. Nam quod primo objicitur, quod angelus 
est Deo similior, hoc verum est quantum ad ea, quae 
sunt naturae, sed non oportet quantum ad dona gratiae. 
Dilectio autem Dei magis pensat dona naturae superaddita, 
quam ea quae sunt naturaliter insita. Et si tu objicias, 
quod gratia correspondet naturae, ad hoc satis in secundo 
libro responsum est. Ad illud quod objicitur, quod Deus 
liberalior est in angelis, quia uno motu beatificavit, di- 
cendum quod illud non concludit de dilectione simpliciter, 
sed de dilectione ut nune, quae statum praesentem respicit. 
Praeterea, majus fuit Unigenitum suum pro impiis dare, 
quam angelis merentibus aeternam mercedem retribuere ; 
hoc enim fuit justitiae, illud vero misericordiae et pietatis 
abundantissimae. Ad illud quod objicitur, quod angeli 
magis diligunt, quia nullum habent retardativum, dicen- 
dum quod illa ratio concludit solum secundum statum 
praesentem, in qub corpus, eum corrumpitur , aggravat 
spiritum. (Sap. 9, 15); secundum statum vero futurum, 
cum corpus erit spirituale effectum, homo non habebit 
aliquod impedimentum, sed habebit praecipuum gratiae 
adjutorium. Ad illud vero quod objicitur, quod sunt me- 
diatores, similiter patet responsio. Mediatores enim nostri 
sunt secundum statum praesentis miseriae, in quo propter 
multiplicem defectum necessarium est nobis multiplex ad- 
jutorium, et propter magnam elongationem nostri a Deo 


indigemus mediatorum auxilio." Jbid. q. 4. fund. concl. et 
62* 


412 


ad 1—4. — ,Deus plus dilexit Christum quam genus hu- 
manum universum, eum fuerit persona divina infinita." — 
» Dedit illi nomen, quod est super omne nomen (Philip. 2, 9); 
sed secundum dignitatem communicéati nominis attenditur 
praerogativa amoris; ergo si Christo etiam secundum hu- 
manam naturam nomen super omne nomen Deus com- 
muniecavit, videtur, quod ipsum super omnia dilexerit." — 
Item: Datus est ei spiritus non ad. mensuram (Joan. 3, 34); 
si ergo aliis omnibus datur spiritus ad mensuram, et se- 
eundum quod Deus excellentius spiritum tribuit, seeundum 
hoe eminentius diligit; videtur ergo, quod magis dilexerit 
Christum, quam totum genus humanum. — ,Item aut 
Deus appretiabatur illum hominem tantum, quantum genus 
humanum totum, aut non; si sic, habeo propositum; si 
non, ergo non reputavit sufficiens pretium; ergo per mor- 
tem Christi non fuit ei satisfactum; quodsi hoc est mani- 
feste falsum, .quia abundantissime satisfactum fuit Deo 
per mortem Fili sui, videtur quod majoris pretii fuit 
Christus, quam totum genus humanum.^ — ,Item in in- 
finitum majus est esse Deum, quam habere Deum; sed 
Deus sic dilexit Christum, quod fecit ipsum esse Deum; 
alios vero sic diligit, quod facit eos suum habitaculum; 
ergo in infinitum plus dilexit Christum, quam totum genus 
humanum." — ,Dicendum, quod Christus nominat per- 
sonam in duabus naturis, quarum una est nobilitatis et 
dignitatis infinitae; et ipsa persona in se, et natura unita 
ratione personae, habet quandam nobilitatem et dignitatem 
singularem et inaestimabilem. Ergo absque omni calumnia 
potest concedi et dici, quod Deus magis dilexerit et diligat 
Christum, quam totum genus humanum. Et hoc satis 
expresse colligitur ex verbis Anselmi (Cur Deus homo 
lib. 2. c. 14), ubi ostendit, quod vita illius hominis prae- 
ponderabat toti mundo, imo etiam mille mundis. Propterea 
rationes, quae ad hane partem inducuntur, concedendae 
sunt. Ad illud quod objicitur, quod carius habetur illud 
quod emitur, quam pretium quo emitur, dicendum quod 
illud est verum, quando pretium ab emente omnino alie- 
natur, et transfertur in dominium alienum; sic autem non 
est in proposito, quia Pater non tradebat Christum sine 
spe rehabendi ipsum; imo sic tradidit eum ad mortem 
temporalem, ut sine morae dispendio suscitaret eum ad 
vitam immortalem. Unde quamvis Christus vitam suam 
pro nobis posuerit, non tamen illam amisit, quia eadem 
virtute, qua animam posuit volendo pati, ipsam resumpsit 
volendo resurgere. Ad illud quod objieitur, quod genus 
humanum est bonitatis infinitae, cum sit in infinitum multi- 
plicabile, respondendum est per interemptionem utriusque. 
Quamvis enim genus humanum sit in infinitum multipli- 


PARS V, 9. 


cabile, quantum est de se per generationis successionem, 
si tempus et motus in infinitum duraret; tamen quantum- 
cumque multiplicetur, semper est actu finitum et boni- 
tatis finitae. Humana vero natura in Christo, ratione 
gratiae unionis, per quam datur spiritus non ad mensuram, 
quodam modo habet immensitatis dignitatem, ob quam 
totum genus humanum excedit quasi improportionabiliter. 
Et ideo ad illam rationem respondendum est per interem- 
ptionem. Ad illud quod objicitur: Propter quod unum- 
quodque, et illud magis: solutio est, quod illud verum 
estí, secundum quod propter dicit habitudinem causae 
finalis principalis, non prout dicit habitudinem rationis 
inducentis. Humanum vero genus, respectu incarnationis 
et nativitatis Christi, non fuit ratio finaliter movens, sed 
quodam modo inducens. Non enim Christus finaliter ad 
nos ordinatur, sed nos finaliter ordinamur ad ipsum, quia 
non eaput propter membra, sed membra propter caput. 
Ratio tamen inducens ad tantum bonum fuit nostrae re- 
parationis remedium, sicut in principio hujus tertii libri 
(dist. 1. a. 2. q. 2*) fuit ostensum. Sed ex hoc non se- 
quitur, quod genus humanum sit melius, quia minus bonum 
potest inducere ad faciendum majus bonum. Ad illud 
vero quod objicitur ultimo, quod stultus est mercator, qui 
emit rem carius quam valeat, dicendum quod illud non 
habet veritatem nisi in eo mercatore, qui habet indigen- 
tiam pretii, et potius intendit in mercando seipsum ditare, 
quam alienam inopiam relevare. Non sie autem est in 
Deo, qui est dives in misericordia (Ephes. 2, 4), et bono- 
rum. nostrorum. non indiget (Ps. 15, 2); qui non mercatur 
propter suam utilitatem augendam, sed propter nostram 
inopiam relevandam; qui etiam non mercatur ad suae 
utilitatis promotionem, sed potius ad liberalitatis osten- 
sionem. Et propterea majori pretio voluit nos redimere, 
quam nos valeremus, ut ejus liberalitatem cirea nos co- 
gnoscentes, ex totis praecordiis eidem adhaereremus, ut 
eum diligeremus, et etiam pretiositatem nostram ex tanti 
pretii immensitate melius cognosceremus. Praeterea Deus 
non redimebat ab alio, sed a seipso, manus enim miseri- 
cordiae redimebat a manu justitiae; in qua redemptione 
non tantum considerabatur pretiositas rei emptae, sed 
etiam dignitas ipsius justitiae, cui illatum fuerat damnum 
et offensa. Et quia offensio divinae justitiae immensae quan- 
dam habebat immensitatem ; ideo quamvis homo redemptus 
non esset valoris infiniti, necessarium tamen fuit ipsum re- 
dimi pretio multo majoris et immensioris valoris, quam sit 
valor generis humani." Ibid. q. 5. fund. concl. et ad 1. 3. 4. 


*) Vide superius pert. IV. cap. 1. not. 2. 


. CAPUT IX. 


De exercitio gratiae respectu agendorum, praeceptorum et consiliorum. 


(Divinae justitiae est regulas justitiae homini imprimere et exprimere. — Duplicem legem Deus homini contulit, — legem ti- 
moris imperfeotis, — legem amoris perfectis. — In lege mosaios sunt praecepta judioialia, figuralia et moralia: — in evangelica judioialia 
lemperantur, — figuralia evaouantur, — moralia oonsummantur, — ordinando hominem ad Deum et ad proximum per decem praecepta 


Decalogi, — eumque elongando a malo per iria consilia evangelioa.) 


De praeceptis autem legis divinae hoc tenendum est, quod in lege mosaica sunt 
praecepta judicialia, figuralia et moralia, utpote decem praecepta decalogi in duabus 


PARS V, 9. | 413 


tabulis conscripta digito Dei (Jzxod. 31, 18). Lex autem evangelica judicialia temperat 
auferendo ', figuralia evacuat adimplendo(I), moralia consummat adjiciendo. Adjicit autem 
documenta instruentia, promissa excitantia et consilia perficientia, cujusmodi sunt con- 
silium paupertatis?, consilium obedientiae? et consilium castitatis (ID), ad quae implenda 
invitat Dominus noster Jesus Christus eum, qui vult esse perfectus. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia primum principium 
sicut est summe bonum in seipso, sic est summe justum in opere suo, et in universi "»isexedn- 


1484; in cot. 
universi. 


regimine disponendo. Quoniam ergo summe justi est zelare ? justitiam, non tantum in ,, sa 
ibid. 


(I) Cerinthus et Ebion saeculo primo inter ceteras haereses effutierunt omnia legalia, etiam post 
Evangelii praedicationem, observanda esse tanquam ad salutem necessaria. His opponuntur Manichaei, qui 
Christianos ut Semijudaeos insimulabant, eo quod praecepta moralia retinuissent. Porro contra primos: 
Heb. 8, 13. ,Dicendo novum (testamentum), veteravit prius. Quod autem antiquatur et senescit, prope 
interitum est.^ Et Galat. 3, 24-25: ,Lex paedagogus noster fuit in Christo . . . at ubi venit fides, jam 
non sumus sub paedagogo." Et Concil Florentinum in Decreto pro Jacobitis $ 12 definivit ,legalia veteris 
Testamenti, seu mosaicae legis caeremonias, sacra sacrificia et sacramenta, Domino Jesu Christo adveniente, 
cessasse, et post promulgatum Evangelium sine peccato observari non posse." Contra secundos: Matth. 5, 17. 
Nolite putare, quoniam veni solvere legem aut prophetas; non veni solvere, sed adimplere." 

(II) Quoad consilia evangelica, de quibus etiam agitur in hoe capite, quidam haeretici saec. III, 
qui se Apostolicos nuncupabant, testibus SS. Epiphanio, haeres. 61, et Augustino, haeres. 40, docebant minime 
salutem consequi posse, qui more Apostolorum in caelibatu et paupertate non ducerent vitam; in quo errore, 
quoad caelibatum, conveniunt quotquot haeretici nuptias uti illicitas damnant. E contra in eadem consilia - 
debacehati sunt saec. IV, Jovinianus et Vigilantius, a S. Hieronymo stricto calamo insectati; ex quibus pri- 
mus votum castitatis, alter votum etiam paupertatis illieitum effutiebant.  Vigilantio subseripsit saec. XIII 
Guillelmus à S. Amore Doctor Parisiensis, Ordinum Mendicantium infensissimus hostis, cujus liber contra 
votum paupertatis jussu Alexandri IV an. 1256 publice igni fuit traditus. Adversus Guillelmum Apolo- 
giam fratrum Mendieantium doctissime exararunt tum noster Doctor Seraphieus, tum S. Thomas Aquinas. 
Protestantes quoque omnia vota damnarunt. Contra omnes autem, quoad consilia paupertatis et obedientiae 
Matth. 19, 21: ,Si vis perfectus esse, vade, vende omnia, quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum 
in caelo; et veni, sequere me.* — Quoad consilium castitatis 1. Cor. 7, 25. ,De virginibus praeceptum 
Domini non habeo, consilium autem do, tanquam misericordiam consecutus a Domino, ut sim fidelis.^ 

Neque praetereundi sunt errores in Syllabo a Pio IX damnati, qui sunt: — ,n. 52. Gubernium 
potest suo jure immutare aetatem ab Ecclesia praeseriptam pro religiosa tam mulierum quam virorum 
professione, omnibusque religiosis familiis indicere, ut neminem sine suo permissu ad solemnia vota nun- 
ecupanda admittant." — ,n. 53. Abrogandae sunt leges, quae ad religiosarum familiarum statum tutandum, 
eorum jura et officia pertinent; imo potest civile gubernium iis omnibus auxilium praestare, qui a suscepto 
religiosae vitae instituto deficere, ac solemnia vota frangere velint; pariterque potest religiosas easdem fami- 
lias... penitus extinguere, illarum bona et redditus civilis potestatis administrationi et arbitrio subjicere 
et vindicare.^ Iis erroribus praeluserant Jansenistae, qui in Synodo Pistoriensi tres regulas fundamentales 
ad liegularium reformationem posuerant, quas Pius VI censuris confixit. 

Jansenianis autem figmentis saltem aliquatenus accedere videntur ,illi, ceteroquin praestantes 
viri, qui specie boni decepti, in Regularium exemptiones insurgunt, earumque abrogationem exoptant, 
minime animadvertentes exinde Ordinum Regularium autonomiam ita destrui, et vim et unitatem eorum 
infirmari, ut ad dioecesanas institutiones, sine nexu, sine uniformitate reducantur^ (Vecchiotti, Instit. Canon. 
lib. II. cap. 9. $ 93). Hujusmodi ,exemptio antiquissima in Ecclesia est, eaque repetitur ex amplissima 
potestate, per quam Summus Pontifex certos Episcopo subditos adimere potest, eosque vel aliis, vel sibimet 
uni subjicere^ (Devoti, Instit. Canon. lib. II. tit. 10. $ 3). Quot autem commoda in Ordines ipsos, et in 
sanctam Sedem et in Ecclesiam catholicam ex hae exemptione promanent, nostrum non est recensere. Sat 
superque sit adnotare Romanos Pontifices in eo semper totos fuisse, ut eam sartam tectam servarent, et omni- 
bus mediis vindicarent, praesertim quod, ut verbis utar Gregorii XVI, decr. 25 januar. 1936, ,ecclesiasticis 
sanctionibus, longaque saeculorum plurium experientia, et vel ipsorum haereticorum et incredulorum in illam 
odio comprobata est." 


414 PAnS V, 9. 


se, verum etiam in altero, justitia autem consistit in conformando se regulis juris; hinc 
est, quod divinae justitiae est regulas justitiae homini imprimere et exprimere", non 
tantum dictando per modum veritatis erudientis, sed etiam praecipiendo et obligando" 
per modum voluntatis imperantis (IIT). Et quoniam gratia facit voluntatem nostram volun- 

9) vewteitat; ? divinae conformem, ipsius est disponere nos" ad obtemperandum et subjacendum 
ilis regulis justitiae, secundum dictamen legis divinitus datae. 

Rursus, quoniam divinis imperiis dupliciter obtemperare contingit, videlicet ex 
timore poenae, vel ex amore justitiae, et primum est imperfectorum, secundum autem 
perfectorum; ideo duplicem Deus homini contulit legem, unam timoris et alteram amoris, 

2,5 ^ unam in servitutem generantem, et^ alteram in adoptionem filiorum Dei transferentem. 
ÁÀc per hoc, quia timentibus et imperfectis competit, ut terreantur per judicia, et manu- 


(III) Omnes justitiae regulas funditus subvertere conatur perditissimorum illa hominum secta, ut ver- 
bis utar S. P. Leonis XIII fel. regn. in Epistola Encyclica superius citata 28 decembris anni 1878, ,qui diversis 
ac pene barbaris nominibus Socialistae, Communistae vel Nihilistae appellantur, quique per universum orbem 
diffusi, et iniquo inter se foedere arctissime colligati, non amplius ab occultorum conventuum tenebris prae- 
sidium quaerunt, sed palam fidenterque in lucem prodeuntes, quod jampridem inierunt consilium cujuslibet 
civilis societatis fundamenta convellendi, perficere adnituntur. li nimirum sunt, qui, prout divina testantur 
eloquia, carnem quidem maculant, dominationem spernunt, majestatem autem. blasphemant (Judae 1, 8). Nihil, 
quod humanis divinisque legibus ad vitae incolumitatem et decus sapienter decretum est, intactum vel inte- 
grum relinquunt. Sublimioribus potestatibus, quibus, Apostolo monente (om. 13, 1), omnem animam decet 
esse subjectam, quaeque a Deo jus imperandi mutuantur, obedientiam detrectant, et perfectam omnium ho- 
minum in juribus et officiis praedicant aequalitatem. Naturalem viri ac mulieris unionem, gentibus vel bar- 
baris sacram, dehonestant; ejusque vineulum, quo domestica societas principaliter continetur, infirmant, aut 
etiam libidini permittunt. Praesentium tandem bonorum illecti cupiditate, quae radix est omnium malorum, 
el quam quidam appetentes, erraverunt a. fide (1. Tim. 6, 10), jus proprietatis naturali lege sancitum impugnant; 
et per immane facinus, cum omnium hominum necessitatibus sonsulere et desideriis satisfacere videantur, 
quidquid aut legitimae haereditatis titulo, aut ingenii manuumque labore,-aut victus parsimonia adquisitum 
est, rapere et commune habere contendunt. Atque haec quidem opinionum portenta in eorum conventibus 
publieant, libellis persuadent, ephemeridum nube in vulgus spargunt. Ex quo verenda regum majestas et 
imperium tantam seditiosae plebis subiit invidiam, ut nefarii proditores, omnis freni impatientes, non semel, 
brevi temporis intervallo, in ipsos regnorum principes, impio ausu, arma converterint. liaec autem perfi- 
dorum hominum audacia, quae civili consortio graviores in dies ruinas minitatur, et omnium animos sollicita 
trepidatione percellit, causam et originem ab iis venenatis doctrinis repetit, quae superioribus temporibus 
tamquam vitiosa semina medios inter populos diffusae, tam pestiferos suo tempore fructus dederunt. Probe 
enim nostis infensissimum bellum, quod in catholicam fidem inde a saeculo decimo sexto a Novatoribus com- 
motum est, e£ quam maxime in dies hucusque invaluit, eo tendere ut, omni revelatione submota et quolibet 
supernaturali ordine subverso, solius rationis inventis, seu potius deliramentis, aditus pateret. Ejusmodi 
error, qui perperam a ratione sibi nomen usurpat, cum excellendi appetentiam naturaliter homini insertam 
pellieiat et acuat, omnisque generis cupiditatibus laxet habenas, sponte sua non modo plurimorum hominum 
mentes, sed civilem etiam societatem latissime pervasit. Hine nova quadam impietate, ipsis vel ethnicis 
inaudita, respublicae constitutae sunt, nulla Dei et ordinis ab eo praestituti habita ratione: publicam aucto- 
ritatem nec principium, nec majestatem, nec vim imperandi a Deo sumere dictitatum est, sed potius a populi 
multitudine; quae ab omni divina sanctione solutam se aestimans, iis solummodo legibus subesse passa est, 
quas ipsa ad libitum tulisset. Supernaturalibus fidei veritatibus, tamquam rationi inimicis, impugnatis et re- 
Jectis, ipse humani generis Auctor et Redemptor a studiorum universitatibus, lyceis et gymnasiis, atque ab 
omni publiea humanae vitae consuetudine sensim et paulatim exulare cogitur. F'uturae tandem aeternaeque 
vitae praemiis ac poenis oblivioni traditis, felicitatis ardens desiderium intra praesentis temporis spatium 
definitum est. llisce doctrinis longe lateque disseminatis, hac tanta cogitandi agendique licentia ubique 
parta, mirum non est quod infimae sortis homines, pauperculae domus vel officinae pertaesi, in aedes et for- 
tunas ditiorum involare discupiant; mirum non est quod nulla jam publieae privataeque vitae tranquillitas 
consistat, et ad extremam perniciem humanum genus jam pene devenerit." 


PARS V, 9. 415 


ducantur per signa, et dirigantur nihilominus per praecepta; hinc est, quod lex mosaica, 
quae est lex timoris, continet judiciala et figuralia et moralia.  Perfectis autem et 
amantibus competit aperta? instructio documentorum, larga promissio praemiorum, etj" 
alta perfectio consiliorum; hine est, quod lex evangelica continet ista? tria. Et ideo? "^^ 
dicitur lex mosaica differre ab evangelica; quia illa figurae, haec veritatis (Hebr. 10, 1); 
illa lex poenae, haec gratiae (-Rom. 5, 20— 21); illa litteralis, et 1sta spiritualis (2. Cor. 
3, 6); illa occidens, et ista vivificans"; illa timoris, et ista amoris"; illa servitutis, et 
ista libertatis (Galat. 4, 31)"; ila oneris, et ista facilitatis ". 

Postremo, quoniam regulae spectantes ad justitiae necessitatem continentur in 
divinis praeceptis", et justitiae est jus suum unicuique reddere; necesse est, quod prae- 
cepta moralia quaedam sint, quae ordinent nos ad Deum, quaedam ad proximum, se- 
cundum duplex caritatis praeceptum, quod Spiritus sanctus voluit insinuare per duarum 
mysterium tabularum; et ideo digito Dei scriptae dicuntur (xod. 31, 18). Et quia 
Deus est trinus, Pater scilicet et Filius et Spiritus sanctus, cui competit summa majestas 
adoranda, veritas profitenda et caritas acceptanda, secundum vim irascibilem, rationa- Q7" * 
lem" et concupiscibilem, per actum operis, oris et cordis; ideo triplex est mandatum ii 
primae tabulae", correspondens tribus praemissis, scilicet adorationis subjectivae", jura- 
tonis veridicae (IV) et sabbatizationis sacratae". Quia vero proximus est imago 'Trini- 
tatis, et ei, in quantum ? praefert imaginem Patris, debetur pietas; in quantum imaginem 24^ $2 627 
Fili, debetur veracitas; in quantum imaginem Spiritus sancti, debetur benignitas; hinc 
est, quod septem sunt mandata, quae ad secundam tabulam spectant. Nam penes pie- 
tatem duo sunt, unum, quod pietatem mandat, scilicet de patre honorando", alterum, 
quod impietatem vetat, scilice£ de non occidendo". Penes veracitatem vero, quae prin- 
cipaliter consistit in verbo", accipitur unum, scilicet de falso testimonio non ferendo". 
Penes benignitatem vero, cui opponitur cupiditas et concupiscentia, quarum utraque 
potest esse in opere vel in corde, accipiuntur quatuor, scilicet non moechaberis"', non 
concupisces uxorem ", non furtum facies", et non concupisces rem alienam". Et habent 
haec ordinari" secundum majora vel? minora nocumenta, per quae infringi potest ju-? Feu. 
stitia". Et sic regulae spectantes ad justitiae necessitatem debent contineri in decem 
praeceptis". Quoniam autem justitia ad perfectionem pervenit, dum perfecte se elongat 
a malo, et quantum ad culpam, et quantum ad causam; et omne malum oritur ex tri- 
pliei radice, scilicet concupiscentiae carnis et concupiscentiae oculorum et superbiae vitae 
(1. Jo. 2, 16); hinc est, quod tria sunt consilia evangelica, perfecte nos elongantia a 


(IV) Waldenses et Fraticelii ,in nullum eventum, ita Joannes XXII in Constit. contra eos edita 
an. 1318, asserunt fore jurandum, dogmatizantes mortalis criminis contagione pollui, et poena teneri, quos 
contigerit juramenti religione constringi.^ Praedietis haereticis prope accessit propositio 75 Synodi Pistorien- 
sis, quam Pius VI reprobavit his verbis: ,Doctrina, quae perhibet beatis temporibus nascentis Ecclesiae jura- 
menta visa esse a documentis divini Praeceptoris, atque ab aurea evangelica simplicitate adeo aliena, ut 
ipsummet jurare sine extrema et ineluctabili necessitate reputatum fuisset actus irreligiosus, homine christiano 
indignus: insuper continuatam Patrum seriem demonstrare juramenta communi sensu pro vetitis habita fuisse: 
indeque progreditur ad improbanda juramenta, quae curia ecclesiastica, jurisprudentiae feudalis, ut ait, nor- 
mam secuta, in investituris et in sacris ipsis Episcoporum ordinationibus adoptavit, statuitque adeo implo- 
randam a saeculari potestate legem pro abolendis juramentis, quae in curiis etiam ecclesiasticis exiguntur 
pro suscipiendis muniis et officiis, et generatim pro omni actu curiali, falsa, Icclesiae injuriosa, juris eccle- 
Siastici laesiva, disciplinae per canones inductae et probatae subversiva." 


416 


triplici radice praedicta. 


PARS V, 9. 


Quae ideo sunt consilia, quia ut perfecte faciant recedere a 


malo, non solum separant ab ilheitis, verum etiam a licitis et concessis, quae possunt 
esse occasio mali; ac per hoc non solum justitiam continent sufficientem, verum etiam 
superabundantem"', secundum quod competit perfectioni evangelicae legis, et exercita- 


tioni gratiae perficientis ". 


Ap Carum IX. 


1 ,Cireumceisio et legalia non cessaverunt ante pro- 
mulgationem Evangelii quantum ad observantiam, nec 
quantum ad efficaciam universaliter, quia creditur in his, 
qui distabant, habuisse efficaciam." — ,AÀd praedictorum 
intelligentiam aperienda est via duplex, quam praecipui 
doctores, scilicet Hieronymus et Augustinus, tenuerunt in 
hujus quaestionis determinatione. Et primo, ad intelli- 
gendam solutionem Hieronymi, sciendum est, quod beatus 
Hieronymus duo tempora intellexit in novae legis datione, 
et sacramentorum suorum institutione. Unum scilicet, 
tempus condendi Evangelium, quod incepit ab adventu 
Christi usque ad passionis consummationem. Aliud fuit 
promulgationis Evangelii, quod incepit ab adventu Spiritus 
saneti usque ad finem mundi. Similiter intellexit, quod 
mandata legalia et caeremonialia dupliciter convenit ser- 
vare, vel ex praecepto tanquam necessaria ad salutem, 
vel ex dispensatione, non quia bona sint, sed quia inde 
elicitur bonum. Concessit ergo Hieronymus legalia, ma- 
xime cireumcisionem, servari debere, quousque veritas Evan- 
geli promulgaretur, et institutio novae legis aperiretur: 
et hoe in toto primo tempore. Sed illis incipientibus ape- 
riri, illa cessabant, sieut ista innotescebant; ita ut nulli, 
post acceptam notitiam veritatis, liceret servare hujusmodi 
sacramenta aliquo modo, nisi illis solum, ad quos non per- 
venerat praedicatio Evangelii, vel etiam ipsis Apostolis 
majoribus ex dispensatione et pia quadam simulatione; 
ceteri autem erant iransgressores, qualitercumque ser- 
varent. Et ad hoec ponendum movit eum auctoritas sacrae 
Seripturae et auctoritas Ecclesiae. ^ Auetoritas sacrae 
Seripturae, nam omnes Apostoli consenserunt legalia non 
esse servanda. Rursus, videbat Apostolos alicubi post 
illam sententiam servasse (Act. Apost. 15, 1 et seqq.), et 
dicebat primam sententiam datam esse secundum rigorem 
veritatis, sed observationem factam esse secundum simula- 
tionem pietatis, secundum quod dicit Apostolus (1. Cor. 9, 
20—22): Omnibus omnia factus sum: Judaeis tanquam Ju- 
daeus eic., et hoc pia quadam simulatione. ^ Auctoritas 
Ecclesiae etiam movit, quia sancti Patres communiter 
damnarunt haeresim Ebionis et Cerinthi, qui dixerunt le- 
galia cum Evangelio esse servanda; et propter hoe dice- 
bant pia quadam et dispensatoria simulatione esse servata 
propter infirmitatem Judaeorum. Sic dicit Hieronymus, 
quod Petrus servabat legalia quadam simulatione, secun- 
dum quod Apostolus dicit, wt etiam. Barnabas duceretur. in 
hanc simulationem (Gal. 2, 138). Et dixit etiam, quod Pau- 
lus pia quadam simulatione reprehendit Petrum (ib. 2, 14), 
qui nec peccabat, ut sicut Petrus condescendebat Judaeis 
in legalium observatione, ita Paulus in illius observantiae 
reprehensione gentibus. Et ita nec Petrus peccavit in 


male observando, nec Paulus in procaciter reprehendendo; 
sicut Porphyrius haereticus Paulum arguebat, quod Apo- 
stolorum principi procaciter insultasset. Ecce haec est 
positio Hieronymi, et ratio positionis. Augustinus autem 
alio modo solvit. Ad cujus solutionem intelligendam no- 
tandum est, quod Augustinus triplex tempus intellexit, 
scilicet tempus condendi Evangelium, promulgandi condi- 
tum et custodiendi jam promulgatum. Primum tempus 
fuit ab adventu Christi usque ad passionis consummatio- 
nem; et illo tempore sunt legalia infirmata, et in morte 
Christi mortua. Secundum tempus fuit a passione Christi 
usque ad divulgationem Evangelii in omnes gentes, quando 
potuit dici: /n omnem terram exivit sonus eorum, et in fines 
orbis terrae verba eorum (Psalm. 18, 5); et hoc tempore 
sunt legalia ad tumulum deducta. "Tertium tempus fuit 
ab illo tempore usque ad mundi finem, in quo legalia 
sunt quasi in tumulo clausa. Ulterius notandum, quod 
tripliei de causa possunt aliqua observari, scilicet propter 
salutis necessitatem, propter honestatem, propter proximi 
infirmitatem. Dixit ergo Augustinus, quod primo tempore 
legalia servari poterant tanquam viva, propter salutis ne- 
cessitatem vel utilitatem. Secundo tempore servari pote- 
rant etiam ab his, qui audierunt Evangelium, propter ho- 
nestatem, quia eum honore adducenda erat synagoga ad 
tumulum, non quasi idololatra statim abjicienda: et hoc 
etiam tempore servari poterant propter proximi utilitatem, 
ne Judaei a fide revocarentur. Tertio vero tempore nullo 
modo sunt servanda, quia qui jam servat, non est materni 
eorpusculi honorator, sed sepulturae impudens revelator. 
Et ita posuit, quod Petrus et Paulus uterque servaverunt, 
non tantum propter vitandum scandalum proximi, sed 
etiam ad honorem debitum matri impendendum; et quod 
non tantum simulatorie, sed etiam veraciter observaverunt, 
non propter salutis necessitatem, quia sciebant ea non 
esse ad salutem necessaria. Similiter posuit, quod Petrus 
veraciter, non simulatorie, reprehensus fuit a Paulo, non 
quia legalia servabat, sed quia exemplo suo gentiles ju- 
daizare cogebat. Ratio autem sua haec fuit. Nam si fuit 
ibi tantum simulatio in observatione; ergo propter scan- 
dalum proximi vitandum licet relinquere veritatem. Et 
iterum, quare modo non similiter liceret? Quod nullus 
diceret. Rursus, de reprehensione Pauli, si simulate tan- 
tum reprehendit Petrum, falsum ergo dixit, et mentitus 
est, et quod non ambulabat ad veritatem Evangelii, ot 
quod reprehensibilis erat. Sed quis audeat dicere, quod 
Paulus in doctrinae veritatis dispensatione sit mentitus? 
Quod si aliquis diceret, patebit via haereticis, ut alia di- 
cant simulate dicta. Et quia ipse Augustinus doctor egre- 
gius verbis Hieronymi addidit, nec mirum est, nec incon- 


PARS V, 9. 


veniens, quod posteriores prioribus addant; ideo modo 
solvendi Augustini, tanquam sufficienti, adhaerent, qui 
melius sentiunt. Unde Hugo de sancto Victore dicit, quod 
cireumcisio et alia legalia, quantum ad efficaciam cessa- 
verunt post passionem, sed quantum ad observantiam 
eessaverunt post Evangeli promulgationem. Et praeter 
rationem Augustini aliam rationem assignat, quia nec na- 
tura, nee ratio sustinet repentinas immutationes; et ne 
videretur lex nova praecipitanter data, cum maturitate 
subintravit, et vetera transierunt. Ex his patet responsio 
ad illud, quod quaeritur. Concedo enim, sicut rationes 
ostendunt, quod legalia quantum ad observantiam non 
cessaverunt ante promulgationem, nec etiam quantum ad 
efficaciam universaliter, quia creditur, sicut dicit Bernar- 
dus, quod habuerunt efficaciam in his, qui distabant, et 
praeceptis adhue restringi non poterant. In his autem, 
qui scire poterant, nullam efficaciam habebant." 4. dist. 3. 
p. 2. a. 3. q. 2. 

? »Contemptus divitiarum opponitur avaritiae rerum 
temporalium. Hie quandoque et paupertas spiritus appel- 
latur... Quatuor autem de causis consulitur divitiarum 
contemptus. Prima, quia earum amor retrahit ab amore 
Dei et patriae caelestis . . . Secunda, quia retardant homi- 
nem a profectu virtutum ... Tertia, ratione meriti am- 
plioris... Quarta, quia temporalis substantia contempti- 
bilis est multis considerationibus . .. Primus autem gradus 
in contemptu divitiarum est nihil habere velle injusti 
lucri... Secundus, nihil velle superfluum habere... Ter- 
tius, nihil velle possidere in hoe mundo, et in omnibus 
necessitatibus multiplicem pati penuriam propter Deum. 
Hoc est efficacissimum contra avaritiam remedium." De 
profect. Religios. 1l. 2. cap. 42—45. — ,Hoc ipsum osten- 
ditur ratione. Duplex est civitas, scilicet Dei et diaboli, 
Jerusalem et Babylon, quae oppositionem habent et in 
seipsis, et in suis fundamentis; sed fundamentum civitatis 
Babylonis, ut dicit Augustinus, est cupiditas; ergo quanto 
magis quis recedit a cupiditate, tanto magis recedit de 
diaboli civitate. Sed paupertas, in qua quis in communi 
et in speciali prorsus omnibus abrenuntiat tam effectu, 
quam affectu, ipsa est, quae maxime elongat ab avaritia; 
ergo ete." De paupert. Christi, q. 1. a. 1. — ,Exterior 
rerum penuria, quamquam de se videatur inutilis, pauper- 
tati tamen spiritus juncta, non solum ipsius auget meritum, 
sed etiam valet ad plurima; propter quod recte designatur 
per evangelicam illam margaritam (Matth. 13, 46), quae 
tantae pretiositatis est, ut pro ila emenda distrahenda 
sint omnia. "Valet enim inter alia ad quatuor, scilicet ad 
exterminium iniquitatis, ad exercitium perfectae virtutis, 
ad possessionem internae jucunditatis et ad publicationem 
evangelicae praedicationis.^ /pol. paup. resp. 3. cap. à. — 
» Abrenuntiare omnibus, tam in privato, quam in communi, 
est christianae perfectionis, non solum sufficientis, sed 
etiam abundantis, tanquam perfectionis evangelicae con- 
silium principale, et principium fundamentale, et funda- 
mentum sublime. Primum suadet natura, secundum scri- 
ptura, tertium gratia. Primum, inquam, est consilium 
prineipale, quia viam praebet ad alia. Nam abundans 
paupertas disponit ad carnis mortificationem et ad volun- 
tatis propriae perfectam abnegationem, cum nihil sibi de- 


tineat, nec domum, nec tectum, nec aliquam rem. Ad 
8. Bonaventurae Breviloq. 


41'l 


ipsam autem specialiter viam facit ipsa natura, sive in- 
stituta, sive lapsa. Nam homo nudus formatus est, et si 
in statu illo stetisset, nihil sibi prorsus appropriasset; homo 
vero lapsus nudus nascitur, nudus moritur. Et ideo haec 
rectissima via est, ut ab extremis non declinans, quantum 
potest natura pati, pauper et nudus incedat; et hoc est, 
quod dicitur (7. Tóm. 6, 7): Nihil intulimus in. hunc mun- 
dum, haud dubium quia nec auferre quid possumus. Et 
ex hoe concludit: Habentes alimenta, et quibus tegamuwv etc. 
Hoe autem nihil arctius vel pauperius, quam simplici vietu 
et operimento esse contentum, quod ex naturae docu- 
mento persuadet Apostolus, tanquam bonum et perfectum. 
Est etiam prineipium fundamentale. Lex enim vetus dif- 
fert à nova in hoc, quod illa timorem, haec amorem; illa 
temporalia promittit, haec temporalia contemnere docet. 
Si igitur fundamentum perfectionis civitatis Dei principa- 
liter consistit in caritate, et illa potissime est perfecta, 
quando omnis excluditur cupiditas, quia venenum caritatis 
est cupiditas, hane autem cupiditatem omnino foras mittit, 
quia omnia omnino et re et voluntate relinquit; sicut ra- 
dix omnium malorum est cupiditas, sic radix et principium 
perfectionis est altissima paupertas. Unde Augustinus 
(1. S8. quaest.): Caritatis venenum est spes adipiscendorum 
ac retinendorum temporalium, nutrimentum ejus imminutio 
cupiditatis, perfectio ejus nulla cupiditas. Signum pro- 
fectus ejus imminutio timoris, signum perfectionis ejus 
nullus timor; quia radix omnium malorum est cupiditas, 
et perfecta caritas foras mittit. timorem (1. Jo. 4. 18). Illa 
igitur paupertas est perfectissima, quae omnino cupidi- 
tatem exterminat. Est nihilominus fundamentum sublime, 
quia cum duplex sit vita, ad quam disponit gratia, scilicet 
activa et contemplativa, activa deorsum ordinat, sed con- 
templativa sursum in caelum erigit. Nullus autem spiritus 
magis idoneus est ad hoc quam ille, qui penitus est exo- 
neratus ab onere temporalium, et qui thesaurum suum 
totum habet in caelo, et cujus regnum non est de hoc 
mundo, qui non habet hic manentem civitatem, sed futura 
inquirit (Hebr. 153, 14). Talis autem est, qui omnibus ter- 
renis perfecte abrenuntiat; et ideo talis jam fundamentum 
sui aedificii collocatum habet in excelsis.^ De paup. Christi, 
arl. 1. — ,Quod attendens Christi Vicarius, Petrique 
suecessor, utpote sancti Spiritus illustratione praeventus, 
statum hunc evangelizantium pauperum, qui saluti anima- 
rum intenderent, tamquam caelitus sibi missum, cum hila- 
ritate suscepit, pietate confovit, auctoritate roboravit, et 
potestate defendit, et ut Patriarcha Jacob tamquam filios 
accrescentis Joseph multipliciter benedixit, pie in hoc pro- 
videns saluti animarum, et in nullo praejudicans auctori- 
tati Pontificum, tanquam ornans, non deornans ecclesiasti- 
cam hierarchiam." Apolog. pauper. vesp. 4. c. 9. — ,Te 
igitur, sacrosancta Romana Ecclesia, tanquam alteram Esther 
elevatam in populis, ut Ecclesiarum omnium matrem, re- 
ginam atque magistram ad defensandam et docendam tam 
morum, quam fidei veritatem, fiducialiter interpellat tuo- 
rum pauperum coetus, ut quos genuisti ut mater, educasti 
ut nutrix, nunc etiam ut regina patenter ac juste defen- 
das: cum idcirco, dispositione faciente divina, pontificalis 
ac regiae potestatis verticem supremum adipisci merueris, 
ut in arduis necessitatis articulis ad defensandum Christi 
populum parareris. Exsurge igitur sancta mater, et judica 
63 


418 


causam tuam, quia si pauperum hic ordo Minorum recte 
profitetur veritatem Evangelii, tuum est; si a veritate in 
professione a te sancita deviat, tuum est; ac per hoc si 
professioni hujusmodi sanctae error impingitur, tu, quae 
illam sanxisti, errasse assereris, et quae magistra veritatis 
haetenus extitisti, nune de approbatione erroris argueris, 
et a quibusdam modernis praesumptoribus velut juris divini 
et humani nescia derideris.^ Ibid. q. 2. 

3 ,Obedientia est propriae voluntatis subjectio arbitrio 
superioris ad licita et honesta... Ratio obedientiae tri- 
plex est. Una, quia omnis creatura ita est ordinata a 
Deo, quod licet ipse Deus omnibus et singulis ita praesit, 
ut ab ipso solo accipiant quod sunt, et habent, et pos- 
sunt; tamen propinquiora sibi, non loco, sed similitudine, 
plenius accipiunt ab ipso, quod inferioribus, et sibi pro- 
pinquioribus influant; et illa iterum suis inferioribus us- 
que ad infimum, ut inferiora superioribus subdita sint, et 
superiora inferioribus praesint, et ea regant, ut summa 
mediis, et media praesint imis . .. Secunda ratio est, quod 
cum nondum sit omnibus datum esse docibiles Dei, ne 
ignari errent a via Dei, qua necesse est eos pervenire ad 
gloriam caelestem, expedit ut sequantur ducatum doctorum 
suorum, sicut caecus dat manum ductori, ne cadat, vel 
impingat, vel erret. "Tertia ratio est, ut homo, qui sub 
Deo esse noluit peccando, et ita superbiendo gratiam Dei 
perdidit, satisfaciat ei, subjiciendo se homini propter Deum, 
et ita per humilitatis meritum gratiam Dei recuperet, quam 
amisit... Specialissima obedientia est illa, qua sine ex- 
ceptione promittit quis obedientiam ad omnia, quae non 
sunt contra animam suam et regulam talem, ubi tam ad 
ea, quae sunt regulae, quam ad alia, quae jubentur, se 
obligat bona, quae conveniunt rationi, et liberi arbitrii 
subsunt potestati, cum ad irrationabilia, vel impossibilia, 
nemo debeat cogi, sicut ad illicita nemo debet obedire ... 
Infimus obedientiae gradus est ex timore supplicii obe- 
dire... secundus, pro spe praemii, potius quam timore 
supplicii, ad injuneta voluntarie obedire... tertius, ex 
sola dilectione Dei, non tantum voluntarie, sed etiam cum 
gaudio obedire. De prof. Religios. l. 2. cap. 38—41. — 
Religiosi non tenentur obedire in omnibus praelatis, licet 
sanum sit consilium, quod in omnibus illis obediant, nam 
obedientia debet mensurari secundum terminos et magni- 
tudinem emissi voti." 2. dist. 44. a. 3. q. 2. — ,AÀd illud 
quod objicitur, quod sicut homo vovet paupertatem et 
continentiam, ita vovet obedientiam, dicendum quod sie 
et non sic. Sie quidem in hoc, quod aufert sibi propriae 
voluntatis dominium; non sic autem, quia non arctat se 
ad faciendum nisi ea, quae in regula expressa sunt. Et 
quoniam in omni religione perfectionis simpliciter conti- 
netur renuntiatio quantum ad opus carnis, et quantum ad 
opus proprietatis, vel in speciali, vel in communi, non sie 
autem praecipiuntur omnia, quae possunt praecipi; ideo 
non sic arefatur ad obediendum in omnibus, sicut ad re- 
nuntiandum omnibus. Ratio autem hujus est, quia possi- 
bile est alicui renuntiare proprietati, et etiam satis facile, 
maxime ubi est possessio habita in communi; sed obtem- 
perare omnibus quae dieuntur, hoc non tantum est non 
facile, imo etiam impossibile; et ideo fines ponuntur pro- 
missioni obedientiae, non sic ponuntur promissioni pauper- 
tatis, vel etiam castitatis." Ibid. ad 6. 


PARS V, 9. 


* ,Virginitas tria dicit, primum est abstinentia ab 
omni coitu illicito, secundum est continentia ab omni 
coitu licito, tertium est integritas mentis et carnis. Quan- 
tum ad primum dicit habitum, quantum ad secundum di- 
cit virtutis statum, quantum ad tertium dicit decorem; 
unde virginitas est habitus continentiae perfectus et de- 
corus." 4, dist. 33. a. 2. q. 1l. — ,S8i loquamur quantum 
ad habitum, sic se habent (virginitas et continentia con- 
jugalis) ut excedentia et excessa, quia ex majori virtute 
potest continere etiam conjugata, quam virgo, et e con- 
verso. Si autem loquamur quantum ad decorem, sic sem- 
per virginitas praefertur continentiae conjugali, quia ibi 
est corruptio foeda, hic autem est incorruptio sancta. Si 
autem quantum ad statum, tune est loqui dupliciter, aut 
secundum idem tempus, aut secundum diversa. Si secun- 
dum idem, dupliciter, aut secundum tempus legis, aut 
secundum tempus gratiae. Si secundum tempus legis, 
status continentiae conjugalis omnino praefertur, et status 
virginitatis prohibetur, et sterilis maledicitur, et in con- 
tumelia habetur. Si secundum statum gratiae, ubi non 
requiritur fecunditas ventris, sed sanctitas et incorruptio 
ei puritas mentis, virginitas praefertur continentiae con- 
jugali. Si autem secundum diversa tempora loquimur, 
utpote si continentiae statum consideremus in tempore 
legis, et virginitatis in tempore gratiae, sicut unusquisque 
in suo optimo; sic status statui non praefertur, nec meri- 
tum merito, dum tamen sit caritas aequalis. Et hoc est, 
quod dieit Augustinus, quod caelibatus Joannis non prae- 
fertur conjugio Abrahae. Rationes igitur probantes, quod 
continentia virginalis est dignior, procedunt ratione sta- 
tuum relatorum ad tempus gratiae, vel ratione decoris 
virginitatis." Ibid. g. 2. — ,Ad castitatis acquisitionem 
valent ... alienatio et separatio feminarum a viris, et 
eonsortium contubernale castorum . .. deliciarum fuga . . . 
exteriorum sensuum custodia... otii devitatio, quod est 
janua omnium vitiorum, maxime carnalium. Item custo- 
dia interiorum cogitationum et affectionum cordis, per 
quas coluber primo caput venenatum ingerit. Item ora- 
tionis frequentia, qua obtinetur auxilium a Deo contra 
omnes impugnationes.  — ,Nunc de gradibus castitatis, 
sicut Religiosis competit, videamus. Primus gradus est 
continentia ab actu carnali, cum proposito sic manendi, 
et omnibus illicitis motibus consensum negandi . .. Secun- 
dus est, cum per macerationem carnis et per alia spiri- 
tualia studia affectus mundatur, et caro ita spiritui sub- 
jugatur, ut rarius et minus tentetur... Tertius est, ita 
domitas habere carnis concupiscentias, quod vix rarissime 
et tenuissime sentiantur, et ex affectu talem induisse ca- 
stitatis amorem, ut horreat et ita detestetur omnes car- 
nales motus, quod quasi nauseam inde patiatur, nec pos- 
sit audire tractari de operibus carnis, nisi cum horrore 
et execratione. Si quando vero, pro utilitate aliorum, de 
matrimonialibus casibus aliquid tractandum occurrit, ita 
quietos motus carnis suae sentiat, ac si de luto, vel lapi- 
dibus, aut similibus tractaretur.^ De prof. Religios. l. 2. 
cap. 52—950. | 

? Obligatio mandatorum decalogi radicaliter sequitur 
legem naturae, sed quantum ad explicationem sequitur 
legem scripturae. Explicatio enim mandatorum plenaria 
decalogi opportuna fuit secundum statum peccati propter 


PAnS V, 9. 


obseurationem luminis rationis, et propter obliquationem 
voluntatis. Quia enim voluntas corrupta prompta erat ad 
multiplicem deordinationem, oportebat eam religari per 
multiplieia mandata. Rursus, quoniam scriptura cordis 
interior propter peccatum erat obnubilata, et homo, qui 
fuerat spirituali mente praeditus, effectus erat sensibilis 
et carnalis, opportunum erat, ut exterius legeret, et au- 
diret per sensus corporis ea, per quae posset in rectitu- 
dinem justitiae regulari." 3. dist. 37. a. 1. q. 3. 

$ ,Ad illud quod objicitur, quod obligatio repugnat 
libertati, potest responderi, quod obligatio ad bonum non 
repugnat libertati simpliciter, sed repugnat libertati pec- 
candi. Posse autem peccare non est libertas, nec pars 
libertatis; et ideo dum obligatio mandati repugnabat liber- 
tati male faciendi, libertatem non minuebat, sed potius 
augebat. Aliter etiam potest responderi, quod est obliga- 
tio, quae aufert potestatem, et est obligatio, quae aufert 
impunitatem. Prima obligatio, quae potestatem aufert, 
minuit libertatem. Secunda vero, quae non aufert pote- 
statem, sed tollit impunitatem, libertatem arbitrii salvat, 
ei superaddit justitiae aequitatem. Hoc autem secundo 
modo mandata Dei sunt obligatoria; et propterea in nullo 
libertati arbitrii derogabant, quin potius divinam justitiam 
commendabant." 3. dist. 37. a. 1. q. 1. ad 8. 

7 , Absque dubio verba decalogi debuerunt dari per 
modum praecepti, ita quod in eis non solum homo instrue- 
retur, verum etiam obligaretur. Et ratio hujus est, tum 
quia Deum decebat, tum quia nobis expediebat. Deum 
utique decebat, quia in his verbis decalogi consistit re- 
gula justitiae, secundum quod dictat lumen rationis rectae. 
Et quoniam Deus tanquam justus debet esse aemulator 
rectitudinis et justitiae, et in subditis et in se ipso; hinc 
est, quod homini leges justitiae imposuit, ad quas ipsum 
obligavit, ut nullo modo liceret ipsum eas impune praeter- 
gredi. Verba igitur decalogi per modum obligationis de- 
buerunt dari, quia sic decebat divinam aequitatem. Nec 
tantum decebat aequitatem, imo etiam majestatem. Sicut 
enim decet summam majestatem a creatura rationali omni 
reverentia coli; sic etiam decet, quod rationalis ereatura 
ad manifestationem illius summae majestatis per obedien- 
tiam famuletur. Et propterea decuit ipsum imponere ho- 
mini leges et mandata obligatoria. Non solum autem 
Deum decebat, sed etiam nobis expediebat, tum propter 
gloriam nostram augmentandam, tum propter pacem con- 
servandam. Propter gloriam utique augmentandam, quia 
gloriosius est homini obtinere beatitudinem per merita, 
quam sine meritis. Et quoniam cum aliquid redditur ex 
meritis, quodam modo homo, qui meretur, obligat sibi re- 
tribuentem, et magis decet hominem obligari Deo, quam 
Deum homini; hine est, quod ad opera, per quae contin- 
gebat mereri, debuit homo per praecepta obligari, ut dum 
obligatus obediret, in merito proficeret, et ad majorem 
eumulum gloriae perveniret. Alia ratio est propter pacem 
conservandam, quae tantum bonum est, sicut dicit Augu- 
stinus (Lib. 19. de civ. Dei c. 11), ut cuncta pacem appe- 
tant. Pax autem servari non potest, ubi homo usurpat 
sibi, quod est alienum; ideo ut pax servaretur inter ho- 
mines, debuit Deus mandata homini tradere, in quibus 
obligaretur, ne, quod est alienum, usurparet, sed redderet 
Deo et proximo, quod eis deberet, ne alteri injuriam fa- 


419 


ciendo, pacem frangeret, et frangendo pacem ipse in se 
pacem amitteret. Sie ergo decuit verba decalogi tradi 
per modum obligationis et praecepti, tum quia decens erat 
ex parte Dei, tum quia expediens erat ex parte nostri." 
3. dist. 97. a. 1. q. 1. 

* ,Homo per liberum arbitrium potest sine gratia gra- 
tum faciente praecepta Dei implere quoad substantiam 
operis, non tamen quantum ad intentionem mandantis." 
— ,8i loquamur de impletione mandatorum quantum ad 
genus operis, sic per gratias gratis datas contingit ea 
impleri, sicut per fidem mandatum de adoratione, et per 
quamdam naturalem pietatem et devotionem mandatum 
de parentum honoratione; et sic de aliis. Alio modo est 
loqui de impletione mandatorum quantum ad intentionem 
mandantis. Et sic, quia Deus praecipit mandata ad hoe, 
quod voluntas nostra conformetur voluntati suae, et haec 
non potest esse absque caritate, et caritas esse non potest 
absque dono gratiae gratum facientis; mandata Dei se- 
cundum intentionem mandantis absque hujusmodi dono 
non possunt observari. Et hoc est, quod dicit Apostolus 
(Rom. 18, 8): Qui diligit proximum, legem implevit; et 
iterum (?bid. 10): Plenitudo legis est dilectio ; et (1. Tm. 
1,5): Finis praecepti est caritas de corde puro et conscientia 
bona et fide non ficta. Hoc ipsum etiam insinuatur, ubi 
post enumerationem mandatorum decalogi, subditur man- 
datum caritatis, quo dicitur: Diliges Dominum Deum tuum 
ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua 
(Matth. 22, 37).*^ 2. dist. 28. a. 1. q. 3. 

3 ,Utrum homo possit juste homini dominari. Quod 
sie, videtur: Non est potestas, nisi a Deo (Hom. 13, 1); et 
Apostolus dicit, quod serviendum est dominis non tantum 
propter timorem, sed etiam propter conscientiam (ib. 5); 
ergo omne, quod est a Deo, est justum; ergo hominem 
habere potestatem super hominem est justum. Praeterea, 
si conscientia non dictat homini nisi justum, cum est recta; 
et hoc dictat, eum dicat Apostolus; ergo justum est ho- 
minem homini esse subditum. Item Apostolus (Ephes. 6, 5) 
dicit: Servi obedite dominis carnalibus; sed Apostolus non 
hortatur, nec praecipit nisi justum; ergo. Contra, homines 
sunt aequales natura; ergo quod unus alteri praesit, hoc 
est contra naturam; sed omne, quod est contra naturam, 
est peccatum; ergo. Item, omnes homines sunt liberi per 
naturam; ergo, quando homo efficitur servus, hoc est per 
usurpationem; sed omne usurpatum est peccatum; ergo 
peecatum est homini dominari. Quod patet, quia No& di- 
vina auctoritate filium suum Cham fecit servum fratrum 
(Gen. 9, 25); similiter Isaac fecit de Esau et Jacob (Gen. 
27, 29). Respondeo dicendum, quod justum est hominem 
homini dominari. Et ad illud, quod objicitur de hoc, quod 
est contra naturam, et quod omnis homo est liber, intelli- 
gendum quod duplex est status, scilicet naturae destitutae 
et naturae institutae. Quantum ad statum naturae insti- 
tutae, etsi omnes essent liberi et aequales, et non esset 
dominium hominibus, quo praeessent, nisi solis brutis; 
tamen quantum ad statum naturae corruptae, aliter ost. 
Quia enim alii aliis sunt pejores et mali; ideo justo ju- 
dicio Dei in se et in posteris servi fiunt. Alia etiam ratio 
est dominandi, scilicet propter cohabitationem malorum. 
Si enim non esset potestas temporalis, quilibet faceret 
quod sibi rectum videretur, et ita esset scissio iniquitatis, 

| 63 * 


420 PARS 


et quilibet ad votum peccaret. Et sic potest esse domi- 
nium et servitus in hominibus.^ Expos. in Ecclen. c. 8. v. 12. 
,Omnis potestas praesidendi, secundum id quod est, et 
etiam respectu illius, super quem est, justa est et à Deo 
est.^ — ,Dicendum, quod potestas praesidendi dieitur esse 
illud, per quod aliquis praesidet et dominatur alteri. Illud 
autem, per quod praesidet, dupliciter potest dieci. Uno 
modo dicitur ipsa virtus, per quam quis praevalet alteri; 
et haec virtus absque dubio a Deo est. Alio modo illud, 
per quod praesidet, dicitur modus perveniendi, vel pro- 
movendi ad hane virtutis excellentiam; et sie distinguen- 
dum est tripliciter. Nam quidam praesunt aliis ex justi- 
tia, quidam ex astutia, et quidam ex violentia. Quando 
autem aliquis praeest aliis per justitiam, tunc illa potestas 
dominandi, loquendo simpliciter, a Deo est, et respectu 
praesidentis, ei respectu subjacentium. Quando autem 
praeest aliquis per astutiam, vel per violentiam, tunc di- 
cendum est, quod talis potestas habet comparari ad vo- 
luntatem praesidentis, et habet comparari ad meritum sub- 
jacentis. In comparatione ad meritum subjacentis talis 
praesidentia justa est, quia aut est ad bonorum probatio- 
nem, aut ad malorum punitionem. Si autem comparetur 
ad voluntatem praesidentis, sic injusta est. Et primo qui- 
dem modo dicitur esse a Deo faciente et ordinante, se- 
cundum quod dicitur in Job (34, 80): Facit regnare hypo- 
eritam propter peccata. populi; et Oseas (13, 11): Dabo 
eis regem 4n. furore meo. Secundo autem modo, scilicet in 
comparatione ad voluntatem praesidentis, sic dicitur esse 
a Deo permissive, non autem approbative; propter quod 
dieitur ($bid. 8, 4): Ipsi regnaverunt, et non ez me: et 
principes extiterunt, et non. cognovi. 'Concedendum est igi- 
tur, quod omnis potestas praesidendi, secundum id quod 
est, et etiam respectu ejus, super quem est, justa est et 
a Deo est... Concedendum est nihilominus, quod modus 
deveniendi ad hane praesidentiam, in comparatione ad vo- 
luntatem praesidentis, potest esse justus et injustus; et 
secundum quod justus est, a Deo est, et secundum quod 
injustus, a Deo non est. Quia vero nunquam est ita in- 
justus ex una parte, quin sit justus ex altera; ideo de 
nulla potentia praesidendi dici potest, quod non procedat 
a Deo." — ,Ad illud, quod objicitur, quod aliqua potestas 
inordinata. est, dieendum quod etsi aliquo modo aliqua 
potestas possit ex inordinata voluntate procedere, potestas 
tamen ipsa semper ordinata est, sicut dicit Gregorius in 
Moralibus, quod tumoris elatio, non potestatis ordo, in 
crimine est; potentiam Deus dedit, elationem potentiae 
malitia nostrae mentis invenit. Et si objiciatur, quod in- 
ordinatum est, quod stulti praesint sapientibus, et mali 
bonis, servi dominis vel liberis, dicendum quod, etsi aliqua 
inordinatio appareat exterius, nihilominus latet pulchra 
ordinatio interius secundum divinum judicium, quod fre- 
quenter est occultum, nunquam tamen injustum. Propter 
quod dicitur: Vidi malum quasi per errorem egrediens a 
facie principis, stultum positum «n. dignitate sublimi etc. 
(Eccle. 10, 5—6), quasi diceret, quia quamvis appareat ibi 
error magnus, tamen est ibi ordinatio, dum ex hoc mali 
puniuntur, et boni promoventur**) — ,Ad illud quod 


*) Conc. Constantiense, inter ceteras, sequentem etiam Wi- 
cleffi et Hussii propositionem damnavit: ,Nullus est dominus 


V, 9. 


objicitur, quod nulla potestas est a Deo, quae est contra 
jus naturae, dicendum quod esse contra jus naturae, hoc 
est dupliciter, vel simpliciter, vel secundum aliquem sta- 
tum. Cum ergo dieitur, quod potestas dominandi est 
contra jus naturae, hoc non intelligitur quantum ad uni- 
versale dictamen naturae, sed quantum ad dictamen na- 
turae alieujus status determinati, in quo quidem non esset 
subjeetio servitutis, nec praelatio potestatis.^ — ,Ad illud 
quod objieitur, quod nihil, quod est a Deo datum, est 
auferendum, dicendum, quod illud verum est, si Deus sim- 
plieiter ei dedit; si autem solum sit ad tempus datum, si- 
cut Dominus voluit dare, ita etiam voluit per ministerium 
humanum auferre. Hoc autem cognoscimus, quod Deus 
velit, quando videmus ordinem justitiae sic exigere. Deus 
enim dedit vitam latroni, et tamen judex juste illam au- 
fert ei, exigente hoc mandato justitiae, quo dicitur: Male- 
ficum non patieris vivere (Exod. 22, 18). Sic etiam intelli- 
gendum est se habere in potestate nostra et principum; 
quia seeundum juris rectitudinem, tam dominium, quam 
potestatis privilegium meretur amittere, qui concessa sibi 
abutitur potestate." — ,Ad illud quod objicitur, quod 
nulla potestas a Deo collata, est usurpata, dicendum quod 
verum est, si totaliter detur a Deo; sed Deus sic dat po- 
testatem, quod frequenter homo cooperatur in illius -pote- 
statis adeptione. Et cum recte cooperatur ad illius pote- 
statis adeptionem, tunc dicitur dominari ex justitia; quando 
vero injuste, tune dicitur illa potestas usurpata, in qua 
non praeest de jure, quamvis praesit de facto; nihilominus 
tamen quia talis potestas non caret omnino ordine justi- 
tiae, conceditur esse a Deo. Et simul sunt haec duo vera 
secundum diversos respectus, videlicet quod eadem pote- 
Stas sit usurpata et a Deo collata, absque aliqua repu- 
gnantia." 2. dist. 44. a. 2. q. 1. et ad 3—6. — Potestas 
dominandi in homine est solum secundum naturae lapsae 
statum, licet potestas praesidendi secundum rationem ex- 
cellentiae, qua vir dominatur uxori, et pater filio, fuerit 
in statu naturae institutae.^ — ,Dicendum quod potestas 
dominandi, vel praesidendi, dicitur tripliciter, scilicet lar- 
gissime, communiter et proprie. Largissime dominandi 
potestas dicitur respectu omnis rei, qua homo potest ad 
libitum et votum suum uti; et hoc modo dieitur homo 
esse dominus possessionum suarum, sive mobilium, sive 
immobilium. Alio modo potestas praesidendi, sive domi- 
nandi, dicit excellentiam potestatis in imperando ei, qui 
est capax rationis et praecepti. Tertio modo potestas 
dominandi, sive praesidendi, dicitur potestas coércendi sub- 
ditos; et haec potestas dicit quandam arctationem liber- 
tatis et talis potestas dominandi proprie dicitur dominium, 
cui respondet servitus. Primo modo potestas dominandi 
communis est omni statui, videlicet statui naturae insti- 
tutae et naturae lapsae et naturae glorificatae; et ex- 
cellentiori modo fuit in statu naturae institutae, quam sit 
in statu naturae lapsae. Secundo modo competit statui 
viae, sive pro statu naturae institutae, sive pro statu na- 
turae lapsae. Si enim homo stetisset, et vir posset im- 
perare uxori, et pater potuisset imperare filio: et hoc re- 
peritur etiam in angelis, quamdiu sunt administratorü 


civilis, nullus est praelatus, nullus est episcopus, dum est in 
peccato mortali." 


PARS 


spiritus (Hebr. 1, 14), quia ex illa parte aliquo modo sunt 
in statu viae. Haec tamen praesidentia non manebit in 
gloria, sicut in praecedentibus ostensum fuit. Tertio vero 
modo potestas dominandi in homine est solum secundum 
naturae lapsae statum, inest enim ei secundum culpae 
punitionem, non secundum naturae institutionem; et hoc 
quia servitus sibi ecorrespondens, secundum quod dicunt 
Sancti, est poena peccati. Et quia isto modo loquimur 
hie de potestate dominandi, ideo concedendae sunt ratio- 
nes ostendentes, quod talis potestas non inest homini se- 
eundum primariam conditionem suam, sive secundum sta- 
tum naturae institutae." — ,Ad illud ergo, quod objicitur 
in contrarium ex textu Genesis (1, 27) et ex prima Co- 
rinthiorum (11, 3), jam patet responsio; procedunt enim 
de potestate praesidendi accepta primo et secundo modo, 
non tertio. Nam etsi mulier sit viro quodam modo infe- 
rior ratione infirmioris sexus, nihilominus quia non est 
creata, ut esset ei in adjutorium ut famula, sed ut socia; 
hine est, quod, quamvis dicatur caput ejus, non tamen 
dieitur dominus, quia ipsa non est ancilla ipsius. Et ideo 
supra dicit Magister (dist. decima octava), quod mulier ad 
aequalitatem fuit condita; ideo fuit formata de latere, non 
de pedibus, vel de capite, ut viri videretur esse socia, non 
domina, vel ancilla.^ — ,Ad illud quod objicitur, quod 
praelatio est in angelis, jam patet responsio; quia quam- 
vis unus praesideat alteri, et imperet alteri, et auctori- 
tatem habeat super alterum imperandi ei aliquid, quod 
pertinet ad officium ministerii, tamen unus angelus non 
dicitur esse servus alterius angeli; et ideo ex hoc non 
concluditur, quod potestas dominandi, secundum quod ei 
correspondet servitus, sit in homine secundum conditionem 
naturae." — ,Ad illud quod objicitur, quod dominium est 
proprietas dignitatis, dieendum, quod etsi sit proprietas 
dignitatis in eo, qui praesidet, indignitatem tamen dicit in 
eo, qui subest; et ideo naturaliter potest convenire homini 
respectu alterius ereaturae inferioris, respectu tamen alte- 
rius hominis non convenit naturaliter, sed quodam modo 


praeternaturaliter, videlicet in punitionem peccati, sicut: 


enim dicit Ambrosius (de Helia et de jejun. c. 5), servitus 
introducta fuit per peccatum ebrietatis.^ — Ad illud quod 
objiecitur, quod dominium et servitus facit ad conservatio- 
nem ordinis naturalis, dicendum quod est ordo, qui re- 
Spieit naturam secundum omnem statum, et est ordo, qui 
respicit. naturam secundum statum suae conditionis, et est 
ordo, qui respicit naturam secundum statum suae corru- 
ptionis; et secundum hoc quaedam sunt de dictamine na- 
turae simpliciter, quaedam de dictamine naturae secundum 
statum naturae institutae, quaedam de dictamine naturae 
secundum statum naturae lapsae. Deum esse honorandum 
dictat natura secundum omnem statum, omnia esse com- 
munia dictat secundum statum naturae institutae , aliquid 
proprium esse dictat secundum statum naturae lapsae, ad 
removendas contentiones et lites; sic omnes homines esse 
servos Dei dictat natura secundum omnem statum.  Ho- 
minem vero adaequari homini dictat secundum statum 
suae primae conditionis. Hominem autem homini subjici, 
et hominem homini famulari, dictat secundum statum cor- 
ruptionis, ut mali compescantur, et boni defendantur. 
Nisi enim essent hujusmodi dominia coércentia malos, 
propter corruptionem, quae est in natura, unus alterum 


V, 9. 


421 


opprimeret, et communiter homines vivere non possent. 
Non sic autem esset, si homo mansisset in statu innocen- 
tiae, quilibe& enim in gradu et statu suo maneret. Et 
sic patet, quod illa ratio non concludit, quod servitus, vel 
dominium, respiciat naturam institutam, sed solum quod 
respiciat naturam lapsam, ubi ordo habet perturbari, et 
potest per dominium conservari." Ibid. q. 2. et ad. 1—4. 
Christiani terrenis dominis sunt obligati obedire, licet 
non in omnibus, sed in his, quae non sunt contra Deum; 
neque in his, quae sunt contra rectam rationem et con- 
suetudinem rectam.^ — Dicendum, quod cum servitus 
opponatur libertati, secundum quod triplex dicitur esse 
libertas, scilicet a coaetione, a culpa et a miseria; sic 
servitus potest dici tripliciter, quae attenditur in libertatis 
arctatione. Secundum enim arctationem libertatis a culpa, 
attenditur servitus peccati, de qua Joannes (8, 34): Qwi 
facit peccatum, servus est peccati; et: Non regnet peccatum 
in vestro mortali corpore (Rom. 6, 12). Secundum vero 
arctationem libertatis a miseria, attenditur servitus poenae 
el mortis, de qua dicitur: Christus resurgens a mortuis, 
jam non moritur, mors il ultra non dominabitur (Tom. 
6, 9). Secundum autem arctationem libertatis a coactione, 
attenditur servitus conditionis, de qua dicitur: Servus vo- 
catus es, non sit tibi curae; sed etsi potes liber fieri, magis 
utere (1. Cor. 7, 21). Haec autem servitus attenditur in 
coaretatione libertatis à coactione, non quantum ad inte- 
riorem motum voluntatis, quae cogi non potest, sed quan- 
tum ad exteriorem. Unde et servitus introducta fuit in 
hoec, quod unus alterum vicit, et servituti suae addixit, 
ut non liceat facere contrarium ejus, quod ipse manda- 
verit. Cum ergo triplex sit servitus, una habet ortum ab 
altera; nam non esset servitus poenae, nisi praecessisset 
servitus culpae; nee servitus conditionis subsequeretur, 
nisi illa duplex praecederet. Cum ergo aliquis regenera- 
tur in Christo et efficitur christianus, liberatur a servitute 
peecati; sed tamen non sic liberatur, quin etiam possibili- 
tatem et facilitatem et pronitatem habeat redeundi in idem 
genus servitutis. Et hine est, quod propter ejus promo- 
tionem et humiliationem reliquit Dominus eidem servitu- 
tem mortis et conditionis. Unde ita moriuntur christiani, 
sicut et alii; et propter pronitatem ad malum, et con- 
cupiscentias militantes in membris, ex quibus consurgunt 
bella et lites (Jac. 4, 1), ita indigent regi à terreno prin- 
cipe, sicut et aliae gentes; et ideo non solum secundum 
humanam institutionem, sed etiam secundum divinam di- 
spensationem, inter christianos sunt reges et principes, 
domini et servi; et secundum distinctionem potestatis ei 
subjieiuntur, et tenentur secundum plus et minus. Et 
hoc ipse Dominus dicit (Matth. 22, 21): lteddite, quae sunt 
Caesaris, Caesari; et quae sunt Dei, Deo. Et Apostolus 
hoc docet, et contrarium praedieantes condemnat. Ait 
enim sie (1. Tm. 6, 1. 8—4): Quicumque sunt sub jugo 
servitutis, dominos suos dignos omni honore arbitrentur, ne 
nomen Domini et doctrina blasphemetur . .. Si quis autem 
aliter. docet, et non. acquiescit sanis sermonibus Domini nostri 
Jesu Christi, superbus est, nihil sciens etc. Et hoc ipsum 
probat ad Romanos (13, 1 et seqq.), et in pluribus aliis 
locis docet et mandat. Et ideo concedendum est, quod 
christiani sunt terrenis dominis obligati, non tamen in 
omnibus, sed in his solum, quae non sunt contra Deum; 


422 


neque in his omnibus, sed in his, quae secundum rectam 
consuetudinem statuta sunt rationabiliter, sicut tributa et 
. vectigalia et consimilia." — ,Ad illud quod objicitur, quod 
lex evangelica est lex perfectae libertatis, dicendum quod 
ideo dicitur lex perfectae libertatis, quia liberat a servi- 
tute praevaricationis, sive etiam a servitute legis, dum in 
ea datur spiritus caritatis, qui est spiritus libertatis se- 
cundum id, quod dicit Apostolus (Eom. 8, 15): Non acce- 
pistis spiritum servitutis iterum in. timore, sed spiritum ado- 
ptionis filiorum; et ideo ex hoc non sequitur, quod qui 
est sub lege Evangelii, sit liberatus a servitute terreni 
dominii^ — ,Ad illud quod objicitur, quod Christus ideo 
per se redimere voluit, ut in pristinam libertatem redi- 
geret, dicendum quod ibi notatur effectus plenus redem- 
ptionis faetae per Christum; sed tamen illum effectum 
non plene assequimur in praesenti, quousque creatura in- 
gemiscit el. parturit, donec liberetur a servitute corruptionis 
in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. 8, 21—22). Unde 
hic inchoatur libertas a culpa, sed ibi consummabitur li- 
bertas a miseria et ab omni potestate humana. Unde 
non sequitur, quod si sumus empti a Christo, propter hoc 
non sumus servi alterius; quia dominium Christi bene 
compatitur secum dominium hominis, in his maxime, qui 
nihil jubent contra Deum, sed non compatitur secum do- 
minium diaboli, vel peccati, secundum illud: Non potestis 
duobus dominis servire (Matth. 6, 24); ideo quamvis re- 
demptione Christi eruamur a servitute mortalis peccati, 
non tamen eruimur a servitute conditionis, vel mortis." 
Ibid. a. 8. q. 1. et ad 2 et 5. 

!? Vide superius part. IV, cap. 4, not. 3. 

!! Legi novae competit justificare triplici modo, for- 
maliter ratione gratiae sacramentalis, in effectu ratione 
amoris spiritualis, et in exercitio ratione boni operis, ad 
quod per consilia et praecepta dirigitur; mosaica vero 
literaliter intelligitur, non spiritualiter; unde illa merito 
dicitur lex vivificans, haec vero occidens. — ,Multipli- 
citer dicitur aliquid justificare, sive justificans. Uno modo 
effective; et sic solus Deus dicitur justificare. Alio modo 
formaliter; et sic gratia dicitur justificare, quae informat 
ipsam animam expellendo obliquitatem culpae, et dando 
rectitudinem justitiae. Tertio modo dicitur aliquid justi- 
fieans non solum in habitu, verum etiam in effectu; et 
sie caritas justificat, sive fides, quae per caritatem operatur 
(Gal. 5, 6). Quarto modo dicitur aliquid justificans in 
ipsius justitiae exercitatione et usu; et hoc modo mandata 
Dei, in quibus justitia exercetur, justificare dicuntur, quando 
modo debito observantur. His praesuppositis, intelligen- 
dum est, quod in lege veteri tria sunt consideranda, simi- 
liter et in lege nova, videlicet moventia, et ista erant pro- 
missa; dirigentia, et ista erant praecepta; adjuvantia, et 
ista erant sacramenta. Quia, secundum quod dicit Hugo, 
sacramenta sunt adjutoria, ut per praecepta veniatur ad 
promissa. Similiter haec tria sunt in lege evangelica, sed 
differenter; quia in lege nova secundum primam faciem 
ista omnia sunt spiritualia, quia promissa sunt aeterna, 
praecepta sunt spiritualia, et sacramenta sanctificantia. Et 
ita promissa excitant hominem ad amorem aeternorum, 
qui est amor caritatis; praecepta dirigunt sufficienter in 
via morum, docendo vitare omne peccatum; sacramenta 
sanant animam a vulneribus peccatorum. Et sic legi evan- 


PARS V, 9. 


gelicae competit justificare secundum triplicem modum, vide- 
licet formaliter, ratione gratiae sacramentalis; et in effectu, 
ratione amoris spiritualis; et exercitio, ratione multiplicis 
boni operis, ad quod dirigitur homo per consilia et praecepta. 
In lege autem veteri erat aliter haec tria considerare. 
Quoniam lex vetus potest dupliciter observari et intelligi, 
videlicet secundum intellectum spiritualem ; et sic quodam 
modo concordat cum lege evangelica; et qui spiritaliter 
legem observabant, viri evangelici erant, quia lex prae- 
gnans erat Evangelio. Alio modo potest observari secun- 
dum intellectum litteralem; et sic ab Evangelio distingui- 
tur secundum tria praedicta, quia in lege erant promissa 
temporalia, et praecepta exterius regulantia, et sacramenta 
figurelia; et sic ratione promissorum non excitabatur homo 
ad amorem spiritualem, ratione praeceptorum non dirige- 
batur ad justitiam interiorem, ratione sacramentorum non 
adjuvabatur, ut posset faciliter legem ipsam implere; et 
ideo deerat sibi justificatio. Et quia erat ibi ostensio 
eulpae, et non aderat adjutorium gratiae, dabatur per 
consequens occasio ipsi concupiscentiae, ut traheret ad 
mortem. Et ideo lex mosaiea secundum litteralem sensum 
dicitur lex occidens per occasionem, non per causam. Et 
hoc ipsum dicit textus: Peccatum, per mandatum occasione 
accepta , seduxit me, et per illud occidit (Rom. 7, 11). Ibi 
Glossa: Ex prohibitione namque, ubi caritas deficit, desi- 
derium mali erescit, quo aucto, dulcius fit, quod prohibe- 
tur, et ideo peccatum fallit dulcedine falsa; et ita pecca- 
tum per mandatum occidit, quia reatus praevaricationis 
accessit. Gladio ergo, quem portabas, inimicus te occidit, 
armis tuis te interemit. Unde sicut cum quis armatus 
portat cultellum, ut se defendat, per quem ab inimico 
occiditur, illa cultelli portatione dicitur occidi, non per 
causam, sed per occasionem; sic intelligendum est in lege: 
et sic patet intellectus praedictae differentiae." 3. dist. 40. 
a. 1l. q. 2. 

1? Est notandum quod, cum comparamus has leges 
ad invicem, hoc potest esse dupliciter, vel secundum sta- 
tum communem, vel habito respectü ad statum specialis 
personae. Si habito respectu ad statum specialis personae, 
sie penes haec duo non est differentia. Nam multi in 
lege evangelica ducuntur spiritu timoris, multi etiam in 
lege veteri ducebantur spiritu amoris. Si vero compara- 
mus has leges ad invicem, habito respectu ad statum com- 
munem; sie, quia lex mosaiea respiciebat statum imper- 
fectionis, quia neminem ad perfectum adduxit ler, secun- 
dum quod dicit Apostolus (Hebr. 7, 19), Evangelium vero 
respicit statum perfectionis, secundum quod dieitur: Estote 
perfecti, sicut Pater vester caelestis perfectus est (Matth. 
5, 48); et imperfectorum est duci spiritu timoris, per- 
fectorum vero spiritu amoris; hinc est, quod secundum 
statum communem penes haec duo habet harum duarum 
legum differentia assignari. Signum autem hujus differen- 
tiae apprehenditur in modo ferendi hane duplicem legem. 
Quia lex vetus data fuit cum clamore magno et timore, 
secundum quod dicitur, ita quod populus non audebat 
appropinquare (Exod. 19, 16); lex autem Evangelii data 
est cum magna benignitate et dulcedine, quoniam ipse rex 
regum in medio discipulorum sedens docebat eos, dicens: 
Beati pauperes spiritu etc. (Matth. 5, 3). Et hic diversus 
modus ferendi legem insinuat nobis diversitatem hujus 


PARS 


duplicis radicis in observando. Quae his duabus legibus 
competebat propter diversam qualitatem personarum, et 
statum earum, ob quam oportebat diversimode manuduci. 
Unde sieut videmus in disciplinalibus, quod ad homines 
persuasibiles utendum est syllogismo ostensivo, qui ducit 
directe ad verum; ad homines vero contentiosos utendum 
est syllogismo per impossibile, qui ducit ad manifestum 
falsum, ut per illud reducat ad verum; sie quia in tempore 
legis veteris erant homines durae cervicis, et ad malum 
proni, Dominus proposuit comminationes, et taxavit etiam 
graves poenas, ut per hoc incuteret eis timorem, per quem 
a malo revocarentur, et ad bonum stimularentur. Sed 
postmodum, apparente benignitate et humanitate salvatoris 
nostri Dei ( Tit. 3, 4), coeperunt homines esse persuasibiles ; 
et ideo proposuit eis Dominus magnas et multas promis- 
siones, per quarum amorem et desiderium alliceret eos 
ad faciendum bonum. Et propterea lex vetus dicitur 
lex timoris, lex Evangelii dicitur lex amoris, secundum 
testimonium Apostoli et beati Augustini" 3. dist. 40. 
a. l. q. 1. 

13 , Ecclesia est econvocatio rationalium, Synagoga autem 
est congregatio gregum et hominum brutaliter viventium.* 
Serm. 1. in Hexaém. in princ. 

^^ ,Lex evangelica, quoad difficultatem et arduitatem 
praeceptorum, est gravior veteri, quoad numerum vero 
est e contra; sed ratione moventis amoris, et ratione sa- 
eramentorum adjuvantium, est levior lege veteri^ — ,De 
his duabus legibus est loqui tripliciter, aut ratione prae- 
ceptorum obligantium, aut ratione affectionum moventium, 
aut ratione sacramentorum adjuvantium. Si ratione prae- 
ceptorum obligantium, sic se habent sicut excedentia et 
excessa. Nam quantum ad numerum lex erat gravior 
propter multitudinem judicialium et caeremonialium ; quan- 
tum vero ad perfectionem et arduitatem gravius et diffi- 
cilius est Evangelium, sicut difficilius est, vivere secundum 
exigentiam perfectionis, quam secundum sufficientiam juris 
communis. Et sic quodam modo ratione oneris prae- 
ceptorum excedit lex in difficultate, quodam modo Evan- 
gelium. Alio modo est comparare istas duas leges ad 
invicem ratione affectionum moventium; et sic levius est 
Evangelium, quia cum in observantia legis evangelicae 
moveatur amor, qui alleviat onus, et non sentit laborem, 
sicut dicit Bernardus (de nat. amoris Dei, c. 5), sed potius 
delectationem in eo, quod facit, ratione affectionis moven- 
tis, lex evangelica est facilis et suavis. Sed e contra 
affectio movens ad observantiam legis mosaicae timor 
erat, et illi timori juncta erat gravis punitio, quod signi- 
fieatum est, ubi dicitur, quod manus Moysi erant graves 
(Exod. 17, 12). Et quia timor de se poenam habet, et 
exterius junctus est poenae; hinc est, quod quantum ad 
hoe lex mosaica multo gravior erat quam lex evangelica. 
Tertio modo est istas leges comparare ad invicem, ratione 
sacramentorum adjuvantium; et sie multo levior est lex 
evangelica quam  mosaica, quia sacramenta illius legis 
multum habebant ponderis, et parum de efficacia virtutis ; 
e contra est in saeramentis novae legis, quae parvam ha- 
bent difficultatem, et multam habent utilitatem. inc est, 
quod seeundum hane comparationem lex nova non tantum- 
modo dicitur levior lege mosaica, imo dicitur jugum levi- 
tatis, et illa dicitur onus gravitatis. Unde concedendum 


V, 9. 


,423 
est praedictam differentiam esse recte assignatam.^ 3. dist. 
40. a. 1. q. 3. 

55 Ab iis enim ,pullulant omnia alia mandata et leges 
et jura totius mundi, quae rite et ordinate sunt instituta, 
sive canonica, sive civilia." De decem praeceptis c. 2. Suppl. 
vol. III. 

16 ,In prima tabula tria fuerunt praecepta ordinantia 
ad Deum, quorum sufficientia potest sumi penes subjectum, 
quod est triplex in nobis, scilicet potentia irascibilis, quae 
ordinatur per praeceptum de protestatione veritatis; po- 
tentia coneupiscibilis, quae ordinatur per praeceptum de 
sabbatizatione mentis; potentia rationalis, quae ordinatur 
per praeceptum de ordinatione majestatis. Potest etiam 
sumi penes objectum, quod est triplex in divinis, scilicet 
summa majestas reverenda, respectu cujus est primum; 
summa veritas profitenda, respectu cujus est secundum; 
summa bonitas diligenda, respectu cujus est tertium. Po- 
test sumi nihilominus penes actum intermedium, qui est 
triplex, scilicet actus operis, qui exercetur in primo man- 
dato per actualem adorationem; actus oris, qui exercetur 
in secundo per sermocinalem prolationem; actus cordis, 
qui exercetur in tertio per affectualem dilectionem. Non 
potest bene sabbatum, id est, quietem mentis, celebrare, 
qui per quietem continuam non studet omne peccatum 
mortale declinare." Centiloq. p. 3. sect. 33. 

!' ,Dominus in mandato primo praecipit se adorari, et 
se solum adorari; ideo praecipit latriam, et prohibet ido- 
lolatriam. Et quoniam idololatria dupliciter consuevit 
apud antiquos committi, vel in hoc quod fingebant novam 
sculpturam, cujus non erat reperire omnino simile extra, 
ut ostenderetur, quod specialis et singularis cultus esset 
ei exhibendus; vel quando fiebat aliqua imago, quae esset 
repraesentatio alicujus rei extra, quam quis crederet in 
illa imagine esse venerandam; ideo ut haec duo prohibeat, 
tangit illa duo in prohibitione idololatriae, secundum quod 
dieit Magister in littera. Ad illud vero quod objicitur, 
quod nihil est in anima, quod prius non fuerit susceptum 
à sensu, dicendum quod illud verbum intelligendum est, 
quod anima non habet aliquam similitudinem, quam non 
susceperit ab extra, vel secundum totum, vel secundum 
partem. Cum ergo dicitur, quod forma idoli non habet 
similitudinem extra, hoc intelligitur secundum totum ; habet 
tamen secundum partem, sicut patet de chimaera et hirco- 
cervo et monte aureo. Anima enim facit novas res, et 
gecundum quod fingit interius, sic etiam depingit.et sculpit 
exterius. Ad illud quod objicitur, quod idolum non debet 
dici nihil, imo aliquid, cum sit artificiatum, dicendum quod 
dupliciter est loqui de idolo, aut quantum ad materiam 
et formam, quam sibi artifex imprimit, aut quantum ad 
divinitatis excellentiam, quam ipsi idolo idololatra credendo 
attribuit. Primo modo dicitur nihil esse in mundo ab ori- 
gine, non quia nihil omnino sit in seipso, sed quia nihil 
habet sibi simile correspondens in universo. Quantum 
autem ad excellentiam divinitatis, quam ei idololatra assi- 
gnat, omnino nihil est nisi in sola fictione et falsa aesti- 
matione idololatrantis, quae omnino super vanum et nihil 
fundata est, quia idolum nihil omnino habet divinitatis. 
Ad illud quod objicitur, quod illud praeceptum videtur 
solum pertinere ad artifices, dicendum quod in verbo illo 
non solum Dominus intendit prohibere idoli fabricationem, 


424 PARS 
sed omnem idoli venerationem. Et in hoc etiam includi- 
tur, quod vult omnem latriae cultum sibi soli deferri. Et 
praemittitur: Deus tuus, Deus unus est; unus enim solus 
Deus et verus est adorandus. Unde praeceptum illud plus 
habet affirmationis, quam mnegationis. Nec implet illud 
mandatum quis, si solummodo desistat ab idololatria, quia 
ibi praecipitur adoratio, quae soli Deo est exhibenda." 
3. dist. 87. dub. 1. 

1$ Sicut. per primum mandatum ordinatur homo re- 
spectu summae majestatis, quae appropriatur Patri; sic 
eliam per secundum ordinatur homo respectu summae 
veritatis, quae appropriatur Filio. Ordinatio autem ista 
attenditur in ipsius veritatis confessione, sine alicujus falsi- 
tatis admixtione; ita quod nec de ipsa falsum credatur, 
nec ipsa ad confirmandum falsum assumatur. Unde pro- 
hibetur in mandato illo secundum litteralem sensum falsi- 
tas jurationis per nomen Dei; secundum spiritualem vero 
prohibetur falsitas erroris circa fidei veritatem. Et his 
duobus modis Magister in littera exponit secundum litte- 
ram et secundum allegoriam. Ad illud quod objicitur, 
quod perjurium est contra mandatum quintum secundae 
tabulae, dicendum quod duo est considerare in falso testi- 
monio. Unum videlicet, quod sit injuria summae veritati, 
quae in falso testimonio advocatur; aliud quod fit injuria 
proximo, qui ex falso testimonio damnificatur. Et ratione 
primi prohibetur perjurium in secundo mandato primae 
tabulae; ratione secundi in quinto mandato secundae. 
Ad illud quod objicitur, quod vanum est illud, quod frustra 
fit, dicendum quod aliquando est quid vanum, quantum 
est de se, et de propria intentione, aliquando est aliquid 
vanum ex accidenti. Tune autem nomen Dei assumitur 
in vanum, quando assumitur ad confirmationem alicujus 
sermonis falsi; et qui hoc modo assumit, peccat contra 
illud mandatum. Quando vero assumitur ad confirmatio- 
nem alicujus veri, quamvis sermo ille sit otiosus, tamen 
assumptio illa non est usquequaque in vanum, quia ordi- 
natur ad hoc, ut quis adhibeat fidem verbo loquentis, 
quam etsi quis non assequatur in altero, non tamen omnino 
operatur frustra, sicut nec orator, si per compositos et 
ordinatos sermones non semper persuadeat verum; tamen 
frequens juratio nominis Dei, ubi nulla est necessitas vel 
utilitas expressa, non omnino caret culpa, imo valde est 
reprehensibilis, maxime in viris perfectis." 3. dist. 37. 
dub. 2. — ,Juramentum comparatur ad tria, videlicet ad 
jurantem :à quo procedit, ad rem de qua fit, et ad cau- 
sam pro qua. Secundum comparationem ad eum, a quo 
egreditur, debetur sibi judicium ; seeundum comparationem 
ad rem, de qua fit, debetur sibi veritas, ut sit adaequatio 
rei et sermonis; secundum vero comparationem ad causam 
de qua, sic debetur sibi justitia, ut pro justa causa fiat." 
3. disi. 39. dub. 1. — ,Perjurium oppositum juramento 
assertorio universaliter claudit in se mendacium, accipiendo 
mendacium extenso vocabulo, non autem si proprio su- 
matur.^ — ,Perjurium est ita de se et secundum se ma- 
lum, quod nullo modo potest bene fieri, cum saepe inclu- 
dat mendacium, semper autem injuriam primae veritati." 
Ibid. a. 1. qq. 1. 2. — ,Jurare per Deum est licitum." — 
Aliqui dicere voluerunt, quod omne juramentum est illi- 
citum, non solum per creaturam, sed etiam per ipsum 
Deum; et hoc fuit et est positio haereticorum Mani- 


y 


, 9. 
chaeorum, qui sui erroris occasionem sumpserunt ex verbo 
Domini (Matth. 5, 33), et ex eo quod dicitur in Jacobo 
(5, 12). Quod quidem verbum male intellexerunt dupli- 
citer, primo quia crediderunt, quod Dominus ipsum jura- 
mentum prohiberet tanquam de se malum; secundo, quia 
intellexerunt per hoec, quod dicitur: No» jurabis omnino 
(Matth. 5, 34), quod Dominus omne juramentum prohi- 
beret. Et in primo erraverunt, quoniam si lex evangelica 
non prohibet nisi quod malum est de se, jurare autem 
per Deum, et adducere ipsam veritatem in testimonium, 
nec est contra rationem rectam, nee contra consuetudinem 
bonam, nee conira legem Dei, maxime cum lex divina 
dicat: Reddes Domino juramenta tua. (Matth. 5, 33), quam 
legem ipsi impii Manichaei dicunt a malo Deo esse latam. 
In eo quod intelligebant Dominum juramentum prohibere 
per se, errabant, quia credebant praecepta Evangelii re- 
pugnare praeceptis legis veteris, repugnare etiam rationi 
rectae et moribus bonis. Unde et ipsorum errorem eli- 
dens Augustinus, dieit quod juramentum non fuit prohi- 
bitum propter se, sed propter vitandum perjurium. Ait 
enim sic ad Publicolam (Ep. 154): Dietum est in novo 
Testamento, ne omnino juremus, quod mihi propterea 
dietum videtur, non quod jurare sit peccatum, sed quia 
perjurare est immane peccatum, & quo nos longe esse 
voluit, qui ne omnino juraremus commonuit. In alio etiam 
errabant, quia credebant jurationem universaliter esse pro- 
hibitam. Et iste error venit ex manifesta ignorantia, quia 
nescierunt intelligere, quod alium sensum facit negatio 
praeposita signo universali, alium sensum facit postposita. 
Praeposita enim facit aequipollere particulari negativae, 
postposita suo contrario. Unde differt dicere: Non omnis 
homo currit; et omnis homo non currit. Dominus autem 
non dixit: Omnino non jurabis, sed »on jurabis omn2no. 
Unde non prohibuit omnem jurationem, sed prohibuit, 
quod non esset omni modo, et sine omni causa jurandum. 
Et ideo, isto errore abjecto tanquam irrationali et per- 
nicioso, concedendum est, quod licitum est jurare per 
Deum. Et hoc communiter tenet universitas fidelium. 
Quia tamen non sic est licitum, quin aliquo modo possit 
esse illicitum, dubium est inter doctores, utrum jurare per 
Deum dicat actum bonum in genere, aut actum indiffe- 
rentem. Et aliquibus visum fuit, quod jurare per Deum 
est actus bonus in genere, ratione tamen pronitatis ipsius 
jurantis, malus est per occasionem. Dicunt enim illum 
acetum esse bonum in genere, pro eo quod actus transit 
super materiam debitam, quia invocare in testimonium 
recte, transit super ipsam veritatem. Aliis autem videtur, 
quod jurare per Deum de se sit indifferens, quia divina 
veritas potest invocari per juramentum in testimonium 
veritatis et in testimonium falsitatis; et unum est bonum 
et alterum malum, quia in uno fit reverentia, in altero 
injuria. Unde nota, quod quidam sunt actus, qui pertinent 
ad divinum eultum, ut laudare Deum; et isti sunt boni 
per se et secundum se. Quidam vero sunt actus, qui sunt 
ad oppositum; et isti sunt per se mali, ut blasphemare 
Deum. Quidam autem sunt medio modo, sicut actus ju- 
randi, qui, si fiat reverenter, est ad cultum Dei; si fiat 
irreverenter, est ad oppositum. Ideo dicunt, quod jurare 
per Deum licitum est, sicut indifferens, quod potest fieri 
bene et male. Et quia indifferens diversis ex causis potest 


PARS V, O9. 


esse occasio cadendi in malum, et vitandi malum; hinc 
est, quod Dominus aliquando movet et inducit homines 
ad jurandum per Deum, aliquando retrahit. In veteri 
lege inducebat ad jurandum per Deum, ut per hoc revo- 
carentur à juramento idolorum, cum dicebat: Aeddes Do- 
mino juramenta tua. ln nova lege retrahit, ut ostendat 
perjurium esse fugiendum. Et pro tanto, juxta hune mo- 
dum dicendi, satis rationabiliter videtur, quod jurare per 
Deum sit licitum, tanquam indifferens. Sive autem sit 
indifferens, sive bonum in genere, quia utrumque potest 
dici satis probabiliter, hoc pro certo tenendum est, quod 
licitum est per Deum jurare." 3. dist. 839. a. 2. q. 1. — 
,Jurare per creaturas est licitum, sive imprecando, sive 
earum Creatorem in testimonium invocando." — ,Jura- 
mentum assertorium dupliciter habet fieri, quoddam per 
imprecationem, quoddam per ipsius veritatis testimonii 
invocationem. Per imprecationem autem juratur, cum di- 
citur: Ita vivat filius meus, vel pater; et hoc est dicere: 
Nisi ego implevero, quod promitto, vel nisi implevero, 
quod juro, non vivat filius vel pater meus. Et in hac 
forma jurandi creatura ad testificandum non invocatur, 
sed potius ipsi Creatori oppignoratur, secundum quod dicit 
Augustinus (de verb. Apost. ser. 28). Et hoc quidem est 
licitum; quia quamvis omnis creatura sit ipsius Creatoris, 
tamen bonum, vel solatium, quod ex creatura percipimus, 
et & Deo nobis concessum est, Deo tanquam nostrum 
oppignorare possumus; et ideo licita est haec forma, licet 
hoe juramenti genus, secundum quod dicit Augustinus in 
litera, sit gravissimum.  Ilud vero juramentum fit per 
ipsius veritatis testimonii invocationem, quando aliquis 
jurat per aliquem, ad invocandum illum in testem. Potest 
autem creatura dupliciter advocari in testimonium, aut 
secundum se, aut in quantum est vestigium veritatis di- 
vinae. Si secundum se, hoc modo non licet; quia sic 
crederetur, quod aliquid divinum esset in ea, ratione cujus 
veritas dieti possit per hujusmodi testimonium confirmari. 
Secundo vero modo, in quantum in ea relucet vestigium 
divinae veritatis, licitum est jurare per creaturam. Hoc 
enim nihil aliud est, quam jurare per eum, qui in creatura 
relucet; et tunc non veneratur quis creaturam, sed Crea- 
torem. Unde sicut honor, qui exhibetur imagini, refertur 
ad prototypum, id est ad exemplar primum, sicut dicit 
Damascenus (7ib. 4. de orth. fid. c. 17); ita hoc modo 
juratio faeta per creaturam refertur ad ipsarum creatura- 
rum auctorem ... Sciendum, quod Saneti non tam per 
creaturas, quam per creaturarum auctorem jurabant; nec 
in creaturis aliud, quam ipsarum Creatorem venerabantur, 
sieut Joseph, qui per Pharaonem jurando, hoc in eo ve- 
nerabatur, quod Dei judicio positus erat in infimis. Et 
quoniam in omni creatura isto modo relucet Deus, per 
creaturam omnem licite potest fieri hoc modo juramentum. 
Quia vero principaliter relucet in Sanctis, et maxime in 
verbis evangelicae legis, per quae divina nobis veritas 
illuxit; hine est, quod per Sanctos, et maxime per Evan- 
gelia, consuevit frequentari forma jurationis, qua quidem 
juratur per ereaturam. Concedendum est igitur, quod per 
creaturam licitum est jurare, sive imprecando, sive Crea- 
torem ejus in testimonium invocando." lbid. q. 5. — 
Quamquam sit illicitum per idola jurare, cum talis forma 


sit prohibita; tamen ubi necessitas vel communis utilitas 
8. Bonaventurae Breviloq. 


425 


affuerit, licet tale juramentum recipere. — ,Dicendum 
quod contingit idololatram jurare in forma concessa, ot 
in forma prohibita. Si jurat in forma concessa, non jurat 
secundum quod idololatra; et hoec modo in quodam easu 
licet ab eo juramentum recipere, in quodam vero minime. 
Quia ille, qui exigit, aut est persona publica, aut privata. 
Si publica est, quantum est ex ordine juris, potest et de- 
bet exigere secundum quod judex. Si vero privata est, 
hoc tripliciter potest exigere, aut enim exigit ad veritatis 
confirmationem, aut in veritatis subversionem, aut ad suae 
dubitationis remotionem. Primo modo potest exigi jura- 
mentum sine aliquo peccato, videlicet cum ad hoc exigitur 
solum, ut firmior et stabilior sit ipsa promissio et veri- 
tatis assertio. Cum autem exigit in veritatis subversionem, 
hoc non potest esse sine mortali peccato; et illud est, 
quando compellit aliquem jurare, quem novit jurare fal- 
sum. Cum vero exigit propter dubitationis suae remo- 
tionem, quia suspicatur, ne homo sine juramento dicat 
Sibi falsitatem, tunc si suspicio illa stat in generali, sic 
talis exactio tenet potius rationem poenae, quam culpae. 
Si vero descendat ad speciale, sic est peccatum veniale, 
dum de proximo suo malam habet suspicionem. Et pro- 
pterea dicit Glossa: Quod amplius est, à malo est, scilicet 
non credentis; non, inquam, semper a malo culpae, sed 
etiam a malo poenae. Et sic in forma concessa licet jura 
mentum recipere ab idololatris et infidelibus, sicut etiam 
a christianis et fidelibus. Et hoc non quaeritur principa- 
liter in proposita quaestione, sed quaestio principalis est 
de juramento, quo quis idololatra jurat per idolum et in 
forma non concessa, utrum illud sit recipiendum. Et ad 
hujus intelligentiam est notandum, quod in juramento 
faeto per idolum est duo considerare, videlicet ipsius idoli 
venerationem, et exterioris verbi confirmationem. Habendo 
respectum ad primum, nulli licet juramentum ab idolo- 
latra recipere, nec exigere, nec facere; quia idoli vene- 
ratio est omnino detestanda. Si vero habeatur respectus 
ad secundum, sic licitum est ab eis recipere juramentum, 
maxime pro utilitate communi. Et sic recepit Jacob pro 
pace suae posteritatis, et Judas pro pace gentis suae; et 
sie christiani a Saracenis recipiunt pro pace et utilitate 
communitatis. Unde quamvis illicitum sit jurare per ido- 
lum, quia forma illa est prohibita; tamen ubi necessitas, 
vel communis utilitas hoc requirit, licitum est recipere 
juramentum tale.^ bid. q. 3. — ,Juramentum dolosum 
in foro Dei non obligat, licet in foro Ecclesiae obligare 
non sit dubium." Ibid. a. 2. q. 1. — ,Juramentum coactum 
in foro Dei obligatorium est, licet in foro Ecclesiae non 
obliget.^ Ibid. q. 2. — ,Juramentum incautum vergens 
in salutis detrimentum, vel impedimentum perfectionis, 
directe non est obligatorium." — ,Multipliciter contingit 
juramentum esse juramentum incautum. Primo modo, 
quando juratur aliquid, quod simpliciter vergit in salutis 
detrimentum; sicut cum aliquis jurat se facturum aliquid, 
quod non potest sine peccato mortali consummari. Se- 
eundo modo dieitur juramentum esse incautum, cum quis 
jurat aliquid, quod vergit in salutis suae dispendium, et 
perfectionis impedimentum; ut puta cum jurat quis se 
numquam intraturum religionem. Tertio modo dieitur 
juramentum incautum, eum quis jurat aliquid in omnem 
eventum, quod uno casu contingente vergit in salutis di- 
54 


426 


spendium, alio casu contingente vergit in salutis profectum; 
sicut cum jurat aliquis se numquam recepturum praela- 
tionem, quod quidem est in salutis dispendium, si utilis 
sit, et. canonice eligatur, et à majori sibi injungatur; tune 
autem vertit in salutis profectum, si sit persona inutilis 
sibi et aliis ad statum illum promoveri. Si ergo loquamur 
de juramento incauto primo modo, sie absque dubio non 
est licitum nec obligatorium ; imo qui ipsum observat, 
committit peccatum. Si vero loquamur de juramento in- 
cauto secundo modo; sic nec est licitum, nec obligatorium, 
licet ipsum observare non sit peccatum, quia non est 
peccatum non intrare religionem; grave tamen peccatum 
est jurare se numquam ascensurum ad gradum perfectio- 
nis, quia in hoc quodam modo impugnat ipsius justitiae 
perfectionem , et Spiritus sancti inspirationem. Si vero 
loquamur de juramento tertio modo, sic uno casu contin- 
gente est observandum, videlicet quando vergit in salutis 
profectum. Alio casu contingente est illicitum et non 
observandum, videlicet cum vergit in salutis detrimen- 
tum. Et per hoc patet responsio ad quaestionem propo- 
sitam." Ibid. a. 3. q. 8. 

1? In mandato sabbati erat duo considerare, videlicet 
cessationem ab opere servili, ut homo Deo libere vacaret 
et intenderet; aliud erat ibi considerare, videlicet signi- 
fieationem diei, et determinationem operum exteriorum, a 
quibus erat cessandum. Quantum ad primum mandatum 
de sabbato, erat morale; hoc enim omni tempore Dominus 
requisivit, u& homo sibi habitaculum cordis praepararet, et 
eidem aliquando vacaret, ut per dilectionem eidem ad- 
haereret. Et quantum ad hoc non tantum erat morale, 
sed etiam quodam modo faciebat ad aliorum moralium 
integram impletionem, quia dum homo vacat sibi et Deo, 
melius cognoscit quid agendum, et quid est faciendum; et 
propterea isti mandato specialiter praemittitur memento, 
quia in ejus memoratione cetera memorantur. Aliud vero 
est ibi diei significatio et determinatio operis; et quantum 
ad hoc caeremoniale est et figurale, signans a quo cessan- 
dum est, quoniam ab opere peccati; et quid credendum 
et exspectandum, videlicet quies passionis Christi in se- 
pulehro, et quantum ad hoe reponi habet inter caere- 
monialia. Et haec est ratio, quare mandatum illud fre- 
quentius in lege exprimitur, quam aliquod aliorum, quia 
secundum diversas sui conditiones spectat ad diversa ge- 
nera mandatorum. Unde aliquando nominatur inter cae- 
remonialia, et aliquando inter moralia; et in quantum 
morale est, manet in lege nova; in quantum caeremoniale, 
evacuatum est veritate adveniente. Unde observantia 
sabbati evacuata est in lege nova, observantia vero diei 
dominicae et aliarum solemnitatum alia causa est intro- 
ducta, videlicet in memoriam beneficii redemptionis, et in 
praefigurationem futurae resurrectionis, et in amotionem 
erroris; quia secundum gentiles dies dominicus primus est, 
cum principio illius diei incipiat dominari principalis pla- 
neta, ut dicunt, scilicet sol, propter quod vocabant eum 
diem solis, et exhibebant ei venerationem. Ut igitur ille 
error exeluderetur, et reverentia cultus soli Deo exhibe- 
retur, praefixa fuit dies dominica, in qua populus christia- 
nus vacaret cultui Dei, et praetermitteret negotia terrena, 
quae animam distrabunt, ne Deo intendat. Unde illa 
opera praecipue inhibentur ab ipsa Ecclesia, et talia di- 


PAnS V, 9. 


cuntur opera servilia, illa maxime, in quibus homo inhiat 
terrenis lucris, et quae sunt praeter necessitatem, per quae 
anima maxime detinetur circa haec inferiora, ne se, nec 
Deum suum recolat. Nec tantum hujusmodi opera ser- 
vilia prohibentur, imo magis et diligentius opera carnalia, 
sieut ebrietates, lites et jurgia, quae maxime libertati 
Spiritus repugnant. Et hoc est, quod dicit Augustinus 
(lib. de decem chordis, c. 3): Dicitur tibi, ut spiritualiter 
observes sabbatum, non quomodo Judaei observant car- 
nali otio, observare enim volunt ad nugas atque luxurias 
suas. Melius enim faceret Judaeus in agro suo aliquid 
utile, quam quod in theatris seditionibus insisteret. Et 
melius feminae eorum in die sabbati lanam facerent, quam 
tota die in neomeniis suis impudice saltent. Hoc autem 
dicit, non quia non sit cessandum in diebus solemnibus 
a negotiis actuum exteriorum, sed quia ipsi sacerdotes et 
praelati Ecclesiae, quorum est hujusmodi festas indicere, 
et determinare quo modo et qualiter sit cessandum ab ex- 
teriori opere, magis debent revocare ab his, quae majorem 
peccandi praebent occasionem. Unde propter vitandum 
otium, vel ineptum solatium, dicit Augustinus, quod exer- 
cere magis se debent in operibus pietatis et misericordiae, 
quam negotiüs inordinatis et lascivis intendere, propter 
quod in diebus illis debent ecclesias frequentare, missas 
audire, beneficia Dei recolere, verba praedicationis audire, 
et spiritualibus documentis seipsos imbuere: et hoc est 
Deo subjacere." 3. dist. 87. dub. 8. 

?  .»In hoe mandato praecipitur ordinatio hominis ad 
proximum suum secundum beneficentiam. — Et quoniam 
exhibitio beneficentiae attenditur secundum ordinem cari- 
tatis, et in ordine caritatis priores sunt parentes; hinc 
est, quod Dominus simul volens insinuare obligationem, 
potius expressit de parentibus, quam de aliis proximis, 
nomine parentum etiam alios proximos volens intelligere. 
Alia est ratio, quia cum aliis personis debeamus bene- 
ficentiam, parentibus nostris non tantum debemus bene- 
ficentiam, sed etiam honoris reverentiam. Ideo ut simul 
utraque in unum clauderet, maluit legislator parentes quam 
alios homines exprimere. Tertia etiam ratio est, quia 
parentes post generationem filiorum frequenter perveniunt 
ad senium et ad aetatem decrepitam; et maxime pro illo 
tempore indigent foveri et sustentari, cum aliis sint graves 
et onerosi. Ideo propter servandum caritatis ordinem, et 
insinuandam juris obligationem, et propter necessitatis in- 
digentiae relevationem maluit parentes exprimere, quam 
alios homines. Et per hoc patet responsio ad illud, quod 
objieitur de filiis. Illud enim non oportuit expresse ex- 
plieari, quia omnes ad hoc per naturam sunt satis proni. 
Et similiter patet responsio ad illud de aliis proximis, et 
ad illud similiter, quod objicitur de verbo honorandi. Ad 
illud quod quaeritur, quare huic mandato specialiter pro- 
mittitur longaevitas vitae, dicendum quod in isto mandato 
praecipitur opus pietatis, de qua dicit Apostolus (1. Tm. 
, 8): Quia promissionem est habens vilae, quae munc est 
et. futurae. Unde populo carnali promittebatur vita prae- 
sens, spirituali non tantum praesens, sed etiam futura. 
Et si quaeras, quare magis pietati promittitur quam alii, 
dicendum quod hoe est propter commendationem ipsius 
misericordiae, in cujus actu maxime meretur homo Dei 
misericordiam et gratiam. Et magis promittitur vita quam 


PARS V, 9. 


aliud donum, propter hoc quod illa est, quae maxime 
amatur; et ut homo exspectans longaevitatem vitae non 
abhorreat longam vitam parentum. Alia etiam ratio potest 
reddi de ista promissione, quia Judaei maxime proni erant 
ad idololatriam et avaritiam, quae est quaedam idololatria ; 
ideo illi praecepto, quod est de idololatria, subjungitur 
comminatio; et illi praecepto, quod est de beneficentia: 
quae est conira avaritiam, subjungitur promissio; ut per 
comminationem retraherentur a malo, et per promissionem 
attraherentur ad bonum. Posset etiam dici, quod com- 
minatio posita cirea primum praeceptum primae tabulae 
refertur ad alia, similiter et promissio circa primum prae- 
ceptum secundae; et ideo non oportuit iterare." 3. dist. 
37. dub. 4. 

^! ,Dupliciter est loqui de intelligentia hujus mandati, 
videlicet secundum intellectum legislatoris, vel secundum 
intellectum carnalis populi. Si secundum intellectum legis- 
latoris, sic utique prohibetur homicidium exterius, et vo- 
luntas deliberativa ordinata ad laedendum proximum ex 
iracundia. "Unde prohibetur ira cum consensu delibera- 
tivo in animo, et cum expressione exterius in verbo et 
signo, et cum perpetratione in facto. Si vero intelligatur 
seeundum intellectum carnalis populi, qui solum reputabat 
illud prohiberi, pro quo inferebatur poena ab ipsa lege; 
sic intelligebatur prohiberi progressus ad opus homicidii. 
Et hunc intellectum dicit Magister litteralem, non quia 
intellectus alius non esset de principali ratione ferentis 
legem, sed quia claudebatur ibi implicite. Et quoniam 
illius explicatio facta est in lege Evangelii; ideo dicit 
Magister superadditionem illi mandato esse factam, non 
quia novum aliquid praecipiatur, sed quia intellectus prae- 
dieti mandati explicatur, dum non tantum datur intelligi 
in praedicto mandato prohiberi perpetrationem homicidii 
in opere, sed etiam offensam in corde, ostensionem in 
signo et expressionem in verbo, propter quod tria dicit: 
Qui irascitur fratri suo, reus erit. judicio. Qu autem di- 
xerit racha, reus erit concilio. Qui autem dixerit fatue, 
ubi est expressio verbi, reus erit gehennae ignis (Matth. 
5, 22). Ubi dat intelligere triplicem gradum peccati ira- 
cundiae, praecedentis homicidii consummationem. Et per 
hoc patet responsio ad primum objectum. Ad illud vero 
quod objicitur, quod per judiciale praecipit interficere 
maleficos (Zrod. 22, 18), dicendum quod nulla est ibi con- 
tradictio; quia in uno prohibetur homicidium innocentis 
et justi, in alio praecipitur oecisio malefici. In uno etiam 
prohibetur homicidium ex propria auctoritate, in alio in- 
jungitur ex auctoritate legis; et ista duo non habent 
oppositionem, nec repugnantiam. Ád illud quod quaeritur, 
cujus occisio prohibeatur ibi, dicendum quod prohibetur 
ibi occisio viventis in rationali, sive sui, sive alterius; unde 
qui seipsum interficit, facit contra mandatum praedictum. 
Unde nimis extendunt haeretici praedictum mandatum ad 
vitam cujuslibet animalis bruti. Illa enim licet occidere, 
pro eo quod data sunt homini in escam et subsidium 
temporale, et secundum quod dieitur in Genesi (9, 3)." 
3. dist. 37. dub. 5. 

?? ,Mendacium, eum nominet ipsum dictum in com- 
paratione ad rem, et ad ipsum dicentem, ad completam 
ejus rationem duplex concurrit falsitas, altera respectu 
rei, altera respectu intentionis loquentis.^ — ,Dictum ex- 


42'l 


- 


terius prolatum comparatur ad intentionem dicentis, et ad 
ipsam rem significatam ; et secundum hoc sortitur dictum 
illud rationem duplicis falsitatis vel veritatis. Nam per 
comparationem ad rem dicitur verus sermo, per compara- 
tionem autem ad intentionem dicentis dicitur verax. Sic 
etiam falsitas duplex est circa sermonem. Nam per com- 
parationem ad rem, videlicet cum non est adaequatio rei 
et sermonis, dicitur sermo falsus, per comparationem vero 
ad intentionem dicentis, cum non est adaequatio sermonis 
et intentionis, dicitur sermo fallax, sive mendax. Quo- 
niam igitur mendacium nominat ipsum dictum per com- 
parationem ad rem, et ad ipsum dicentem; hine est, quod 
ad completam mendacii rationem duplex falsitas concurrit, 
una per eomparationem ad rem, et altera per compara- 
tionem ad intentionem loquentis. Et hane duplicem falsi- 


tatem tangit Augustinus in diffinitione mendacii (contr. 


mend. c. 12), cum dicit: Mendacium est falsa significatio 
vocis, cum intentione fallendi. Prima autem falsitas tenet 
in ipso mendacio rationem materialis, secunda vero ratio- 
nem formalis, et ab illa secunda denominatur quis men- 
dax. Ergo propter hanc duplicem comparationem, quam 
importat ipsum mendacium de ratione sui nominis, necesse 
est ad ejus completam rationem coneurrere praedictam 
duplicem differentiam falsitatis. Mentiri autem dicit actum 
per eomparationem ad ipsum loquentem; unde ad hoc 
quod aliquis dieatur mentiri, sufficit falsitas, quae con- 
eurrit ex discordia vocis et intentionis. Et hoe patet ex 
ipsa diffinitione vocabuli, quia mentiri est contra mentem 
ire. Contra autem mentem vadit non solum ille, qui dicit 
falsum scienter, sed etiam qui dicit verum, quod putat 
esse falsum. Unde minus importatur, cum dicimus aliquem 
mentiri, quam quando dicimus aliquem dicere mendacium. 
Quamvis enim intentio fallendi sufficiat ad hoc, ut aliquis 
dicatur mentiri; non tamen sufficit ad plenam rationem 
mendacii, secundum quod dicit Magister in litera, et mani- 
feste apparet ex ipsa notificatione Augustini, et rationibus 
ad primam partem adductis. — ,Àd illud quod objicitur, 
quod qui facit bonum mala intentione, committit pecca- 
tum; ergo ete; dicendum, quod bonum mala intentione 
factum non est simpliciter peccatum, sed peccatum illi, 
qui facit. Sicut cum quis dat eleemosynam ex vana gloria, 
dare eleemosynam non est peccatum, sed illi qui mala in- 
tentione hoc facit; sic et in proposito potest concedi. Sed 
praeterea ex hoc non habetur, quod veritas simul stet 
cum eo, quod est mendacium simpliciter, sed tantum ali- 
cui. Aliter etiam potest dici, quod non est simile; quia 
peccatum dicit privationem bonitatis, bonitas autem dicit 
ordinationem in finem, quae quidem habet esse mediante 
recta intentione. Et ideo, recta intentione sublata, cum 
simpliciter pereat ordinatio, simpliciter judicabitur aliquid 
esse peccatum ; mendacium autem dicit privationem veri- 
tatis, quae quidem non tantum consistit in comparatione 
ipsius sermonis ad intentionem, sed etiam ad ipsam rem. 
Et per hoe patet responsio ad illud, quod objicitur con- 
sequenter, quod quicumque peccat, peccatum committit ; 
ergo qui mentitur, similiter committit mendacium. Non 
enim est simile, sicut jam visum est. Esto tamen, quod 
ista conelusio concederetur, quod iste mentiendo com- 
mitteret mendacium; non tamen sequeretur, quod esset 
mendacium in se; imo est ibi quid et simpliciter, sicut 
54 * 


428 


prius explanatum est. Unde solum illud dictum, in quo 
est falsitas per comparationem ad rem et intentionem, est 
mendacium simpliciter et complete. Illud vero, in quo 
est falsitas solum per comparationem ad intentionem, est 
mendacium alicui et minus complete. Illud autem, in quo 
est falsitas per comparationem tantum ad rem, est men- 
dacium secundum aliquid et minime complete. Unde fere 
omnes rationes praemissae, et etiam consimiles, in pro- 
cessu Suo peecant secundum quid et simpliciter." 3. dist. 
38. a. 1. q. 1. concl. et ad 4. 

23 ,In hoc praecepto prohibetur falsitas oris, praecipue 
prout ordinatur ad nocumentum proximi, per consequens 
nihilominus in quantum ordinatur ad nocumentum sui; 
verbum enim ad alterum est, et qui falsum alteri loqui- 
tur, quodam modo, etsi non noceat aliquid auferendo, 
fallit tamen decipiendo. Et per hoc potest responderi ad 
illud, quod primo objicitur. Ad illud vero quod objicitur, 
quod quis mentitur contra Deum, dicendum quod men- 
dacium, quod est in doctrina fidei et religionis, et est 
contra veritatem divinam, et ordinatur ad nocumentum 
proximi, ex diversis causis potest prohiberi, et in man- 
datis primae tabulae, et in mandatis secundae, sicut dictum 
est de perjurio. Et quia cognitio perjurii pendet ex co- 
gnitione mendacii, perjurium enim includit. mendacium; 
hinc est, quod, quamvis prohibeatur et in secundo man- 
dato primae tabulae, et in quinto secundae, ideo Magister 
reservat determinare de perjurio in explicatione quinti 
mandati.^ 3. dist. 37. dub. 8. — ,Dupliciter dicitur esse 
aliquid malum, aut ex genere actus, utpote cum actus 
transit super materiam indebitam, aut ex malitia inten- 
tionis. Cum autem transit actus super materiam indebi- 
tam, hoc potest esse dupliciter, vel respectu Dei, vel re- 
spectu proximi. Si respectu Dei, sic est malum in se et 
secundum se, nec ullo modo potest bene fieri, sicut est 
odisse summum bonum, et blasphemare Deum. Si respectu 
proximi, sicut est nocumentum inferre proximo in per- 
sona, vel in rebus; sic est malum in se, et potest aliquo 
fine bene fieri, quia potest recta intentio supervenire ex 
dispensatione. Cum autem aliquid est malum ex malitia 
intentionis, tunc sive sit respectu Dei, sive respectu pro- 
ximi, simpliciter malum est, et nullo fine potest bene fieri, 
quia dicit privationem debiti finis. Unde facere hoc ma- 
lum esse bonum, nihil aliud est facere, quam aliquid simul 
esse bonum et malum. Tale autem est mendacium. Nam 
mendacium non solummodo dicit malum ex hoc, quod 
actus transit super materiam indebitam, sed etiam ex in- 
tentione indirecta, quoniam ad omne mendacium ista 
duo coneurrunt, videlicet dicere falsum, et intentio fal- 
lendi. Et primum est malum in se, et potest bene fieri 
ab eo, qui ignoranter dicit falsum; ratione vero secundi, 
est malum secundum se, et nullo fine potest bene fieri, 
nec circa ipsum potest dispensari, sicut nullo modo potest 
bene fieri, quod aliquis cognoscat alienam intentione 
adulterandi, sive ex improbitate voluntatis. Concedendae 
sunt igitur rationes hoc ostendentes, quod essentiale est 
ipsi mendacio esse peccatum, et quod ipsum mendacium 
est malum secundum se, sicut dicit Augustinus (in lib. de 
mend. et contra mend.), quoniam de ratione sui nominis 
ineludit inordinatam intentionem.^ 3. dist. 88. a. 1. q. 2. 
concl. — ,Àd illud, quod objicitur in contrarium per 


PARS V, 9. 


exempla veteris Testamenti de mendacio Abrahae, Isaac 
et Joseph, dicendum quod nullus eorum mentitus est. 
Nam etsi Abraham vellet filium suum immolare, crede- 
bat tamen ex magnitudine fidei suae, sicut dicit Aposto- 
lus (Heb. 11, 19), quod Dominus eum suscitaret; sciebat 
enim, quod firma erat promissio, qua ei dictum fuerat: 
In Isaac vocabitur tibi semen (ibid. 11, 185 et Gen. 21, 12). 
Similiter nec Isaac mentitus fuerat, quia Rebecca soror 
erat et uxor: et dicendo ipsam esse suam sororem (Gen. 
26, 7), veritatem utique tacuit, sed tamen falsitatem 
non dixit. Similiter etiam nec Joseph mentitus fuit, quia 
verba illa non dicebat affirmando, sed potius tentando, 
cum dicebat eos exploratores esse (Gen. 42, 9); unde po- 
tius intelhgenda sunt interrogative, quam affirmative. 
Quando autem dixit se peritum in augurandi scientia 
(Gen. 44, 5), large accipitur verbum augurandi pro futuro- 
rum praevisione. Praeterea hoc ipsum etiam interrogative 
dixit, potius exprimens famam populi, quam de hoc habe- ' 
bat, quam sibi attribuere volens famam illam; sic etiam 
et de consimilibus dicendum est." — ,Ad illud, quod ob- 
jicitur de locutionibus positis in Scriptura, dicendum quod 
ea, quae transumptive dicuntur, referuntur ad consequen- 
tem intellectum, et pro illo intelliguntur; et quoniam pro 
illo habent veritatem, nullum est ibi mendacium. Et hoc 
est, quod dicit Augustinus (Tib. de mendacio, c. 5; et 
contr. snend. c. 10) : Quidquid figurative fit, aut dicitur, 
non est mendacium; omnis enim enuntiatio ad id, quod 
enuntiat, referenda est. Omne autem figurative factum 
aut dictum hoc enuntiat, et significat eis, quibus intelli- 
gendum prolatum est; et sic nullum est ibi mendacium, 
quia non enuntiantur pro intellectu primo, sed pro se- 
eundo, qui verus est. Sic nec in disputatione est men- 
dacium, cum proponuntur aliqua falsa ad hoc, quod per 
illa deducat homo ad majus falsum, et deducendo ad majus 
falsum, reducat ad verum. In disputationibus enim pro- 
positiones magis sunt interrogationes et dubiae, quam veri- 
tatis assertiones; nisi forte in doctrinalibus disputationibus, 
in quibus oportet discentem credere, ubi sola vera pro- 
ponuntur, probantur et supponuntur." — ,Ad illud, quod 
objieitur de simulatione in facto, dicendum, quod est si- 
mulatio cautelae, instruetionis et duplicitatis. Simulatio 
cautelae fuit in Jehu, cum finxit se cultorem Baal 
(&. Reg. 10, 18), et David, qui finxit se stultum (1. Reg. 
21, 13). Simulatio vero doctrinae fuit in Christo, cum 
finxit se longius ire, sicut dicitur Lucae ultimo (24, 28); 
in quo erudivit discipulos in officio hospitalitatis, in quo 
coégerunt ilum apud se manere, per quod etiam me- 
ruerunt illum cognoscere. Simulatio vero duplicitatis est 
in hypocritis, qui in signo exteriori ostendunt se esse 
bonos, et interius replentur malitia. Primae duae simu- 
lationes non tenent rationem mendacii; sed tertia ratio- 
nem mendacii tenet, et illa non est sine peccato. 
Praeterea non est simile de verbo et facto, quia factum 
non est principaliter institutum ad significandum mentis 
conceptum, sermo autem ad hoc insütutus est, ut sit 
nuntius et interpres ipsius mentis, et ut homo significet 
alteri, quod est apud se, et ut astruatur veritas apud au- 
dientem, quae est apud loquentem. Et ideo qui ad aliud 
utitur ipso sermone, abutitur ipso sermone, et incurrit 
peecatum mendacii; non sic autem est semper ex parte 


PARS V, 9. 


facti.^ — ,Ad illud quod objicitur, de eo, qui ex caritate 
movetur ad mentiendum, dicendum quod caritas praesup- 
ponit veritatem; unde ad nihil movet, quod veritati re- 
pugnat, veritati, dico, ex parte animae. Unde dicit Ber- 
nardus (de déspens. cir. med.), quod ad hoc, quod opus 
sib laudabile, necesse est, quod sit caritas in intentione 
et veritas in electione. Et quia veritas non servatur in 
prolatione mendacii, hinc est, quod mendacium ex cari- 
tate non potest dici. Sicut enim ex caritate non potest 
scienter committi malum, quod quidem maneat malum, 
ut inde eveniat bonum; sic etiam non potest ex caritate 
dici falsum, ut inde sequatur verum aut bonum. Et est 
simile, quoniam sieut vis operativa deservit affectivae, sic 
vis interpretativa deservit intellectivae; et sicut finis affe- 
ctivae est bonum, ita finis intellectivae est verum. Sicut 
ergo nullum opus potest ex caritate fieri, nisi quis inten- 
dat bonum, et illud opus sit ordinabile ad bonum; sic 
etiam nullus sermo potest ex caritate proferri, nisi in illius 
sermonis prolatione primo intendatur verum. Et quia 
mendacium ordinatum est ad contrarium veri, videlicet 
ad judicandum falsum ex ipsa intentione proferentis; ideo 
non potest fieri ex caritate, nec meritorie, sed semper 
male.^ Ibid. ad 1. 2. 8. 6. — ,Mendacium quandoque est 
peccatum mortale, et quandoque veniale; mortale facit 
materia, contemptus, nocumentum et libido mentiendi." 
Ibid. q. 8. — ,Mendacium viris perfectis, et quorum per- 
fectio publiea est, quantumeumque parvum, imputatur in 
peccatum mortale ratione scandali et conscientiae, quam 
debent habere, ut pro nulla re dicant falsum scienter." 
— ,Ad aliquid obligatur homo specialiter praeter alios 
vel ratione voti emissi, vel ratione officii commissi, vel 
ratione scandali alios invitantis, vel ratione conscientiae 
dicetantis. Si ergo dicamus viros perfectos obligari ad non 
mentiendum aliquo genere peccati, cum hoc non sit ex 
praecepto, nec ex officio commisso, nec ex voto, erit pro- 
pter scandalum et conscientiae vinculum. Propter quod 
nota, quod quidam sunt perfecti publici, quidam sunt per- 
fecti occulti. Viris publice perfectis adhibetur fides tan- 
quam conservatoribus veritatis. Lt quoniam mendacium 
deprehensum facit, ut homo alteri non credat, si viri per- 
fecti mentirentur, jam nec ipsis crederetur, nec aliquibus; 
et magnum ipsi veritati fieret praejudicium, et daretur 
aliis occasio scandali. Et ideo tales viri perfecti debent 
habere conscientiam, quod pro nulla re dicant falsum 
scienter. Quando ergo dicunt, peccant mortaliter, tum 
quia faciunt contra conscientiae dictamen, tum etiam 
quia alios scandalizant active. Non sic autem homines 
$candalizantur de his, qui sunt imperfecti, vel etiam de 
perfectis occultis; ideo tales non sie obligantur ad omne 
mendacium vitandum. Et est exemplum hujus. Quia si 
quis impugnaret fidem, licitum esset imperfectis fugere et 
latere; sed viri perfecti tenentur stare, et libere confiteri, 
ne per ipsorum fugam et latitationem populus infirmus 
cadat a fide. Unde conscientia debet eis hoc rationabiliter 
dictare. Potest igitur concedi secundum Augustinum, quod 
viris perfectis, quorum perfectio publica est, mendacium 
quantumcumque parvum imputatur in mortale peccatum; 
quoniam propter scandalum vitandum dictare debet eis 
conscientia nullatenus esse mentiendum, ne faciant veri- 
tatem venire in contemptum. Et hoc videtur sensisse 


429 


Augustinus, qui fuit praecipuus veritatis amator. Et omnis 
vir, qui veritatem amat, vehementer odit mendacium; unde 
dicitur in Ecclesiastico (20, 27): Potior est fur, quam assi- 
duitas viri mendacis." — ,Ad illud quod objicitur, quod 
vir perfectus non peccat in verbo otioso, nec in primis 
motibus, sicut. nec alius imperfectus, dicendum quod non 
est simile, quia ex aliis venialibus peccatis non ita oritur 
scandalum, nec ita veritas venit in contemptum, sicut de 
mendacio, si reperiatur circa virum perfectum , secundum 
quod superius est explanatum. Haec autem sunt dicta 
de mendacio, secundum quod verba beati Augustini prae- 
tendunt, qui propter magnum veritatis zelum maxime de- 
testatus est mendacium, et conatus est illud ab omnibus 
excludere, saltem a viris perfectis. Et cum non posset 
mendacium ab omnibus excludere, saltem a viris perfectis 
voluit elongare, ut veritas in aliquibus inveniret solidam 
sedem. Et propterea si quis vellet intelligere, quod men- 
dacium, quod est aliis veniale, non sit viris perfectis mor- 
tale, poterit ad verba Augustini respondere, intelligendo 
per ea mendacium semper esse indecens et malum viris 
perfectis, quoniam mentiendo disponunt se et alios ad 
malum, non autem quod semper sit eis mortale peccatum; 
et per hoc declinari possunt omnes rationes adductae ad 
oppositum. Quidquid autem horum verum sit, viro tamen, 
qui perfectionem profitetur, summopere cavendum est 
omne mendacium." 7bid. q. 4. — ,Mendacium recte distin- 
guitur in officiosum, iocosum et perniciosum, quibus aliae 
dantur differentiae." — ,Mendacia, cum inter se ordinem 
habeant et gradus, illud quod est in iis, quae sunt do- 
etrinae fidei, est maximum, illud vero, quod fit ad utili- 
tatem proximi in bono spirituali, est levissimum." Ibid. 
qq. 5. 6. 

?* In mandatis decalogi prohibentur peccata, et ma- 
xime in mandatis secundae tabulae, secundum quod sunt 
ad nocendum proximo ordinata. Et quoniam quantum ad 
peceatum carnis magis offenditur proximus per adulterium; 
hine est, quod illud praecipue prohibetur. In illo tamen 
intelligitur prohiberi ommis illicitus coitus, e£ membrorum 
illorum abusus, secundum quod dicit Magister, sive per 
peccatum fornicationis, sive per peccatum contra naturam. 
Et per hoc patet responsio ad duo prima objecta. Ad 
illud vero quod objieitur de illa Glossa, dicendum quod 
Glossa illa intelligitur moraliter de fornicatione spirituali, 
sed secundum literalem intellectum in mandato illo pro- 
hibetur illieitus usus membrorum genitalium extra legem 
matrimonii. ^ Omnis autem seminis effusio deliberativa 
praeter legem matrimonii est illieita, et intelligitur híc 
prohibita per adulterium, quod directe matrimonio repu- 
gnat." 3. dist. 87. dub. 6. 

?$ "Moechia se habet ex additione ad concupiscentiam, 
quia moechari est in corde et opere, coneupiscere est in 
corde. Et quia prohibitio dicit negationem utriusque, quia 
negationes se habent e contrario affirmationibus; ideo 
prohibitio coneupiscentiae addit supra prohibitionem moe- 
chiae: et generaliter prohibitio peccati cordis addit supra 
prohibitionem peccati operis. Plus enim est prohibere 
peceatum cordis quam peccatum operis, quia peccatum 
operis praesupponit peecatum cordis. Et ideo ista duo 
mandata, in quibus prohibetur concupiscentia, ultimo loco 
sunt ordinata. Et per hoc patet responsio ad illud, quod 


430 


primo objicitur. Ad illud quod objicitur, quod nihil debet 
praecipi, quod non est in nostra potestate, dicendum quod 
est coneupiscentia, quae consistit in sensualitate; et est 
concupiscentia, quae est in consensu rationis progressiva 
ad opus. Prima est peccatum veniale, nec prohibetur, 
sed cohibetur: secunda vero est peccatum mortale, et 
prohibetur, in quantum est progressiva ad opus. Unde 
istius mandati explicatio et intellectus insinuatur, ubi di- 
citur: Fi, post concupiscentias tuas non eas (Eccli. 18, 30) ; 
ubi simpliciter non prohibetur concupiscere, sed post con- 
eupiscentias ambulare, consentiendo et in actu progrediendo. 
Ad illud, quod objicitur de concupiscentia filiae et con- 
eubinae, dicendum quod filia et concubina dupliciter potest 
coneupisci, aut in possessionem, ut redigatur in servitutem 
et famulatum, aut ad operis carnalis consummationem. 
Et primum prohibetur per septimum praeceptum: Non 
concupisces rem. Secundum vero prohibetur per mandatum 
illud, quia prohibetur concupiscentia carnis conira legiti- 
mum torum. Unde desiderare filiam alicujus in uxorem 
non est prohibitum, sed desiderare eam in fornicationem 
et meretricem: et hoc clauditur in sexta prohibitione." 
8. dist. 40. dub. 1. 

?$ In praecepto illo intelligitur prohiberi ommis illi- 
cita rei alienae usurpatio. Et illa potest fieri vel per vio- 
lentiam, vel per fraudulentiam; et hoc vel simpliciter, 
vel ubi adjacet consecratio aliqua. Unde prohibetur hic 
furtus simplex et sacrilegium, quod est furtum perpetra- 
tum circa rem sacram vel locum sacrum; et rapina, quae 
fit per violentiam; et etiam usura, pro eo quod in usura 
est quaedam violentia et quaedam fraudulentia. Fraudu- 
lentia in hoc, quod vendit homini rem suam, tenetur enim 
unusquisque subvenire proximo in mutuo ex divino man- 
dato. Dum ergo vendit ei illud, quod tenetur ei facere, 
ipsum fraudat et decipit. Rursus, dum ex pactione ali- 
quid ab eo exigit, quodam modo ad id, quod non debet, 
ipsum compellit. Unde omni tempore usura fuit prohibita 
sicul etl furtum, secundum quod innuit Magister in littera. 
Ad illud vero, quod primo objicitur de sacrilegio, dicen- 
dum quod cireumstantia loci et personae bene possunt 
transferre ad aliud genus peccati... Similiter et in pro- 
posito intelligendum est. Quod enim est accidens actioni 
in genere naturae, potest esse complementum in genere 
moris. Ad illud vero quod objicitur, quod usurarius non 
contrectat rem alienam invito domino, dicendum quod est 
voluntas absoluta et conditionalis. Et cum dicitur, quod 
usurarius conitrectat res, quas recipit ultra sortem, volente 
domino, dicendum quod hoc est verum de voluntate con- 
ditionali, sed tamen invito quantum ad voluntatem abso- 
lutam. Magis enim vult pecunia carere, quam beneficium 
mutui perdere, licet voluntate absoluta vellet, quod im- 
penderetur sibi mutui gratia sine mercimonia. Ad illud 
quod objicitur, quod tunc usurarius eoneurrit cum fure, 
si usura continetur sub furto; dicendum quod si quis dat 
usuras praeter necessitates, non est immunis a culpa, cum 
vero ex necessitate usuras dat, non peccat, quia licitum 
est unicuique redimere juris sui vexationem. Unde sicut 
ille, qui dat vestes suas latroni, antequam permittat se 
interfici, non dicitur currere cum latrone; sic qui solvit 
usuram in necessitate, non dicitur currere cum fure. Quan- 
tam autem necessitatem quis debeat exspectare, hoc est 


PARS V, 9. 


de aliis possessionibus, et de pecunia. 


rationis rectae determinare, pro eo quod secundum diver- 
sas conditiones personarum diversimode necessitates de- 
beant pensari Ad illud vero quod objicitur, quod licet 
dare pecuniam pro accommodatione domus et etiam gratis, 
dicendum quod non est simile. Primo quia ubi pecunia 
datur liberaliter extra omnem pactionem, est ibi liberalis 
donatio; et ideo non ibi illicita contractio. Non sic autem 
est, ubi intervenit illicita pactio. Similiter non est simile 
Et hoc ex triplici 
causa. Prima ratio est, quia in mutuatione pecuniae trans- 
fertur pecunia in dominium alienum. Et hujus signum 
est, quia non tenetur illam eamdem numero reddere, sed 
illi consimilem: in aeccommodatione domus, vel equi, do- 
minium non transfertur. Alia vero ratio est, quia pe- 
cunia, dum in usum vertitur, non consumitur, nec deterio- 
ratur; non sic autem est de aliis rebus, quae secundum 
quod magis et diutius eis utimur, magis tendunt ad de- 
fectum. Tertia vero ratio est, quia pecunia, quantum est 
de se, per seipsam non fructificat, sed fructus venit aliunde; 
non sic autem est circa res, quae de seipsis afferunt fructum 
et utilitatem; et ideo non est simile* *). 3. dist. 37. dub. 7. 

?! In isto verbo prohibetur concupiscentia rei alienae, 
secundum quod aliquis concupiscit aliquid in possessionem, 
quaerens in illo sufficientiam. Unde non tantum prohibe- 
tur coneupiscentia bonorum temporalium, ut domus et 
pecudum, sed etiam cujuscumque alterius rei, quam quis 
vellet aliis praeripere. Et hoc quidem prohibetur, intelli- 
gendo per se, ut quis non concupiscat alienum, manens 
alienum. Vel intelligitur contra juris ordinem, hoc est, 


*) Jam a praeterito saeculo sententiae circa lucrum ex mu- 
tuo, sanae doctrinae haud consentaneae, disseminari coeperunt, 
quibus ut aditus intercluderetur, Benedictus XIV die 1 novem- 
bris an. 1745 Encyclicam Vix pervenit edidit. Haec tamen 
non omnes sustulit ambages, ex eo quod theologi eam inter- 
pretantes, unusquisque in suo sensu abundans, in varias abie- 
runt sententias. Hinc nova exorta dubia, et repetitae ad Apo- 
stoliceam Sedem postulationes, ut animarum quieti in re tam 
frequenti et seria provideretur. Quibus ut fieret satis, plura 
diversis temporibus authentica responsa prodiere, ex quibus 
summatim sequentia corollaria colligi possunt: ,1. Generatim 
loquendo de lucro ex mutuo, nihil omnino percipi inde posse 
vi mutui, seu immediate et praecise ratione ipsius. 2. Aliquid 
ultra sortem percipere licitum esse, si forte titulus aliquis ex- 
trinsecus, non mutui naturae universim conjunctus et innatus, 
mutuo accedat. 3. Deficientibus licet aliis quibuslibet titulis, 
cujusmodi sunt Iucrum cessans, damnum emergens, atque pericu- 
lum amittendae sortis, vel assumendi insolitos labores pro sortis 
recuperatione, unum quoque legis civilis titulum ceu sufficien- 
tem in praxi haberi posse, tum a fidelibus, tum ab eorum con- 
fessariis, quibus proinde suos poenitentes hac super re inquie- 
tare non licet, donec quaestio haec sub judice pendeat, nec 
S. Sedes ipsam explicite definierit. 4. Praxis hujus tolerantiam 
minime extendi posse sive ad cohonestandam usuram quamvis 
modicam erga pauperes, sive usuram immodicam ac naturalis 
aequitatis limites excedentem. 5. Denique quaenam usurae 
quantitas dicenda sit immodica et excessiva, quaenam justa ac 
moderata, universim determinari non posse, cum hoc demetiri 
oporteat in singulis casibus, respectu habito ad omnes et sin- 
gulas circumstantias locorum, personarum et temporum." (Apost. 
Sedis Responsa authentica et Instructiones circa lucrum in unum 
collectae, Romae, 1873 ex typ. S. C. de Prop. fide, pag. 25.) 


PARS V, 9. 


quando quis vellet proximum damnificari in re, propter 
suam utilitatem; tunc enim non diligit proximum sicut se. 
Unde in verbo isto prohibetur omnis avaritia et cupiditas. 
Ad illud ergo, quod primo objicitur, quod licet pretio 
acquirere, licet concupiscere, dicendum quod concupiscere 
dicit appetitum immoderatum habendi cum damno proximi, 
et in hoc ipso etiam clauditur appetitus immoderatus; pro- 
hibitio etiam respectu rei propriae, penes quam consistit 
peccatum cupiditatis et avaritiae. Ad illud quod objieitur 
de ambitione dignitatis et honoris, dicendum quod si di- 
gnitas et honor appetatur in ratione sufficientiae, sic spe- 
ctíat ad crimen avaritiae; etin isto mandato prohiberi ha- 
bet. Si autem in ratione excellentiae, sic potest dici, quod 
prohibetur per primum mandatum, in quo praecipitur re- 
verentia Dei. Posset tamen dici, quod utroque modo 
clauditur in prohibitione septimi. Quia utrobique est amor 
boni proprii, et una est ratio deordinandi respectu pro- 
ximi, licet multiplex sit ratio deordinandi respectu sui; 
ideo sub una prohibitione habet claudi utrobique con- 
cupiscentia, et magis prohibetur concupiscentia domus 
quam concupiscentia dignitatis, quia manifestior erat et 
sensibilior, et etiam Judaei magis proni erant ad avari- 
tiam." 3. dést. 40. dub. 2. 

?8 ,Praecepta decalogi bene ordinata sunt, sive atten- 
damus regulam fidei dietantis, sive regulam justitiae exe- 
quentis.^ — ,Sicut in mandatis decalogi consideratur nu- 
merus sufficiens, ita etiam reperitur ordo conveniens, se- 
eundum quem ordinem ipse legislator ordinat ea con- 
venientissime. Illius autem ordinis convenientiam dupli- 
citer possumus advertere, videlicet secundum regulam fidei 
dirigentis, et secundum regulam justitiae exequentis. Fi- 
des autem dictat nos primo ordinari ad Deum, deinde ad 
proximum secundum conformitatem ad Deum. In ordine 
autem ad Deum primo dictat fides nos ordinari ad Patrem, 
exhibendo sibi debitam reverentiam. Secundo ad Filium, 
refugiendo ejus injuriam, ut non credamus eum esse crea- 
turam. Tertio ad Spiritum sanctum, praeparando sibi ha- 
bitationem sanctam. Et hic est rectus ordo; quia Pater 
a nullo, Filius a Patre solo, Spiritus vero sanctus pro- 
cedit simul a Patre et Filio. Juxta hunc ordinem docet 
ordinari ad proximum, in quantum habet conformitatem 
ad Deum. Unde secundum quod conformatur Patri, primo 
docet exhiberi sibi reverentiam. Secundum quod confor- 
matur Filio, docet vitare ejus injuriam, quod potest fieri 
quadrupliciter, per homicidium, per adulterium, per furtum 
et per falsum testimonium. Postremo, secundum quod 
homo habet conformari Spiritui sancto, dictat fugiendum 
esse concupiscentiam, per quam inquinatur cordis habita- 
eulum; et hoc quidem fit per duo mandata postrema. Et 
sic patet ordo ipsorum mandatorum decalogi secundum 
regulam dictaminis ipsius fidei. Alio etiam modo con- 
Siderare possumus congruentiam ordinis mandatorum de- 
calogi, videlicet secundum exigentiam obligationis justitiae. 
Et quoniam justitia magis dictat nos obligari Deo, quam 
proximo; ideo praemittuntur mandata ad Deum ordinantia, 
tanquam digniora et excellentiora et magis obligantia. 
Rursus, quia plus est obligari ad actum operis quam 
ad actum oris, et ad actum oris quam ad actum cor- 
dis; hine est, quod praeceptum adorationis in opere, 
respectu Patris, est primum; praeceptum vero confessio- 


431 


nis in ore, respectu Filii, est secundum; praeceptum vero 
sanctificationis in corde, respectu Spiritus sancti, est ter- 
tium. Similiter, quia plus est obligari ad beneficentiam 
quam ad innocentiam, praeceptum illud, per quod obli- 
gamur ad benefaciendum alii, praecedit illa, per quae ob- 
ligamur ad non nocendum. Et iterum, quia magis obliga- 
mur vitare majus nocumentum proximi, et magis nocu- 
mentum est in homicidio quam in adulterio, et in adulterio 
quam in furto, et in furto quam in falso testimonio, et in 
his omnibus quam in concupiscentia cordis, et in concupis- 
centia cordis magis respectu uxoris quam respectu rei 
temporalis, et hoc ordine ordinantur mandata decalogi; 
hine est, quod convenientem habent ordinem secundum 
regulam obligationis ipsius justitiae. Concedendum est igi- 
tur, quod mandata decalogi recto ordine ordinantur, sive 
consideremus regulam fidei dictantis, sive regulam justitiae 
exequentis." 3. dist. 87. a. 2. q. 2. | 

?* ,Caritatis status, quantum est de se, non obligat 
ad ea, quae perfectionis sunt, nisi adveniat mandatum, 
votum, officium, scandali evitatio, vel conscientiae judicium." 
— $,AÀd praedictorum intelligentiam est notandum, quod 
multiplex est genus perfectionis, et multiplex est ratio 
obligandi. Quinque enim perfectionum genera consueve- 
runt distingui. Prima est perfectio sufficientiae, quae 
consistit in adimpletione mandatorum; et de hac dicitur 
(Matth. 5, 48): Estote perfecti, sicut Pater vester caelestis 
perfectus est. Secunda est perfectio religionis, quae con- 
sistit in observantia consiliorum; et de hac dicitur (Matt. 
19, 21): Si vis perfectus esse, vade etl vende omnia, quae 
habes etc. "Tertia est perfectio praelationis, quae consistit 
in regimine subditorum; et de hac dicitur (Luc. 6, 40): 


 Perfectus omnis erit, si sit sicut magister ejus. Quarta est 


perfectio operationis, quae consistit in ostensione exem- 
plorum; et de hace dicitur (Gen. 6, 9): Noé wir justus 
atque perfectus in. generationibus suis. Quinta est perfectio 
tranquillitatis, quae consistit in consummatione difficilli- 
morum et optimorum; et de hace dicitur (1. Jo. 4, 18): 
Perfecta. caritas foras mittit. timorem; et Philosophus dicit, 
quod perfecta virtus optimorum est operativa. Similiter 
intelligendum est, quod quinque modis obligatur aliquis 
ad aliud. Primum genus obligationis est propter manda- 
tum divinum, secundum est propter votum emissum, ter- 
tum est propter officium susceptum, quartum est propter 
vitandum scandalum , quintum est propter conscientiae 
judicium. Cum ergo quaeritur, utrum homo in perfecta 
caritate existens, teneatur ad opera perfectionis, dicendum 
quod si perfectio accipiatur primo modo, videlicet pro 
perfectione justitiae, quae consistit in impletione manda- 
torum, sic obligatur ad illam perfectionem, sicut et alii; 
ei eo magis de bono et aequo, quo magis percepit donum, 
per quod possit implere divinum mandatum. Si autem 
loquamur de aliis generibus perfectionis, dicendum quod 
non obligatur homo existens in perfecta caritate ad illa, 
quantum est ex obligatione divini mandati, nec aliter ob- 
ligatur, nisi interveniat aliquod vinculum sequentium, vide- 
licet votum, per quod obligatur ad perfectionem religionis; 
vel officium susceptum, per quod obligatur ad perfectio- 
nem praelationis; vel scandalum, ratione cujus obligatur 
ad perfectionem operationis; vel conscientiae dictamen, 
per quod obligatur ad perfectionem tranquillitatis. — His 


432 PARS 
enim intervenientibus, superinducitur nova obligatio ad 
hujusmodi genera perfectionum praedictarum. Sed status 
caritatis, quantum est de se, necessariam obligationem non 
inducit ... Ad illud quod objicitur, quod habens caritatem 
semper tenetur proficere, dicendum quod caritas dieitur 
dupliciter proficere, uno modo propter multiplicationem 
bonorum operum, alio modo propter ipsius caritatis aug- 
mentum et progressum ad ultimum statum. Cum ergo 
dicitur, quod homo tenetur proficere in caritate, et quod 
caritas aut proficit, aut deficit; si intelligatur de profectu, 
qui consistit in ipsius caritatis augmento eti incremento, 
sic non habet veritatem, quia caritas non augetur in ho- 
mine continue. Si vero intelligatur de profectu, qui con- 
sistit in bonorum operum multitudine, et justitiae exer- 
citatione, sic veritatem habet; sed iste profectus caritatis 
non tantum attenditur in impletione consiliorum et operum 
perfectorum, sed etiam in observantia mandatorum. Et 
ideo ex hoc non potest concludi, quod homo in perfecta 
caritate consistens, ad opera perfectionis necesse habeat 
obligari." 3. dist. 30. a. 1. q. 3. concl. et ad 4. 

3» Est notandum, quod sufficientia et numerus man- 
datorum sumitur secundum rationem ordinis ipsius justi- 
tiae generalis, cujus est hominem ad Deum et ad proxi- 
mum ordinare; unde quaedam sunt mandata ordinantia 
hominem ad Deum, quaedam vero ordinantia ad proximum. 
Illa enim, quae ordinant hominem ad Deum, dicuntur esse 
praecepta primae tabulae. Et ista sunt tria, et non plura, 
nec pauciora. Quorum numerus et sufficientia sumi potest 
tripliciter, videlicet ex parte objecti, et ex parte subjecti, 
et ex parte actus medii. Ex parte objecti sic. Nam cum 
in Deo sint tres personae, et tria appropriata, et triplex 
genus causae, secundum quod comparatur ad creaturam; 
triplex est praeceptum, secundum quod creatura rationalis 
ordinari habet ad Deum. Nam secundum rationem ma- 
jestatis, quae appropriatur Patri, et convenit Deo, secun- 
dum quod est causa efficiens creaturae, ordinatur per illud 
praeceptum: Non habebis Deos alienos. Secundum rationem 
veritatis, quae appropriatur Filio, et convenit Deo, secun- 
dum quod est causa formalis et exemplaris creaturae, or- 
dinatur per illud: No» assumes nomen Dei twi in vanum. 
Secundum rationem bonitatis, quae appropriatur Spiritui 
sancto, et convenit Deo, secundum quod est causa finalis, 
ordinatur per illud: Memento, wt diem sabbati sanctifices. 
Ita quod per illa tria homo sufficienter ordinatur ad Deum, 
ut subjaceat summae majestati, credat summae veritati, 
et adhaereat summae bonitati. Et haec sufficientia sumpta 
est ex parte objecti. Secundo modo sumitur sufficientia 
ex parte subjecti ordinabilis, quod quidem est anima ra- 
tionalis, in qua est triplex vis motiva, secundum quam 
habet in Deum ordinari, videlicet rationalis, concupiscibi- 
lis et irascibilis: Mandatum de adoratione respicit ipsam 
irascibilem, mandatum vero secundum respicit ipsam ratio- 
nalem, sed mandatum tertium de sanctificatione respicit 
ipsam concupiscibilem,. sicut intuenti satis apparet. Et 
haec sufficientia sumpta est ex parte subjecti. Tertio vero 
modo sumitur sufficientia ex parte actus medii. Triplex 
enim est actus, secundum quem habet homo in Deum or- 
dinari, videlicet actus operis, oris et cordis. Penes actum 
operis attenditur mandatum adorationis; penes actum 
oris attenditur secundum mandatum, quo prohibetur falsa 


V, 9. 


invocatio nominis divini; secundum actum cordis atten- 
ditur tertium mandatum, in quo praecipitur sanctificatio 
mentis. Et sic patet sufficientia mandatorum ordinantium 
hominem ad Deum, quoniam sunt íria tantum, et non 
plura, nec pauciora. Sufficientia autem mandatorum se- 
eundae tabulae juxta hune modum íripliciter potest assi- 
gnari, videlicet ex parte objecti, et subjecti, et actus me- 
dii. Ex parte namque conditionum ipsius objecti sic potest 
sumi. In proximo enim, ad quem ordinant mandata se- 
cundae tabulae, relucet proprietas Patris et Filii et Spiri- 
tus sancti. Secundum quod in proximo relucet proprietas 
Patris, sic debemus ei honorem et reverentiam; et penes 
hoc attenditur illud mandatum: Honorem patrem tuum etc.; 
in quibus relucet proprietas summi Patris in hoc, quod 
habent rationem principii. Secundum autem quod in pro- 
ximo relucet proprietas Filii, sic debemus ei veritatem; 
et sic est illud mandatum: Non loqueris contra proximum 
tuum falsum. testimonium. - Secundum autem quod relucet 
in proximo proprietas Spiritus sancti, sic debemus ei di- 
lectionem et innocentiae puritatem. Et quoniam possumus 
nocere proximo, sive damnificare eum, multipliciter, in per- 
sona propria et persona conjuncta, et in rebus suis, et 
hoc dupliciter, vel in actu interiori vel exteriori; ideo sunt 
ulterius quinque mandata. Contra nocumentum enim, 
quod habet fieri in persona proximi, est illud praeceptum: 
Non occides. Contra nocumentum vero, quod habet fieri 
in persona conjuncta, est illud praeceptum: Non moecha- 
beris, secundum quod exercetur in opere. Contra nocu- 
mentum, quod fit in rebus, est illud: Non furtum facies. 
Et quia nocumentum illud est duplex, videlicet in persona 
conjuncta et in rebus, frequentius fit in voluntate per con- 
cupiscentiam, quam fiat in opere; ideo sunt alia duo man- 
data, in quorum uno prohibetur concupiscentia uxoris, in 
hoc quod dicitur: Nom concupisces «uxorem; in alio prohi- 
betur concupiscentia rerum, in hoc quod dicitur: Non con- 
cupisces rem proximi tui etc. Sic igitur patet sufficientia 
ex parte conditionum objecti. | Ex parte vero subjecti 
secundum triplicem potentiam animae contingit etiam suf- 
ficientiam assignare hoc modo. Triplex enim est potentia 
animae, secundum quam contingit ad proximum ordinari, 
videlicet rationalis, concupiscibilis et irascibilis. Quantum 
autem ad potentiam irascibilem habet homo convenienter 
ordinari ad superiorem per reverentiam et honorem; et 
sic est illud: Honora patrem tuum et matrem tuam etc.; ad 
proximum vero per pacem, et odii declinationem; et sic 
est illud: Non occides. Secundum autem rationalem vir- 
tutem ordinamur ad proximum per veritatis loquelam et 
testificationem ; et sie est illud mandatum: Non loqueris 
contra prorimum tuum falsum testimonium. Secundum vero 
potentiam eoncupiscibilem habet homo ordinari ad proxi- 
mum per ipsius refraenationem. Et quoniam illa est multi- 
pliciter corrupta per cupiditatem et concupiscentiam ; ideo 
prohibetur cupiditas et concupiscentia in actu exteriori 
per duo mandata, per hoc videlicet: Non moechaberis; et 
per hoe: Non furtum facies. Prohibetur etiam in aetu 
interiori per alia duo, videlicet per hoc: Nom concupisces 
wxorem; et per hoe: Non concupisces rem proximi tui. Et 
sic potest sumi sufficientia ex parte virium animae in 
mandatis secundae tabulae. Ex parte autem actus potest 
sumi sie. Ordinari enim habemus ad proximum secundum 


PARS V, 9. 


innocentiam et secundum beneficentiam. Si secundum 
beneficentiam ; sic est illud mandatum: Honora patrem 
tuum, et matrem tuam. Si secundum innocentiam; hoc est 
tripliciter, aut secundum actum cordis, aut oris, aut ope- 
ris. Si secundum actum operis, aut hoc est in prohibenda 
deordinatione, quae est contra ipsius esse individui; et 
sie est illud: Non occides. Aut conira debitam conser- 
valionem speciei; et sic est illud: Now moechaberis. Aut 
contrg possessionem temporalis subsidii; et sic est illud: 
Non furtum facies. Si autem ordinemur ad proximum 
secundum actum oris; sic est illud mandatum: Non falsum 
testimonium dices. Si vero secundum actum cordis, qui 
quidem consistit in affectu; hoc contingit dupliciter, aut 
liberaliter contra cupiditatem, aut honeste contra volupta- 
tem; et secundum hoc sunt duo mandata: unum econtra 
voluptatis concupiscentiam; et sic est illud: Non concupis- 
ces wxorem; aliud vero conira cupiditatem et avaritiam ; 
et sic est illud: Non concupisces rem. Et sic per omnem 
modum patet numerus et sufficientia mandatorum decalogi; 
quoniam tria sunt, quae ordinant hominem respectu sum- 
mae Trinitatis; et septem sunt, quae ordinant hominem 
respectu totius inferioris universitatis; ut sic non tantum 
sit congruentia numeri ex parte rei, sed etiam ex parte 
ipsius numeralis proportionis, quam rectissime contingit 
in denario inveniri, secundum quod docet Augustinus (in 
lb. mus. 2. c. 11), ubi ostendit in denario quamdam ex- 
cellentem esse perfectionem, ob quam status est in numero 
illo, et ultra in numerando non procedimus nova numera- 
tione, sed redimus ad caput; et ideo in numero illo de- 
cebat terminari et comprehendi divina praecepta, quae 
sunt via deveniendi ad perfectionem summam. Conceden- 
dum est igitur, quod decem sunt mandata decalogi, se- 
cundum quod lex dicit, nec plura nec pauciora." 3. dist. 37. 
v. 2. q. 1. 

3! ,Hujusmodi exercitia virtutum supererogantium aut 
fiunt ex mera voluntate absque obligatione, et tunc dicunt 
quamdam perfectionem actionis et meriti; aut cum volun- 
tate dicunt quamdam obligationem superinductam ex voto 
emisso, vel ex officio injuncto, et tunc dicunt perfectionem 
status et ordinis, in quo videlicet quis actibus perfectis 
non solum est deditus, verum etiam ad actus perfectionis 
adstrictus. Quae quidem adstrictio de perfectione non 
minuit, sed potius culmen superinducit, quia de temporali 
facit aeternum, dum non licet resilire a voto; et de nostro 
divinum facit, dum non solum actum, sed etiam volun- 
tatem dedicat Deo, totum illi offert et redigit sub jure 
divino, dumque propriam sacerificat voluntatem, quae est 
impretiabile bonum et maxime carum et intimum, offert 
Deo sacrificium medullatum (Ps. 65, 15), ac per hoc per- 
fectum et integrum et optimum, Deo summe acceptum." 
Apolog. pauper. resp. 1. c. à. 

3? Sciendum est, quod radix, forma, finis, complemen- 
tum et vinculum perfectionis caritas est, ad quam magister 
omnium Christus legem et Prophetas, et per consequens 
universa Dei documenta reducit. Ipsa vero caritas tripli- 
cem habet statum, unum quidem infimum, in observantia 
mandatorum legalium; secundum vero medium, in adim- 
pletione spiritualium consiliorum; tertium vero summum, 
in perfruitione sempiternalium jucunditatum. Ideo triplex 


est perfectionis differentia in sacra Scriptura scripta. Una 
S. Bonaventurae Breviloq. 


433 


quidem necessitatis, de qua in Deuteronomio (18, 13): 
Perfectus eris et absque macula. coram Domino Deo tuo. 
Glossa, id est, absque macula criminali. Et de hac 
Prosper dicit (75b. 3. de vita contemplativa c. 15): Per- 
fecti sunt, qui volendo quod Deus vult, nullis peccatis, 
quibus Deus offenditur, acquiescunt. Secunda est per- 
fectio supererogationis, de qua dicitur in Matthaeo (19, 21): 
S6 vis perfectus esse, vade, et vende omnia, quae habes, et 
da pauperibus. Et de hoc dicit Hieronymus (ep. ad Heliod.) : 
Perfectus servus Christi nihil praeter Christum habet, aut 
si praeter ipsum aliquid habet, perfectus non est. Tertia 
est perfectio ultimatae plenitudinis, de qua Sapiens in 
Proverbiis (£, 18): Justorum semita quasi lux splendens 
crescit, et procedit usque ad perfectam diem, id est, divinae 
visionis fulgidam claritatem. Et de hac Augustinus (1. So- 
lilog. c. 6): Vere perfecta virtus est ratio perveniens us- 
que ad finem, quem beata vita consequitur. Prima igitur 
et secunda perfectio a tertia differunt, sicut meritum dif- 
fert a praemio. Media quoque a prima differt, sicut di- 
stinguitur consilium a praecepto. Omnia vero tam con. 
silia, quam praecepta, referuntur ad caritatis impletionem 
et observantiam, quam sic describit Apostolus ad Timo- 
theum (2. Tm. 1, 5): Caritas est finis praecepti, de corde 
puro, conscientia bona et fide non ficta, insinuans triplicem 
actum caritatis, videlicet declinare a malo, prosequi bona, 
et patienter ferre adversa. Nam propter declinationem a 
malo dicitur de corde puro, propter prosecutionem bono- 
rum dicitur de conscientia bona, propter vero tolerantiam 
adversorum :dicitur de fide non ficta. Glossa, id est, non 
fietili vel fragili, sed contra adversa forti. Quia vero hic 
triplex caritatis actus duobus modis ab habitu virtutis 
egreditur, vel secundum legem praecepti et obligationis 
necessariae et universalis, vel secundum legem consilii et 
obligationis spontaneae et specialis, et sequens includit 
primum, et superaddit quantum possibilitas viatoris ad- 
mittit; hine est, quod secundum eum primo dicitur per- 
fectum, primum vero absque secundo, quamquam sit quo- 
dammodo perfectum, respectu tamen secundi dicitur im- 
perfectum, sicut dieit Ambrosius (de offic. l1. 1. c. 11)... 
Cum igitur de perfectione evangelica loquimur, secundum 
communem acceptionem de hace materia intelligimus. Et 
istiusmodi perfectionis notificationem ex praecedentibus 
colligere possumus, videlicet quod ipsa sit conformitas 
viatoris ad Christum per illum virtutis habitum, quo su- 
pererogative declinantur mala, efficiuntur bona, et adversa 
perferuntur. In his namque tribus tres partes evangelicae 
perfectionis consistunt. Porro cum ex conversione inor- 
dinata ad triplex bonum commutabile, scilicet exterius, 
interius et inferius, omne peccatum trahat originem, se- 
eundum eoneupiscentiam oculorum, superbiam vitae, con- 
cupiscentiam carnis; et haec tria vitari habeant non solum 
quantum ad actum et consensum, quod fit per virtutes 
ilis oppositas, verum etiam quantum ad occasionem, et 
hoe quidem promotivum sit in merito, et expediens ad 
salutem perfectionis; magister Christus ad perfecte decli- 
nandum concupiscentiam oculorum consulit, quod haec 
omnia temporalia relinquantur, secundum illud (Mat. 
19, 21): S$ vis perfectus esse etc. Ad perfecte autem doe- 
elinandum superbiam vitae suadet, quod voluntas propria 
abnegetur, juxta illud (Matth. 16, 24): Qui vult venire post 
65 


434 | PARS V, 10. 


me, abneget semetipsum etc. Ad perfecte autem declinan- sic inquiens (Matth. 19, 12): Sunt eunuchi, qui se castra- 
dum concupiscentiam carnis edocet, quod omnis experien- verunt propter regnum caelorum: qui potest capere, capiat." 
tia secundum actum generativae potentiae abscindatur,  polog. paup. resp. 1. cap. 9. 


CAPUT X. 
De exercitio gratiae respectu petendorum et orandorum. 
(Deus vult a nobis orari, — corde, — et ore, — per nos ipsos, — et per Sanotos. — In oratione dominica universitas com- 
prehenditur petendorum. — . Septiforme septenarium saora Soriptura nobis proponit.) 


De peütionibus autem orationis dominicae hoc tenendum est, quod, licet Deus 

3I sit lberalissimus, et promptior" ad dandum, quam nos ad accipiendum; tamen a nobis 

vult orari, ut occasionem habeat largiendi dona gratiae Spiritus sancti. Vult autem 

Mets orari non solum oratione mentali, quae est ascensus intellectus " in Deum, verum etiam 

vocali, quae est petitio decentium a Deo'; non solum pér nos ipsos, verum etiam per 

s)cede Sanctos, tanquam per adjutores? nobis divinitus datos, ut quod minus digni sumus im- 

petrare per nos, impetrare valeamus per Sanctos(l) Et quia quid oremus, secundum 

3 Vasre- Quod, oportet, nescimus (Eom. 8, 26), ne vagaremur ? incerti, formam nobis tribuit Do- 

minus et Deus noster Christus in oratione, quam composuit, in qua sub septenario pe- 
titionum numero universitas comprehenditur petendorum. ! 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia primum principium 
sicut est summe verum et bonum in seipso, sic misericors et justum in opere suo. Et 
quia misericordiosissimum est, ideo libentissime condescendit humanae miseriae per in- 
fusionem gratiae suae. Quia vero simul cum hoc justum est, ideo donum perfectum 
non dat, nisi desideranti; non dat gratiam, nisi regratianti; non impendit misericordiam, 
nisi miseriam cognoscenti, ut salva sit libertas arbitri, et non vilescat nobilitas doni, et 

,9, "e integer ^ perseveret cultus honoris divini Quoniam ergo orantis est divinum affectare ? 

DD» subsidium, proprium allegare defectum, et gratias agere propter beneficium gratis da- 

7"*"" tum; hine est, quod oratio disponit ad susceptionem divinorum charismatum *, et Deus 
orari vult ad hoc, ut munera largiatur. 

Rursus, quia ad hoc, quod desiderium efficaciter sursum tendat ad impetrandum 
dona divina, necesse est, quod affectio nostra sit fervida", et cogitatio in unum collecta *, 
et exspectatio nostra sit certa et firma; et quia cor nostrum frequenter est tepidum, 
frequenter dispersum, frequenter etiam pavidum propter peccati remorsum, nec audens 


(I) Quotquot cultum Sanctis tribuendum denegarunt, eo ipso eorundem invocationem adorti sunt. 
Verum hoc expressius fecerunt Protestantes, qui hujusmodi invocationem, veluti prorsus inutilem, super- 
stitiosam, Deo et Christo injuriosam, imo ut idololatriam respuerunt. 

Contra eos autem Concilium Tridentinum sess. 25: ,Mandat omnibus Episcopis, ut... fideles dili- 
genter instruant; docentes eos, Sanctos, una cum Christo regnantes, orationes suas pro hominibus Deo offerre; 
bonum atque utile esse suppliciter eos invocare, et ob beneficia impetranda a Deo per Filium ejus Jesum 
Christum Dominum nostrum, qui solus noster Redemptor et Salvator est, ad eorum orationes, opem, auxilium- 
que confugere: illos vero, qui negant Sanctos aeterna felicitate in caelo fruentes invocandos esse, aut qui 
asserunt, vel illos pro hominibus non orare, vel eorum, ut pro nobis etiam singulis orent, invocationem esse 
idololatriam, vel pugnare cum verbo Dei, adversarique honori unius mediatoris Dei et hominum, Jesu Christi, 
vel stultum esse, in caelo regnantibus voce vel mente supplicare, impie sentire." 


PAnS V, 10. 435 


per se ipsum comparere ante Dei conspectum; hinc est, quod Dominus voluit nos non 
tantum orare mentaliter", verum etiam vocaliter?, ad nostri affectus excitationem per 
verba, et ad recollectionem ? cogitationum per sensum verborum". Voluit etiam nosZi 
orare per Sanctos, et Sanctos pro nobis?, ad dandam" fiduciam pavidis, ut quod nonmuc 
audent, vel non possunt impetrare per se, per idoneos impetratores obtineant?, ac per 
hoc in orantibus humilitas conservetur, in Sanctis intercedentibus dignitas declaretur, in 
omnibus etiam Christi membris caritas et unitas ostendatur, qua quae inferlora sunt ad 
superiora fiducialiter recurrant, et süperiora inferioribus liberaliter condescendant ". 

Postremo, quia Deus justus et misericors exaudire non debet nisi in his, quae 
spectant ad suum honorem et ad nostram salutem, hujusmodi autem sunt, quae spectant 
ad praemium patriae, et ad viaticum viae, et prima sunt tria, et? sequentia quatuor;;w. ^" 
hinc est, quod petitiones dominicae orationis, quae docent, quid petere utiliter debea- 
mus, sunt septem. Quae enim spectant ad divinum honorem et praemium patriae, sunt 
iria, scilicet intelligentia veritatis, reverentia majestatis et concordia voluntatis. Sive 
per alia verba, vel est visio summi veri, quod non videtur nisi a mundis et a sanctis, 


et haec? petitur, cum dicitur: Sanctificetur nomen. tuwm, id est, tui nominis notitia per-1"» $n: 


fectis sanctis et mundis donetur; vel est tentio summi ardui, quae reges facit, et per 
quam regnum habetur, et haec petitur, cum dicitur: JAdveeniat regnum twwm; wel est 
fruitio summi boni, quae non datur, nisi his, qui voluntates suas habent divinae volun- 

tati conformes, et haec petitur, cum dicitur: at voluntas tua sicut in caelo, et in terra. 

Quae autem spectant ad transitum viae, aut respiciunt collationem boni conferentis, aut 
amotionem mali nocentis. Collatio autem boni conferentis petitur ?n pane quotidiano, 

Sive supersubstantial ^, in quo petitur quidquid necessarium est ad conservationem vitaetmubi 
praesentis, sive secundum spiritum, sive secundum corpus. Ámotio autem mali nocentis 
petitur in tribus petitionibus? ultimis; quia omne malum aut tenet rationem praeteriti,  Petitioni- 
aut futuri, aut praesentis. Vel aliter, aut tenet rationem mali culpae, aut pugnae, aut 
poenae. Primum petitur amoveri n démissione debitorum, secundum n victoria tenta- 
&onum, tertium et ultimum n liberatione ab. oppressione malorum". | Et sic septem in 
universo sunt petitiones, in quibus universaliter petitur quidquid petendum est. Et hoc 
quidem satis recte, ut septenarius petitionum respondeat septenario divinorum charismatum 

et donoraüm gratiae septiformis". Propter quod notandum est, quod septiformem septe- 
narium proponit nobis sacra Scriptura considerandum, scilicet vitiorum capitalium, sacra- 
mentorum, virtutum, donorum, beatitudinum ", petitionum et dotum gloriosarum, trium »)g* beati- 
scilicet spiritualium et quatuor corporalium, ut" inferius apparebit. Proponit ergo septe- si iua 
narium vitiorum, tanquam primum, a quo debemus recedere; septenarium sacramentorum 
secundum, per quem debemus incedere; septenarium dotum ultimum, quem debemus 
appetere; septenarium petitionum penultimum, quo debemus petere; septenarium autem 
virtutum, donorum et beatitudinum triplicem intermedium, per quem debemus transire; 

ut sic septies in die (Psalm. 118, 164) laudantes nomen Domini et orantes, impetremus 
gratiam septiformem virtutum, donorum et beatitudinum, qua vincamus septiformem 
pugnam vitiorum capitalium, et perveniamus ad septiformem coronam dotum gloriosarum, 
adjuvante nihilominus septiformi medicina sacramentorum divinitus ad reparationem hu- 


mani generis statutorum. 
55 * 


436 


PARS V, 10. 


Ap Caprur X. 


! ,Oratio sic describitur ab Augustino (7. de sp. et an. 
c. 90): Oratio est pius mentis affectus in Deum directus. 
À Joanne Damasceno (de fide orth. |. 8. c. 24): Oratio est 
ascensus intellectus in Deum. Idem: Oratio est expressio 
desiderii directi in Deum propter bonum adipiscendum, vel 
malum removendum, formata per verbum interius et ex- 
terius. Et magistraliter sie: Oratio est ostensio volun- 
tatis nostrae ei, a quo impetrare speramus id, quod desi- 
deramus. Gregorius (7. 3. mor. c. 21): Veraciter orare 
est in compunctione amoris gemitus, et non composita verba 
resonare." Centil. p. 8. sect. 46. 

? ,Postquam diximus, qualiter ad sapientiam veram 
pervenitur meditando, videndum est nunc, qualiter ad ipsam 
pervenitur orando. Sciendum autem est, quod in oratione 
sunt tres gradus sive partes ipsam perficlentes, quorum 
primus est deploratio miseriae, secundus imploratio mi- 
sericordiae; et tertius exhibitio latriae.  Latriae autem 
eultum Deo exhibere non possumus, nisi ab eo gratiam 
consequamur. Misericordiam vero Dei ad dandam gratiam 
non possumus inflectere, nisi per deplorationem et expo- 
sitionem nostrae miseriae et indigentiae. Nam omnis per- 
fecta oratio debet habere istas tres partes. Non enim 
sufficit una sine altera, nec perducit ad metam perfectam; 
et ideo haec tria sunt semper jungenda. Deploratio autem 
miseriae, circa quamcumque miseriam sit, sive pro per- 
petratione culpae, sive pro amissione gratiae, sive pro di- 
latione gloriae, haec tria debet habere, scilicet dolorem, 
pudorem et timorem. Dolorem, propter damnum sive in- 
commodum ; pudorem, propter opprobrium sive inhonestum ; 
timorem, propter periculum sive reatum. Ex memoria 
enim praeteritorum oritur dolor, dum recordatur, quid 
omisit, quia praecepta justitiae; quid commisit, quia pro- 
hibita eulpae; quid amisit, quia gratuita vitae. Ex intel- 
ligentia praesentium oritur pudor, dum attendit, ubi sit, 
quia longe in imo, quae fuerat prope in summo; qualis 
sit, quia foeda in luto, quae fuerat pulchra imago; quae 
$1, quia ancilla, quae fuerat libera. Ex providentia futu- 
rorum oritur timor, dum praecogitat, quo tendat, quia ad 
inferos properat gressus ejus (Prov. 5, 5); quid occurrat, 
quia judicium inevitabile, justum tamen; quid assequatur, 
quia stipendium mortis aeternae. Imploratio autem miseri- 
cordiae, circa quamcumque gratiam invocetur, debet esse 
eum affluentia desiderii, quod habemus a Spiritu sancto, 
qui postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. 8, 26); 
cum fiducia spei, quam habemus a Christo, quia mortuus 
est pro nobis omnibus (1. Petr. 2, 21); cum diligentia im- 
plorandi subsidii, quod quaerimus a Sanctis omnibus. 
Quando enim haec tria concurrunt, tum imploratur effi- 
eaciter divina misericordia. Affluentiam desiderii habemus 
& Spiritu sancto, quia per ipsum sumus a Patre in Filio 
praedestinati aeternaliter, per ipsum sumus renati in ba- 
ptismo spiritualiter, et quia per ipsum sumus congregati 
in Eeclesia unanimiter.  Confidentiam spei habemus a 
Christo Domino, quia pro nobis obtulit se in cruce in 
terra, quia pro nobis offertur a matre Ecclesia in sacra- 
mento altaris in sui memoriam, et quia pro nobis apparet 


vultui Patris in caelo in gloria. Diligentiam implorandi 
subsidii a Sanctorum consortio habemus, ab angelorum 
ministrantium patrociniis, a beatorum triumphantium suf- 
fragiis, et a justorum militantium meritis. Exhibitio autem 
latriae, ex quacumque gratia Deus colatur, debet habere 
iria. Primo enim ob gratiam impetrandam, debet cor no- 
strum ineurvari ad Dei reverentiam et adorationem. $Se- 
cundo debet dilatari ad benevolentiam et gratiarum actio- 
nem. CTertio debet elevari ad complacentiam et mutuam 
allocutionem, quae est Sponsi et Sponsae, quam docet 
Spiritus sanetus in Canticis. In qua, si recto ordine fiat, 
mira est exultatio et jubilatio; ita ut ducatur homo in 
excelsum, et faciat animam dicere: Bonum est nos hic esse 
(Matth. 17, 4). Et hic debet oratio nostra terminari. Nec 
ante debet homo desistere, donec ingrediatur in locum 
tabernaculi admirabilis, usque ad domum Dei, ubi in voce 
exultationis est sonus epulantis (Psalm. 41, 5). Ut autem 
incurveris ad reverentiam, admirare immensitatem divinam, 
et intuere modicitatem tuam. Ut dilateris ad benevolen- 
tiam, attende benignitatem divinam, et vide indignitatem 
tuam. Ut eleveris ad complacentiam, recogita caritatem 
divinam, et considera tepiditatem tuam, ut ex hujus col- 
latione pervenias in excessum mentis. Sciendum autem, 
quod reverentiam debemus exhibere Deo tripliciter. Primo 
tanquam Pairi, a quo formati, reformati et educati. Se- 
cundo tanquam Domino, a quo eruti de ore inimici, re- 
dempti de carcere inferni, et conducti in vineam Domini 
pro munere paradisi. Tertio debemus exhibere Deo re- 
verentiam tanquam judici, coram quo aceusati, accusat 
enim clamor conscientiae; coram quo convicti, convincit 
enim evidentia vitae; et coram quo confessi, confitetur 
enim aspectus divinae sapientiae, unde contra nos de jure 
debeat sententia proferri. Et prima quidem reverentia 
debet esse magna, secunda major, tertia maxima. Unde 
prima est ad modum inclinationis, secunda ad modum 
genuflexionis, et tertia ad modum prostrationis. In prima 
nos subjicimus, in secunda nos dejicimus, in tertia nos 
abjicimus. In prima reputamus nos parvos, in secunda 
minimos, in tertia vero nullos. Benevolentiam autem de- 
bemus simili modo Deo tripliciter exhibere, scilicet ma- 
gnam, majorem et maximam. Magnam consideratione in- 
firmitatis nostrae, majorem consideratione magnitudinis 
gratiae suae, et maximam consideratione immensitatis mi- 
sericordiae suae. Et magnam pro commissis, majorem pro 
dimissis, e£ maximam pro promissis. Vel magnam pro 
complementis naturae, majorem pro indumentis gratiae, 
eti maximam pro donis supererogantiae. In prima cor ex- 
tenditur; in secunda aperitur, ut in Canticis dicitur: 
Aperi mihi, sorcr moa (5, 2); et in tertia effunditur, ut in 
Threnis dicitur: JEffunde sicut aquam cor tuum ante con- 
spectum Domini (2, 19).  Complacentiam autem triplici 
modo debemus Deo exhibere toto corde. Primo, ut sic 
coaptetur complacentia nostra ad Deum, ut unicuique pla- 
ceat, quod solus Deus placeat sibi. Secundo, ut ei hoc 
placeat, quod ipse placeat soli Deo. Tertio, ut hoc ei 
placeat, quod in hac complacentia ceteri communicent. 


PAnS V, 10. 


[4 


In prima est magna, in secunda major, et in tertia maxima. 
In prima est amor gratuitus, in secunda est amor debitus, 
et in tertia est amor ex utroque permixtus. In prima 
erucifigitur mundus homini, in secunda crucifigitur homo 
mundo, in tertia crucifigitur homo pro mundo, ut pro 
omnibus velit homo mori, ut et ipsi placeant Deo. Et hic 
est gradus et status perfectae caritatis, ante cujus asse- 
cutionem nemo debet se aestimare perfectum. Tunc autem 
hane perfectionem homo assequitur, quando cor suum in- 
venit non solum voluntarium, sed etiam avidissimum ad 
moriendum pro salute proximorum, secundum quod Apo- 
stolus dicebat: Libentissime impendam et superimpendam 
ego ipse pro animabus vestris (2. Cor. 12, 15). Ad hane 
perfectam dilectionem proximi non pervenitur, nisi prius 
perveniatur ad perfectam dilectionem Dei, propter quem 
diligitur proximus, qui non est diligendus nisi propter 
Deum. Et propterea ad intelligendam perfectionem in di- 
lectione Dei, sciendum est, quod sex sunt gradus, quibus 
paulatim et ordinate proceditur, ut ad perfectionem per- 
veniatur, quorum primus est suavitas, secundus aviditas, 
tertius saturitas, quartus ebrietas, quintus securitas, sextus 
tranquillitas. Primus itaque gradus est suavitas, ut homo 
addiscat gustare quam suavis est Dominus. Et hoc qui- 
dem fit vacando et sabbatizando ei per sanctas meditatio- 
nes, secundum quod dicitur in Psalmo: Zeliquiae cogitatio- 
nis diem festum agent. tibi (75, 11). Quod quidem fit, quando 
meditationes circa amorem Dei suavitatem pariunt in corde. 
Secundus gradus est aviditas, quando scilicet anima assue- 
fieri coeperit circa illam suavitatem, et nascitur in ea tanta 
esuries, ut nihil eam possit reficere, nisi eum, quem amat, 
possederit perfecte. Quod quia non potest in praesenti 
attingere, quia adhuc longe est, continue excedit et egre- 
ditur extra per amorem ecstaticum, clamans et dicens 
illud beati Job: Swspendium elegit. anima mea, et mortem 
ossa mea (7, 15); et illud Psalmi: Quemadmodum deside- 
rat cervus ad. fontes aquarum, ita. desiderat anima ea. ad 
ie, Deus (41, 2). Tertius gradus est saturitas, quae oritur 
ex ipsa aviditate. Qui enim vehementissime Deum de- 
siderat ei sursum fertur, jam omne, quod deorsum videt, 
verlitur ei in fastidium. Unde quasi saturatus non potest 
refectionem invenire in aliquo citra ipsum dilectum. Et 
sicut saturatus, si cibum sumat, incurrit potius abomina- 
tionem quam refectionem, sic in hoc gradu caritas facit 
cirea omne ereatum; unde dicit Sapiens: nima saturata 
calcabit favum (Prov. 27, 7), Quartus gradus est ebrietas, 
quae oritur ex saturitate.  Ebrietas autem in hoe con- 
sistit, quod quis tanto amore diligat Deum, ut jam non 
solum fastidiat solatium terrenum, sed etiam delectetur et 
quaerat tormentum pro solatio, et amore illius, quem dili- 
git, delectetur in poenis, opprobriis et flagellis cum Apo- 
stolo (2. Cor. 12, 10). Unde, sicut ebrius seipsum denu- 
dat sine pudore, et sustinet plagas sine dolore; sic in isto 
intelligendum est. Unde bant Aposteli gaudentes « con- 
spectu. concilii, quoniam. digni habiti sunt pro nomine Jesu 
contumeliam pati (Act. 5, 41). Quintus gradus est securi- 
tas, quae oritur ex ebrietate. Ex hoc enim quod anima 
sentit se tantum amare Deum, quod libenter sustinet pro- 
pter ipsum omne damnum et omne opprobrium, jam foras 
mittitur timor, et tantum concipit anima spem de adjutorio 
Dei, ut nullo modo existimet se posse separari ab eo. In 


43'l 


hoe gradu erat Apostolus, cum dicebat: Quis nos separa- 
bit a caritate Christi? ... Certus sum enim, quia neque 
mors, neque vita ... poterit nos separare a caritate Dei, 
quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. 8, 35). Sextus 
gradus est vera et plena tranquillitas, per quam est tanta 
pax et requies in anima, ut quodam modo sit in silentio 
et somno, et velut in arca No8 collocata, ut nullo modo 
perturbetur. Quis enim potest inquietare mentem, quam 
nullus cupiditatis stimulus inquietat, et nullus timoris acu- 
leus agitat? In ista mente pax est et status ultimus et 
quies, et ibi requiescit verus Salomon: Quoniam in pace 
factus est locus ejus (Psalm. 75, 3). Et ideo valde con- 
venlenter isti gradus significantur per illos sex gradus, 
quibus ascendebatur ad thronum Salomonis (3. Reg. 10, 19; 
et 2. Paral. 9, 18). Et propter hoc dicitur in Canticis: 
Ascensum purpureum media caritate constravit (3, 10); quia 
impossibile est ad istam tranquillitatem pertingere, nisi 
per caritatem. Hae autem acquisita, facillimum est ho- 
mini facere omne, quod est perfectionis, sive agere, sive 
pati, sive vivere, sive mori. Audendum est igitur ad pro- 
fectum caritatis, cum profectus ejus inducat perfectionem 
omnis boni et complementum. Ut igitur sint ad manum 
praedictae differentiae, nota quod, qui ad hane perfectio- 
nem vult proficere, debet per meditationem stimulum con- 
Sclentiae primo exasperare, exacuere et rectificare; et sic 
ad radium intelligentiae transire, ipsum protendendo, dila- 
tando et reflectendo; et sic ad igniculum sapientiae trans- 
ire, ipsum eongregando, inflammando et sublevando. Et 
sie per orationem primo debet deplorare miseriam suam, 
eum dolore propter damnum, cum pudore propter oppro- 
brium, et cum timore propter periculum. Secundo debet 
implorare divinam misericordiam, eum vehementia desi- 
derii per Spiritum sanctum, cum fiducia spei per Christum 
crucifixum, et cum assistentia patrocinii per Sanctorum 
suffragium. Tertio debet exhibere latriam, exhibendo Deo 
reverentiam, benevolentiam et complacentiam, ut primo 
ex parte Dei procedat admiratio divina, quasi major pro- 
positio; secundo ex parte nostra sequatur consideratio, 
quasi assumptio; tertio fiat latriae plena exhibitio, quasi 
conclusio. Qui autem sic excitaverlt se continue et intente, 
proficiet in caritate secundum sex gradus praedictos, qui- 
bus pervenitur ad perfectionem íranquillitatis, ubi est 
multitudo pacis et quasi quidam finis quietis nostrae, quam 
Dominus reliquit Apostolis. Unde nota, quod Apostolus 
in qualibet salutatione optabat gratiam et pacem, gratiam 
tanquam primordialem, pacem sicut complementum. Ad 
Timotheum (2. Tn. 1, 2) autem interponit misericordiam, 
quae est utriusque principium." ZIncend. am. c. 2. 

3 Sexta et ultima ala, sine qua reliquae perfici non 
valent, maxime est necessaria, ut sit devotus ad Deum, 
per quem zelus justitiae accenditur, pietas compassionis 
infunditur, patientia roboratur, exemplum bonum conditur, 
discretio elarificatur. Haec est unctio spiritus, docens do 
omnibus, quae expediunt saluti ; unde dicit Joannes (1, 2. 27): 
Vos unctionem habetis a. Spiritu sancto, et nostis omnia, et 
non necesse habetis, uL aliquis vos doceat; sed sicut unctio 
ejus docet vos de omnibus. Devotio mentem illuminat ad 
eognoscendum quid sit melius; unde Dominus dicit (Jo. 
14, 26): Docebit vos omnia, et suggeret vobis omnia , quae- 
cumque dixero vobis. Inflammat ad appetendum bonum; 


438 


unde et in Ecclesiastico (24, 29) dicitur: Qui edunt me, 
adhuc esurient; et qui bibunt me, adhuc sitient. Roborat ad 
perfieiendum: Deus est enim, qui operatur in nobis et velle 
et. perficere pro bona voluntate (Philipp. 2, 13). Facit hor- 
rere peccata, dicente Psalmista (Ps. 118, 163): Iniquitatem 
odio habui; et Apocalypsi (10, 9): Liber comestus dulcis 
gustu  amaricat ventrem. —Aetiones ordinat ad virtutes, 
sicut dicitur in Canticis (2, 4): Introduxit me rex in cellam 
vinarium , ordinavit dn me caritatem. Mores exterius com- 
ponit et verba, sicut dicit Tobias (3, 17): Numquam cum 
ludentibus miscui me, neque cum dis, qui in levitate ambulant. 
Seientiam fidei dulcem reddit, sapientia enim secundum 
nomen suum est (Eccli. 6, 23), id est sapida scientia. Spem 
in fiduciam erigit: Ipse enim Spiritus sanctus reddit testi- 
monium nobis, quod. sumus filii Dei (Rom. 8, 16). Amorem 
Dei accendit, namque: Caritas Dei diffusa est in cordibus 
nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. 5, 3). 
Deo familiarem efficit, juxta illud (Ex. 33, 11): Loquebatur 
Domnus cum Moyse, sicut homo loqui solet ad amicum suum. 
Dat fiduciam impetrandi petita, sicut habebat Joannes, 
quum dicebat (1, 3. 21—22): Fiduciam habemus ad Deum, 
et quodcumque petierimus, accipiemus. Orationem impinguat, 
ut in Psalmis (Ps. 19, 4): Holocaustum tuum pingue fiat; 
et in Ecclesiastico (38, 11): Impingua oblationem. Pium et 
affectuosum facit, juxta illud (Sap. 7, 22—23): Suavis, 
humanus et benignus est. spiritus sapientiae. Cor humiliat, 
ut ait Isaias (66, 2): Super quem requiescet spiritus meus, 
nisi super humilem? Oleum spiritum premit in olla fervente. 
Contra adversa constantiam praestat; unde dicit Psalmista 
(Ps. 26, 1): Dominus illuminatio mea et salus mea; quem 
timebo? Et Apostolus (Kom. 8, 35): Quis nos separabit a 
caritate Christi? Omnia opera bona delectabilia facit, juxta 
illud (Sap. 8, 16): Non habet amaritudinem. conversatio illius, 
nec taedium, sed. laetitiam et. gaudium. Mentem in superna 
elevat: 57 direxerit ad Deum cor suum, spiritum ojus et fla- 
tum. ad. se trahet (Job 34, 14). Mundum vilescere facit, 
dicente Ecclesiaste (1, 14): Vidi cuncta, quae fiunt sub 
Sole, et ecce omnia vanitas. Desiderare caelestia cogit; hinc 
Apostolus dieit (Philipp. 1, 23): Coarctor e duobus, desi- 
derium habens dissolvi et esse cum Christo. Peccata delet 
et poenas peceati; unde ait Dominus (Luc. 7, 47): He- 
mittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum. Merita 
sublimat, teste Sapiente (Sap. 8, 6), qui ait: S; divitiae 
appetuntur, quid sapientia locupletius, quae omnia operatur? 
Proximos maxime aedificat; unde dicitur (Eccli. 45, 19): 
Offerre illi incensum dignum in odorem suavitatis; et: Christi 
bonus odor sumus (2. Cor. 2, 15). Daemones fugat, nam 
fumus ejus extricat. omne genus daemoniorum (Tob. 6, 8). 
Angelos invitat et Sanctos, ait enim Psalmista (Ps. 67, 26): 
Praevenerunt principes conjuncti psallentibus; et "Tobias 
(12, 12) : Quando orabas cum lacrimis, ego obtuli orationem 
tuam Domino. MHaec et multa alia devotionis gratia con- 
fert." De sex alis Seraphin, c. 8. nn. 1—2. 

* ,In omni oratione, quam facis, magis studeas ad de- 
votionem, quam ad consummationem pervenire; ut statim 
eum inveneris aliquam laerymam, aliquam gratiam, vel 
Jesum desideratum, orationem ulterius non protendas, sed 
eo fruere, quem quaerebas, ut dicas cum Sponsa (Cant. 
3, 4): Inveni, quem diligit anima mea, tenui eun, nec di- 
mittam. Et subtrahente se Jesu, orationem perficias, quam 


PARS V, 10. 


* 


coepisti; et consulo tibi, ut numquam, si poteris, orationes 
consuetas dimittas. Non enim qui incipit, commendatur, 
sed qui finaliter perseverat. Ora ergo, Frater carissime, 
et te in oratione exerce, quia pauperi non oranti aeterna 
supplicia promittuntur. Ait enim beatus Bernardus (6n 
festo ascens. serm. Á. n. 11): Ora semper, instanter ora; 
quia ille dicitur habere tunicam mixtam sanguine, qui 
carnem suam nutrit de pauperum sudore, nisi recompenset 
in devota oratione et gratiarum actione. Cantando etiam 
nobis multa bona proveniunt. Graves ergo pro eis effun- 
dite gemitus; alioquin quod híc in deliciis sumitur, in tor- 
mentis evometur. Studeamus tanto frequentius et moro- 
sius cum fervore dilectionis orare, quanto nobis plus ceteris 
majora beneficia conferuntur; quia sieut dicit beatus Gre- 
gorius (v» Evang. l. 1l. hom. 9. n. 1): Tanto ergo esse hu- 
milior, atque ad serviendum Deo promptior quisque debet 
ex munere, quanto se obligatiorem esse conspicit in red- 
denda ratione. Et omnis oratio tua semper vertatur aut 
circa beneficia collata tibi cum gratiarum actione, aut circa 
tua et proximorum scelera perpetrata, cum dolore et la- 
erymarum effusione. Ista est enim scala (Gen. 28, 12), 
per quam videbat Jacob angelos ascendentes, et descen- 
dentes." Ordinar. vitae Relig. n. 8. Suppl. vol. III. — ,In 
hoec ergo sit studium tuum, carissime, si vis multum pla- 
cere Deo. Studeas, quod pure obedias in his, quae tibi 
praecipiuntur. Dicebat beatus Pater Franciscus, quod si 
quis esset bene obediens, una hora non transiret ei sine 
merito. Si vis in te habere ea, quae dixi, studeas, ut sis 
vir orationis. Oratio faciet te esse humilem, patientem. et 
obedientem. Oratio faciet te habere omnia bona. Oratio 
faciet te habere Deum in vita ista, et in vita aeterna. 
Dicebat etiam beatus Franciscus, quod impossibile sibi 
videretur, quod aliquis possit proficere in servitio Dei, nisi 
esset vir orationis. Si vis, carissime, habere orationem, 
oportet quod habeas silentium; et si vis habere silentium, 
oportet, quod habeas solitudinem," — Epist. de Imit. Jesu 
Christi n. 16—18. Supplem. vol. III. 

5 ,Flecto genua mea. ad. Patrem. Domini nostri Jesu 
Christi, a quo omnis paternitas in. caelo. et. in terra nomi- 
natur, ut. det vobis secundum divitias gloriae suae, virlutem 
corroborari per spiritum ejus in. interiori homine, Christum 
per fidem habitare in cordibus vestris, in caritate radicati 
et fundati, wt possitis comprehendere cum omnibus Sanctis, 
quae sit longitudo, latitudo, sublimitas et. profundum; scire 
eligin. supereminentem scientiae caritatem. Christi, ut implea- 
mini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. 3, 14—19).  Apo- 
stolus Paulus, vas aeternae electionis, sacrarium divinae 
sanctificationis, speculum et exemplar supernae contem- 
plationis, in verbis praemissis ostendit nobis mentalis exer- 
citationis ortum, objectum et fructum.  Mentalis enim 
exercitatio, si debet esse pia et salutifera, oportet quod 
habeat potentiam supernaturaliter confortantem, sapien- 
tiam regulantem et clementiam consolantem.  Flectat igi- 
tur anima devota, divinae contemplationis amore accensa, 
genua mentis ante thronum beatissimae et incomprehen- 
sibilis Trinitatis; pulset humiliter, et postulet sapienter 
Dei Patris confortatricem potentiam, ne labore depressa 
succumbat; Dei Filii regulatricem sapientiam, ne errore 
seducta a veritate deviet; Dei Spiritus sancti consolatricem 
pietatem et clementiam, ne taedio victa deficiat; ommoe 


PARS V, 10. 


enim datum optimwmn et omne donum perfectum desursum 
est, descendens a Patre luminum (Jacob. 1, 17); et secundum 
Augustinum (de natura bon. cont. Manich. c. 1): Omne 
bonum nostrum aut Deus est, aut à Deo est. Unde non 
immerito in omni boni operis initio ille est invocandus, a 
quo omne bonum originaliter progreditur, per quem omne 
bonum exemplariter producitur, e& ad quem omne bonum 
finaliter reducitur. Haec est illa ineffabilis Trinitas, Pater, 
Filus et Spiritus sanctus, quam tangit Apostolus, quum 
dicit: Flecto genua, usque ibi, wt possitis. Secundo osten- 
dit istius salutiferae mentalis exercitationis objectum. Ob- 
jectum vero exercitationis devotae mentis dicuntur esse 
interiora et exteriora, inferiora et superiora. Debet enim 
anima devota per mentale exercitium contemplationis ra- 
dium reflectere primo ad interiora sua, ut videat, qualiter 
sit formata per naturam, deformata per culpam, reformata 
per gratiam. Secundo debet convertere radium contem- 
plationis ad exteriora, ut cognoscat, quam instabilis sit 
mundana opulentia, quam mutabilis mundana excellentia, 
et quam miserabilis mundana magnificentia. Debet etiam 
tertio radium contemplationis convertere ad inferiora, ut 
intelligat humanae mortis inevitabilem necessitatem, judicii 
finalis formidabilem austeritatem, poenae infernalis intole- 
rabilem poenalitatem. Debet quarto convertere radium 
contemplationis ad superiora, ut cognoscat et sapiat cae- 
lestis gaudii inaestimabilem pretiositatem, ineffabilem de- 
liciositatem et interminabilem aeternitatem.  laec est illa 
erux beata, quatuor finibus terminata, in qua, o anima 
devota, cum tuo duleissimo sponso Jesu Christo debes 
jugiter meditando pendere. Hic est ille currus igneus, 
quatuor rotis consummatus (4. Reg. 2, 11), in quo debes 
post tuum fidelissimum amicum assidue contemplando caeli 
palatium conscendere. Haec est illa quadruplex regio, 
videlicet orientalis, aquilonaris, occidentalis et meridionalis, 
quam tu, o anima, quotidie debes peregrinando intrare, et 
tuum dilectum specialissimum in ea speculando quaerere 


et investigare, ut possis dicere cum Sponsa (Cant. 3, 1): 


In lectulo meo quaesivi per noctem, quem diligit anima mea. 
Haec quatuor tangit Apostolus, cum subjungit: U? possitis 
comprehendere cum omnibus Sanctis, quae sit longitudo, la- 
titudo, sublimitas et profundum. | Fructus illius salutiferae 
exercitationis, si digne et laudabiliter exequatur, est feli- 
citas aeterna, quae est quid optimum et pulcherrimum, et 
per se suffieientissimum, nullo extra se indigens. In qua 
videbimus et amabimus, vocabimus et laudabimus in aeter- 
num et ultra, eum qui est benedictus in saecula. Hune 
fructum promittit Apostolus, quando sermonem concludit, 
dicens: Ut Zmpleamini in omnem plenitudinem Dei (Ephes. 
3, 19). Hanc plenitudinem tunc inveniemus, quando Deus 
erit voluntati multitudo pacis, rationi multitudo lucis, me- 
moriae continuatio aeternitatis. Tunc enim Deus erit omnia 
in omnibus (1. Cor. 15, 28), cum a ratione omnis error, 
a voluntate omnis dolor et à memoria omnis timor reces- 
serit, et successerit illa, quam speramus, mira serenitas, 
divina jueunditas, aeterna securitas." JSoliloq. in fin. prol. 

$ ,Alia est devotio communis, alia specialis... com- 
munis in divinis officiis, specialis in orationibus... Circa 
officia divina triplicem debet habere diligentiam devotio- 
nis, scilicet ut omnia fiant ordinate et non confuse, et sine 
erroris haesitatione, ut quisque deputatum ministerium 


439 


congrue exequatur. Unde Paulus (47. Cor. 14, 40) dicit: 
Omnia, honeste et secundum ordinem fiant in vobis; nam di- 
citur in Paralipomenis (2, 25. 1): David et omnis exercitus 
segregaverunt in ministerium Domini, qui prophetaverunt in 
citharis, psalterüis et. cymbalis secundum munerum suum de- 
dicato sibi officio servientes. Item, ut strenue et non pigre, 
seu desidiose, opus Domini, scilicet divini cultus peragatur, 
quia ait Jeremias (48, 10): Maledictus, qui facit opus Dei 
fraudulenter. Item, ut devote et reverenter sine aliqua 
dissolutione et strepitu, distincte et attente divina officia 
persolvantur, sicut in conspectu angelorum et praesentia 
Dei, sicut dicitur in Ecclesiastico (39, 41): In omni corde 
eL ore collaudate et benedicite nomen Domini, Officium enim 
divinum in Ecclesia Spiritus sanctus ordinavit fieri quinque 
de causis. Primo propter imitationem caelestis concentus, 
quo Saneti et angeli in caelo assidue in praesentia Dei 
ejus laudibus sunt intenti. Unde dicit Psalmista (Ps. 83, 5) : 
Beati qui habitant in. domo tua, Domine, in saecula saecu- 
lorum laudabunt te. Quum enim secundum promissionem 
suam dicat Dominus (Matth. 28, 20): Ecce ego vobiscum 
sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi, hic 
dignetur Christus nobiscum esse veraciter, tam sacramen- 
taliter, quam spiritualiter; dignum est, nos ei pro modulo 
nostro aliqualem exhibere reverentiam honoris et laudis, 
juxta exemplar similitudinis caelestis, ut eli, etsi non con- 
tinue sicut illi caeli cantores, saltem interpolate pro nostra 
fragilitate psallendo, alacriter assistamus imitantes illam, 
quae sursum. est, Jerusalem matrem nostram , ut ait Paulus 
(Gal. 4, 26). Secundo, ut beneficiorum Dei memores, cer- 
tis horis gratias pro his, laudando et orando, ei jugiter 
referamus, qui natus in nocte ex Maria Virgine, mane 
judici passurus assistitur, diluculo resurrexit, hora tertia 
flagellatur, et post Spiritum sanctum misit Apostolis, sexta 
erucifixus, nona in eruce pro nobis mortuus, vespere coe- 
nans corporis et sanguinis sui nobis sacramenta tradidit, 
et completorio sepultus est. Missarum autem celebratio 
non tantum ejus nobis passionis mysterium memorandum 
ingerit, sed et praesentiae suae gratiam exhibet, et sub 
forma sacramenti nos seipso spiritualiter pascit. Si ergo 
justum est nos horum numquam oblivisci, ita expedit ea 
semper recolere certis horis. Unde Isaias ait (63, 7): 
Miserationum Domini recordabor, laudem ejus super omnibus, 
quae reddidit nobis. 'Tertio, u£ nosmetipsos sic assidue ad 
devotionem excitemus, et ignem amoris Dei per hoc nobis, 
ne per desidiam seu alias occupationes tepescat, continue 
reaccendamus, sieut jussit Dominus Moysi dicens (Lev. 6, 
12—13): Ignis est. iste perpetuus, qui numquam deficiet, quem 
nuiriet sacerdos in altari, subjiciens mane ligna. Ignis est 
devotionis fervor, qui semper in altari cordis ardere debet, 
quem sacerdos devotus semper, subjicendo ligna divinae 
laudis, debet nutrire, ne quando extinguatur. Unde dicit 
Psalmista (Ps. 53, 1): Benedicam Domino in omni tempore, 
semper laus ejus in ore meo. Quarto, ut simplices fideles, 
qui per se nesciunt certa orandi tempora eligere, per hoc 
ad orationis studium assuefaeciamus, ut saltem tunc ad 
ecclesiam oraturi conveniant, quando ibidem divinae lau- 
dis officia persolvuntur; et ut minus afficiantur taedio ibi 
persistendi, quamdiu coram se vident clericos celebrare 
divina. Unde in Luca dicitur (2, 10): Omnis multitudo 
populi erat. foris hora incensi. Multi enim rudes vix um- 


440 


quam se orationi offerrent, si foris non certis temporibus 
in ecclesiam ex consuetudine, ad divinorum celebrationem 
et verbi Dei recitationem, ordinarie vocarentur. Quinto, 
propter decorem religionis christianae, quia decens est et 
congruum, ut si Judaei et Gentiles, et quidam haeretici 
quandoque conventieula sua faciunt, et sua profana ibi 
commercia celebrant, et ritus suae perfidiae observant; 
multo dignius qui vera et sacrosancta habent sacramen- 
torum mysteria, ad ea celebranda et veneranda saepe con- 
veniant, et debita Conditori suo laudum solemnia persol- 
vant, quibus et gratiam Dei ampliorem mercentur et vitam 
aeternam, et quibus alliciantur simplices ad religionis 
sanctae reverentiam et amorem. Propter quod scriptum 
est (Eccli. 47, 12) : Dedit in. celebrationibus decus, et. ornavit 
tempora, usque ad consummationem vitae, ut laudarent nomen 
sanctum Domini, et amplificarent mane Dei sancütatem. 
Inter omnes ergo exteriores observantias major debet di- 
ligentia divino officio adhiberi, ut, sicut dictum est, ordi- 
nate fiat, strenue et devote. Alia enim tempora facimus 
pro Deo, in hoc autem assistimus Deo, et intendimus Deo, 
et alloquimur eum et nos ipse; simul et pro nostris ne- 
cessitatibus ejus auxilium postulamus. Specialis devotio 
consistit in orationibus privatis, in familiaribus vocalium 
orationum recitationibus, veluti psalmorum, litaniarum et 
aliarum orationum, quas in secreto quisque per se exira- 
ordinarie ruminando persolvit, nam dicit Dominus (Matth. 
6, 9): Quum oratis, dicite: Pater noster. ltem in sacris 
meditationibus, quum quis ante mentis oculos recolligit 
peccata propria et miserias et futura supplicia, vel bene- 
fieia Dei generalia seu specialia, et passionem Christi et 
bonitatis ejus dulcedinem, et praemia repromissa; ut ex 
his concipiat devotionis affectum , timoris vel amoris Dei, 
desiderii moeroris vel gaudii spiritualis, juxta illud (Ps. 
76, 7): Medstatus sum in. nocte cum corde meo, et exercitabar, 
eL scopebam spiritum meum. Item in piis erga Deum affe- 
etibus et lacrymis et suspiriis et sanctis desideriis amoris, 
et aliis internis et ineffabilibus motibus cordis, in jubilis, 
excessibus et raptu et absorptione spiritus in Deum, quo 
adhaerens Deo unus fit spiritus cum eo per purae intelli- 
gentiae lucem et cognitionem Dei, et amoris ejus ardorem 
et glutinosam fruendi inhaesionem: 7pse enim Spiritus po- 
siulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Luc. 6, 12)." De 
sex alis Seraphim. c. 8. num. 4—10. 

7 ,Quaedam oratio est pure mentalis, quaedam vocalis, 
quaedam media. Pure mentalis est, quando labia non 
moventur, sed cor ad Deum loquitur. Pure vocalis est, 
quando nihil cogitat in his, quae dicit, nee in generali, 
nec in speciali, ita quod referat intentionem ad sensum 
verborum, vel finem, sed, cum orat, fabricat castra; et 
sic mentalis simpliciter excedit vocalem. Alia est mixta, 
in qua scilicet orat mentaliter et vocaliter. Et de ista 
distinguendum, quia aut verba illa impediunt affectum, 
quia sic inflammatus est, quod immediate fertur in Deum; 
et tali utilior est oratio mentalis: si autem juvatur, utilior 
est vocalis; et multi sunt tales, et maxime illi, qui non 
sunt viri spirituales, ad quorum affectus provocandos in- 
stitutae sunt vocales orationes." 4. dist. 15. p. 2. a. 2. q. à. 
—  ,Conditiones orationis quaedam sunt essentiales, ut 
recta intentio et justa petitio; quaedam accidentales, ut 
tempus et locus. Dico igitur, quod Dominus non dixit 


PAnS V, 10. 


lis verbis (Joan. 4, 23) : Venit hora, quando neque in monte 
hoe, neque Jerosolymis adorabitis Patrem, locum determina- 
tum ab oratione vera esse resecandum ut superfluum; sed 
cognoscendum non esse de orationis essentia, quia veri 
adoratores ubique Deum adorant. Et licet non sit neces- 
sarius, non tamen est superfluus; valet enim ad memoriam 
habendam, ad devotionem excitandam, ad unitatem ser- 
vandam, ad societatem angelorum obtinendam; quia prae- 
venerunt principes conjuncti psallentibus (Ps. 67, 26)." Comm. 
in Ev. Joan. c. 4. n. 252. Supplem. vol. I. 

? Saneti pro nobis orant. Et hujus ratio est duplex. 
Una est, quia vident nostram necessitatem, quia nos indi- 
gemus ab illis relevari. Alia propter Dei voluntatem, quia 
vult, ut unum membrum aliud relevet, et quod pro in- 
vicem sollicita sint membra; unde cum ipsi sint liberati, 


debent alios adjuvare." — ,Ad illud ergo quod objicitur, 


quod possunt quidquid volunt, dicendum, quod voluntas 
dupliciter comparatur ad actum; aut ad actum proprium, 
ut volo hoec facere; aut ad actum alienum, ut volo ut 
alius faciat hoc, scilicet Deus vel homo. Unde dico, quod 
auctoritas Anselmi est respectu actus proprii; sed oratio, 
vel petitio salutis respectu actus divini, ut scilicet Deus 
salvet.^ — ,AÀd illud quod objicitur, quod non ascendit 
intellectus in Deum, dicendum, quod intellectus dicitur in 
Deum ascendere tripliciter. Aut per novum aspectum in 
Deum, scilicet quando homo revocat cogitationem ab aliis, 
ei convertit in Deum; et sic est tantum in viatoribus. 
Alio modo per aspectum alterius inferioris rei, ut cum 
quis cogitat humanam miseriam, et implorat misericordiam; 
ui relevet miseriam, ibi dicitur aspectus, non quia de novo 
aspieiat, sed quia aliud inferius ad illud respiciat; et sic 
est in beatis, quando pro nobis orant et rogant, quia tune 
nostram indigentiam considerant. Tertio modo propter 
continuationem intuitus primi. Unde cum quis considerat 
Deum, qui est super se, et continue considerat, continue 
ascendit, non quia ad aliud et ad aliud, sed quia supra 
se fertur; et hoc modo continue est in beatis. Et sic 
patet istud, quia si primo modo dicatur oratio, ascensus 
est tantum viae, secundo modo est viae et patriae, tertio 
modo tantum patriae." — ,AÀd illud quod objicitur, quod 
beatus habet quidquid vult, dicendum, quod beatus aliqua 
vult sibi, aliqua vult aliis. Dico ergo, quod ad substan- 
tiam beatitudinis est, ut habeat omne, quod vult sibi; sed 
ut habeat omne, quod vult alis, non est de substantia 
beatitudinis, sed de consummatione et bene esse: et hoc 
non erit, quousque omnes electi sint glorificati, tune enim 
quilibet habebit quod vult sibi, et quod vult cuilibet alii: 
et tunc plena est beatitudo. Item beati orant tantum pro 
aliis, miseri pro se et pro aliis; sed consummato numero 
electorum, non rogabunt pro se, nec pro aliis." 4. dist. 45. 
a. 3. q. 1. concl. et ad 1. 2. 3. 

? ,Sanetorum orationes multa nobis bona impetrant 
merito et affectu. Merito quidem praecedenti, quo Deo 
facillime servierunt; et tantum locum suis meritis sunt 
adepti, u£ non solum sibi beatitudinem et gloriam merue- 
rint, sed etiam aliis suffragari. Multa etiam supereroga- 
verunt affectu, quia amici Dei sunt facti, et amicitiae est 
idem velle et nolle; et cum aliquem ament Sancti, com- 
pellunt (ut sic dicam) Deum diligere. Unde beata Virgo 
multos peccatores Deo reconciliare dicitur. — ,Ad illud 


PARS V, 10. 


ergo quod objicitur, quod non sunt in statu merendi, di- 
cendum, quod verum est ibi. Et praeterea non redditur 
exauditio merito, quod tunc fit, sed merito quod prae- 
cessit." — ,Quod objicitur, quod tunc sine oratione fieret, 
dicendum, quod meruerunt non simpliciter, quod ista ob- 
tinerent sub conditione, videlicet si ipsi intercederent, vel 
ali eorum subsidia impetrarent, sicut aliqui Saneti in 
morte petierunt, quod Dominus exaudiret invocantes eorum 
patrocinium. Et quod dicit, quod meritum eorum est 
plene remuneratum, verum est de merito absoluto, sed de 
merito conditionato adhue stat conditio et merendi ratio." 
— 5AÀd illud quod objicitur, quod eonformant voluntatem 
suam divinae per omnia, dicendum quod, sicut dicit Au- 
gustinus de praedestinatione Sanctorum, orare debemus 
pro praedestinatis, quia fortasse praedestinati sunt, ut 
nostris orationibus confirmentur; et si constaret nobis hoc 
totum, quod essent praevisi salvari ad nostras preces, de- 
beremus utique pro eis rogare, ut fructuose rogaremus, 
quia ad preces nostras salvantur. Sic intelligendum est 
in Sanctis, qui vident, quod Deus decrevit nos salvare ad 
eorum preces; ideo instantissime rogant, et impetrant." 
4. dist. 45. a. 3. q. 2. concl. et ad 1. 2. 3. 

1? ,Deus decrevit et voluit, quod Sanctos rogaremus; 
tripliei ex causa, scilicet propter nostram inopiam, San- 
etorum gloriam et Dei reverentiam. Propter inopiam in 
merendo, u£ ubi nostra non suppetunt merita, patrocinen- 
tur aliena. Propter inopiam in contemplando, ut qui non 
possumus summam lucem aspicere in se, eam saltem in- 
tueamur in Sanctis. Propter inopiam in amando, quia 
miser homo se magis sentit affici cireà unum Sanctum, 
quam etiam cirea Deum; ideo compassus nostrae inopiae 
voluit nos rogare Sanctos. Ac per hoc patet primum, 
quia ille qui ante erat indignus de se, rogando Sanctos, 
eorum patrocinio efficitur dignus. Secunda causa est 
Sanctorum gloria, quia Deus vult Sanctos suos glorificare, 
vult per eos miracula facere in corporibus, et salutem in 
animabus, ut ipsos laudemus; et hoc non tantum per su- 
premos Sanctos, sed etiam infimos. Unde sicut aliquis 
sanatur corporaliter invocando Linum, et non invocando 
Petrum, alius e converso, sic et spiritualiter. Et sic patet 
secundum, quia Deus vult honorem duliae omnibus Sanctis 
dari. Tertia causa est Dei reverentia, ut peccator, qui 
Deum offendit, quasi non audeat Deum propria persona 
adire, sed amicorum patrocinium implorare." 4. dist. 45. 
a. 3. q. 3. 

!! Devotam ac melliflua suavitate conspersam orationis 
dominicae paraphrasim S. Doctor conscripsit, quae talis est: 

Pater noster. .O immensa clementia! O ineffabilis 
benignitas! o mira dignatio! O longitudo, latitudo, subli- 
mitas et profundum caritatis divinae (Ephes. 3, 18)! Vilis- 


simum lutum sum, detestabilis sanies, nequissima creatura; 


et tamen Deus Deorum (Ps. 49, 1), Dominus Dominantium 
et Rex Regum (Apoc. 19, 16), se meum Patrem dicit. Cum 
oratis, inquit, dicite: Pater noster (Luc. 11, 2; Matth. 6, 9). 
Ex quo hoc dicit ipsa veritas, verissimum est. Et scio, 
quod plus sine comparatione me diligit, quam pater car- 
nalis vel mater; imo quam ego ipse. De tanto ergo Patre 
elevabitur cor meum ut aquila (Job 39, 27), et jam haeres 
caeli omnia inferiora contemnam. Quid ultra mihi de 
terrenis honoribus, qui sum Filius Dei? Majus dedecus 
S. Bonaventurae Breviloq. 


. e8 tu. 


441 


esset. mihi appetere quantumcumque magnum honorem, 
quam filio Imperatoris appetere latrinae officium. Quid 
ultra mihi de terrenis divitiis, qui regni aeterni sum hae- 
res? Ignominiosius esset mihi de quantumcumque magnis 
divitiis terrenis curare, quam primogenito Imperatoris de 
fimo equorum suorum. Quid ultra mihi de deliciis car- 
nalibus et terrenis, qui haeres sum summi boni? Detesta- 
bilius esset mihi affici in quantumcumque allectiva crea- 
tura, quam filio Imperatoris in foetidissima sanie. Acce- 
dam ergo ad Patrem meum, quia nihil aliud vult, quam 
ut habeam eum. Numquid negligens ero? Numquid pau- 
sabo? Numquid aliis intentus ero? Certe cum impetu, 
omnibus postpositis, curram ad eum. Sufficit mihi, si ha- 
beam Patrem meum; et ideo toto corde intendam in eum. 
Non aliud aspiciam, nec aliud videbo, nisi Deum meum; 
quia oculus mentis meae totus intendit in eum, quoniam 
nimis allexit animum meum. Dicam ergo: Pater noster. 
O mel et favum in ore meo (Eccli. 24, 27), cum te Deum 
meum, Patrem meum voco. O dulcedo indicibilis! O ju- 
cunditas inaestimabilis! O jubilatio ineffabilis! audere te 
Patrem vocare. O exultatio! O admiratio! O medullaris 
modulatio! Pater meus es iu (Ps. 88, 27). Quid ultra pro- 
cedam? Quid ultra dicam? Quid ultra petam? Pater meus 
Sed ubi es, Pater mi, ubi es? Si ubique es, imo 
quia ubique es, quomodo tibi caelum sedes est ((Act. 7, 49)? 
— Sed ideo, o benignissime Domine, vis, ut dicamus: Pater 
noster, qui es in caelis, u& nos a terrenis ad caelestia ele- 
ves, ubi maxime tua potentia, sapientia et bonitas elucescit; 
et ut ibi, mi Pater, sit semper conversatio nostra (Philipp. 
3, 20); et ut a te caelestia, non terrena petamus. Sancti- 
ficetur. nomen tuum. — Sanctificetur, Domine, nomen tuum, 
quod ab aeterno in se sanctissimum est, ut quidquid vide- 
mus, quidquid audimus, quidquid intelligimus et sentimus, 
totum ad sanctissimi tui nominis notitiam ordinemus, ut 
sic in nobis nomen tuum sanctum sit et purum, ut excussi 
et purgati ab omni curiositate et vanitate, et ab omni 
inutili phantasia, te solum in omnibus agnoscamus; sem- 
per mentis nostrae oculos ad te lumen aeternum inces- 
santer dirigamus; et semper te, qui in omnibus es, et a 
quo omnia sunt, in omnibus intueamur. O quam dulce 
lumen! O quam delectabile oculis, a te sole justitiae nun- 
quam mentis intuitum amovere! O quam dulcis, quam 
amabilis, quam admirabilis oculis nostris tuorum claritas 
radiorum! JSanctificetur ergo nomen tuum. — Adveniat re- 
gnum tuum. Nunc, Domine, regnum hujus mundi oeccu- 
pavit animam meam, imo totam dissipavit animam meam, 
totam laceravit, totam foedavit, totam denigravit super 
carbones (Tr. 4, 9) sponsam tuam, dilectam animam tuam. 
Totum eor meum, totum animum meum, totum affectum 
meum vanitas, imo foeditas, hujus mundi allexit. Ideo 
nonnisi quae mundi sunt, sentio; quae carnis sunt, appeto: 
et sola terrena cogito et affecto. Factus sum hujus mundi 
civis, et sub hujus mundi principe studeo militare. Sed, 
Domine, nonne creatura tua sum? Ergo adveniat regnum 
tuum, ut princeps mundi hujus ejiciatur foras (Jo. 12, 31), 
et tu solus in me regnes, tu solus inhabites mentem meam. 
Totum me occupet regnum tuum, totum sibi vindicet de- 
siderium meum, solum reficiat affectum meum. — Quid 
quaero? Quid volo? Quid desidero? Cur vagor? Quo dis- 


curro? Quo distrahor? Sufficit mihi, Domine, regnum 
66 


442 


tuum. Ergo adveniat regnum tuum. Nihil de cetero co- 
gitem, nihil desiderem, nihil affectem, nisi regnum tuum, 
regnum omnium saeculorum (Ps. 144, 13). Sit ibi refectio 
mea, sit ibi habitatio mea, sit ibi tota conversatio mea. 
Tu solus bonus, tu solus pulcher, tu solus amabilis, tu 
solus desiderabilis, animarum amator. Tu solus me regas, 
tu solus me allicias, tu solus cor meum habeas, animarum 
zelator. In te solum dulcoretur pectus meum, in te so- 
lum quiescat cor meum, tu repleas animum meum totum. 
Cum impetu ergo ascendam ad te centrum et regnum 
meum, animarum redemptor. Ergo adveniat regnum twwm. 
— Fat voluntas tua. Hoc volo, hoe desidero, hoc totis 
animi visceribus concupisco, ut in me et de me ac per 
me, non mea, sed tua voluntas fiat (Luc. 22, 42). "Totus 
tuus sim, totus in tuum solum tendam honorem. Ad hoc 
natus sum, ut tuum solum requiram honorem. Jam non 
flectar ad meum oppositum, jam non proprium requiram 
commodum, jam non desiderem amicorum affectum. Non 
cogitem, quid amarum vel dulce sit, quid honorificum vel 
vile, difficile vel leve, asperum vel suave; sed solum nitar 
in omnibus tuum beneplacitum adimplere, et cum impetu 
et desiderio ferventi et animi anxietate curem perficere, 
quae tuae sunt placita voluntati. Hoc solum mihi sit ju- 
eundum, hoc solum mihi suave, hoc solum mihi leve, de- 
lectabile et amabile, in quantumcumque asperis, vilibus, 
difficilibus et amaris, tuam requirere voluntatem. O gau- 
dium et jucunditas et exultatio medullaris! et totum, et 
totaliter, et ubique exponere me ad omnem tui honorem, 
quem possim modo aliquo effectui mancipare. O utinam 
solus possem omnia tua ministeria, mi Domine, adimplere. 
Magis gaudeo, magis approbo, amplius totis artubus et 
visceribus concupisco, me totum impendere tuo honori et 
divinae tuae satisfacere voluntati, quam quantumcumque 
caelestibus et divinis laetitiis jucundari. Si enim pro te, 
mi Domine, totaliter lacerarer, et passiones et mortes quas- 
cumque ad tui honorem reciperem, eas magis approbarem, 
magis diligerem, de eis magis gauderem, quam de qua- 
eumque delectatione, quam etiam in patria possem habere; 
nisi fortasse in illa delectatione tantum aut plus cederet 
ad tui honorem: et hoc non ratione delectationis, sed 
ratione tui honoris optarem. Non enim factus sum ad 
meam vanitatem consolandam, sed ad tuam magnificentiam 
honorandam. Quid mihi majus? Quid mihi dulcius? Quid 
mihi amabilius, quam me totum in tuum honorem resolvi ? 
O gaudium! O tripudium! O omne mihi jubilare solatium, 
quod possim aliquid, quantacumque difficultate, facere ad 
tuum honorem! Hoc est gaudium angelorum, caeleste de- 
siderium, patriae praemium, posse tibi totaliter obsequi, 
totaliter in te ferri, tuae voluntati plenarie conformari, ot 
tuum honorem et magnificentiam admirari. Non dubito, 
Domine, imo certus sum, quod plus gaudent angeli et 
animae sanctae de magnificentia tui honoris, quam de 
magnificentia gloriae suae; et ideo /íat voluntas twa si- 
cut in caelo et $n terra. In caelo, id est, in caelestibus 
spiritibus; e£ in terra, id est, in nobis hominibus, ut tuae 
voluntati ferventer, libenter et voluntarie obsequamur, ot 
tuae voluntati totaliter conformemur, secundum possibili- 
tatem nostrae virtutis. — Panem nostrum quotidianum da 
nobis. Quamvis de materiali et spirituali possit exponi, 
de sacramentali tamen pane maxime exponamus ad prae- 


PARS V. 10. 


sens. O inaudita Christi dignatio, et mira jubilatio mentis! 
Sanctorum praemium, angelorum gaudium, Dei Patris Ver- 
bum, est nutrimentum meum. Lux mundi, sol caeli, sa- 
pientia Dei est refectio animi mei. Proles virginea, re- 
demptio humana, caeli gloria, facta est cibatio mea. Quid 
ultra affecto? Quid ultra allicere me potest? Absit a me, 
Domine, ut ex quo cor meum habet tam nobilem cibum, 
circa aliud, quod est in toto mundo, afficiatur. Quomodo, 
obsecro, post tam nobilissimum, sufficientissimum, suavissi- 
mum et dulcissimum cibum, potest cor meum circa vana, 
turpia et immunda delectari? Quomodo, obsecro, potest 
eor meum, etiam ad momentum, ab isto nobilissimo cibo 
separari? Etsi semper non possim ipsum sacramentaliter 
sumere, saltem cor meum ipsum spiritualiter non desinat 
ruminare. In veritate mirum et plusquam mirum videtur, 
quomodo prae dulcore et nimio amoris fervore cor non 
deficit in hoc cibo. Tu solus, bone Jesu, sis cibus meus 
et refectio mea. Te solum esuriam, te avido et insatiabili 
appetitu comedam, et semper sim famelicus tui. Quid te 
duleius? Quid te suavius? Quid te amabilius, bone Jesu? 
Te solum volo comedere, te solum volo masticare, tu 
mihi solus dulceseas in corde. Si solus odor tuus deberet 
reficere totum mundum, quanto magis cibatio tua? Si in 
verbo, quod de ore tuo procedit (Matth. 4, 4), reficimur 
et vivimus; quid est, te ipsum Verbum aeternum ore per- 
cipere, et cordis dentibus masticare? Quomodo non sic 
cor meum delectatur in te, ut omnium obliviscatur praeter 
te? Si omne terrenum, imo similitudo terreni, tantum ali- 
quando cor meum occupat, ut oblivisear tui; quomodo 
tua verissima praesentia me non tantum reficit et inebriat, 
ut omnium mundanorum obliviscatur, et etiam mei? Hune 
ergo panem quotidianum da mobis. Sed hodie, Domine, 
hodie da nobis hunc panem, ut in praesenti ei semper 
praesentialiter eum habeamus. Sit semper praesens, saltem 
spiritualiter, hic cibus, ut nunquam fiat praeteritum vel 
futurum. Sed Aodie dicis, bone Jesu, ut dicamus: Cur, 
quaeso, tantum festinas esse nobiscum? Quare non differs 
usque eras? Quid enim in nobis vides? Quid in nobis 
sentis? Quid in nobis agnoscis, quod tantum es nostro 
inebriatus amore? Quid nobiscum lucraris? Quid in nobis 
reperis? Quem fructum de nobis habebis, quod nescis tar- 
dare? Si sic amor nostri te urget, ut differre nequeas, 
quin statim velis esse nobiscum, cum quibus nullum habes 
luerum; nos, qui sumus foetidissima sanies, et indigni etiam 
tua creatura, quantumcumque vilissima, nominari, quomodo 
differimus esse tecum, ex quo tantum desideras, ui te sum- 
mum bonum, speculum sine macula (Sap. 7, 26), angelorum 
solatium impetremus? "Tu ergo, bone Jesu, differre non 
vis, ut ostendis; nec nos amplius differre volumus. Hodie 
ergo te petimus, ut Jodie habeamus; nam instructio tua 
quid esset, si peteremus, et non impetraremus? Quia ergo 
te statim petimus et desideramus, et hoc ipsum tu cupis; 
accede ad eor nostrum, quia ad te ascendit cor nostrum. 
En inebriatus es nostri, et nos tui amore. Te ergo ad 
nos, et nos ad te cum impetu ducit pondus amoris, ut 
jam, omni mora sublata, mutuus sit amplexus, et inter 
tua brachia doficiat anima nostra, absorpta amoris fervore. 
Sed adhuc admiror clementiam tuam, bone Jesu, quare 
dixisti quotidianum. Numquid vis quotidie noster esse 
cibus? Nonne sufficit, si per unum diem habitas in nobis, 


* 


PARS V, 1O. 


et moraris nobiscum ? Quid fecimus tibi? Quid ergo dicam 
de tanta benevolentia tua? Nescio, quia in illis thesauris 
clementiae tuae deficit animus meus, ut non possit par- 
vam considerare scintillam, tanta est abyssus ejus. Et 
ideo nihil scit dicere, nisi ex quo sie semper vis esse 
nobiscum, nos quoque omni tempore simus tecum, et nun- 
quam a te Sponso benignissimo et cibo suavissimo receda- 
mus; et tu, Domine, nos conglutines tecum, ut nec a te 
possimus recedere, nec velimus. Ergo panem nostrum quo- 
lidianum da nobis hodie. — Et dimitte nobis debita nostra, 
O mira Dei nostri erga nos dignatio. Ipsum contempsimus, 
et pro vilissima sanie commutavimus; et tamen nobis sua- 
det, ut veniam petamus, quia vult nobis debita dimittere 
cum offensis, hoc autem noluit angelis elargiri. Quomodo, 
quaeso, bone Domine, potes nos amplius respicere, qui ita 
turpiter à nobis abjecimus te? Ergo, ex quo tu ipse sua- 
des: Déànitte nobis debita nostra, dimitte nobis, quia jam 
pro nobis debitum ipse solvisti. Tu enim ipse nos doces, 
ubí dicamus: Dénitte nobis debita nostra. Hoc enim facere 
potes. Nonne jam pax facta est? Nonne jam pacis con- 
vivium celebratum est, et quotidie celebratur? | JDzmitte 
ergo ^obis debita nostra. — Sicut et nos dimittimus debi- 
toribus nostris. O beatum proximi debitum! O felix offensa, 
quam allegare possumus coram Deo in remissionem debiti 
nostri! Non ergo, fratres carissimi, contristemur, si nos 
offendunt homines, si nobis injuriantur, si nos affligunt, 
rapiunt et arripiunt nostra; sed in eis, quantum est in 
nobis, exultemus et gaudeamus; imo affectemus et cupia- 
mus, quia dimittendo ea proximis, allegare poterimus re- 
missionem debiti nostri. Non est dubium, quod magnae 
virtutis magnaeque efficaciae est allegatio ista, quod sum- 
mus advocatus et judex noster nos docet: JDimitite, et 
dànittetur vobis (Luc. 6, 37). Dimitte ergo debita nostra, 
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. — Et ne nos ín- 
ducas in tentationem. Quid enim, Domine, prodest bapti- 
zari et lavari a mortuo, si iterum tango mortuum (Eccli. 
34, 80)? Non sufficit mihi, Domine, ut peccata commissa 
dimittas, nisi etiam a peccatis imminentibus custodias; 
nam promptissimus sum ad peccatum, et nisi me custo- 
dias, irruam in peccata. Si ergo, Domine, ad probationem 
et humiliationem et exercitationem nostram vis oi per- 
mittis nos tentari; non tamen in tentationem nos permii- 
tas inferri. Quid enim, Domine, profuit Aman, quod super 
omnes principes fuerit elevatus, cum postea, inflatus su- 
perbia, suspensus fuit in ligno (Esth. 7, 10)? Quid etiam 
mihi prodesset quidquid in praemissis verbis petivi, nisi 
contra tentationes me conserves in bono? Ergo et ne nos 
inducas in tentationem. | Vis, bone Jesu, ut sic petamus, 
quia permittis nos tentationibus multoties stimulari, ut ad 
te recurramus. Omnem modum et viam, qua possis ad 
te trahere nos, exerces, quia nos tecum cupis habere. 
Tentatus ergo ad amplexus paternos confugiam, ut ipse 
Pater me recipiat fugientem et timidum, et ut dicam ei: 
Et ne nos inducas in tentationem. Hoc vult, hoc desiderat, 
hoc exspectat Pater meus, ut recurram ad refugium eot 
amplexum et sinum ejus, ut totaliter de me diffidens, so- 
lum de ipso confidam. Ergo et ^e nos inducas $n tenta- 
tionem. — Sed. libera nos a malo. Verum est, Domine, 
quod sumus digni omni malo, quia te contempsimus omne 
bonum. Sed vide, clementissime Pater, infinitam miseri- 


443 


cordiam tuam, non detestabilem nequitiam nostram, et re- 
leva a nobis parvulis, et à nobis infirmis importabile onus; 
et « malo opprimente et distrahente et retardante ad 
bonum, /ibera nos famulos tuos, ut libere possimus cul- 
tui tuo vacare; et maxime ab illo horribili et terribili 
malo aeterno "0s libera, ne desiderabili tua visione prive- 
mur, quod nune horrent omnia ossa mea (Job 4, 14). 
Quid enim mihi prodesset tuam creaturam fuisse, nisi te 
habeam, et totus et totaliter in te ferar in vita aeterna? 
Ergo sed libera nos a malo. Amen.  Paraph. Ascet. Domin. 
Orat. Supplem. vol. III. 

Brevior etiam paraphrasis legitur in eodem Supple- 
mento, quam hie loci addere mihi placet. Pater noster 
privilegio conditionis, sacrificio recreationis, mysterio pie- 
tatis, reparatione supernae beatitudinis: qw? es 2n caelis 
per illuminantem gratiam, per gubernantem potentiam, per 
dignantem naturam, per sublimantem gloriam: Sanctificetur 
nomen iuum 8 nobis per honestam vitam, in nobis per 
mundam conscientiam, ex nobis per bonam famam, contra 
nos per exspoliationem nostram: .dveniat regnum tuum, 
caelestis patria per orationem, sancta Ecclesia per assum- 
ptionem, fidelis anima per justificationem, sancta Scriptura 
per eruditionem: 7'5at voluntas tua. cordis simplicitate, cor- 
poris castitate, oris veritate, operis sanctitate: Sicut in 
caelo et in terra, unitate necessitatis, occasione adversi- 
tatis: Pauem nostrum quotidianum da nobis hodie, hostiae 
salutaris supernae satietatis: Lj dimitte nobis debita nostra, 
sicut et. nos. dimittimus debitoribus nostris, non retinentes 
in corde, non improperantes in ore, non reddentes malum 
pro malo, non recedentes a beneficio: 4 «e nos inducas 
in tentationem fraudulentam, quae decipit, violentam, quae 
funes frangit, subitam, quae cogitationes praevenit, im- 
portunam, quae non recedit: Sed libera nos a malo mun- 
danae adversitatis, humanae perversitatis, diabolicae calli- 
ditatis, sempiternae calamitatis." Alias quoque paraphra- 
ses legere est in Expos. cap. 6. Matthaei, et 11. Lucae; 
nec non in Opusc. De Profectu HReligiosorun , lib. 2. c. 61. 

1? Fructus gratiae est triplex, scilicet remissio culpae: 
Justificaté ex fide, pacem habeamus ad Deum per Dominum 
nostrum Jesum Christum, per quem habemus accessum per 
fidem in gratiam stam, in qua stamus, et. gloriamur in spe 
filiorum Dei (Rom. 5, 1—2). Licet enim secundum philo- 
sophos pravus ad meliores exercitationes deductus, fiat 
bonus et studiosus; verum est quantum ad exercitium, 
et forte quietationem sive dimissionem actus exterioris, 
sed non quantum ad culpam interiorem, quae non potest 
deleri nisi per gratiam. Peccatum enim non remittitur 
nisi operante virtute infinita; subjacet enim vindictae, seu 
poenae infinitae, quia implicat offensae infiniti. Et ideo, 
cum nulla ereatura sit capax virtutis infinitae, oportet, 
quod remittatur per gratiam, id est per condescensionem 
divinam. Plenitudo justitiae, scilicet respectu Dei, sui et 
proximi: .Apparwit gratia Dei Salvatoris nostri omnibus 
hominibus, erudiens nos , ut abuegantes impietatem et. saecu- 
laria desideria, sobrie et juste et pie vivamus in hoc saeculo 
( Tit. 2, 11); abnegantes, inquam, impietatem, quae est contra 
Deum, et saecularia desideria, quae sunt contra proximum 
et seipsum ; sobre quantum ad nos, juste quantum ad pro- 
ximum, pie quantum ad Deum vivamus. Et sicut gratia 
est justia, quae haec omnia facit vitare mala et persequi 

56 * 


444 


bona; hoc autem esse non potest, nisi anima insurgat 
contra se diligendo proximum amicum et inimicum, et 
super se diligendo Deum, quod impossibile est fieri, nisi 
per gratiam; propter hoc dieitur (Eccli. 24, 24—25): Ego 
mater pulchrae dilectionis et timoris et agnitionis et. sanctae 
spei, in me omnis gratia vitae et veritatis, in me omnis spes 
vitae eL virtutis. Assecutio vitae perpetuae: Stipendia pec- 
cati mors, gratia autem Dei vita aeterna (Rom. 6, 23). 
Quasi dicat: Hic contingit plantare lignum vitae et mor- 
tis per merita, scilicet per gratiam et peccatum. Si plan- 
taveris arborem mortis, suspenderis in ea in inferno; si 
autem arborem vitae, exaltaberis in ea in caelo. Sed 
nota, quod secundum hos tres fructus distinguitur triplex 
gratia, scilicet curans, corroborans, consummans. Gratia 


PARS V, 10. 


curans datur in septem sacramentis, in septem exercitiis 
poenitentiae, secundum quae distinguuntur septem psalmi 
poenitentiales, in septem operibus misericordiae. Gratia 
corroborans datur in septem virtutibus per modum recti- 
ficantis, in septem donis per modum expedientis, in septem 
beatitudinibus per modum fperficientis. Gratia consum- 
mans datur in septem dotibus, quarum tres respondent 
tribus virtutibus theologicis, ita quod fidei aperta visio, 
spei tentio, caritati fruitio; quatuor respondent quatuor 
virtutibus cardinalibus , ita quod agilitas temperantiae, 
subtilitas justitiae, claritas prudentiae, impassibilitas forti- 
tudini. Ecce septem septenarii, qui faciunt annum jubi- 
laeum in patria." Coll. de sept. Don. Sp. S. nn. 8—11. 
Supplem. vol. III. Cfr. etiam serm. 2. in Hexa£m. circa med. 


445 


"eyed ur rog1ed 

€IA UI LIO3n* 

ougrpuoo ep re1eur essod uou 
Ipue1eur uloorpel osso0 


juns sojejeridoad | 
enfno *(szongpqou) suerovj umjei18 
ere1ig nos 'o?4dg4d wryeig jse jo '"umpueireur pe injeurpio *ojoo/qns oo(qp 493:]010j 


"Unugip oe(p ureuruioq ol009] ' ' ' ' j80 'IjUOSSO pUTUIOQ UIDL10j 


(sHponjon) eyep seid venei nos *422:/0:0ds wnel3 js90 jo 'UmnuOp Toutes snjndg umpueidrosns pe znjeurpio * * * * ^ s co * 084204 ( -nfpe 3se umjguenb ur 'erneip 
'eeruengut 
ewnueuojnueur 5 e€ulArp uinriojnfpe mes * 4ogyqp.40u2b 'evye18 enbjse 'umjow enbumouenb pe inyeupjo |^ c5 00 7 001202/2p 
ovr3uosoui1d 


"WOnioLnmWw WONOS QV JLVAOÍ WAOLNVAO NI VILVHO 3G II O 


: injiZunfuoo oeq 
tt * * * In399pIAIA 
'*** * Jgngogaed 


ttt * * $2010. wW2400.42f. 19d 


- gwu01200]9 Wlou2pnjoo0. wnpunoes je 4 " ' " ' $:09000 Wo.0pwojds 1ed 4 * * * " znjeurropoi , * * eure ponb ied 'unuop 3s0 * * wmnoa(p wnpunoos 


** * * qmjeurngit 


****'* * JInjeAQ[o 


"**** Injm[Iqve3s 
tt 5 * * * qmnyesand 


| * I1njv[nuisse Oeq 
ttt ts gunjaa woa44obia 1ed 


"UIQULIOjJIop 


Jppet Tr 


* * * 4449220 StQUq- vi 
Ur'euirue 4u.0990 Stgoq vn 


$uuownaJ wowipnjugomb wunpunoes 19 4 ^7 07 77 770 7 18840 psuods | ****** * * * angogge vuruv ponb ied '"umuop 359 * * * wmaqq 402d04d 
**** «owos sngadg wnjdwo? 


Gratia, ut est 


(snjouwes snjtudg injep 

vsdr ur je vsdrt umno vrnb) umsnjur umuop 3s0 * * * oaxcnyut 
umjeuieou[ umqi1eA 4ed unjeuop umuop 3$0 * * 0022040094 
***'* Umjeuop ejerpeurur oe(qp ? umuop 3$e * * 0a:onpo.d. 


tt * Stub. wowip4o umpunoes 39 oidrouaid ourid € nos | c c c c ^ fooq » 


"üLVd SQLINIAIG NQNOG LS4 KQLNVOO NI VLLVH5 dq T 70 


"1nqIIj8Ip SUv[nq?3 UI 


vjumb seq 


446 


"uD131sn(. 1od : 
w01u0420w22 10d * 
wowpn2u4of aed 


wn12uopnad. aod * 


"Umnuoq euruns opuegi[mp je opuvoprsop 4422021409 1od : 
umnnpie eurmuns opuejoedsxe je opuvjmur *wods ied 


O10A eurumns opuerjuosse je opuepeio ^wopif ied * 


sm'ereduioo umnadej[e pe snqruuio 


e » e 9 ^» o» 9*9 5» 9*9 0$ e tr[Iqrosrdnouoo 


ttttt* * * ITIQI9SUUI 


' * * [euorgei 


iqiosidnouoo 
"T CITISIOSSII 


' * * [euorjei 


44240149441 


wt2.401./20ns 


Ul9109j umpunoes s2:24220d. wt 3701/1200. ur'euru'e ere1p 


AOLQOILSIA SOLLIdVH NI 4VLLVSIO WNOLLVOLTINVSH HG .— AI 2 


ulojueroej umnjeid uretje18 pe srjueiedowid os 


TLrqie rieqip umjour 
smod ojred xe 


"*** * UIGUOTD]LIQUOO 


"Spueroej umjeid evrei1s urouorsnjur 


ovryeld ureuorsnjur 


evdpno ureuots[ndxoe 


ureugrpuoo urouormovjstes 1od o2420]0$QD 


ewnnsnf je ovr eid umjrqeq ded 02u0w40/24 


81)UOIJUOSUOO 


| mijqre pneqr umjoe 


Sruejtoxo ovjep srjelg ownyeld urnjoe 


jumbea * * 2u05:250ds:pov4d ons ut 


erjelp 


Te(q e31ed xe jmnmngour * * («dua 2u015001f8n[. u$ nos) njoof[o ons wu 


| oAnueredei ordiounid € 380 5*5: 5 5 * * pb$n00 nS ut 


ILVOONd KOITWAWuu LS4 KOLNVOO NI VILVHO HG TII O0 


Gratia animam ezrpedit 


44'l 


C. V. DE RAMIFICATIONE GRATIAE IN HABITUS DONORUM. 


contra vitia, i. e. .. . ... 


in swis potentiis, seu . . . 


in officüs virtutum, seu. . . 


in patiendo. conformiter ad 
Christum, quem ad patien- 
dum movit 


in agendo 


in contemplando, eam 


in vita mixta, 800. . . .. . 


| 


conira superbiam . . per /imorem 
contra invidiam . . . per pietatem 
conira iram per scientiam 
contra accidiam . . . per fortitudinem 
contra avaritiam .. . per consilium 
contra gulam o. per intellectum 
eontra luxuriam . . . per sapientiam 


e. per fortitudinem 
e. per £émorem 


"e TE in adversis . 
in 2rascibili : : 
in prosperis 
proximi 
Dei 


speculatione . . per intellectum 
electione. . . . per consilium 
executione . . . per scientiam 


. per éetatem 


in concupiscibili, respectu | per sapientiam 


in rationali . in veritatis 


temperantiae . . . .. per £morem 
justitiae... . .. .. per pietatem 
prudentiae ...... per scientiam 
fortitudinis ...... per fortitudinem 
Spe] ....e9 nn per consilium 
fidél X 5s 9 us per intellectum 
caritatis ........ per sapientiam 
cognita... .... enn s. per éntellectum 
paterna voluntas 4 amatà ............ per sapientiam 


in reverentia habita . . . . per timorem 


e. per scientiam 
.. per pietatem 


cognita 


nostra necessitas : 
miserata ... .. .... 


e. per consilium 
.. per fortitudinem. 


provida in eligendo 


virtutis strenuitas . ; 
vigorosa in perferendo. 


ut declinet a malo ....... eee .. per zimorem 
NET per scientiam dirigentem 
necesatatis ......... A 
"P per pietatem exequentem 
ut proficiat in bono . " m 
"E | per consilium dirigens 
supererogationis ...... Hen 
per fortitudinem exequentem 


. per enteilectum 
. per sapientiam. 


quantum ad intellectum . . 


ut quiescat in optimo j quantum ad voluntatem . . 


à concupiscentia ..... ... per é&émorem 
VUFUdOS à malüa- sS per pietatem 
"Jab ignorantia... ....... per scientiam 
ab infirmitate... ........ per fortitudinem 


reparationis . . per consilium 


illuminans. in operibus Nae 
creationis . . . per éntellectum 


perficiens per accessum ad summum  . .. per sapientiam. 


ad reverentiam majestatis. . per /imorem 


in contemplativa 4 ad intelligentiam veritatis . . per intellectum 


ad gustum bonitatis ..... per sapientiam 
; . i per scientiam dirigentem 
in agendis .......... : 
. : per ?etatem exequentem 
in acta . ... E p 
] tinendi per consilium dirigens 
HRORISULDODOIE QR SUIT d per fortitudinem sustinentem. 


448 


(v»14) wumnj3eudreoup s c c coco c c ampbuiudgsp 
(99214980) wunjeudsut : *: 7 5 7 * c c ca4ngp4opo 
t € 
n 2uo22do2.t0d. $1101200 f2.1 8 
epuordes * * 2ngpjsnf enqinb 'so[engriids snsuos 1od nes *wu0? 1401292/24. Sn28dà 
(»314) wun3weo1o0ut 4 10pue[ds * * * ./noptia 
. Unq1O9A ^" .ngppno 


'8n3811q7) 


Jed 25200]9p 49310njds 
'8031$09 "m1uouu09 'wosopow 'sopif. *opngonsuvw. "Spjywubvuoq 
9n340Q. /Spjusupbuo) *o:1uo120d «rod. *wunipnpÓ *spj400 quus mb *rjouvs snjridg snjonaj 1ed nos: *2102222/2.( t010131.1d8 


"u200d p * * : * enuoeidvs 
$1p400 wD11punut pu * * * snjoo[[ogur 
WDp400)42814 pe * " * umi[msuoo 
201251 w21/s9 pe * * * " opn3rjoy $ urue junuodsip *5souon:odsip : 
wmnjonj pe * ' ' * "enueros ureuuue "9Hlp) 
wowipnjonsuow pe | c" sejeid 
$ngtuds w2202.2dnpd pe * * * * * *" 1000 


"4200d ied - : ewurue sej3r[m bua; 


injueqeu vub ur 'suopnggouos opudoQwut 
$1p400 wD13)punwut 10d * * evwrjuerosuoo svjumd 


w02p4001428104 10d * ovrpaooLrestur snjoogre 


injueqeq vnb ut^ c c ^ c '$1901?0]004d. 
20snf w145$0 10d * * * * * evnmnsnf sn[ez 


é 
JUS Ino SOpOM simuonoojied pe ejvepoi '2)0).0d 
wungong led * ru1e3o0€ ruoq onnedde 
wowipnjensuput 10d ru1eje1p muoq orje3deooe ; injueqeq vnb ur * 5 c c c c c "240151924 
snjt4ds w220242dnpd 19d TyeArid ruoq ornvorpqe 


"w290d 1ed * ueuonoege ure[[nbuver; ied 


"* * 0u0Q Qi 912028 
S$2p409 wD?gpunw iod * wreuorrugoo ureprdun[ jed l| Ud M ME 


2014001428114 wmn322/fo. 10d * * * urerpiootzesrur umpunoes TE 
Mie " 0W0Q Wt nss2004 , 
201snf wo14nso 10d * * * * * wrenusnf unpunoos q * 039ej1ed ur 3se ownb *un:uosso 


wnjmnj 39d **: 5:7: * * suonZuv 
wawpnjmnswpwu 10d * c * 5*7 * $sIIOQUEJ 9 " * OfDui 2 n$99924 
sny.ads 10290340dnpd 10d * * * c: o7 * suoumnj 


"O0sNWS L4 NOnlonud SNXO0HSNOO WHd LH "WOüNIGQILLLVSS SOILISVH NI SVLLV39 INOLLVOIJINVH HG IA 'O 


449 


"Umjooe[rpp iejedrourid wunun pe 


( , 
Urug umun pe | unjuenb 'njtqeQ ur jveA1es urejejyrun 


tt * *eonb 'seyrieo. sj219D1 
UImego P* V wmnjuenb Cepuo3 v«SIOAIp pe n3oedsoi jeA10s UlOUIpilO 
UOS 6 1 pues Ip pe nj ] TP 
"UmnulirxoIid ut | ; ! 
. *5$**suedurp 'xe[dnp w9ppupu 
Une(qp ut 
"80Uu 'eJjup * * * urmnuiuli 


sou vjxnf * - - uinjeudoo 


"Umnonpeo umuoq euuro vidns 
ooq qus 

"unsdros 1e3doud 

vruuno 1odns 


| UIno9sUrIjUI umuoq opueuiev ut $22p0t 22 0p.40 


| * tunuioidns 


unugurt*-*'*- 'umudjsou sndioo 
unjeugoo |: **-*-*-- snuuxoud 

"umnuoq i "t * * wmjoíqo 
umnooesutrdjut . * . . . . . * . . . LÀ sou 
uinuio1dns Lj . . . *. . . LU . *. . Sno(q 


snfno 'eyejrivo ur nos f(s:puobijtp ur UIeUImuve 399J0XO0 'Stj€lp) 


AWOHOqNWa9rriq ocloddSdgH gVLLVdO OLLIOdWXS WdG HIA O 


'032 289 Sm.mqwoa opup | c t * * 7 * * umrrpnf ejpeug pe urojuoeruoA 
03a ($0900 po gpweosp tct tttttt7**t** * So[evo pe uiejuepuoeose 


'$2h24044 D qxo044ns04 Op 0049T ^ 1100700 *** * e310UE € uejuesansod 
'So4afw» po gpuesoq ttt *So19jut pe uroeguopuoeosop 
'snggmdos jo 
snnj4ow, (snzion4o *ogoqiqp Ofwoq qns snsSoq t5 t0 00000777 t * y eon ur uiejuerved 
2wb4A4A mvi4Dp[ X0 STQON "tto 7 7o eutdarA vueg xe umjeu 


0j0ups njgadg ep 299 sngdoowoo nf) " c c * * 030u*s njnidg op ure3deouoo 
"WDWA2220 0214." * * SIUOTge0UIIO[ 
149401209..47139.4. S13M4D/) * *  SIUOIj'69IOSDSOI 

"Waworunwwo? wnaojouog 2d *001501v) €1jXOo pe seuore1edo pvonb 
):923j005] Wi qw oonb *«un4ojo000d wiowoisswwuog * * * * sruore1edod 


w220340wu pu 


so3uv3oeds *n2124D 


9044922? 39 1j009 142.002094/D) * * ' ' * SIUOT)*tOIO ' w2203ua2p pv 


"mjou)s wwmnjgadg ws opo4p) * * rpouws snjurdg 

"WA2S00. wunuawto(q 
4unowun sn(o wnyup wmnjsta[) wnsop wi 5p t071707707o0 up 
*234220d2uw0 w0420qd Wwnoqp wi 0po4p) * 0 0 * sUugeq 


'"'"*****$euosied peonb 


*"Uuvonueujne ureinjdrios dod * * * * smye3u03onv ormnvognsej 
umsnjur unjiqeq 10d : * " " " " SrejüieA orjerjsnjr 


| ttt tt t * * * 9paopAd. souoiipuoo 


1j'6jLIOA e€UIUInS OISUOSSU SUIISSTUI] * "0 tct 000 tto tt * t 09uosso 


WOHOGQNHQWHO DLOWNdSHH dVILLVHO OLLIOWHXH HG  IIA 'O 


sníno 'epg ui nes 'sipuoap 
-9.9 UI UIeUIIU9 j901OXO VUIJUIj) 


t- 
wv» 


8. Bonaventurae Breviloq. 


450 


'0]ow. 0 SOM D42QVT * ** " * * e'uoeod ears 'rmj3ni 
142401202u22 wi $00npwi SOW 9N '* ' * * e'eudnd ears 'srjuesew1d *$ reur ureuorgoure 
0j9 04290u 03199p siQow ojppwuwq * * ** evwd[no ears *nrrojeu1d ** pe nes *2»: wnoupu pe 
'9?pow S:g0w 9p iwmnupipuonb wnajsou wiowDq ** '** Tuoq urouonv[oo 


juv39eds [oA *s2u012122d 
"D449] wu? 29 0]009 Ww qnoi$ "sp? spjunjoa 201, * * 1uOq turums ulouorninij 


wnn) wnufo4 q0woapy * 'mpae rununs ureuonuoj ; pe nes €20:1420d wmnuwuop4d pe 
wnnj wowtow 470220)1)20uDg * * * LIOA. TUIUIRS UIGUOISIA 


* 
98H) süuiquieur Snqiuuro ur sejrun jo SUjLIUVO 
e. . . . * . ]1 
stoueg ur sejru2ip » injrpue3so €enb ur 'umudojoueg ureuoirssoo1ojut Jod * * »wonpif 
Snqmueio ur sejrrunq 


snfno *ouon 
-810 ur '[t08 'S:puajad ut 
juns s240:pw09 | UIeUrtue j9010X0 "SIj8Ip) 
"Ue[ejueur ureuorye1o Jed nes fumsues umuoqudeA ied 07200110024 
uio[eooA ureuorjeio Jed nos 'equeA ied * * «00.40/f 


'SilOuoq TUtArp snjmo 3e1oAesied 1eg0ojgur 3n * * * " * * * * uieuorjow uinrerneid dod 
—DUOp $eji[uiqou jeoso[utà uou qn * ^ * - * * ureuoreio[dur mprsqns ied 5 ureryeig pe eueuodsip umsdt * *j43se snunwu 


"ujIq1e s9jleqip eA[es j18 3n * * ureuonruZoo evuosru evridoid aod 


AWOSOQNVHO LXI WOdOGNWALdd QlOHdSWH d4VLLVHO OLLIOWWHXU NO X O0 


'€vjtA vIqIodns € * * on19u:p9q0 
Sru1t9 wrjueosidnouoo 9? * * * $05j4$02 ? wmi[isuoo 1ed jueguo[e 03900j1ed v*mnb *puuppunqpaodns 
umdo[noo vrueosrdnouoo 9 * * sqnj42dnod 


"OUOU Ur 29400 wi 
i 2D13u2081d nou 02 


03xos ur 242do wt 14210121011/0.(d. xod 


'sv3rugruoq juns eenb 'snqupaow 
! "t supppidno ) . ur j9o01oxo 2022bupao ege] ut 
injeqop mo *'umumnxoid pe 


OuIep UI 2p.400 t 
ourndes ut o4odo ut 


'0493900 Ut ??20puow w2uotgtQujo..d. 10d. *eejros10A 


*o3urb ur se2020:dut. wouosgiqujo4d. ) jueurpio vemb 


Jed 'sv3etd 


ojrenb ur * * * $:20222d. wmdooonad f uuo fns nos *endoo 
E à ( 
'Or103 UI ' * ' * S?7041400 10u01202d0000 ied * * wmj3ouvs umnjurdg ewid ur '[ns *'smpuonboxo 
Opunoos UL * ' * * $22031420 2u01992/0.d 10d * * ^ c * * * * wmnqng ? wuneq pe UI UISUITU? j0010XO VIjUID) 
o3deoewid ownid ut: ^ ^ s270)92/pw w0u01040p9 19d * * c: c 7 7 * wedgeq 
** ''umauotmtsuoo ureuonoejied ureg[e iod 
Sryeununsuoo 4 ' * umuoruoeid ureuorssruoid uredu1e[ 1ed ? snqup4ows ut 


Uniojueumoop ureuononajsur urejiode iod 


"wor[o3uvAO oJge[ ut Uureo jeqeolexe 20:0Ss0u Oo[ ul 


SIjEnOWAO * toot t t e t en n n n n n n n n n n n ng n gngppanby ur 
sue[qeg s cott tette ennt tnt trn gnoupioipnt ut 


AO0NorISNOO L4 WüHOlduoWgVHud "WOHOGNHOV ülOSsds4Uu gVILVHOS OLLIOWHXS HG 'XI 


451 


'Sipupjnjsod ur enr exe 1ed * * 440p4001425:u4 ourums jn 
&wpuonboxo ur enr 1exe ied * *: * * * * wn?sn( ewnuns 3n 
swpuabipp ur enroiexe led * * * * * * wnuoQ eununs qn 
$1pwopo.4o ur €enioloxo dod * * * * * * wmJoa eunums jn 


"**** umeq ut j12LIp Ureumue * * w0402142W 0130249x2 p 


'8220n3141ds $nsuos iod ! sosutgootop 
30uos snjgdge snjonaf ied 
| ureumue 92041p)1200Q 
- *Seuontsodsrpoeeud : : 
$opour $ sruoroogied peonb *$22u2101/42d 
UI'UIjUOSSO 
"8)XIUI "91A UI 
opue[durejuoo um ! euorje1eduioo ur 
Opuode UI . *** Ur Injeogrumei * * 24042d0 pe umjuenb nes 'snjquu pe . ] 
umjstiqo pe iejmuiogyuoo opuerjed ur , newo?podzo wrewrue '*nwop | 
umjnjl STOpjo ul 
simjuo3od sms ur 
5 €IJIA '€1)U00 
"UIoIOLIOJUI ! Uloroej urnpunooes $50245021/02204 Ureuru *$22124:a 
uro1or1o dus ] ] eUe1p 
120000d. nio 
380 *2ss2 ! 
'(sipongiqou) 'euidoid 3n * * ojoefqns oeq 1e3me303 pe unjuenb nes *wmnkgqan wn4oqt pe 


(sonjop) swereds qm * * ^^ * ** * * * * oAmoed e 2wnwot Wmnilognfpo 
sie1euo2 €eneid 3] "^ * ^ " * 0Angoejep 


sruonmug urourpnjgemb umpunooes * we 402d04d 
"je[rurese oe(p ureurue 4 stuorjoe[o Ureurpnjroei urmpunoes wa twnpunoos » emb 'wmngpp snjgwiap wnuop wumjuenb ur 
****'*Snui3uo ueurpio unpunoos *"* ** ooq 0 


TLONVS SQOLIWSMIdS VILVUYD 4G 


SILuVd 'A SOfüH 


SIIVIHNHO V'IOSVL 


51* 


VL PARS, 


IN QUA DE MEDICINA SACRAMENTALI AGITUR. 


CAPUT I. 
a)Sacramen- De Saeramentorum 9? origine. 
(Quid sint sacramenta novae legis: —— eorum origo, — usus, — fructus, — oausa effloiens, — materialis, — formalis, — finalis, 
— ralio nominalis). 
b) Et de ibid. Postquam actum est de Trinitate Dei, de" creatura mundi, de corruptela peccati, 


j5 dide? incarnatione Verbi, et de gratia Spiritus sancti; jam nunc sexto agendum est de 
medicina sacramentali, circa quam consideranda sunt septem. Agendum est enim de 
sacramentorum origine, varialione, distinctione, institutione, dispensatione, iteratione et 
uniuscujusque integritate. De origine igitur sacramentorum hoc tenendum est, quod 
sacramenta sunt signa sensibilia divinitus instituta tanquam medicamenta, in quibus sub 


tegumento rerum sensibilium divina virtus secretius operatur (LAug. de doctr. christ. 


ow. iid. |. 2. c. 1); ita quod ipsa ex similitudine naturali? repraesentant, ex institutione signi- 


ficant, ex sanctificatione conferunt aliquam spiritualem gratiam (Hug. a S. Vict. l. 1. 
p. 9. c. 2), per quam anima curatur ab infirmitatibus vitiorum (I), et ad hoc principa- 


(I) Saec. II Archontici omnia sacramenta impugnabant; saec. III Manichaei, quibus adhaeserunt 
Fraticelli seu Beguini, qui ipsa homini, nedum superflua, verum etiam veluti indigna exsecrabantur. Hic 
autem de his haereticis breviter aliquid dicendum occurrit. Beguini, aliis etiam nominibus, ut Beguardi, 
fratres apostolici velspirituales, et vulgariter fraticelli nuncupati, saeculis XIII et XIV Ecclesiam divexarunt. 
Discrepant historici in eorum origine et parentibus assignandis; a veritate tamen omnino aberrant quotquot 
ipsos a quibusdam fratribus ex Ordine Minorum desertoribus ortum habuisse asserunt, in hunc errorem in- 
dueti, ut videtur, eo quod praedicti haeretici, paupertatem evangelicam affectantes, ostiatim victum mendica- 
bant, et rudi habitu amicti, ac fune praecincti, adinstar eremitarum et tertiariorum S. P. Francisci plerique 
incedebant. In hujus rei confirmationem sat superque sit auctoritatem afferre Benedicti XIV, qui quum 
ageretur de adprobatione cultus B. Liberato à Lauro ab immemorabili praestiti, quem contradictores objicie- 
bant unum extitisse ex asseclis F'r. Angeli Clareni, praetensi Fraticellorum auctoris, respondere haud dubi- 
tavit, quod ,ex pluribus probatisque scriptoribus demonstrarunt Postulatores neque hune, neque alium ex 
Ordine Minorum fuisse illius haeresis auctorem" (de Canon?iz. Sanctorum lib. 2, $ 34). E contra ex eccle- 
siastica historia luculentissime patet Fratres Minores potissimum, inter quos S. Joannes a Capistrano et S. Ja- 
cobus de Marchia eminuerunt, nequissimam hanc sectam iterum ac tertio reviviscentem penitus extinxisse. 

Protestantes ex haeretico principio, quo justificatio in sola externa meritorum Christi applicatione 
consistit, intulerunt sacramenta non esse nisi quaedam signa vacua et inania, vel ad summum ad solam fidem 
enutriendam instituta. 

Sacramenta autem necessaria esse definivit Cone. Trid. sess. 7. can. 4: ,S8i quis dixerit, sacramenta 
novae legis non esse ad salutem necessaria, sed superflua; et sine eis, aut eorum voto per solam fidem 
homines a Deo gratiam justificationis adipisci, licet omnia singulis necessaria non sint; anathema sit." 

Errores autem Protestantium refutantur ab eodem Conc. Triden. /. c. can. 5: ,Si quis dixerit, haec 
sacramenta propter solam fidem nutriendam instituta fuisse; anathema sit.^ Can. 6: ,Si quis dixerit, sacra- 


PARS VI, 1. 458 


liter ordinantur tamquam ad finem ultimum; valent tamen ad humiliationem, eruditio- 
nem et exercitationem ?, sicut ad finem, qui est sub fine. o) Exeitatio- 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia principium reparativum, 
quod est Christus crucifixus, Verbum scilicet? incarnatum, quod sapientissime dispensat 5, Seiliee 
omnia, quia divinum, et? clementissime curat, quia divinitus incarnatum, sic debet re-;$^ ^" 
parare, sanare et salvare? humanum genus aegrotum, secundum quod competit ipsi3Phere 
aegrotanti, aegritudini, et occasioni aegrotandi?, et ipsius aegritudinis curationi. Ipse?» 
autem medicus est Verbum incarnatum, Deus scilicet invisibilis in natura visibili. Homo 
aegrotans est non tantum spiritus, nec tantum caro, sed spiritus in carne mortali. Mor- 
bus autem est originalis culpa, quae per ignorantiam inficit mentem, et per concupiscen- 
tiam inficit carnem. Origo autem hujus culpae, licet principaliter fuerit ex consensu 
rationis, occasionem tamen sumpsit a sensibus carnis. Ad hoc ergo, quod medicina 
correspondens esset omnibus supradictis, oportuit, quod non tantum esset spiritualis, 
verum etiam aliquid haberet de sensibilibus signis; ut sicut haec sensibilia fuerunt 
animae occasio labendi, ita essent ei occasio resurgendi. Quoniam igitur signa sensi- 
bilia, quantum est de se, non habent efficacem ordinationem ad gratiam, licet habeant 
longinquam repraesentationem de sui natura; hine est, quod oportuit, quod ab auctore 
gratiae insttuerentur ad significandum, et benedicerentur ad sanctificandüm; ut sic 
essent ex naturali similitudine repraesentantia^, ex adjuncta institutione significantia ', 
ex superaddita benedictione sanctificantia, et ad gratiam praeparantia, per quam curare- 
tur et sanaretur anima nostra. 

Rursus, quoniam gratia curativa non datur elatis, incredulis et fastidiosis; ideo 
oportuit haec signa sensibilia divinitus dari, quae non solum sanctificarent, et gratiam 
conferrent, ac per hoc sanarent, verum etiam significatione erudirent, et susceptione 
humiliarent', et diversificatione exercitarent^; ut sic per exercitationem exclusa acidia 
a concupiscibili, per eruditionem exclusa ignorantia a rationali, per humiliationem ? ex-j) !witi- 
clusa superbia ab irascibili, tota anima curabilis fieret" a gratia Spiritus sancti, quae 
reformat nos secundum has tres potentias ad imaginem "Trinitatis et Christi . 

Postremo, quoniam per hujusmodi signa sensibilia divinitus instituta gratia Spiritus 
sancti suscipitur, et in eis ab accedentibus invenitur; hine est, quod hujusmodi sacra- 


menta dicuntur gratiae vasa" et causa", non quia gratia in eis substantialiter continea- 


menta novae legis non continere gratiam, quam significant, aut gratiam ipsam non ponentibus obicem non 
conferre, quasi signa tantum externa sint acceptae per fidem gratiae vel justitiae, et nota quaedam chri- 
stianae professionis, quibus apud homines discernuntur ab infidelibus; anathema sit.^ Can. 7: 8i quis dixerit, 
non dari gratiam per hujusmodi sacramenta semper et omnibus, quantum est ex parte Dei, etiam si rite 
ea suscipiant, sed aliquando et aliquibus; anathema sit.^ — Ex sacra Scriptura idipsum evincitur; et quidem 
quoad Baptismum, Act. 2, 38: ,Baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi, in remissionem 
peccatorum vestrorum. Quoad Confirmationem, ibid. 8, 17: Imponebant manus super illos, et accipiebant 
Spiritum sanctum.^ Quoad Eucharistiam, Jo. 6, 55: ,Qui manducat meam carnem, ct bibit meum sanguinem, 
habet vitam aeternam.^ Quoad Poenitentiam, Jo. 20, 23: ,Quorum remiseritis peccata, remittuntur oeis.* 
Quoad extremam Unctionem, Jacob. 5, 14: ,Infirmatur quis in vobis? inducat presbyteros Ecclesiae; et orent 
super eum, ungentes eum oleo in nomine Domini; et oratio fidei salvabit infirmum.^ Quoad Ordinem, 
1l. Tim. 4, 14: ,Noli negligere gratiam, quae in te est, quae data est tibi per prophetiam cum impositione 
manuum presbyterii.^ Quoad Matrimonium, Ephes. 5, 32: ,Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico 
in Christo et in Ecclesia." 


454 PAgS VI, 1. 


x») web. tur vel? causaliter efficiatur, cum in sola anima habeat collocari, et a solo Deo habeat 
infundi; sed quia in illis et per illa gratiam curationis a summo medico Christo ex di- 
vino decreto oportet hauriri, licet Deus non alligaverit suam gratiam sacramentis. 

Ex praemissis igitur apparet, non solum quis sit sacramentorum ortus, verum 
etiam quis usus, et quis fructus. Nam ortus eorum est Christus Dominus; usus autem 

) Ee egt" actus exercitativus, eruditivus et humiliativus; fructus autem est hominum cura et 

») 5 salus. Patet etiam, quae sit caüsa efficiens sacramentorum ", quia divina institutio; 

edit. Arg. "quae materialis, quia signi sensibilis repraesentatio; quae formalis, quia gratuita sancti- 
ficatio; quae finalis, quia hominum medicinalis curatio. Et quia denominatio fit a forma 

Ma. "'"et" fine; hine est, quod dicuntur saeramenta, quasi medicamenta sanctificantia, per 

24e»rhe haec? enim anima a foeditate vitiorum reducitur ad sanctificationem perfectam. — Et 

làetobnes ideo, licet sint corporalia et sensibilia, sunt tamen medicinalia, et ob hoc? veneranda 

s) Bead ibid tanquam sancta, quia sacra significant mysteria, ad? sacra praeparant charismata, a sa- 
cratissimo Deo data, sacra institutione et benedictione divinitus consecrata, ad cultum 

)!^«i sacratissimum Dei in sacra Ecclesia constituta, ut" merito dici debeant sacramenta. 


Ap Carvur I. 


! ,Sacramentum est materiale elementum oculis sub- 
jectum, similitudine repraesentans, institutione significans, 
significatione gratiam conferens.^ Decl. Term. Theol. 

? ,Sacramentalis medicina de sua integritate habet si- 
gnificationem, et haec communis est et essentialis omnibus 
sacramentis. Ratio autem hujus, ut credo, haec est, quo- 
niam sacramentalis medicina est sufficiens medicamen. 
Quia igitur homo lapsus non tantum lapsus est in proni- 
tatem concupiscentiae, sed etiam in caecitatem ignorantiae; 
ideo ut in utroque curetur per sacramentum, non tantum 
debet sacramentum habere quid gratuitum, sed etiam my- 
sticum; et ita figurativum et significativum. Rursus, quia 
est sufficiens medicina, de se fert secum suum praepara- 
torium. Unde sicut medicina corporalis non prodest nisi 
praeparetur suscipiens, sic necesse est fieri spiritualiter. 
Et quoniam fides disponit hominem, ut ei sint salutifera 
sacramenta, et motus fidei excitatur per exhibitionem signi, 
ut requirat signatum, et per hoc homo disponitur ad cura- 
tionem; ideo tanquam medicina efficax et sufficiens, sacra- 
mentalis medicina habet significationem de sua integritate ; 
et ita, essentialiter loquendo, sacramentum est signum." 
£, dist. 1. p. 1. a. 1. q. 2. 

3 ,Dicendum quod similitudo duobus modis attenditur, 
uno modo seeundum unius rationis proprietatem, sive na- 
turae participationem; alio modo secundum unius formae 
comparationem. Prima dicitur similitudo proportionis; se- 
cunda dicitur similitudo proportionalitatis. Sacramentum 
gerit similitudinem gratiae secundo modo, non primo, pro 
eo quod sicut aqua abluit carnem, ita gratia mundat ani- 
mam; et sicut oleum lenit exterius, ita gratia interius. Et 
haec similitudo est in quatuor terminis." 4. dist. 1. p. 1. dub. 3. 

* ,Sicut in Christum pie intendentibus aspectus carnis, 
qui patebat, via erat ad agnitionem divinitatis, quae late- 
bat; sic ad intelligendam divinae sapientiae veritatem, 


aenigmaticis ac mysticis figuris, intelligentiae rationalis 
manuducitur oculus. Aliter enim nobis innotescere non 
potuit invisibilis Dei sapientia, nisi se his, quae novimus, 
visibilium rerum formis ad similitudinem conformaret, ut 
per eas nobis sua invisibilia, quae non novimus, signifi- 
cando exprimeret." De Plantatione Paradisi, $ 1. Supplem. 
vol. I. 

$ ,Videtur in hoe perverti ordo, quia anima est supra 
hujusmodi creaturas; ergo si eis se subjicit, pervertitur 
in hoe ordo naturalis. Dicendum, quod subjicere se his 
rebus potest homo quatuor considerationibus, aut propter 
peecati meritum, aut propter Dei praeceptum, aut quia 
sunt gratiae signum, aut quia in eis statuit summum bo- 
num et finem ultimum. Primis tribus de causis est meri- 
torium, et nulla inordinatio; nam cum propter peccati 
demeritum et Dei praeceptum homo sacramentis se sub- 
jicit, quia sunt gratiae signum, magis praecepto, quam rei 
insensibili se subjicit; et ideo est ordinatio. Et qui pro- 
pter significationem subjicit se, magis subjicit se signato, 
quam signo. Sed in quarta consideratione ordo perverti- 
tur, et est peccatum; et sie non spectat ad propositum." 
£, dist. 1. p. 1. dub. G8. 

$ ,Si hoe verum est, cum corporalis exercitatio ad. mo- 
dicum sit utilis (1. Tàn. 4, 8), et cum sacramenta sint cor- 
porales res; ergo ad modicum sunt utilia propter exerci- 
tationem. Dicendum, quod exercitari in observantia ipso- 
rum sacramentorum potest esse dupliciter, aut in solo ex- 
teriori ritu, et sic ad modieum valet; aut juncta devotione 
mentis, et sic non est corporalis, sed etiam quodam modo 
spiritualis, ac per hoc multum utilis." Ibid. dub. 10. 

' ,Una est sola causa principalis, scilicet animae orna- 
tus, sive reparatio; sed quia anima plures habet potentias, 
possunt fines plurificari penes illas, uno tamen principali 
fine existente. Est enim in nobis vis regitiva, et quan- 


PAmS VI, 1. 


tum ad hane est eruditio; est vis irascibilis, et quantum 
ad hane est humiliatio; est vis concupiscibilis, e£ quantum 
ad hane, ne fastidiat, est exercitatio. Vel aliter, erudi- 
tio quantum ad cognitivam, humiliatio quantum ad affe- 
ctlivam, sed exercitatio quantum ad operativam." Ibid. 
dub. 7. 

$ ,Institutio sacramentorum Deum decuit, et nobis ex- 
pediens fuit. Decuit quippe Dei misericordiam et justi- 
tiam et sapientiam , in quibus consideratur omnis Domini 
via. Decuit misericordiam, quia homo male gratiam ser- 
vabat propter voluntatis vertibilitatem; ideo instituit Deus 
sacramenta, ad quae homo recurrens recuperaret gratiam: 
et ita misericordiae magnae fuit haec instituere, maxime 
quia non solum ad remissionem culpae faciunt, verum 
etiam ad remissionem poenae.  Decuit etiam justitiam, 
quia cum sit justus, exigebat aliquam humiliationem, per 
quam homo se ad gratiam disponeret, et sacramenta su- 
Sciplendo, quasi ex quodam pacto gratiam inveniret. De- 
cuit denique sapientiam, summae enim sapientiae est in 
his invenire remedium, quae fuerunt occasio lapsus; ut 
sicut homo per lignum cecidit, ita per lignum remedium 
salutis inveniret. Sic quia homo occasionem lapsus a vi- 
sibilibus sumpserat, decuit divinam sapientiam in eisdem 
remedium invenire. Expediens fuit a parte aegroti. Quia 
erat caecus quoad rationalem, ideo data sunt ei sacra- 
meníta visibilia ad eruditionem. Erat elatus quoad irasci- 
bilem, ideo data sunt ei sacramenta corporalia ad sui hu- 
miliationem. — Erat fastiditus quoad concupiscibilem, ut 
non saperent ei spiritualia; ideo sacramenta sunt ei data 
ad exercitationem, ne forte in unius solius perceptione, 
vel spiritualium tantum contemplatione, sibi posset fasti- 
dium generari et taedium. Fuit ergo necessarium insti- 
tuere sacramenta necessitate congruitatis, non inevitabili- 
tatis, quia Deus potentiam suam sacramentis non alligavit." 
£, dist. 1. p. 1. a. 1. q. 1. 

? ,Non est aliquo modo dicendum, quod gratia con- 
tineatur in ipsis sacramentis essentialiter tanquam aqua 
in vase, vel medicina in pyxide: imo hoc intelligere est 
erroneum. Sed dicuntur continere gratiam, quia ipsam 
significant, et quia, nisi ibi sit defectus ex parte susci- 
pientis, in ipsis gratia semper confertur, ita intelligendo 
quod gratia sit in anima, non in signis visibilibus. Pro 
tanto etiam dicuntur vasa gratiae. Possunt etiam dici 
vasa alia ratione. Quia, sicut quod est in vase, non est 
de ipso, nec ex ipso, sed tamen ab ipso hauritur; sic 
gratia non est a sacramentis, nec de sacramentis, sed ori- 
tur a fonte aeterno, et ab illo hauritur ab ipsa anima in 
ipsis sacramentis: et sicut quis recurrit ad vas, cum re- 
quirit liquorem; sie quaerenti liquorem gratiae, et non 
habenti, recurrendum est ad ipsa sacramenta." 4. dist. 1. 
p. 1. a. 1. q. 3. 

19 ,Aliqui volunt dicere, quod in sacramentis novae 
legis est aliqua virtus creata, per quam influunt in ani- 
mam, et habent rationem causandi differenter. Dicunt 
enim, quod in sacramentis datur gratia gratum faciens; 
datur etiam in eis gratia gratis data, sicut est character 
et ornatus animae; datur etiam doebilitatio fomitis, sive 
expeditio potentiarum; haec est efficacia gratiae. Dicunt 
ergo, quod respectu gratiae gratum facientis sunt sicut 
causa sine qua non: respectu characterificationis, sive 


455 


characteris et ornatus, sunt sicut causa efficiens respectu 
illus virtutis: respectu debilitationis fomitis, sive roboris 
potentiarum, sunt causa disponens; et hoc sic manifestum 
est. Nam sicut videmus, quod in purgatione per ignem 
purgatorium est ipsa anima purgabilis habens reatum, vel 
maculam venialem, est gratia intra animam, quia sine ipsa 
non fieret purgatio, est rursus virtus ignis; sic in sacra- 
mento est anima habens defectum et debilitatem potentia- 
rum, est iterum gratia in anima virtus operans, est iterum 
virtus sacramenti exterior; et his concurrentibus, robo- 
rantur et sanantur potentiae, et gratia fit efficacior in sua 
operatione, mediante virtute sacramenti. Sic ergo dicunt, 
quod sacramentum est causa gratiae sine qua non, scilicet 
gratum facientis, est causa characteris et ornatus efficiens, 
est causa efficientiae gratiae et sanationis potentiarum, ut 
disponens; et hoc per virtutem, quae est in ipso sacra- 
mento, spiritualem, et à Deo collatam sibi... Haec opinio 
est magnorum Magistrorum. Est etiam aliorum magnorum 
Magistrorum circa hoc opinio dicentium, quod in sacra- 
mentis non sit causalitas, neque virtus aliqua, nec effectiva, 
nec dispositiva ad gratiam, quae sit qualitas, vel proprie- 
tas aliqua absoluta, sed per quamdam assistentiam. Sacra- 
mento enim dicunt assistere divinam virtutem, quae est 
causa gratiae, et fidem et devotionem suscipientis, quae 
disponunt ad gratiam. Et adducunt simile, quoniam ad 
verbum Elisei Naaman se lavante astitit virtus divina 
effectiva sanitatis (4. Reg. 5, 14), et devotio et obedientia 
Naaman dispositiva; nulla tamen causalitas fuit nec in 
verbo Elisei, nec in aqua Jordanis. Si ergo Dominus ita 
instituisset, ut ad verbum Elisei non solum ipse Naaman, 
sed ceteri accedentes curarentur, et hoc ex quadam pa- 
ctione, ita quod sémper assisteret vis divina, aqua illa 
diceretur curare et sanare lepram, et esse causa curatio- 
nis, et habere virtutem curandi. Sic in sacramentis di- 
cunt, quod ad prolationem verbi assistit virtus divina aquis, 
et infundit gratiam, et regenerat, dum homo subjicit se 
ei per fidei professionem et obedientiam. Dicunt ergo, 
quod sacramenta dicuntur habere virtutem, et dicuntur 
causa, et dicuntur efficere, secundum communem modum 
loquendi, propter assistentiam divinae virtutis. Et si tu 
quaeras, utrum habeant virtutem aliquam creatam super 
increatam, respondent, quod praeter virtutem increatam 
est dicere aliquam virtutem habere sacramentum, sed ex- 
tenso nomine virtutis. Si enim virtus dicat aliquam qua- 
litatem, vel naturam sive essentiam, advenientem sacra- 
mento, sicut virtus proprie dicitur; sic secundum eos non 
est dicendum, quod habeat virtutem proprie, sed exten- 
ditur nomen virtutis ad aliquam ordinationem, ut quando 
aliquid habet efficacem ordinationem ad aliquid, dicitur 
habere virtutem respectu illius. Et ponunt hic exemplum. 
Rex statuit, ut qui habent tale signum, habeant centum 
libras. Post istam institutionem, signum illud non habet 
aliquam proprietatem absolutam, quam non haberet prius; 
ad aliquid tamen est ordinatum, ad quod non erat prius. 
Et quia habet efficacem ordinationem, dicitur habere vir- 
tutem, ut faciat aliquem habere centum libras; et dicitur 
illud signum valere centum libras, et tamen nihil plus 
habet de bonitate nune quam prius. Si ergo quaeras, 
quid sit illa virtus in illo signo, dicunt, quod non est ali- 
quid absolutum, sed ad aliquid. Sic etiam dicunt, quod 


456 


sacramenta sunt talia signa a Deo instituta, ut qui ea 
susceperit debito modo, habeat tantum de gratia, vel ha- 
beat gratiam ad hunc acetum: illa, inquam, ordinatio effi- 
cax, secundum istos, virtus est sacramenti; et ratione 
illius disponit hominem, ut habeat gratiam, quia efficaciter 
ordinat ad habendam et suscipiendam gratiam. Rursus 
dicunt, quod ex tali pactione Dominus astrinxit se quodam 
modo ad dandam gratiam suscipienti sacramentum, asirin- 
git enim quodam modo Deum ad conferendum; et dicitur 
habere virtutem ad efficiendum et etiam disponendum. 
Et sicut extenditur nomen virtutis, ita verbum efficiendi, 
vel disponendi, quia non efficit, nec disponit influendo, 
sed efficaciter ordinando. Et sicut haec extenduntur, ita 
et nomen eausae, quia non dicitur causa, secundum quod 
est principium operandi, sed secundum quod est ratio or- 
dinandi. Huie positioni pietas fidei non repugnat, et ratio 
consentit. Consentit namque ratio, quia valde difficile est 
intelligere, qualiter illa virtus detur sicut qualitas absoluta, 
diffieilius quando detur. Difficile etiam est intelligere, cui 
detur, verbo scilicet au elemento, quae sunt duo nihil 
unum facientia. Difficile etiam est scire quamdiu duret, 
diffieile est similiter valde intelligere, quomodo influat, 
diffieile etiam, cujus naturae sit in seipsa, et multa talia; 
et ideo huie positioni satis faciliter ratio concordat. Pietas 
eliam fidei non repugnat. Cavendum est enim, ne dum 
nimis damus corporalibus signis ad laudem, subtrahamus 


PARS VI, 2. 


honorem gratiae curanti ef animae suscipienti. Haec autem 
opinio non nimis dat, neque subtrahit aliquid honoris de- 
biti. — Sieut igitur literae regiae annulo regis sigillatae 
magnae sunt dignitatis et virtutis et valoris, et magna 
dicuntur et posse et facere; tamen in eis nulla virtus est 
absoluta, sed sola ordinatio per assistentiam virtutis regiae, 
quod patet, quia, mortuo rege, non plus curatur de literis 
suis quam de aliis, et tamen nihil absolutum amiserunt; 
sic intelligendum in sacramentis, et sic loquuntur Sancto- 
rum auctoritates secundum communem usum. Ef sic ra- 
tiones ad oppositum patent. Et si tu quaeras, super quid 
fundatur relatio, quomodo advenit sine donatione proprie- 
tatis, dicendum quod in institutionibus signorum, super 
ipsis signis fundatur relatio; et hoc modo advenit sine 
proprietatis donatione, sicut quando nummus fit arrha, et 
nihil datur de novo ipsi nummo. Utraque harum positio- 
num salis videtur probabilis, haec tamen mihi videtur ad 
sustinendum facilior; nescio tamen, quae sit verior, quia 
eum loquimur de his, quae sunt miraculi, non multum ad- 
haerendum est rationi. Concedimus ergo, quod sacramenta 
novae legis sunt causa, et efficiunt et disponunt, extenso 
nomine, ut dictum est; et hoc securum est dicere. Utrum 
autem plus habeant, nec volo affirmare, noc negare; et 
secundum hane ultimam viam omnia quaesita patent." 
4. dist. 1. p. 1. q. 4. q. 2. lat. concl. et ad 5. 


CAPUT II. 


De Sacramentorum variatione. 


(Sacramenta ab inilio ad hominis curationem fuerunt instituta; — alia tamen in lege naturae, — alia sub lege soripta, — 
alia sub lege gratiae. — Quae posteriora sunt, significatione sunt evidentiora, et effeolu gratiae digniora.) 


a)Autem om. 
ed. 1484. 


De variatione autem " sacramentorum hoc tenendum est, quod sacramenta ab 
initio ad curationem hominis sunt instituta, e£ semper cum morbo hominis cucurrerunt, 
et usque in finem saeculi perdurabunt; sed alia fuerunt in lege naturae, alia sub lege 
» $:wer-Scripta, alia sub lege gratiae' . Et in his omnibus illa, quae posteriora sunt signifi- 

catione, sunt evidentiora, et effectu gratiae digniora (Aug. l. 19 contra Faustum c. 13). 

In lege enim naturae fuerunt oblationes, sacrificia et decimationes. In lege autem 
9) $uerad-Scripta introducta est circumcisio, et adjuncta ? est expiatio, et superaddita est^ oblatio- 
iQ* *- pum et decimationum et sacrificiorum multiformis distinctio. In lege autem nova statuta 
QF ** sunt sacramenta numero pauciora, utilitate potiora, virtute efficaciora, et? praeeminentia 
digniora (I), in quibus est impletio simul et evacuatio sacramentorum omnium praedictorum. 


(I) Novatores saec. XVI, ex eo quod sacramenta nullo modo gratiam conferre, sed tantum signi- 
ficare autument, nullum agnoscunt intrinsecum discrimen inter veteris et novi foederis sacramenta; insuper . 
verba, quibus sacramenta conficiuntur, non consecratoria, sed concionatoria appellant: vocem quoque in scholis 
invectam ex opere operato, ad effectum gratiae demonstrandum, barbaram jactitant, et nullo pacto adhibendam 
pronuntiant. Contra ipsos autem est definitio Conc. Trident. sess. 7, can. 2: ,Si quis dixerit... novae legis 
sacramenta a sacramentis antiquae legis non differre, nisi quia caeremoniae sunt aliae, et alii ritus externi; 
anathema sit.^ Et can. 8: ,Si quis dixerit, per ipsa novae legis sacramenta ex opere operato non conferri 
gratiam, ... anathema sit." 


PARS VI, 2. 45'l 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia Verbum incarnatum, 
quod est reparationis nostrae principium, et fons et origo sacramentorum , cum sit 
clementissimum et sapientissimum, eo quod clementissimum est, non permisit quod cur- 
rere. morbus peccati sine remedio sacramenti; eo vero quod sapientissimum est, ideo 
juxta dictamen suae immütabilis sapientiae cuncta ordinatissime gubernantis diversa ad- 
hibuit medicamenta et varia, secundum mutationem variam temporum diversorum. Quo- 
niam ergo ab initio praecurrente tempore, et adventu Salvatoris magis ac magis appro- 
pinquante, semper magis ac magis effectus salutis crevit, et cognitio veritatis; congruum 
fuit et ipsa signa salutis per successionem temporum alia post alia variari*, ut effectus 
gratiae divinae in salutem cresceret, simulque et ipsa significatio in ipsis signis visibi- 
libus evidentior appareret. Et ideo primum per oblationes', postea" per circumcisio- Et restes 
nem", ad ultimum per baptismalem ablutionem, expiationis et justificationis sacramen- 
tum formaliter institutum est; quia ejusdem mundationis forma et similitudo in oblatione 
quidem occulte invenitur, in circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum 
autem manifestius declaratur. Et hinc est, quod illa primi temporis sacramenta, sicut 
dicit Hugo (Dal. de sacr. leg. nat. et script), fuerunt sicut veritatis umbra ^; medi 
temporis sicut figura seu imago; postremi, scilicet. gratiae, sicut corpus, quia intra se 9e 


gratiae, cu- 
jus sacra- 


veritatem et gratiam curatricem continent, quam praesentant, et praesentialiter conferunt, seus mt 
quod promittunt *. | ERPRUME 
Rursus, quoniam praesentia veritatis et. gratiae, quae in lege gratiae exhibetur, 
ratione suae excellentiae et multiformitatis in opere et virtute, per unum signum ex- 
primi non poterat, ut decebat; hinc est, quod in omni tempore et lege plura fuerunt 
sacramenta data ad illam veritatem et gratiam exprimendam; sed praecipue in tempore 
legis figurae, cujus est figuràre, multa signa et varia praecesserunt, quae sua varietate 
Christi gratiam multipliciter exprimerent, et excellentius commendarent, et multipliciter 
commendando nutrirent parvulos, exercerent imperfectos ", et duros onerando frangerent 9 retectes 
(Act. Apost. 15, 10), et ad jugum gratiae domarent, et quodam modo emollirent *. 
Postremo, quoniam superveniente veritate cessat umbra, et figura praenuntians 
sortitur finem intentum, quo habito, cessare debet ejus usus et actus; hinc est, quod, 
gratia superveniente, vetera sacramenta et signa impleta sunt pariter et sublata, quia ? 5 Ft «we 
signa erant praenostica futurorum, et quasi praenuntiantia de longinquo", et nova 
nihilominus instituta tanquam demonstrativa praesentis gratiae, et rememorativa quodam 
modo passionis dominicae, quae fons est et origo gratiae curativae, sive in nobis, sive 
in his, qui praecesserunt Christi adventum; sed in his qui praecesserunt, tanquam 
pretium promissum; in his, qui sequuntur, tanquam pretium persolutum. Et quoniam 
non debetur gratia promissioni preti, nisi ratione persolutionis, et abundantior debetur 
persoluto pretio, quam promisso; hinc est, quod passio Christi immediatius sanctificat ? 
sacramenta temporis" legis novae, et pleniori gratia in eis redundat". Propter quod psc 
illa praeparaverunt et perduxerunt ad haec, sicut via ad terminum, sicut signum ad? mre 
signatum, sicut figura ad veritatem, et sicut imperfectum reducit et praeparat ad per- 
fectum ". 


L/ 


8. Donaventurne Dreviloq. 58 


458 


PARS VI, 2. 


Ap Carvr II. 


! ,Omnis gubernatio et omnis legislatio est pia, vera, 
saneta, dicente Apostolo (Eom. 7, 12): Itaque lex sancta, 
et. mandatum sanctum et. justum et. bonum. | Ab his enim 
tribus manant tres leges, nec possunt esse plures, scilicet 
naturae, scripturae et gratiae. Lex naturae appropriatur 
Patri, lex scripta Verbo, lex gratiae Spiritui sancto. Lex 
naturae est lex pietatis. Pietas videtur inesse omni crea- 
turae, naturae etiam insensibili. Radix enim totum, quid- 
quid recipit, mittit ad ramos. Fons quidquid haurit, mittit 
ad rivulos. Similiter in bestiis pietas videtur esse patris 
ad prolem, et quidquid gustant et sumunt, praeter neces- 
sarium et etiam de necessario, in lae convertunt et in 
nutrimentum prolis. Lex scripturae est lex veritatis, quia 
est in quadam verae promissionis pronuntiatione. Lex 
sanctitatis est gratiae: Lez spiritus liberavit me (Rom. 8, 2). 
Per haec tria Deus Trinitas, scilicet Pater et Filius et 
Spiritus sanctus, est pius, verus, sanctus, dans legem piam 
naturae, legem veram scripturae, legem sanctam gratiae. 
Per has tres gubernat mundum, et secundum haec tria 
imprimit leges in mente rationali. Omnis enim moralis 
lex est secundum haec tria, sive secundum has tres; sed 
in lege naturae sunt minus distinctae et explicitae, in lege 
scripta magis explicitae, et in lege gratiae perfectae; unde 
dicit Dominus (Matth. 5, 17): Non veni solvere legem, sed 
adánplere." Serm. 21. in. Hexaém. in princip. 

? ,BMacramentalis gratia procedit à Deo tanquam ab 
auctore et efficiente, a Christo tanquam a mediatore et 
à promerente. Propter quod dicuntur omnia sacramenta 
efficaciam habere a passione Christi, ut testatur Augusti- 
nus (Tract. 15. in. Joan.): De latere Christi dormientis 
fluxerunt sacramenta, dum inde fluxit sanguis et aqua." 
1l. in Prom. 

3 ,Omnia sacramenta instituta sunt in remedium spe- 
cialiter et principaliter, excepto matrimonio, quod primo 
institutum est in officium: et quia tempus remedii incepit 
& lapsu, et profecit in lege, et consummatum est in Evan- 
gelio; ideo ista tria tempora conveniunt institutioni, tamen 
secundum magis et minus." 4. díst. 2. a. 1. q. 1. — ,Ad 
praedietorum intelligentiam est notandum, quod sacramenta 
sunt in documentum, sunt in medicamentum, sunt et in 
ornamentum. Et secundum statum perfectum sunt in 
apertum documentum divini secreti, sunt in efficax reme- 
dium morbi, et in pulchrum ornamentum sponsae Christi. 
Quoniam ergo revelatio secretorum non debet fieri quo- 
eumque modo, nec in omni tempore, sed illo, in quo est 
intellectus hominis capacior; ergo sacramenta perfecta di- 
lata sunt usque ad tempus tale. Hoc autem tempus, si- 
eut in homine, est sexta aetas, quae appellatur senectus, 
juxta illud: Quam speciosa veteranis sapientia, et. gloriosus 
intellectus, et. consilium (Eccli. 25, 7). Similiter in mundo 
est sexta aetas, quae est post Christum, in qua aetate 
homines sunt sapientiores et capaciores; ideo dilata sunt 
sacramenta completa usque ad hoc tempus. ursus, quia 
sunt in medicamentum morbi efficax, etiam eo tempore 
debent dari, in quo efficacius curant; sed spiritualis infir- 
mitas efficaciter non curatur, nisi quando cognoscitur, et 
sentitur, alioquin redditur homo ingratus, et pejori vul- 


nere infirmatur; ideo necesse fuit sacramenta differre, 
quousque morbus tantum invalesceret, ut homo ipsum co- 
gnosceret, et remedium quaereret. Hoc autem fuit in 
tempore gratiae, quia tempore legis naturae convictus est 
esse caecus; et tunc venit lex docens et onerans, et tunc 
convietus est de impotentia. Tunc ergo restabat tempus 
gratiae, in quo morbus jam cognitus curaretur, et in hoc 
tempore sacramenta completa darentur. Rursus, quia sunt 
in pulehrum ornamentum, debuit ea Christus illi sponsae 
dare, à qua nunquam separari deberent. Et quia talis 
fuit Ecclesia collecta de gentibus, non synagoga, quae 
ipsum deseruit et negavit; ideo usque ad tempus gratiae 
perfecta saeramenta non instituit: nihilominus tamen ali- 
qua imperfecta, secundum quod congruebat illis tempori- 
bus, in sustentationem dedit. Et sic patet, quod non sem- 
per eadem, sed alia et alia debuerint institui." 4. dist. 2. 
a. 1. q. 2. 

* ,Fides informis parentum tempore legis naturae po- 
terat esse remedium parvulis, quia in illorum justificatione 
potius meritum congrui quam condigni requiritur; et hoc 
sine praejudicio sit dictum." — Dixerunt aliqui, quod 
fides parentum erat remedium parvulo, non ratione actus 
credendi principaliter, sed ratione ipsius crediti, a quo, in 
quantum creditum, fluit virtus in omnia sacramenta. Et 
quia creditum nunquam est informe, sed uniforme respectu 
fidei informis et formatae; ideo per fidem quantumcumque 
informem, dum tamen esset vera, dabatur remedium par- 
vulo. Aliter tamen dici potest, quod non ipsum creditum 
erat remedium, sed ipsa fidei professio, quae vel fit motu 
fidei, vel actu exteriori, erat dispositio curationis: et haoc 
est in circumcisione et baptismate, quia est ibi professio 
fidei ipso facto; sed professio fidei, quam faciebant paren- 
tes, reputabatur parvulo ex divina misericordia. Et quia 
professio fidei in habente originale tantum sufficienter 
disponit ad gratiam, etiam si non fiat in caritate, habens 
enim originale, cum non teneatur conteri, ex sola volun- 
tate credendi, et eaptivatione intellectus ad gratiam se 
praeparat; sic et parvulus praeparatur merito congrui, 
in justificatione enim, sive in curatione parvuli, potius 
requirit meritum congrui quam condigni, sicut etiam in 
justificatione adulti. Ideo dicitur sine praejudicio, quod 
fides informis parentum esse poterat remedium parvulo." 
4. dist. 1. p. 2. a. 1. q. 1. — ,Fidei professio, qualiter- 
cumque fieret, sive signo, sive verbo, sive actu cordis, 
dum tamen fieret a parentibus, et haberetur respectus ad 
parvulum, sufficiebat ad remissionem originalis peccati 
puerorum." — ,Est duplex opinio, cum dicitur, quod fides 
parentum erat in remedium parvulo. Quidam dicunt, 
quod non fides habitus, sed fides ratione actus et motus, 
sive professionis, et non cujuscumque professionis, sed ejus, 
qua profitebantur parvulum curandum esse ab eo, quem 
exspectabat: et de hac professione quidam dicunt, quod 
oportebat, quod fierct professio non tantum actu mentis, 
vel oris, sed etiam in signo visibili, ut puta in oblatione 
vel in sacrificio, sive decimatione, vel aliquo alio signo; 
quoniam Ecclesia fidelium semper aliqua signa habuit, in 
quibus fideles colligebantur, et profitebantur fidem in facto. 


PAnS VI, 2. 


Unde Augustinus contra Faustum (lib. 19. c. 11) : In nul- 
lum nomen religionis, sive verum, sive falsum, coadunari 
possent homines, nisi aliquo signorum, velut sacramento- 
rum visibilium consortio unirentur. Unde dicunt, quod 
aliquod erat signum cum fide. Et quod dicit Gregorius 
sola fide, intelligit fide parentum sine consensu vel fide 
parvuli. Sed haec positio non congruit, quia Gregorius 
addit in auctoritate, vel pro majoribus, virtus sacrificii. 
Quare ergo dicit sola, cum de majoribus addit, et dicit 
virtus sacrificii? Praeterea, cum nulla essent necessitatis, 
etsi talis professio de congruo deberet esse cum fide, non 
tamen necessario. Unde Hugo (/ib. 1. p. 11): Commemore- 
mur, quod illa sacramenta primi temporis magis ad de- 
votionem proposita fuerunt, quam ad obtinendam salutem 
indicta. Propter hoc alia positio dicit, quod professio fidei 
sufficiebat, qualitereumque fieret, sive signo, sive verbo, 
sive actu cordis, dum tamen fieret a parentibus, et ha- 
beretur respectus ad parvulum. Si autem quaeratur, quare 
magis fides parentum, diei potest, quod parentes dicuntur 
hic omnes, qui curam gerebant de parvulo. Aut si di- 
cantur parentes proprie, ratio est quare magis in fide 
ipsorum, ut quia per ipsos parvulus contraxerat culpam, 
congruum erat, ut eorum fide mereretur gratiam." lbid. 
q. 2. 

* ,Quaeritur, quare magis excipit sacramentum cireum- 
eisionis quam alia, videtur enim, quod potius deberet 
excipere alia; quia si sacramenta posterius instituta sunt 
effieaciora, videtur quod potius deberet excipere sacra- 
menía, quae instituta sunt in lege, quam circumcisionem, 
quae est instituta ante. Respondeo dicendum, quod cir- 
eumoisio inter omnia sacramenta legis fuit efficacius sacra- 
mentum. $Si quaeras quae sit ratio, sive causa efficiens, 
dico, quod pactio divina, quae in hae speoialiter fuit; 
ideo hoc sacramentum efficacem habebat ordinationem ad 
curationem originalis. Si autem quaeritur, quare magis 
in hoc fuit pactio, dicendum quod ratio hujus est duplex. 
Primo quia sicut baptismus est janua et fundamentum 
sacramentorum novae legis, ita in cireumcisione vetus lex 
sumpsit fundamentum et exordium. Alia ratio erat, quia 
circumcisio erat in remedium originalis peccati quantum 
ad id, quod reus minime est culpabilis, et tamen multum 
impotens se juvare, ut patet in parvulis; et ideo decuit 
divinam misericordiam, ut efficacius remedium praepararet." 
4. dist. 1. p. 2. dub. 1. — ,Ad illud quod quaeritur, quare 
fuit data ante legem, dicendum quod hoc fuit ad prae- 
parandum et segregandum populum, cui danda erat lex. 
Quare autem magis Abrahae, dicendum quod circumcisio 
fuit data non tantum in remedium, sed etiam in signum. 
In signum, inquam, discretionis secundum fidem et secun- 
dum carnem, secundum quod in illo populo praecipue 
colendus erat Deus, et ex illo secundum carnem nascitu- 
rus erat Christus. Et quia Abraham primus fuit, qui re- 
liquit terram suam propter cultum Dei, et oxcellens fuit 
in fide, et sibi facta fuit de Christo promissio; ideo inter 
patres praecipue fuit data Abrahae." — ,Ad illud quod 
quaeritur, quare magis confirmata fuit sub Josue, quam 
sub Moyse, ratio est ad hoc et spiritualis et literalis. Li- 
teralis, quia legislator reperiit, quomodo praecepta fuit 
Abraham pro tota posteritate, et ipsi jam habebant usum, 
nee unquam dimiserant; et ideo non oportuit dari à Moyse 


459 


vel Moysi. Sed tempore Josue (Josue 5, 6) neglexerant 
eireumeisionem in deserto; ideo oportuit dari mandatum, 
sicut ibi dicitur. Alia ratio etiam fuit spiritualis, quia 
etsi circumcisio significet, circumcisionem praesentem et 
futuram, tamen illa Abrahae significat praesentem, illa 
autem Josue in terra promissionis, facta post peregrina- 
tionem, significat futuram." 4. dist. 1. p. 2. a. 2. q. 1. 
ad 4. 5. 

$ ,Sacrificia legis naturae nullam de se habebant effi- 
ecaciam in adultis ad remissionem peccati originalis, sed 
tantum ratione fidei aliquid conferebant." — ,Est prae- 
notandum, quod, sicut dicit Magister Hugo (7b. 1. p. 12), 
in lege naturae tria fuerunt sacramentorum genera, scili- 
cet decimationes, oblationes et sacrificia. Ad quorum no- 
titiam tria sunt notanda; primo, quae sit ratio instituendi 
illa sacramenta; secundo, quis sit modus; tertio, quae effi- 
cacia. Prima ratio est Dei honorificatio. Notandum ergo, 
quod fides in justis omni tempore cucurrit, et nullus nisi 
in fide salvatus est. Ergo tempore legis naturalis haec 
fides erat, quae fideles illuminabat ad hoc, quod crederent, 
quod Deus erat Creator, quod Redemptor, quod Remune- 
rator; ideo fides illuminabat. Et dictamen naturae con- 
sonabat, ut homo Deo serviret, et sua ab ipso recogno- 
sceret; et hoc, quod credebat signo visibili, etiam quodam 
modo manifestaret. Ideo signa fuerunt tempore legis na- 
turae, in quibus Deus honorabatur, qui omnia creaverat, 
uí in oblatione; similiter honorabatur ut Redemptor, ut 
puta in saerificio ; ut perfectus Remunerator in decimatione. 
Denarius enim est numerus perfectissimus, quia tres per- 
fectiones habet in se, prima est unitatis, secunda ternarii, 
tertia senarii, quae simul juncta faciunt denarium; et ideo 
ibi status est, propter hoc honorabatur Deus, ut perfectus 
Remunerator; unitas est enim perfecta, quia est omnis 
numeri perfectio; ternarius, quia constat ex omnibus 
partibus suis, ex parte aliquota, et non aliquota; sena- 
rius vero, quia constat ex omnibus partibus aliquotis. 
Secunda ratio est fidei Redemptoris professio. Sicut enim 
nullus sine fide potest Deo placere (Hebr. 11, 6), sic nul- 
lus sine fide Mediatoris a peccato resurgere; et sicut fides 
simpliciter dictabat Dei honorifieationem, ita haec pro- 
fessionem. Et quia tune profitetur homo, quando quod 
interius credit, exterius manifestat; ideo tempore legis 
naturae fuerunt signa ad hoc manifestandum. Etiam ho- 
norabatur ut Redemptor; et hoc modo tria considerantur. 
Redemptum, et hoc per decimationem, homo enim signi- 
ficatur per decimam drachmam perditam (Luc. 15, 8—9). 
Ipse modus redimendi, et hoc per oblationem. Ipsum 
pretium, et hoc per saerifieium, in quo crat sanguinis 
effusio. Et ista professio in hujusmodi signis maxime ne- 
cessaria erat pro ipsis imperfectis, perfectis enim Deus 
revelavit sacramenta fidei, imperfectis celavit. Unde mi- 
nores adhaerebant fidei majorum, et credebant implicite; 
et sicut implicite credebant, sic signa data sunt eis à ma- 
joribus, in quibus fidem implicite profiterentur. Tertia 
ratio est vitae agendae instructio. Sicut enim aliquis non 
poterat Deo placere sine fide, nec a peccato resurgere 
sime fide Redemptoris; sic nec in bono stare sine bono 
opere. Et ideo fidei adjecta sunt signa, quae significarent: 
ea, quae necessaria sunt cum fide. Haec autem tria sunt 
in corde, et iria sunt exterius. Quae íria in corde his 

58* 


460 


sequentibus signantur. In decimatione peccati recognitio 
et ejus dimissio, quia in ea datur Deo, quod perfectum 
et quod bonum est, et remanet nobis quod est imperfectum; 
unde significatur, quod bona tantum sunt a Deo, sed mala 
a nobis. Rursus, in separatione decimae partis in partem 
Dei, significatur recessus a peccato. In sacrificio signatur 
interna contritio, quia sacr?ficium Deo spiritus contribulatus 
(Ps. 50, 19), et exterior carnis maceratio, quia occidebatur 
pecus; unde mortificanda sunt membra nostra: Exhibeatis 
corpora vestra hostiam etc. (om. 12, 1). In oblatione men- 
tis devotio et exterior bona operatio, quae si adsint cum 
fide, sufficiunt ad salutem. Sic ergo patet, quae sit ratio 
institutionis illorum, scilicet Dei honorificatio, fidei Re- 
demptoris professio, vitae agendae instructio. Secundo 
debet attendi modus instituendi, non enim instituta sunt 
per modum praecepti, ut dicit Hugo (1. p. 8. c. 12) : Primo 
parvulos consilio erudivit, vel nutrivit, loquens pro illis, 
qui fuerunt tempore legis naturae. Et si quaeras quo 
modo, dicendum quod fides dictabat, ut visum est, et na- 
tura consonabat, et inspiratio auctoritatem dabat; et ideo 
per modum consilii data erant, et hoc per superiores, in 
quibus erat fides explicita. Tertio attendenda est efficacia 
in his. Et notandum, quod de se nullam habebant effi- 
eaciam mundandi, seu eurandi, vel justificandi, sed solum 
ratione fidei Redemptoris; non enim erant instituta ad hoc, 
sed ad haee, quae praedicta sunt." 4. dist. 1. p. 2. a. 1. q. 8. 

' ,In eireumcisione dabztur gratia, sed tamen parvula 
respectu ejus, quae datur in baptismo. Et ratio hujus 
videbitur in sequenti distinctione, cum de profectu sacra- 
mentorum disputabitur. Et quia gratia quantumcumque 
parva plenum effectum habet ad delendam omnem culpam 
mortalem, sed semiplenum ad habilitandas potentias ani- 
mae ad proficiendum ; ideo circumcisio dicitur ordinari ad 
effectum ablationis culpae, non quia ipsum solum habeat, 
sed quia solum habet completum. Et quia saeramentum 
non omne significat quod facit, sed quod plenius et per- 
fectius facit; ideo in eireumcisione solum est signum ab- 
lationis principaliter." 4. dist. 1. p. 2. a. 2. q. 3. 

$ Sacramenta novae legis justificant, et gratiam con- 
ferunt ex opere operato per se, quod non faciebant sacra- 
menta legis veteris nisi per accidens." — ,Dicendum quod 
istam differentiam aliter intellexit Hugo, aliter intellexit 
Pictavensis et Magister. Magister enim secutus Pictaven- 
sem dixit, quod sacramenta veteris legis, excepta circum- 
cisione, instituta essent ad signandum tantum in perfectis 
viris et fidelibus, quia aliis erant instituta vel in onus, si 
duri erant, vel ad revocandum ab idololatria; et si ad 
aliquam fuerunt efficaciam ordinata, hoc fuit solum, ut 
absolverent ab irregularitate carnali, vel poena temporali, 
ut baptismata et sacrificia. Et quia solum ad hoec insti- 
tuta erant, etiam si ex fide et caritate fierent, non erat 
in eis meritum, quia non se extendebant ultra id, ad quod 
erant. Unde sieut motus caritatis non orit in patria meri- 
torius, sic tunc non merebantur in opere exteriori, sed 
tantum in interiori. Et si tu objicias ei de medicina, di- 
cit, quod fides Redemptoris fuit medicina pro tempore illo; 
illa vero non justificabant nec per se, nec per accidens. 
Et hujus positionis fuit Pictavensis. Sed haec positio ma- 
gistro Hugoni non videbatur rationabilis, quia tune sacri- 
fieia facta a viris sanctis non placuissent Deo, nec sacri- 


pARS VI, 2. 


fieium Abel, nec Abraham, nec Salomonis; quod manifeste 
falsum est, sicut patet in oratione canonis (Can. Miss. ibi: 
Supra quae propitio etc.). Et quid etiam de oblatione 
Sacrae Virginis, cum obtulit par turturum? numquid a 
merito vacua fuit? Propter hoc aliter magister Hugo vo- 
luit dicere, quod sacramentaà veteris legis, excepta cireum- 
cisione, instituta fuerunt primum ad significandum vel pas- 
sionem ut sacrificia, vel etiam nostra sacramenta, ut ba- 
ptisma nostrum; et ad efficiendum non sunt instituta, 
nisi solum exterius circa carnem; sed quia significant id, 
quod fides credit, in eorum perceptione est professio fidei, 
non tantum verbo, sed et facto. Et quia talis fides dis- 
ponebat ad justificationem , ideo: sacramenta illa per acci- 
dens justificabant. Et novae legis sacramenta non solum 
ex prima causa et institutione ordinata sunt ad signifi- 
candum, sed etiam ad gratiam obtinendam; ideo per se 
ordinata sunt ad justificationem. Ideo, per se loquendo, 
ista justificant, illa non nisi per accidens. Et hujus signum 
est, quod sacramenta veteris legis principaliter significant 
id, quod eredendum est, ut Christi passionem, et per po- 
sterius justificationem, excepta sola circumcisione , quae 
principaliter significat amotionem originalis. Sed sacra- 
menta novae legis e contrario primo significant gratiae 
efficaciam, et per posterius passionem, sive id quod est 
eredendum, ut baptismus interiorem ablutionem, et passio- 
nem. Unde Hugo (Ub. 1. de sacr. p. 11. c. 5) : Sacramenta 
novi testamenti primo loco spiritualis gratiae signa sunt, 
et ad ipsam gratiam sanctificandis conferendam  princi- 
paliter instituta. Illa vero signa horum tantum erant, et 
mediantibus his gratiam justificationis contulerunt, me- 
diantibus his, id est, fide istorum, quia non erant in re, 
sed in fide. Et has opiniones tanquam rationabiles con- 
cordant aliqui magistri moderni temporis, dicentes Magi- 
strum locutum esse, quod illa non justificabant per se, 
sed Hugo per aecidens; ideo non est contradictio. Sunt 
etiam alii, qui dicunt idem ipsum aliis verbis, quod ista 
justifieant ratione operis operati, sed illa ratione operis 
operantis, non operati; et opus operans est fides, sed 
operatum exterius est sacramentum; et hoc est ratione 
fidei et caritatis conjunctae. Sed si quis attendat, hae 
positiones directe sibi contradicunt. Primum quidem, 
quia Magister non solum dicit, quod illa sacramenta non 
justificabant, imo etiam si in fide et caritate fierent; et 
sic nec per se, nec per accidens. Rursus, utraeque lo- 
quuntur de his, in quantum sunt sacramenta: et constat 
quod opus operans non est sacramentum, sed opus opera- 
tum; ergo utraque intellexit de operato, et illud verum 
est: et de illo opere operato dixit Magister, quod solum 
significabat, non justificabat, sicut aspersio aquae vel san- 
guinis. Nunquam enim justificabat sanguis hircorum asper- 
sus, etiamsi in fide et caritate fieret; et hoc modo nec 
per se, nec per accidens: et hoc fuit satis probabile. Sed 
certe multo probabilius est, quod magister Hugo posuit, 
quod, cum in illo opere operato esset professio fidei facta, 
ratione fidei conjunctae erat in illis primo et per illa (per 
accidens tamen) justificatio. Sed in hoc est differentia 
ipsorum ad nova, quod in sacramentis novae legis, quan- 
tum ad opera, operata est justificatio non tantum per 
accidens, sed etiam per se. Ilujus autem signum evidens 
primo ostensum est in modo significandi horum sacra- 


PAnS VI, 2. 


mentorum, et illorum. Si vero quaeritur ratio, unde hoc 
est, patet responsio ex praedictis, quia causalitas saera- 
mentorum non est aliud, quam quaedam efficax ordinatio 
ad recipiendam gratiam ex pactione divina; hoc autem 
fuit solum in sacramentis novae legis et non veteris, nisi 
in eireumcisione, quia ibi fuit pactio. Quare autem in 
istis est pactio et ordinatio, in illis non, patet, quia tune 
fuit tempus figurae, et vincendi duritiam illorum per illa 
Sacramenta, modo est tempus gratiae. Ex his patet re- 
sponsio ad objecta ad utramque partem; nam illa quae 
probant, quod non justificant, intelliguntur per se lo- 
quendo, alia vero ad oppositum, per accidens." 4. dist. 1. 
p. 1. a. 1. q. 5. 

? ,Duplex est circa quaestionem istam opinio celebris 
et famosa. Quidam namque voluerunt dicere, quod in 
utriusque sacramentis datur gratia, sed differenter. Quia 
in illis dabatur ratione fidei, et devotione ipsius suscipien- 
tis, ita quod nullo modo ratione sacramenti, sive operis 
operati. In sacramentis autem novae legis secus est, quia 
constant ex verbo et elemento; sed cum Dominus insti- 
tuit verbum, dedit illi virtutem, per quam influit et agit 
in animam, vel disponendo ad gratiae susceptionem, vel 
imprimendo charaeteris significationem, vel adminiculando 
ipsi gratiae ad animae curationem et fomitis debilitatio- 
nem. Et hoc videtur dicere Augustinus (?» Joan. tract. 50 
post med.): Quae est virtus aquae, ut corpus tangat, et 
cor abluat, nisi faciendo verbo? Et Hugo de sancto Victore 
videtur id idem sentire, qui dicit, quod sacramenta novae 
legis prius sanctificantur per verbum, et postmodum sancti- 
ficant, ut sic sint ex sanctificatione sanctificantia. Et hune 
modum dicendi sustinent viri periti et fide digni. Sed 
difficile videtur mihi intelligere virtutem illam simul esse 
verbo et elemento collatam, quantum ad essentiam et na- 
turam, quantum ad ejus existentiam, quantum ad duratio- 
nis mensuram, et etiam quantum ad operationis efficaciam, 
quae omnia necesse est ponere et explicare cirea virtu- 
tem illam. Si quis dicat, quod aliqua qualitas detur vorbo 
et elemento, per quam agat et influat in ipsam animam, 
difficile est intelligere ipsius virtutis essentiam. Cum enim 
non sit substantia, sed accidens quoddam, et in genere 
boni, dubium est, utrum debeat reponi inter bona maxima, 
vel media, vel minima. Et si inter bona maxima repona- 
tur, jam gratia erit; gratia autem existens in uno subjecto, 
non habet virtutem agendi in aliud. Si vero gratia non 
est, nec virtus, quo modo ergo dicitur secundum veritatem 
sanctificare ipsum sacramentum, et eum, qui suscipit sa- 
eramentum? In quo etiam genere sit, et cujus speciei sit, 
utrum videlicet in diversis sacramentis diversificetur for- 
maliter illa virtus, homini parum intelligenti difficilo est 
capere. Et si inter bona media vel minima reponitur, 
quo modo talis virtus facit rectitudinem et sanationem 
ipsius animae, quae inter bona maxima computantur? Non 
solum autem difficile est intelligere hujus virtutis essen- 
tiam, sed etiam subsistentiam ; aliter enim accidens spiri- 
tuale substantificatur in subjecto corporali, vel cum natu- 
rae ordiue, quem Deus non pervertit per miraculum, sub- 
stantia sit nobilior sua proprietate. Aut si ponitur illa 
virtus specialis, ut in subjecto, in verbo et elemento, quare 
non similiter ipsa gratia, quae debet infundi animae, quod 
nescio si aliquis recte intelligens dicat? Aut si est in sub- 


461 


jecto corporali, quomodo una virtus et qualitas absoluta 
simul poterit esse in duobus subjectis, verbo videlicet et 
elemento, ex quibus etsi fiat unum sacramentum, non 
tamen fit unum per naturam ot essentiam ? Unitas autem 
virtutis, secundum quod dicit et vult Damascenus (de orth. 
fide, c. 15 et 19), correspondet unitati substantiae et na- 
turae. Aut ergo in uno sacramento non est una virtus, 
sed plures, aut illa virtus composita est, aut unum acci- 
dens simplex et spirituale et impartibile simul erit in di- 
versis subjectis, quod totum valde difficile est intelligere 
de illa virtute. Nec solum ista duo difficile est intelligere 
de illa virtute, sed etiam durationis mensuram. Dubium 
enim est, utrum Deus dederit virtutem illam, cum primo 
instituit, aut de novo det. Sed quo modo a principio 
dedit his, quae nondum erant, sicut verbis, quae quotidie 
de novo formantur? Si de novo dat, tune quotidie in sa- 
cramentis non solum gratiam, sed etiam alia accidentia 
creat; et tamen consuevit dici, quod creationis opus non 
currat nisi circa exitum animae in esse et circa infusio- 
nem gratiae. Et si desinat esse statim prolato verbo, 
quomodo creavit Deus tam nobilem viriutem, ut ita cito 
deficeret? Et rursus, si datur verbo, cum non detur verbo 
in seripto, nec in mente, datur in pronuntiationo; et tunc 
difficile erit explicare, utrum detur in principio, vel in 
medio, vel in fine; quia nec in principio verbi, nec in 
medio est actio illius virtutis. Si vero in fine, tunc cum 
verbo desinat esse, et deficiente verbo desinat virtus verbi, 
simul incipiet virtus et desinet. Aut si ante finem datur, 
quantum detur difficile est insinuare. Nec tantum illud, 
sed etiam multo difficilius est explicare operationis illius 
virtutis efficaciam, utrum scilicet agat generatione aequi- 
voca vel univoca, generando sibi simile vel dissimile; dif- 
ficile etiam est, utrum influat omnino aliquid ab extrin- 
seco, aut educat aliquid de potentia in actum. Primum 
est soli Deo possibile, secundum autem difficile est ex- 
plieare. Difficile est etiam intelligere, quomodo characte- 
ris impressio possit esse ab illa virtute cum character vi- 
deatur esse in superiori parte, in qua solus Deus potest 
influere. Unde substantia intelligibilis beata, quantum- 
cumque magnae sit excellentiae, secundum quod dicit Au- 
gustinus (?n Psalm. 118, ser. 18), non potest facere ad 
nostram justificationem, vel illuminationem, aliquid interius 
formando, sed solum exterius excitando. Quomodo ergo 
hoc poterit virtus data elemento, vel verbo, cum non vi- 
deatur esse capax tantae virtutis? Postremo, in sacramento 
altaris, in quo fit subito transubstantiatio panis secundum 
se totum in corpus Christi, quod quidem non potest esse 
nisi ab infinita virtute, quomodo verbum prolatum ab ho- 
mine, cum sit finitae virtutis, poterit ad istam transubstan- 
tiationem aliquid operari? Et certe si illud vorbum virtu- 
tom non habet agentem, multo minus verba aliorum sacra- 
mentorum. Haee omnia et multa alia cirea hoc valde 
difficile est intelligere et explicare. Quae non ideirco 
narro, quia credo esse insolubilia, vel ut ipse istam im- 
probem positionem, sed ut ostendam me ipsam non plene 
intelligere; et ideo nec affirmare, nec negare velle. Quia 
etsi ipsam clare non intelligam, hoc tamen scio et intelligo, 
quod plura potest Deus facere, et etiam in ipsis sacra- 
mentis facit, quam nos possumus intelligere. Unde con- 
fugiendo ad mirabilem Dei potentiam, omnia ista possu- 


462 


mus face declinare. Et secundum hune modum dicendi 
satis plana esset responsio ad quaestionem propositam, si 
ipsius modi plana esset intelligentia. Et haec positio in 
quarto libro (dist. 1. a. 1. q. 1) diffusius est explicata, ubi 
respondetur ad praemissa. Alius est hic modus dicendi. 
Supposito quod in sacramentis novae legis divina virtus 
secretius operetur, quia hoc est ipsius fidei et sententiae 
communis, dixerunt aliqui sacramenta novae legis habere 
respectu justificationis virtutem influentem, virtutem pro- 
merentem, virtutem disponentem et virtutem efficaciter 
ordinantem. Virtutem influentem ratione Spiritus sancti 
assistentis, virtutem promerentem ratione meriti passionis 
ad sacramentum concurrentis, virtutem disponentem ratione 
devotionis ipsius fidelis sacramentum suscipientis, virtutem 
denique efficaciter ordinantem ratione divinae passionis 
instituentis. Sie enim instituit Dominus, ut ad talis verbi 
prolationem et sacramenti susceptionem, mirabilis in susci- 
pientibus fieret operatio, et suscipientium sanatio et justi- 
ficatio; et pro tanto dicunt sacramenta novae legis habere 
virtutem. Et differunt in hoc a sacramentis legis veteris, 
praecipue quantum ad ipsam efficacem ordinationem ; quia 
non interveniebat ibi pactio in illis sacramentis, per quam 
efficax et infallibilis fieret ordinatio ad gratiam, secundum 
quod in sacramentis novae legis, ut patet in institutione 
baptismi, ubi dixit: Qui crediderit et baptizatus fuerit, sal- 
vus erit (Marc. 16, 16). In aliis etiam tribus modis ha- 
bendi virtutem differentia est penes magis completum et 
minus completum; quia in sacramentis novae legis Spiritus 
sanctus influens justitiam plenius assistit, et passio Christi 
meritoria efficacius concurrit. In cujus signum de latere 
Christi profluxerunt sanguis et aqua, et per consequens 
sacramenta, de quibus fundatur Ecclesia. Abundantior 
etiam est devotio suscipientis tum propter incrementum 
fidei propriae, quod factum est in nova lege, tum etiam 
propter subsidium fidei totius Ecclesiae; quia in fide Ec- 
clesiae suscipiunt ecclesiastica sacramenta. Et propter 
istum quadrupliceem modum habendi virtutem, dicuntur 
sacramenta legis novae justificare, et esse causa gratiae. 
Nee volunt, qui hane positionem sustinent, in sacramentis 
novae legis amplius ponere, tum quia ista satis videntur 
sufficere ad nostram sanationem et justificationem, tum 
quia etiam ex isto quadrupliei modo habendi virtutem 
satis manifestatur nobilitas sacramenti novae legis in se- 
ipsis, tum etiam quia nec expressa auctoritas, nec ratio 
videtur cogere amplius illis dare, et humilitas fidei non 
tantum debet refugere diminutionem, sed etiam supoerflui- 
tatem, et laudabilius quodam modo videtur diminute di- 
eere quam ampliare. Hune modum dicendi, et hujus 
quaestionis determinationem plures sustinent bene intelli- 
gentes. Et dominus Guilielmus Parisiensis Episcopus in 
determinando in scholis fratrum Minorum approbavit istum 
modum dicendi eoram fratre Alexandro bonae memoriae. 
Et istum modum dicendi dupliciter polest quis sustinere 
et intelligere, vel ita quod omnino affirmet nullo alio 
modo esse virtutem in sacramentis novae legis, quam mo- 
dis praedictis; vel quod hoc modo affirmet virtutem in 
eis esse, ita tamen quod non neget alium modum praeter 
hoc existendi virtutem in sacramentis esse possibilem. Et 
primus quidem repugnat priori modo dicendi; secundus 
autem modus dicendi priori opinioni non repugnat, quia 


PAnS VI, 2. 


nihil dicit, quod illa non dicat, imo etiam nihil dicit, quod 
communis opinio non teneat. Nullus enim recte sentiens 
negat, quin omnibus dictis modis sacramenta novae legis 
virtutem habeant. Sed si quis plus dicit, huic positioni 
non contradicit, sed addit. Sed forte videbitur alicui ca- 
lumniabile, quod dictum est, virtutem Spiritus sancti sacra- 
mento assistere; quin potius in nomine sacramenti claudi, 
deberet intelligi tanquam de ejus integritate, propter hoc 
quod dicitur: T'es sunt, qui testimonium dant in terra, 
spiritus, aqua el sanguis: et hi tres unum sunt (1. Jo. 5, 8). 
Et in libro de unitate et uno dicitur, quod sunt unum 
sacramento; et ideo non debet dici, quod Spiritus sanctus 
assistat sacramento, tanquam eum eo connumeretur; sed 
propter ipsam unitatem, quae praedicta est, quam efficit 
Spiritus sanctus in sacramento, ipsi sacramento debet attri- 
bui. Sed certe, etsi hic modus dicendi videatur differre 
& praedicto, tamen secundum rem idem est, licet vocabula 
sint diversa. Quod enim dicuntur ista tria unum sacra- 
mento, hoc non est, quod ex ipsis fiat unum per essentiam, 
sed quod fiat. unum per ordinem, quia scilicet ordinantur 
ad unum effectum; et hoc nihil aliud est dicere, quam 
unum alteri assistere. ltem omne, quod est de integri- 
tate sacramenti, aut est res tantum, aut significatio tan- 
tum, aut res et signum. Si ergo spiritus influens justi- 
tiam ponitur de unitate sacramenti, cum non sit signum 
ei res, nec signum tantum, erit tantummodo sicut res; et 
ita non habebit rationem causantis; sed potius nomen, vel 
rationem effectus: et ita spiritus non staret pro ipsa vir- 
tute influente, sed potius pro ipsa gratia Spiritus sancti 
infusa ipsi animae in sacramenti susceptione. Item non 
est quaestio, utrum Spiritus sanctus in sacramento infun- 
dat gratiam; sed de hoc est quaestio, utrum sacramentum, 
secundum quod dicitur invisibilis gratiae visibilis forma, 
ita quod similitudinem ejus gerat, et causa existat, vir- 
tutem habeat aliquam, per quam influat in animam. Non 
videtur ergo hoc facere ad propositum. Postremo, Spiritus 
sanctus sanctificans, et meritum passionis, et elementum 
exterius non solummodo reperiuntur in sacramentis legis 
novae, sed etiam in sacramentis veteris legis. Hoc ergo 
non sufficit ad assignandam differentiam istorum sacra- 
mentorum et illorum. Aut ergo iste modus dicendi nihil 
aliud dicit, aut si dicit, parum dicit, et modicum ad pro- 
positum facit. Et ideo sustineatur quicumque praedicto- 
rum modorum magis placet, quia primus satis pius est, 
secundum vero satis sobrius est, si sustineatur illo modo, 
quo dictum est." 3. dist. 40. dub. à. 

1: ,Aliqua sacramenta significaverunt quod futurum 
erat, ut legalia: aliqua quod praeteritum, ut sacramenta 
nostra, quae signant passionem praeteritam, sicut dicit 
Glossa super illud: Consepulti estis (tom. 6, 4); Glossa: 
Quidquid gestum est in eruce Christi, in his non tantum 
dictis, sed etiam gestis figuratur; loquitur de sacramentis, 
sunt enim signa demonsirativa, quia signant quod donatur. 
Unde duplicem habent significationem, propriam scilicet et 
allegoricam, propriam respectu praesentis, sed allegoricam 
respectu praeteriti." 4. dist. 1. p. 1. a. 1. q. 2 ad £. 

!! ,Etsi passio eadem sit, tamen prius fuit promissa, 
et modo est persoluta; et ideo, accepta satisfactione, mi- 
sericordia Dei liberalior fuit ad remittendum, quam eum 
tantum erat promissa, liberalior, inquam, quantum ad 


PAnS VI, 3. 


effectum, cum semper in se sit summe et aequaliter libe- 
ralis; ideo effectus major. Praeterea, etsi fides sit eadem, 
tamen haec est dignior et ad amandum efficacior, quia 
apertius credimus quam antiqui; et fides de passione jam 
praeterita, et solutione facta, magis ad amandum incitat 
quam promissa. Ideo Deus et merito fidei, et merito pas- 
sionis jam praeteritae, majorem contulit sacramentis effi- 
eaciam. Et rursus, quia fides est expressior, sacramenta 
sunt evidentiora; sed fides expressa remanet eadem, quia 
ratio credendi eadem; sed sacramenta alia, quia signa 
sunt alia, et signa non mutantur quantum ad signatum, 
sed quantum ad speciem signantem.^ 4. dist. 2. a. 1. q. 2. 


463 


1? Sacramenta legis veteris habebant efficaciam a fide 
specialis personae, unde parvulus justificabatur in fide pa- 
rentum; hoe autem habuit a fide Ecclesiae. Alia etiam 
differentia est, quia illa totam efficaciam habebant a fide; 
haee autem non tantum habent a fide, sed etiam a pa- 
ctione divina, quae ipsum opus operatum ordinavit ad 
gratiam percipiendam; illa vero per accidens solum justi- 
ficabant, sola ecireumcisione excepta, quae virtutem habuit 
a fide. Ecclesiae et ex pactione Dei. Dominus enim pa- 
ctum fecit, cum dixit: Qwi crediderit et baptizatus fuerit, 
salvus erit (Marc. 16, 16); et similiter: Ponam pactum meum 
etc. (Gen. 17, 10)." 4. dist. 3. p. 1. a. 1. q. 3 ad 3. 


ad 3. 


APPENDIX. 


In quo sacramenta veteris legis à sacramentis legis novae differant, diverso modo exponitur a Sera- 
phieo et ab Angelico. Hiec enim, cui plerique Theologi recentiores subscribunt, in 1. 2. q. 103. a. 2, et 
3. p. q. 62. a. 6 in eo discrimen assignat, quod illa ex opere operantis, haec ex opere operato gratiam con- 
ferant. Porro, ut exponit Seraph. 4. d. 1. a. 1. q. 5, ,opus operans est fides, opus operatum interius est 
sacramentum". Sacramenta proinde veteris legis ab immunditia legali emundabant, ut vero a peccatis mun- 
darent, nullam in se vim habebant, quia ,non poterant in se continere realiter virtutem profluentem a 
Christo incarnato et passo;^ quia tamen, ,erant quaedam protestationes fidei,^ idcirco ratione fidei illius, qui 
operabatur, gratiam conferebant. E contra Seraphicus /. c. Hugonem Victorinum secutus, tenet sacramenta 
utriusque foederis gratiam producere ex opere operato; nempe sacramenta legis veteris, utpote fidei prote- 
stativa, secundario et per accidens; sacramenta novae legis prünario et per se. Nam, ut ait S. D. /. c., ,saecra- 
menta veteris legis, excepta circumcisione, instituta fuerunt primo ad significandum vel passionem, ut sacri- 
ficia, vel etiam nostra sacramenta, ut baptisma nostrum; et ad effieiendum non sunt instituta, nisi solum ex- 
terius cirea carnem. Sed quia significant id, quod fides credit, in eorum perceptione est professio fidei, non 
tantum verbo, sed et faeto. Et quia talis fides disponebat ad justificationem ; ideo sacramenta illa per acci- 
dens justificabant. Et novae legis sacramenta non solum ex prima causa et institutione ordinata sunt ad 
significandum, sed etiam ad gratiam obtinendam; ideo per se ordinata sunt ad justificationem. Ideo, per se 
loquendo ista justificant, illa non nisi per accidens. Et hujus signum est, quod sacramenta veteris legis 
prineipaliter significant id, quod credendum est, ut Christi passionem, et per posterius justificationem, excepta 
sola circumcisione, quae principaliter significat amotionem originalis. Sed sacramenta novae legis e contrario 
prinfh significant gratiae efficaciam, et per posterius passionem, sive id, quod est credendum, ut baptismus 
interiorem ablutionem et passionem.^ S. Bonaventurae opinionem strenue tuetur doctissimus Estius in 
4. Sentent. d. 1. $ 28, juxta eam enim, ut ipse fatetur, ,facile apparet, quo sensu tam Scripturae, quam 
Patres, vel tribuant vel adimant sacramentis veteris legis vim sanetificandi. Per se enim spectata non justi- 
ficant, sed tantum futurorum signa sunt....per accidens vero justificant, etiam ex opere operato." 

Porro, ut observat Bellarminus, de sacram. in gen. lib. 2. c. 13, error haereticorum anathemate per- 
culsus in Concilio Tridentino non in eo est, quod extulerint sacramenta veteris legis, ut Theologi, qui sen- 
tentiam Seraphici tenent; sed in eo quod sacramentis novae legis detraxerint, ita ut paria cum illis quoad 
efficaciam facerent. 


CAPUT III. 


De saeramentorum numero et distinctione. 


(Sacramenta novae legis sunt septem: — quare.) 


De distinctione autem et numero sacramentorum novae legis(I) hoc tenendum 
est, quod ipsa sunt septem, secundum correspondentiam ad gratiam septiformem, quae 


(T) Quamplures haeretici de sacramentorum numero minus recte opinati sunt, aliquod passim sacra- 
mentum respuentes. Porro, ceteris hic loci praetermissis, Protestantes ad binarium numerum sacramenía 


464 PARS VI, 3. 


per septenarium temporis nos reducit ad principium, quietem et circulum aeternitatis, 
baptismus, deinde confirmatio, eucharistia, poenitentia, unctio extrema, ordo et matrimo- 
nium, quod licet ultimo collocetur propter morbum concupiscentiae annexum, ipsum 
Ratio autem ad intellipentiam praedictorum haec est: quia principium nostrum 
2,5 """reparativum et curativum nostrorum morborum " Christus Dominus, Verbum incarnatum, 
ABOD er cum sit Dei virtus et sapientia, et misericordia nostra, sic potenter, sic sapienter, sic 
2 «4, clementer, sic decenter? sua debet instituere sacramenta in lege gratiae, ut nihil pror- 
ter om. ed. 
autem curationem aegritudinis concurrunt haec tria, scilicet expulsio aegritudinis, intro- 
4 SwiCisduotio sanitatis et conservatio introductae salutis?. Primum igitur, quoniam ad per- 
ibid. 
oPemi formis, triplex culpabilis, scilicet culpa originalis, mortalis et venialis, et? quadruplex 
poenalis, scilicet ignorantia, malitia, infirmitas, et concupiscentia, et non sanat oculum, 
tuit adhiberi contra haec septenarium medicamentorum, ad hune septiformem morbum 
plenius expellendum, scilicet contra originalem, baptismum; contra mortalem, poeniten- 
tiam, eucharistiam; contra infirmitatem, confirmationem; et contra concupiscentiam, matri- 
monium, quod eam temperat et excusat. 
et sanitas animae integra consistit in usu septem virtutum, trium scilicet theologicarum 
n meg et quatuor cardinalium; hine est, quod ad harum usum sanum?" resttuendum, institui 
matio ad spem, eucharistia ad caritatem, poenitentia ad justitiam, unctio extrema ad 
perseverantiam, quae est fortitudinis complementum et summa, ordo ad prudentiam, Qqa- 
sed honestas remediat nuptiarum. | 
Postremo, quoniam perfecta curatio esse non potest sine conservatione salutis in- 
Ecclesiae, quae est terribilis, ut castrorum acies ordinata (Cant. 6, 9), et hoc quidem 
fit per septiformis gratiae armaturam; hinc est, quod necesse est septem esse sacramenta. 


Aus" sjieut ad octavam resurrectionis universalis. Horum autem" sacramentorum janua est 
tamen fuit ante omnia introductum iu paradiso, etiam ante peccatum. 

borum o0 

Nor. 

Hw "^ sus desit curationi nostrae, quantum competit statui vitae praesentis. Ad perfectam 

ve] salutis 
fectam curationem perfecta et universalis requiritur morbi expulsio, et morbus est septi- 
quod sanat caleaneum, sicut dicit Hieronymus (sup. Marc. 9); hine est, quod opor- 
tiam; contra venialem, unctionem extremam; contra ignorantiam, ordinem; contra mali- 

Rursus, quia perfecta curatio non potest esse sine restitutione integrae sanitatis, 

sane ibid. 
oportuit septiforme sacramentum . Nam baptismus sanando disponit ad fidem, confir- 
trimonium ad temperantiam conservandam, quam maxime persequitur infirmitas carnis, 
troductae, et salus introducta conservari non potest in conflictu certaminis, nisi in acie 
Nam ut haec acies sit perfecte et continue communita, cum constet ex partibus cor- 


reduxerunt; omnia enim, praeter baptismum et eucharistiam, inficiati sunt. Hodierni autem Rationalistae 
omnia prorsus veluti meras caeremonias rejiciunt. 

Contra ipsos autem definitum fuit in Concil. Trident. sess. 7. can. 1: ,Si quis dixerit sacramenta 
novae legis ... esse plura vel pauciora quam septem, videlicet, baptismum, confirmationem, eucharistiam, 
poenitentiam, extremam unctionem, ordinem et matrimonium; aut etiam aliquod horum septem non esse 
vere et proprie sacramentum; anathema sit." 

Quoad vero distinctionem, quum juxta Protestantium figmenta sacramenta nonnisi quaedam signa 
inania sint, ea paria inter se esse contendunt. Contra autem hoc assertum est definitio Concil. Trident. 
Sess. 7. can. 3: ,Gi quis dixerit, haec septem sacramenta ita esse inter se paria, ut nulla ratione aliud sit 
alio dignius; anathema sit." 


pans VI, 3. 465 


ruptibilibus, indiget sacramentis munientibus, relevantibus et renovantibus: munientibus 
pugnantes, relevantibus cadentes, et renovantibus morientes. Sacramentum autem mu- 
niens, aut munit ingredientes, et sic est baptismus; aut stantes, et sic est confirmatio; 
aut exeuntes, et sic est extrema unctio. Sacramentum autem relevans, aut relevat a casu 
veniali, e£ sic est eucharistia; aut a mortali, et sic est poenitentia. Sacramentum autem 
renovans, aut revovat in esse spirituali, et sic est? ordo, cujus est administrare sacra-:. 
menta; aut in esse naturali, et sic est" matrimonium, quod quia renovat multitudinem ? ia." u 
in esse naturae, quod est omnium fundamentum, ideo primo fuit ante omnia institutum, 99... 
sive? introductum, licet propter morbum concupiscentiae annexum, et quia minime est St ABOD et 
tualia ultimo collocatur, et locum sortitur extremum *. Unde quia baptismus est ingre- ei ie 
tium, extrema unctio exeuntium, ordo novos milites introducentium, matrimonium novos 
milites praeparantium, patet ex his sufficientia et ordo medicamentorum sacramentalium 


) Hominem 
k) sive om. ibid. 
sanctificativum, quamvis significatione sit. sacramentum magnum, inter medicamenta spiri- Ner. ve». 
dientium, confirmatio pugnantium, eucharistia vires resümentium, poenitentia resurgen- 
et armorum *. 


Ap Carvur III. 


! ,AÀd has (aetates) sequitur octava aetas, scilicet re- 
surrectio mortuorum, de qua Psalmista ait: Mane astabo 
libi, et videbo (Psalm. 5, 5). Et est reditus ad primum, 
quia post septimam diem regressus est ad primum.^ Serm. 
15 in Hexaem. Cfr. superius in Prooem. $ 3. n. 4; et part. II. 
cap. 2. n. 22. 

? ,Quod debuerint sacramenta esse plura, videtur; 
quia contra peccati vulnus saeramentorum remedia Deus 
instituit. Et dicit Hieronymus (super Marc. 9): Non sanat 
oculum, quod sanat caleaneum. Cum ergo diversa sint 
vulnera, ergo diversa debent esse remedia; ergo sacra- 
menta plura." — Sacramenta non tantum sanant, sed 
etiam signant; ergo si signatio est ex institutione, et quod 
ad multa instituitur, ad signandum est mulüplex et du- 
bium; ergo si unum sacramentum habet plures efficacias 
et plures signationes, duceret in dubitationem, non in co- 
gnitionem." — ,Necesse est, quod sacramentum expressam 
habeat similitudinem; sed non invenitur species visibilis, 
quae habeat similitudinem expressam cum omnibus effecti- 
bus; ergo necesse est esse plures. Supposito ergo quod 
plura, quaeritur quare tantum septem; quia, cum duo sint 
vulnera tantum, scilicet poenae et culpae, videtur, quod 
debuerint esse duo sacramenta tantum. Si dicas, quod 
poena et culpa multiplicantur per differentias; contra: 
Tune erunt plura quam septem, quia genera peccatorum 
sunt septem." 4. dist. 2. a. 1. q. 3. fund. 

..* ,Gratia sacramentalis est eadem per essentiam cum 
gratia virtutum, licet gratia sacramentalis plures connotet 
effectus.^ — ,Quidam voluerunt dicere, quod in his et in 
illis est omnino eadem gratia, differens sola comparatione, 
vel modo partieipandi. Illa enim gratia, quae fecit vir- 
tutes et dona esse in anima, dicitur esse virtutum ; sacra- 
mentalis vero dieitur, secundum quod per sacramentum 
datur, aut augetur, vel recuperatur; nec instituta sunt 


sacramenta ad aliam gratiam, sed ad illam quaerendam et 
S. Bonaventurae Breviloq. 


recuperandam.  Ália positio est, quod in his et in illis 
est gratia differens per essentiam, sicut probant istae ra- 
tiones: et sicut in uno homine plures sunt gratiae gratis 
datae, ita et plures gratum facientes, propter hoc quod 
ordinant ad diversa; virtutes enim et dona ordinant ad 
opera bona, sed sacramenta curant vitia, nec ordinant ad 
opera bona nisi ex consequenti; unde secundum quod 
multa sunt vitia, multae sunt gratiae sacramentales. Ter- 
tia positio est probabilior et melior, quod gratia gratum 
faciens una est; et hujus signum est, quia tollitur uno 
peecato tota. Sed attendendum est, cum dico gratiam vir- 
tutum, dico gratiam gratum facientem, et habitum sub- 


Stratum: et gratia gratum faciens una est, sed habitus 


substrati alii et alii Similiter cum dico gratiam sacra- 
mentalem, non tantum dico gratiam, sed etiam effectum 
curationis, et gratia quidem una est, sed effectus curatio- 
nis plures sunt. Distinguitur ergo gratia in sacramentis, 
donis et virtutibus, concernendo effectus et habitus sub- 
siratos; unde sacramentalis gratia supra gratiam virtutum 
propter peccatum addit aliquem effectum. Exemplum in 
eo, qui gratus est et baptizatus: datur illi gratiae effectus, 
quia non tantum absolvitur a culpa, sed etiam a poena; 
sic est et in aliis virtutibus et donis et beatitudinibus penes 
habitus substratos, qui differunt propter differentiam in 
actibus, ad quos ordinant. Nam virtutes ordinant ad 
opera prima, dona ad media, beatitudines ad perfecta, ut 
alibi (Ub. 3. dist. 3. et deinceps) patet, sacramenta vero 
addunt remedium curationis. Et rationes procedunt se- 
cundum has duas vias." 4. dist. 1. p. 1. a. 1. q. 6. 

* ,Unguentarius faciet. pigmenta suavitatis, et. unctiones 
conficiet. sanitatis (Eccli. 38, 7). Verbum istud scribitur 
in Ecclesiastico, in quo, diligentius considerato, explicatur 
et commendatur materia quarti libri Sententiarum ad no- 
stram eruditionem et exercitationem. Explicat autem sub 
duplici tropo, sive metaphora, scilicet pigmentorum suavi- 

59 


466 


tatis, et unetionum sanitatis. Ex quibus datur nobis in- 
telligi, quod medicamenta sacramentalia et sunt suavia, 
et sunt salubria; et in hoc est tam medicamenti, quam 
medici laus perfecta. Nihil enim ultra quaerit aegrotus 
in medicina, quam quod habeat suavitatem in usu, et effi- 
caciam in effectu: et qui hujusmodi tribuit medicinam, 
medicus est perfectus, secundum illud poétieum: Omne 
tulit. punctum, qui miscuit. utile dulci (Hor. de art. poél.). 
Sunt ergo medicamenta sacramentalia pigmenta odorifica 
et unguenta salutifera. Sed unguenta salutifera sunt re- 
spectu aegroti curandi, pigmenta odorifera respectu Dei 
plaeandi; et haec contra duo, quae facit culpa. Deum 
enim offendit, et naturam laedit; et offendendo Deum, 
hominem gratia exspoliat; et laedendo naturam, vulnerat 
naturalia. Sacramenta ergo sunt medicamenta perfecta, 
quoniam Deum sua suavitate placant, et placando faciunt 
propitium, et impetrant gratiam, et vestiunt hominem ex- 
spoliatum, et hominem infirmum sua curant virtute; et sic 
reparant naturalia. Et sic homo descendens ab Jerusa- 
lem in Jericho, exspoliatus et vulneratus, reinduitur et 
curatur & Samaritano (Lwc. 10, 53 et seqq.), scilicet 
Christo Domino, in cujus persona nunc dieitur: Unguen- 
tarius faciet. pigmenta. suavitatis, 1d est, instituet sacra- 
menta redolentia ad placandam majestatem divinam. J'a- 
cie, futurum dicit, loquens in tempore legis mosaicae, 
pro tempore legis gratiae. Etsi enim in illo fuisse di- 
cantur pigmenta et sacrificia Deo redolentia, non tamen 
erant Deum placantia. Praecepit namque Dominus Moysi 
in Exodo (30, 35), ut faceret thymiama compositum opere 
pigmentarii. Facies thymiama, inquit, compositum opere 
unguentarii, mixtum diligenter, et purum, el sanctificatione 
dignissimum. | Praeceperat Aaron, ut offerret illud ponens 
super altare contra velum. Et post subdit: .Eí uret super 
illud Aaron incensum mane suave fragrans, et ad. vesperum 
uret thymiama (Exod. 30, 7—8). Et in omni oblatione 
fere dicitur in Levitico (6, 15 elc.) : In odorem suavissimum 
Domino. Sed odor ille non placabat Dominum propter 
vacuitatem oblatorum, sieut dicit Apostolus ad Hebraeos 
(10, 1): Umbram habens lex futurorum bonorum etc. Non 
plaeabat etiam propter immunditiam offerentium, sicut in 
Isaia (1, 13—15) dicitur: Ne offeratis ultra sacrificium fru- 
Síra; incensum abominatio est. mihi. Et ratio subjungitur 
post: Manus vestrae sanguine plenae sunt. Ad hoc ergo, 
quod aliquis faceret pigmenta redolentia, necesse erat, 
quod nulla in eo esset immunditia, et quod plenus esset 
veri odoris fragrantia. Sed nullus talis poterat inveniri, 
nec ab homine generari, propter immunditiam generantis; 
et ideo necesse fuit, quod Dominus ipse virtute sua cor- 
pus ei aptaret, secundum illud Psalmi (39, 7), quod assu- 
mit Apostolus ad Hebraeos (20, 5—7), loquens de Christo 
ingrediente mundum, dicens: Hostiam et oblationem noluisti, 
corpus autem aptasti mihi, | Holocausta pro peccato non tibi 
placuerunt ; tunc. dixi: Ecce venio. Bene dicit, aptasti, quia 
mundus Dominus mundificans Virginem ea puritate, qua 
major sub Deo nequit intelligi, aptavit corpus ei, ut esset 
vas munditiae, contentivum omnis fragrantiae, quod prae- 
sentiens patriarcha Jacob, dixit: Ecce odor filii mei sicut 
odor agri pleni, cui benedicit Dominus (Gen. 27, 27). Hic 
ergo erat perfectus pigmentarius, quia non aliunde men- 
dicabat odorem, sed ipse in se redolebat; et ut odor iste, 


PARS VI, 3. 


quo plenus erat, ad alios derivaretur, obtulit semetipsum 
Deo et Patri pro omnibus, secundum illud: DZexit nos, et 
tradidit. semetipsum. oblationem et hostiam Deo in. odorem 
suavitatis (Ephes. 5, 2). "Tune fractum est alabastrum, ef 
domus repleta est ex odore unguenti (Joan. 12, 3). Tune 
de hae plenitudine accepimus omnes (Joan. 1, 16), dum non 
solum placatur Deus ex ipsa passione, imo etiam in me- 
morialibus passionis. Et non tantum passio fit pigmentum 
suavitatis, imo etiam memorialia, utpote sacramenta, se- 
eundum illud: Memoria Josiae in compositione odoris facta 
opus pigmentarii (Eccli. 49, 1); ut per Josiam intelligamus 
Christum passum, Josias enim interpretatur, ubi est in- 
cendium Domini, vel in quo est sacrificium. Memorialia 
vero sunt sacramenta passionem praeteritam significantia. 
His memorialibus abundat, et impleta est domus Ecclesiae 
militantis; et ideo impleta est ex odore unguenti, secun- 
dum quod dicit Spiritus sanctus in Canticis (4, 10) : Odor 
unguentorum tuorum super omnia aromata. | Unguentarius 
igitur faciet pigmenta. suavitatis, scilicet Deum placantia; 
conficiet. nihilominus unctiones sanitatis, id est, sacramenta 
morbum curantia. Erant quippe in lege figurae unctiones; 
sed non erant sanativae, quia morbus erat lethalis, et 
unctio erat superficialis: Unde Apostolus dicit ad Hebraeos 
(9, 9), quod non poterant medicamenta legalia jura con- 
scientiam perfectum facere servientem, solummodo in cibis et 
in polibus, et variis baptismatibus et justificationibus carnis. 
Quia ergo ungebant carnem, et vulnus lethale erat in 
mente; ideo non poterant curari. Unde ad Hebraeos 
(10, 4): Lnpossibile est sanguine taurorum et hircorum au- 


ferri peccata. Ideo clamabat Isaia (1, 6), et dicebat: V«wl- 


nus et livor et plaga tumens non est. circumligata, nec cu- 
rata medicamine, neque fota oleo. Moc dicit quantum ad 
triplex genus peccati, quo homo infirmabatur. Per vulnus 
intelligitur originale, per livorem veniale, per plagam tu- 
mentem mortale; et ideo praemittit: Omne caput langui- 
dum etc. (1, 5). Ad hoc ergo, quod aliquis faceret un- 
guenta suavitatis, necessarium erat, quod afferret unctio- 
nem spiritualem et virtutem vitalem. Hic autem fuit 
Christus Dominus, qui vere Christus fuit, quia unctus, se- 
cundum quod dicitur (Isai. 61, 1): Spiritus Domini super 
me, eo quod wunzerit me ad. annuntiandum mansuetlis terrae 
etc. Et quod hoc intelligatur de Christo, ipsemet perhibet 
sibi testimonium in Luca (4, 21), ubi postquam legit hoc 
verbum, dixit: Hodie impleta. est haec Scriptura in. auribus 
vestris. Hic potuit unctionem conficere sanativam, secun- 
dum quod in Actibus (10, 58) dicit de ipso beatus Petrus: 
Unait eum Deus Spiritu. sancto et virtute, qui pertransüit 
benefaciendo, et sanando omnes oppressos a diabolo , quo- 
niam Deus erat in illo. Unxit eum Spiritu sancto; et 
ideo attulit unctionem spiritualem et virtutem. Et ita 
habuit virtutem vitalem, quoniam Deus erat in illo per 
unctionem, quoniam ipse erat Deus; et ita vitam habebat 
in semetipso secundum illud: Sicut Pater habet vitam in 
semetipso, sic dedil et Filio vitam habere àn semetipso (Joan. 
5, 26). Et quia in se vitam habebat, mortuos vivificare 
poterat; et ideo fecit unguenta curantia a morbo lethali, 
dum enim mortalitatem nostram univit vitae, et ille, qui 
vita erat, mortuus est, facta est confectio, in qua et per 
quam mortuus reviviscitur, et ex morte ipsius sacramenta 
habent vivificandi efficaciam. "Unde super illud: Sacra- 


PAnS VI, 4. 


mentum. hoc magnum est, ego autem dico in Christo et Eccle- 
sia (Ephes. 5b, 32), dicit Augustinus (de gen. contr. Man. 
l. 2. c. 24): Dormit Adam, ut fiat Eva; moritur Christus, 
ut fiat Ecclesia. Dormiente Adam, fit Eva de latere; mor- 
tuo Christo, percutitur latus lancea, ut perfluant sacra- 
menta, quibus formetur Ecclesia. Ideo dicuntur magis 
sacramenta perfluxisse de latere quam de pedibus vel 
manibus, cum inde perfluxerit sanguis, propter ipsam con- 
venientiam in significando, quia simul profluxit sanguis et 
aqua. Et profluxit quidem de jam mortuo, in quo con- 
venienter exprimitur sacramentorum confectio et institutio. 
Sicut enim in promerendo sacramentis efficaciam, mors 
juncta est cum vita; sic sanguis vitalis exiit cum aqua 
Sic etiam sacramenta sunt in verbo et elemento pariter 
instituta; et ideo ad sanandum non tantum facta, sed 
eliam confecta dicuntur. Maec igitur saeramenta sunt 
perfecta medicamenta, quae fecit unguentarius ad placan- 
dum Deum; et ideo sunt pigmenta suavitatis, et ad sa- 
nandum hominem aegrotum; et ideo sunt unctiones sani- 
tatis. Unctiones autem sanitatis sunt, quia sanitatem tri- 
buunt, et ad sanitatem disponunt.  Tribuunt sanitatem 
sufficlenter, quae est sanitas gratiae, de qua in Psalmo 
(146, 3): Qui sanat contritos corde, et alligat contritiones 
eorum; disponunt etiam ad sanitatem perfectam, quae est 
sanitas gloriae, de qua in Psalmo (102, 3): Qwi propitia- 
iur omnibus «iniquitatibus tuis, qui sanat omnes infirmitates 
(uas. Et hoc quidem faciet in gloria." In 4. sentent. Prooem. 

$ ,Sacramenta quaedam respiciunt communiter omnes, 
et sic sunt quinque praecedentia: aut aliquos specialiter, 
et sic sunt duo sequentia, scilicet ordo et conjugium: et 
sic aub commune, aut speciale. Si respiciunt communiter 
ommes, sic sunt prima quinque. Ordo enim trium ex quin- 
que prius patet ex se. Baptismus enim est ad vulnerum 
curationem, confirmatio ad curationis habitae conservatio- 
nem, eucharistia ad curationis habitae et conservatae pro- 
motionem. Et quia non omnes, qui recipiunt, conservant 


461 


semper; ideo est poenitentia ad reparationem, est unctio 
extrema ad ipsius consummationem: et ex hoc patet ordo 
et sufficientia illorum quinque, quae respiciunt communiter 
omnes. Quae autem respiciunt speciales status, duo sunt. 
Aut enim respiciunt perfectos, sic est ordo; aut infirmos 
secundum congruentiam, sic est matrimonium principaliter. 
Aut est ordo propter sacramenti dignitatem; vel ordo 
est personarum generantium spiritualiter, matrimonium 
vero generantium corporaliter; et utraque necessaria est 
Ecclesiae; sed prima est de principali intentione, secunda 
ex consequenti: et ita patet ordo.^ 4. dist. 2. dub. 1. 

$ Magister non dicit simpliciter, quod quaedam sunt 
in remedium; sed dicit, quaedam sunt in remedium contra 
peccatum: et talia sunt, quae gratiam conferunt, et ornant 


 &nimam. Ex hae autem divisione, quam ponit hic Ma- 


gister, innuitur sufficientia sacramentorum. Quaedam enim 
est medicina praeservativa, quae excusat a morbo, sed 
non liberat; et talis est matrimonium. Quaedam est cura- 
tiva, et ista liberat per gratiam: haec variatur secundum 
triplicem gratiam, scilicet gratiam baptismalem, et sic est 
baptismus; poenitentialem, et sic est poenitentia; finalem, 
et sic est unctio extrema. Quaedam autem est medicina 
confortativa: duplici autem ex causa indiget homo con- 
fortari; vel propter difficultatem pugnae, et sic est con- 
firmatio: vel propter lassitudinem itineris; et sic est viati- 
cum, id est eucharistia. Ordo autem est ad ministrandum 
utrumque, et ad confortandum modo utroque. "Vel sic, 
confortatio et fuleimentum est tripliciter: aut confortatione 
virtutis, et sic est confirmatio: aut subministratione cibi, 
et sic est eucharistia: aut fuleimento alicujus subsidii, et 
sic est ordo. Et sic patet, quod divisio Magistri est recta; 
et patet etiam ex hoc divisio sacramentorum. Et differt 
iste modus assignandi sufficientiam a praeassignato, quo- 
niam ille accipitur penes morbos, hic vero penes modos 
curandi. bid. 


CAPUT IV. 


De saeramentorum institutione. 


(Ohristus instituit sacramenta novae legis, — in verbis et elementis, — diversimode.) 


De institutione autem sacramentorum hoc tenendum est, quod septem sacramenta 
legis gratiae Christus instituit (I), tanquam novi testamenti mediator et praecipuus lator 


legis", in qua" vocavit ad promissa aeterna, dedit praecepta dirigentia, et instituit sa- s Legistetor 
Instituit vero ea in verbis et elementis, ad evidentiam signifi- ^ qve i» 


cramenta sanctificantia. 


cationis et efficaciam sanctificationis; ita quod semper habent significantiam veritatis, sed 
non semper efficaciam curationis, non propter defectum a parte sui, sed a parte susci- 


pientis. 


Instituit autem praedicta sacramenta diversimode. 


Quaedam scilicet ex eis 


confirmando, approbando et consummando, ut matrimonium et poenitentiam: quaedam 


(I) Protestantes, uti superius innuimus, autumarunt Christum duo tantum sacramenta instituisse. 
Contra eos — Concil. Trident. sess. 7, can. 1: ,S8i quis dixerit, sacramenta novae legis non fuisse omnia 


a Jesu Christo Domino nostro instituta . . . 


anathema sit.^ 


50 * 


468 PanS VI, 4. 


autem insinuando et initiando ut confirmationem, et unctionem extremam: quaedam 

vero initiando et consummando et in semetipso suscipiendo, ut sacramentum baptismi, 
P» eucharistiae et ordinis. Haec enim tria et^ plene instituit, et etiam primus suscepit. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia principium reparativum 

nostrum est Christus crucifixus, Verbum scilicet. incarnatum, quod, quia Verbum, est 

Patri coaequale et consubstantiale, est verbum summae virtutis, summae veritatis et 

;2**» summae bonitatis, ac per hoc et summae auctoritatis; et^? ideo ipsius est proprie novum 

testamentum introducere, ipsius est etiam dare legem integram et sufficientem, secun- 

dum exigentiam summae virtutis et veritatis ac bonitatis suae. Ratione igitur summae 

?) Bees bonitatis, promissa proposuit beatificantia ^; ratione autem summae veritatis, praecepta 

Me dedit dirigentia; ratione vero summae virtutis, sacramenta statuit adminiculantia; ut sic 

0 Yeruw bo-per sacramenta virtus^ repararetur ad implenda praecepta dirigentia, et per praecepta 


mo ed. Ven. 


g)Pirgetis directiva ? perveniretur" ad promissa aeterna, faciente hoc Verbo aeterno, Christo scilicet 
nrereir* Domino, in lege evangelica, in quantum est via, veritas et vita(I1L) (Jo. 14, 6)". 

Rursus, quoniam reparativum principium non solum est Verbum, iu quantum 

ij.9u e» Verbum, sed etiam in quantum incarnatum, quod? hoc ipso quod incarnatum, omnibus 

se offert quantum ad notitiam veritatis, et omnibus digne accedentibus se exhibet ad 

gratiam curationis; hinc est, quod tanquam plenum gratiae et veritatis (Jo. 1, 14) ad 

majorem evidentiam significandi, et efficaciam sanctificandi, sacramenta instituit in ele- 

mentis simul, et verbis? (Ephes. 0, 205—206); ut dum elementa oculis, et verba auribus 

se offerrent, qui sunt duo sensus maxime cognoscitivi, evidentiam darent significationis 

j&üismeedexpressae;: deinde etiam? verba sanctificarent elementa, ut plenior fieret efficacia cura- 


(II) Divinam instaurationem per Christum factam, quam S. Doctor breviter ac veluti summatim hic 
loci perstringit, copiosius declaravit S. P. Leo XIII in novissima Epistola Encycliea diei 10 februarii hujus 
anni 1880 sequentibus verbis: ,Árcanum divinae sapientiae consilium, quod Salvator hominum Jesus Christus 
in terris erat perfecturus, eo spectavit, ut mundum, quasi vetustate senescentem, Ipse per se et in se divinitus 
instauraret. Quod splendida et grandi sententia complexus est Paulus Ápostolus, cum ad Ephesios (1, 9— 10) 
ita scriberet : ,Sacramentum voluntatis suae . . . instaurare omnia in Christo, quae in caelis et quae in terra sunt.' 
Revera cum Christus Dominus mandatum facere instituit quod dederat illi Pater, continuo novam quamdam 
formam ae speciem rebus omnibus impertiit, vétustate depulsa. Quae enim vulnera piaculum primi parentis 
humanae naturae imposuerat, Ipse sanavit: homines universos, natura filios irae, in gratiam cum Deo restituit; 
diuturnis fatigatos erroribus ad veritatis lumen traduxit; omni impuritate confectos ad omnem virtutem inno- 
vavit; redonatisque haereditati beatitudinis sempiternae spem certam fecit, ipsum eorum corpus, mortale et 
caducum, immortalitatis et gloriae caelestis particeps aliquando futurum. Quo vero tam singularia beneficia, 
quamdiu essent homines, tamdiu in terris permanerent, Ecclesiam constituit vicariam muneris sui, eamque 
jussit, in futurum prospiciens, si quid esset in hominum societate perturbatum, ordinare; si quid collapsum, 
restituere. Quamquam vero divina haec instauratio, quam diximus, praecipue et directe homines attigit in 
ordine gratiae supernaturalis constitutos, tamen pretiosi ac salutares ejusdem fructus in ordinem quoque na- 
turalem largiter permanarunt; quamobrem non mediocrem perfectionem in omnes partes acceperunt cum 
singuli homines, tum humani«generis societas universa. Etenim, christiano rerum ordine semel condito, ho- 
minibus singulis feliciter contingit, ut ediscerent atque adsuescerent in paterna Dei providentia conquiescere, 
et spem alere, quae non confundit, caelestium auxiliorum; quibus ex rebus fortitudo, moderatio, constantia, 
aequabilitas pacati animi, plures denique praeclarae virtutes et egregia facta consequuntur. Societati vero 
domesticae et civili mirum est quantum dignitatis, quantum firmitudinis et honestatis accesserit. Aequior et 
sanctior effecta principum auctoritas; propensior et facilior populorum obtemperatio; arctior civium conjunctio; 
tutiora jura dominii. Omnino rebus omnibus, quae in civitate habentur utiles, religio christiana consuluit et 
providit; ita quidem ut, auctore S. Augustino, plus ipsa afferre momenti ad bene beateque vivendum non 
potuisse videatur, si esset parandis vel augendis mortalis vitae commodis et utilitatibus unice nata." 


PARS VI, 4. 469 


tionis humanae, quae quoniam nulli datur repugnanti et impugnanti fontem gratiae in- 

terius in corde; ideo sic instituta sunt, ut significarent semper et universaliter, non 

autem sanctificarent, nisi accedentes digne, absque" omni fictione *. E) Erabque 
Postremo, quoniam etsi Verbum incarnatum sit fons gratiae sacramentalis, aliqua 

tamen gratia sacramentalis fuit ante incarnationem, aliqua vero non misi post Spiritus 

sancti missionem, quaedam autem medio modo se habens; hine est, quod oportuit sacra- 

menta institui diversimode*. Nam ante incarnationem necessaria fuit compunctio" poe- picto iia, 

nitentialis et generatio matrimonialis; ideo haec duo sacramenta non de novo instituit, 

sed jam a se instituta, et naturali dictamini quodammodo impressa consummavit et con- 

firmavit in lege evangelica, dum poenitentiam praedicavit* (Matth. 4, 17 — Mavrc. 6, 12 

— Luc. 5, 32; 13, 3. 5; 15, 7; 24, 47), et nuptiis interfuit, et legem conjugii appro- 

bavit (IIT) (Matth. 19, 4 seqq. — Marc. 10, 6 seqq. — Jo. 2, 1 seqq.), secundum quod 


(III) Matrimonii originem, dejectionem, in quam apud omnes gentes miserrime devenerat, ejusque 
renovationem ad nobilissimam excellentiam a Christo factam per legem evangelicam, egregie idem Summus 
Pontifex in praecitata novissima Epistola Encyclica ostendit. Constat inter omnes, sic ille, quae vera 
sit matrimonii origo. Quamvis enim fidei christianae vituperatores perpetuam hac de re doctrinam Ecclesiae 
fugiant agnoscere, e£ memoriam omnium gentium, omnium saeculorum delere jamdiu contendant, vim tamen 
lucemque veritatis nec extinguere nec debilitare potuerunt. Nota omnibus et nemini dubia commemoramus: 
posteaquam sexto creationis die formavit Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spira- 
eulum vitae, sociam illi voluit adjungere, quam de latere viri ipsius dormientis mirabiliter eduxit. Qua in 
re hoe voluit providentissimus Deus, ut illud par conjugum esset cunctorum hominum naturale principium, 
ex quo scilicet propagari humanum genus, et, numquam intermissis proecreationibus, conservari in omne tempus 
oporteret. Atque illa viri et mulieris conjunctio, quo sapientissimis Dei consiliis responderet aptius, vel ex 
eo tempore duas potissimum, easque in primis nobiles, quasi alte impressas et insculptas prae se tulit pro- 
prietates, nimirum unitatem et perpetuitatem. Idque declaratum aperteque confirmatum ex Evangelio per- 
Spieimus divina Jesu Christi auctoritate; qui Judaeis et Apostolis testatus est, matrimonium ex ipsa institutione 
sui dumtaxat inter duos esse debere, scilicet virum inter et mulierem; ex duobus unam veluti carnem fieri; 
et nuptiale vinculum sic esse Dei voluntate intime vehementerque nexum, ut & quopiam inter homines dis- 
solvi aut distrahi nequeat: ,Adhaerebit (homo) uxori suae, et erunt duo in carne una. Itaque jam non sunt 
duo, sed una caro. Quod ergo Deus conjunxit, homo non separet (Matth. 19, 5—06)'. Verum haec conjugii 
forma, tam excellens atque praestans, sensim corrumpi et interire apud ethnicos populos coepit; et penes 
ipsum Hebraeorum genus quasi obnubilari atque obscurari visa. Nam apud hos de uxoribus susceperat con- 
suetudo communis, ut singulis viris habere plus una liceret; post autem, cum ,ad duritiam cordis ( Matth. 
19, 8)! eorum indulgenter permisisset Moyses repudiorum potestatem, ad divortium factus est aditus. In 
societate vero ethnicorum vix credibile videtur, quantam corruptelam et demutationem nuptiae contraxerint, 
quippe quae objectae fluctibus essent errorum uniuscujusque populi et cupiditatum turpissimarum.  Cunoetae 
plus minus gentes dediscere notionem germanamque originem matrimonii visae sunt; eamque ob causam de 
conjugiis passim ferebantur leges, quae esse e republiea viderentur, non quas natura postularet. Sollemnes 
ritus, arbitrio legumlatorum inventi, efficiebant ut honestum uxoris, aut turpe concubinae nomen mulieres 
naneiscerentur; quin eo ventum erat, ut auctoritate principum reipublicae caveretur, quibus esset permissum 
inire nuptias, et quibus non esset, multum legibus conira aequitatem contendentibus, multum pro injuria. 
Praeterea polygamia, polyandria, divortium eausae fuerunt, quamobrem nuptiale vinculum magnopere rela- 
xaretur. Summa quoque in mutuis conjugum juribus et offieiis perturbatio exstitit, cum vir dominium uxoris 
acquireret, eamque suas sibi res habere, nulla saepe justa causa, juberet; sibi vero ad effrenatam et indo- 
mitam libidinem praecipiti impune liceret ,excurrere per lupanaria et ancillas, quasi culpam dignitas faciat, 
non voluntas (Hieronym. Oper. tom. 1. col. 455). Exsuperante viri licentia, nihil erat uxore miserius, in tan- 
tam humilitatem dejecta, ut instrumentum pene haberetur ad explendam libidinem, vel gignendam sobolem 
eomparatum. Nee pudor fuit, collocandas in matrimonium emi vendi, in rerum corporearum similitudinem 
(Arnob. adv. Gent. 4), data interdum parenti maritoque facultate extremum supplicium de uxore sumendi. 
Talibus familiam ortam connubiis necesse erat aut in bonis reipublicae esse, aut in mancipio patrisfamilias 
(Dionys. Halicar. libr. 2. c. 26, 27), cui leges hoe quoque posse dederant, non modo liberorum conficere et 


4'0 PARS VI, 4. 


colligitur ex diversis Evangelii locis. Ante vero Spiritus sancti missionem, nec fuit 
plena Spiritus sancti donatio ad confirmationem " et nominis Christi publicam confessio- 
nem, nec unctio mentis plenaria ad evolationem "; ideo haec duo sacramenta, scilicet 
confirmationem et extremam unctionem, Christus solum initiavit et insinuavit: confir- 
mationem, manum parvulis imponendo (Matth. 19, 13 — Marc. 10, 16), et praedicendo 


dirimere arbitratu suo nuptias, verum etiam in eosdem exercere vitae necisque immanem potestatem. Sed 
tot vitiis tantisque ignominiis, quibus erant inquinata conjugia, sublevatio tandem et medicina divinitus 
quaesita est; quandoquidem restitutor dignitatis humanae legumque mosaicarum perfector Jesus Christus non 
exiguam, neque postremam de matrimonio curam adhibuit. Etenim nuptias in Cana Galilaeae Ipse prae- 
sentia sua nobilitavit, primoque ex prodigiis a se editis fecit memorabiles (Joan. 2, 11); quibus causis vel ex 
eo die in hominum eonjugia novae cujusdam sanctitudinis initia videntur esse profecta. Deinde matrimonium 
revocavit ad primaevae originis nobilitatem, cum Hebraeorum mores improbando, quod et multitudine uxo- 
rum et repudii facultate abuterentur; tum maxime praecipiendo, ne quis dissolvere auderet quod perpetuo 
eonjunctionis vinculo Deus ipse constrinxisset. Quapropter cum difficultates diluisset ab institutis mosaicis 
in medium allatas, supremi legislatoris suscepta persona, haec de conjugibus sanxit: ,Dico autem vobis, quia 
quicumque dimiserit uxorem suam, nisi ob fornicationem , et aliam duxerit, moechatur; et qui dimissam du- 
xerit, moechatur (Matth. 19, 9. Verum quae auctoritate Dei de conjugiis decreta et constituta sunt, ea 
nuntii divinarum legum Apostoli plenius et enucleatius memoriae litterisque prodiderunt. Jamvero Apostolis 
magistris accepta referenda sunt, quae ,sancti Patres nostri, Concilia et universalis Ecclesiae traditio semper 
docuerunt (T'rid. sess. XXIV in pr.)', nimirum Christum Dominum ad sacramenti dignitatem evexisse matri- 
monium; simulque effecisse ut conjuges, caelesti gratia quam merita ejus pepererunt septi ae muniti, sancti- 
tatem in ipso conjugio adipiscerentur: atque in eo ad exemplar mystiei connubii sui cum Ecclesia mire con- 
formato, et amorem qui est naturae consentaneus perfecisse (Trid. sess. XXIV, c. 1 de reform. matr.)', et 
viri ac mulieris individuam suapte natura societatem divinae caritatis vinculo validius conjunxisse. Viri, 
Paulus inquit ad Ephesios, diligite uxores vestras, sicut. et Christus dilexit Ecclesiam et seipsum tradidit pro 
ea, ut illam sanctificaret ... Viri debent diligere uxores suas ut corpora sua... nemo enim unquam carnem 
suam odio habuit; sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam; quia membra sumus corporis ejus, 
de carne ejus et de ossibus ejus. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem suam, et adhaerebit uxori 
suae, et erunt duo in carne una. Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia 
(Ephes. 5, 25 et seqq.)*. Similiter Apostolis auctoribus didicimus unitatem, perpetuamque firmitatem , quae 
ab ipsa requirebatur nuptiarum origine, sanctam esse ect nullo tempore violabilem Christum jussisse. lis 
qui matrimonio juncti sunt, idem Paulus ait, praecipio non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere; 
quodsi discesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari (1. Cor. 7, 10—11). Et rursus: ,Mulier alli- 
gata est legi, quanto tempore vir ejus vivit: quodsi dormierit vir ejus liberata est (Ibid. 39)'. Hisce 
igitur causis matrimonium exstitit sacramentum magnum (Ephes. 5, 32)', honorabile in omnibus (Hebr. 
13, 4), pium, castum, rerum altissimarum imagine et significatione verendum. Neque iis dumtaxat, quae 
commemorata sunt, christiana ejus perfectio absolutioque continetur. Nam primo quidem nuptiali societati 
excelsius quidam et nobilius propositum est, quam antea fuisset; ea enim spectare jussa est non modo ad 
propagandum genus humanum, sed ad ingenerandam Ecclesiae sobolem, ,cives Sanctorum et domesticos Dei 
(Ephes. 2, 19); ut nimirum populus ad veri Dei et Salvatoris nostri Christi cultum et religionem pro- 
crearetur atque educaretur (Catech. Rom. c. VIII). Secundo loco sua utrique conjugum sunt officia definita, 
sua jura integre descripta. Eos scilicet ipsos necesse est sic esse animo semper affectos, ut amorem maxi- 
mum, constantem fidem, sollers assiduumque praesidium alteri alterum debere intelligant. Vir est familiae 
princeps, et caput mulieris; quae tamen, quia caro est de carne illius et os de ossibus ejus, subjieciatur, 
pareatque viro, in morem non ancillae, sed sociae, ut scilicet obedientiae praestitae nec honestas, nec dignitas 
absit. In eo autem qui praeest, et in hac quae paret, cum imaginem uterque referant alter Christi, altera 
Ecclesiae, divina caritas esto perpetua moderatrix officii. Nam ,Vir caput est mulieris, sicut Christus caput 
est Ecclesiae .. . Sed sicut Ecolesia subjecta est Christo, ita et mulieres viris suis in omnibus (Ephes. 5, 
23—24). Ad liberos quod pertinet, subesse et obtemperare parentibus, hisque honorem adhibere propter 
conscientiam debent; et vicissim in liberis tuendis atque ad virtutem potissimum informandis omnes paren- 
tum curas cogitationesque evigilare necesse est. ,Patres... educate illos (filios) in disciplina et correctione 
Domini (Zphes. 6, 4). Ex quo intelligitur, nec pauca esse conjugum officia, neque levia; ea tamen 
conjugibus bonis, ob virtutem quae sacramento percipitur, non modo tolerabilia fiunt, verum etiam jucunda." 


PAnS VI, 4. 


411 


discipulos baptizandos Spiritu sancto (Act. 1, 5); unctionem vero extremam, discipulos 


ad curandum mittendo, qui infirmos ungebant oleo, sicut dicitur ? in Marco (1b. 6, 13) 


Medio autem tempore et fuit regeneratio et Ecclesiae ordinatio et spiritualis cibatio; 
ideo Christus haec tria sacramenta, scilicet baptismi, eucharistiae et ordinis, et complete 


et clare instituit *: 


primo baptismum suscipiendo (Matth. 3, 13 — Marc. 1, 9 — Luc. 


3, 21)', deinde formam dando (Matth. 28, 19), et ceteris publicando (Marc. 16, 16)": 
ordinem vero, dando primo potestatem ligandi et solvendi peccata humani generis (Matth. 
18, 18 — Jo. 20, 23); et potestatem conficiendi sacramentum altaris (Luc. 22, 19); 
eucharistiam vero, comparando se grano frumenti (Jo. 12, 24), et conficiendo et dando 
discipulis (Matth. 26, 26—27 — Marc. 14, 22—24), imminente passione, sacramentum 


corporis et sanguinis sul. 


Et ideo haec tria sacramenta per Christum distincte et in- 


tegre debuerunt institui, et in lege veteri multipliciter figurari", tamquam sacramenta 
substantialia novi testamenti, et propria legislatoris, Verbi scilicet incarnati. 


Ap Carvur IV. 


! ,Jesus Christus est verbum Patris incarnatum, in- 
creatum et inspiratum, scilicet via, veritas et vita." Itiner. 
c. Á. n. 3. 

? ,Ad illud quod objicitur, quod verbum et elementum 
faciant sacramentum, dicendum, quod verum est in ali- 
quibus sacramentis, quorum dispensatio omnibus est com- 
missa, sed non est verum in omnibus, ut in eucharistia." 
4, dist. 23. a. 2. q. 1 ad 4. 

? ,Sieut in virtutibus gratuitis est gratia et habitus 
substratus, et gratia una in omnibus, sed habitus substrati 
alii et alii; sic in sacramentali etiam gratia et est gratia 
gratum faciens, et effectus specialis, quem habet virtute 
sacramenti. Et in quantum gratum faciens una est, sed 
ratione effectuum distinguuntur." 4. dist. 7. a. 2. q. 2. 

* ,Quod ita fuerit congruum, manifestum est, si atten- 
datur diversitas sacramentorum. Quaedam enim sunt sa- 
eramenta communia legi veteri et novae, quaedam pro- 
priissima legi novae, quaedam medio modo. Communia 
sunt illa, quae sunt quodammodo ex dictamine naturae, 
quod quia semper idem manet, illa sacramenta ab initio 


cucurrerunt, ut matrimonium, et poenitentia, secundum. 


quod Deo reconciliat: et haec quidem Dominus Jesus con- 
summavit et confirmavit in lege nova, non evacuavit. 
Quaedam sunt propriissima legi novae; et haec sunt, quae 
signant gratiam in tali statu, quae proprie competit legi 
novae. Haec autem duo sunt, confirmatio et unctio, ubi 
signatur gratia Spiritus sancti, seeundum quam inungitur 
quis in pugilem, ut pro Christo audeat mori; et in regem, 
ut in regnum caelorum possit introire, tanquam in suum. 
Hoc est novae legis proprium; ideo in veteri testamento 
non habuerunt certam figuram haec duo sacramenta. Et 
quia signant Spiritus saneti gratiam in aliqua abundantia, 
et Spiritus sanctus abundanter non fuit datus, quousque 
Jesus non fuit glorificatus, sicut dicitur (Jo. 7, 39); ideo 
haec duo sacramenta a Christo fuerunt insinuata, sed post 
a Spiritu sancto fuerunt instituta *). Quaedam sunt sacra- 


*) Declaratio hujus doctrinae habetur in ipso Breviloquio, 


menta media, quae in veteri lege non fuerunt in veritate, 
fuerunt tamen in figura et significatione, sicut baptismus, 


ubi omnis ambiguitas tollitur iis verbis: Septem sacramenta 
legis gratiae Christus instituit . . . Instituit. diversimode ... 
quaedam autem insinuando et initiando. Ex quibus aperte 
colligitur mens S. Doctoris. In sua enim sententia sacramenta 
confirmationis et extremae unctionis fuerunt quidem a Christo 
Jesu instituta, non tamen promulgata et in usu posita nisi post 
Spiritus sancti adventum.  Ád rem hic faciunt ea, quae Bene- 
dictus XIV in Synod. dioec. l. 8. c. 1. n. 2 scribit de institu- 
tione sacramenti extremae unctionis. En doctissimi Pontificis 
verba. ,Extremam unctionem verum esse novae legis sacra- 
mentum, a Christo Domino institutum, apud Mareum quidem 
insinuatum, sed per Apostolum Jacobum fidelibus commendatum 
et promulgatum, definivit Tridentinum sess. 14 de extr. unct. 
cap. 1, inquiens: — Instituta est autem sacra haee unctio in- 
firmorum tamquam vere et proprie sacramentum novi testamenti, 
a Christo Domino nostro apud Marcum quidem insinuatum, per 
Jacobum autem Apostolum aec Domini fratrem fidelibus com- 
mendatum ac promulgatum. Znfirmatur, inquit (5, 14—15) quis 
in vobis? Inducat presbyteros Ecclesiae, et orent super eum, 
ungentes eum oleo in nomine Domini; et oratio fidei salvabit 
infirmum ; et alleviabit eum. Dominus; et sé in peccatis sit, di- 
miltentur ei. — Consulto autem dixere Tridentini Patres ejus- 
modi sacramentum fuisse apud Marcum insinuatum; quamvis 
enim Marci (cap. 6, 12. 13) de Apostolis a Christo ad praedi- 
candum missis dicatur: Et exeuntes praedicabant, ut poenitentiam 
agerent, et. daemonia multa ejiciebant , et ungebant oleo multos 
aegros, et sanabant; secum tamen contendunt Theologi, num 
talis unctio esset illa sacramentalis, de qua est sermo, an potius 
tantum adhibita ad restituendam corporum sanitatem; quod po- 
Sterius, non sine gravi fundamento, post Hugonem a S. Victore, 
Alensem, S. Bonaventuram aliosque antiquiores, opinantur Do- 
minieus Soto in 4. dist. 23. q. 1. a. 1, et Bellarminus de sacram. 
extr. unct. lib. unic. cap. 2. Controv. tom. 3; tunc quippe Apo- 
stoli nondum erant sacerdotes, omnesque aegrotos promiscue 
inungebant, qui ceteroquin, cum nondum baptismum suscepis- 
sent, non erant aliorum sacramentorum capaces. Quia vero 
'lr'ridentini Patres tanta semper circumspectione sua concinna- 
runt decreta, ut nullam vulnerarent catholicorum opinionem, 


* om. ibid. 


4'l2 


eucharistia et ordo. Et quia Christus legem implevit, et 
figuras evacuavit, haec tria sacramenta per seipsum insti- 
tuit. Sie patet, quomodo congruentissime statuta et in- 
stituta sunt ecclesiastica sacramenta, ut nihil sit gestum 
per oblivionem, sed secundum inenarrabilem Dei dispen- 
sationem.^ 4. dist. 23. a. 1. q. 2. 

5 ,De poenitentia est loqui dupliciter, aut prout est 
reconciliativa Deo, aut prout est non solum reconciliativa 
Deo, sed etiam Ecclesiae. Si loquamur de ipsa, prout Deo 
reconciliat, sic est de dictamine legis naturalis, quae dictat 
conteri de peccato et humiliari debere, tamen aliqua illu- 
stratione fidei: et sic tale sacramentale potius habuit in- 
sinuationem, quam institutionem. Eo enim quod natura 
dietabat, insinuari sufficiebat. Et aliqui volunt dicere, 
quod insinuatum fuit ante lapsum illo verbo Genesis (2, 17): 
In quacumque die comederis ex eo, morte morieris. Sed illud 
verbum videtur potius minari supplicium, quam instituere 
remedium. Et iterum, cum poenitentia sit in remedium 
de sua institutione, non videtur competens ejus institutio, 
nisi ex quo coepit peccatum. Et ideo est alia positio et 
melior, quod Dominus tunc insinuavit et instituit, quando 
post peccatum Adam vocavit: Ubi es (Gen. 3, 9)? Ubi di- 
eit Glossa, quod monebat eum redire ad cor, juxta illud 


propheticum (41sa. 46, 8): HRedite praevaricatores ad cor, 


et multae Glossae, quae ibi ponuntur, hoc innuunt. Et sic 
patet, quod poenitentia, prout fuit sacramentum reconci- 
lians Deo, ibi fuit insinuatum, quantum pro illo tempore 
sufficiebat. Et illa insinuatio cum naturali dictamine suf- 
ficiebat loco institutionis. Est et alio modo loqui de poe- 
nitentia, secundum quod est sacramentum Eocclesiae: et 
sic habuit institutionem in lege scripta, sive mosaica, sive 
evangelica. In lege mosaica, quia nondum erat unitas 
perfecta, nec perfecta reconciliatio, institutionem habuit 
secundum imperfectionem, scilicet quantum ad quandam 
generalitatem in determinatione oblationum, quae erant 
loco confessionis et satisfactionis. In lege autem nova, 
ubi unitas ecclesiastica est perfecta, et reconciliatio plena, 
instituta fuit secundum statum perfectionis et quantum ad 
formale, quod est absolutio sacerdotalis et ligatio, et quantum 
ad materiale, quod est quaedam lucida et aperta confessio, 
non solum in generali, verum etiam in speciali. Et pri- 
mum Dominus instituit per se et promulgavit, scilicet cla- 
vium potestatem post resurrectionem; secundum vero in- 
stitutum fuit per Apostolos, vel, ut melius dicam, promul- 
gatum, quia Dominus Apostolos docuit, et ipsi a Domino 
docti et auetoritate ab ipso accepta, immo ejus auctoritate 
promulgaverunt, non enim nobis tradiderunt, nisi quod 
& Domino, vel a Domini spiritu acceperunt. Et sic patet 
quando et quomodo et ubi, et a quo institutum est hoc 
sacramentum." 4. dist. 22. a. 2. q. 1. Ofr. etiam dist. 17. 
p. 2. a. 1. q. à. 

$ ,Quaeritur, quare magis Dominus ipse per se, sive 
in propria persona, hoc sacramentum (eucharistiae), et ba- 
ptismum instituit. Ad hoc dicendum, quia in baptismo 
est inchoatio et in hoc consummatio; ideo illud instituit 


ideo adhibuerunt verbum illud n»sinuatum, quod sane referri 
potest tam ad institutionem, quam ad figuram, typum et sym- 
bolum sacramenti extremae unctionis, quod Christus Dominus 
in ea unctione, de qua Marcus loquitur, voluerit praemonstrare." 


PARS VI, 4. 


in principio suae praedicationis, istud in fine et recessu 
a discipulis: et ideo haec duo confirmavit." 4. dist. 8. p. 1. 
dub. 4. 

' ,Baptismi Joannis primus institutor fuit Deus, sed 
Joannes fuit administrator plenarius et praecipuus. — 
Dicendum quod baptismi Joannis Deus fuit principalis 
institutor, sed Joannes fuit administrator plenarius et 
praecipuus; plenarius, quia nihil ibi fiebat, quod per ipsum 
non fieret; totum enim administrabat, quia tantum exterius 
lavabat. Praecipuus vero, quia Deus per ipsum instituit, 
et ei officium baptizandi commisit, ut nullus baptizaret 
illo baptismo, nisi ipse, vel aliquis ejus auctoritate: et 
inde est, quod nominabatur a Joanne, et cessavit Joanne 
cessante. Sed in baptismo Christi nullus erat administrator 
plenarius, quia ibi est interior regeneratio, quae solum fit 
& Deo, non ministerio humano; nullus etiam praecipuus, 
quia Christus instituit baptisma suum non per aliquem 
hominem, sed per seipsum. Nulli etiam sic commisit suum 
officium, ut alii ejus auctoritate baptizarent; ideo non de- 
nominatur ab eis, nec cessat eis cessantibus.^ 4. dist. 2. 


. &. 2. q. 1. — ,Baptismus Joannis fuit institutus ad prae- 


figurandum baptisma Christi, ad assuefaciendum ad ba- 
ptismum Christi, et ad annuntiandum baptismum Christi, 
non ad efficiendum." — Dicendum quod baptisma Joannis 
fuit institutum ad praesignandum baptisma Christi, sicut 
dicit Magister, quod erat sacrae rei signum, quia signabat 
baptismum Christi, et ratione istius erat quodammodo sa- 
eramentum. Fuit etiam institutum ad assuefaciendum ad 
baptismum Christi: Ego baptizo vos in aqua (Matth. 3, 1D) ; 
Glossa: Tantum corpora lavo, quia peccata solvere nequeo, 
ut sicut nascendo et. praedicando praecurro, sic baptizando 
ad baptisma Christi dirigam. Et quantum ad hoc non 
est sacramentum, sed sacramentale, sicut torneamentum, 
in quo milites assuescunt, non est bellum. Fuit etiam hoc 
ad baptismum Christi nuntiandum, manifestando auctorem, 
et praeparando materiam: et hoe, cum baptizavit Christum, 
manifestatus est Christus: U£ manzfestaretur in Israél, pro- 
pterea veni ego in aqua baptizans (Joan. 1, 31). Et in illo 
baptizandi actu contulit Christus aquis vim regenerativam 
contactu carnis, ut dicit Beda (Hom. in Evan. oct. Epiph.) ; 
et quantum ad hoc quod fuit initium novae legis, non fuit 
Sacramentum omnino veteris, nec omnino novae legis. 
Concedendum est igitur, quod fuit institutum ad signan- 


. dum, non ad efficiendum, sicut dicit Hugo; nec oportet, 


quod sacramentum sit veteris legis propter hoc, quod ini- 
tiabat sacramentum novae." Ibid. q. 2. — ,Baptismo Joan- 
nis baptizati rebaptizandi erant, cum ille tantum assue- 
faceret, et non regeneraret, licet Magister secus senserit." 
— Dicendum quod duplex fuit super hoc opinio; una 
videlicet, quod baptizati baptismo Joannis, si non habebant 
fidem Trinitatis, rebaptizandi erant; si autem habebant 
fidem Trinitatis, non oportebat eos rebaptizari, sed suffi- 
ciebat manus imponi. Et ratio hujus impositionis fuit, 
quod quia tales habebant ablutionem exteriorem, et habe- 
bant fidem Trinitatis, quia interius insigniebantur tanquam 
charactere, habebant Spiritum sanctum per impositionem 
manuum; et ideo tales non erant rebaptizandi. Haec au- 
tem opinio roboratur per auctoritatem, quia non sunt re- 
baptizati (Act. 9, 16—17), et sunt rebaptizati (Act. 19, 38—5); 
et ideo nec generaliter asserunt, nec negant, sed distin- 


PARS VI, 4. 


guunt ad sustinendum hane opinionem; et dicunt, quod 
pro tempore illo impositio manuum plus valebat, quam 
nune confirmatio, dabat enim baptismum flaminis. Hujus 
opinionis fuit Magister, et alii qui eam sustinent. Alia 
opinio est, quod omnes sunt rebaptizandi, quia ille baptis- 
mus Joannis solum assuefaciebat, non regenerabat, et im- 
positio manuum non characterificabat animam ; et ista est 
communis opinio modernorum magistrorum." Ibid. q. 3. — 
ltem quaeritur, cum baptismus Joannis esset praepara- 
torius ad baptismum Christi, et adveniente veritate cessat 
umbra, videtur, quod debuit cessare baptizare, ex quo 
Christus incepit. Respondeo dicendum, quod cessavit, sed 
non statim. Et ratio fuit quadruplex, ne videretur ei 
contrarius, ne videretur instabilis, ne videretur indignanter 
tulisse, ne discipulos suos in invidiam et zelum mitteret. 
Item quaeritur, quis baptismus potior, utrum Christi, vel 
Joannis? Quod Joannis videtur, quia Christus fuit bapti- 
zatus baptismo Joannis; ergo sicut nobilior fuit Melchise- 
dech sacerdotio Levi, quia Levi fuit a Melchisedech deci- 
matus; eadem ratione videtur de baptismate. Item Chri- 
stus non baptizabat; sed discipuli Christi non erant ma- 
jores Joanne; ergo nec baptismus discipulorum Christi 
major baptismate Joannis. Item quaeritur, utrum baptis- 
mus ille daret gratiam? Et quod non, videtur, quia dici- 
tur (Joan. 7, 89) : Spiritus nondum erat datus, quia Jesus 
nondum erat glorificatus ; et si aliquis baptizatus fuisset 
mortuus ante passionem, non intrasset regnum Dei. Re- 
spondeo dicendum, quod secundum Chrysostomum (Hom. 
28. in cap. Joan. 3), baptismus discipulorum Christi ante 
passionem fuit tantum praeparatorius, sicut et baptismus 
Joannis; unde uterque erat expers gratiae. Tamen Beda 
(in Hom, Ev. oct. Epiph.) dicit, quod in illo baptizandi 
&ctu contulit Christus aquis vim regenerativam contactu 
earnis suae. Et Augustinus (7n Joan. Ev. c. 1l. tract. 5) 
dicit, quod baptizavit Joannes et rebaptizatum est; bapti- 
zavit Judas et rebaptizatum non est. Unde dicunt, quod 
baptismus ille gratiam dabat; et ideo nobilior, quia nobi- 
lioris efficaciae. Quod ergo objicitur, quod Christus fuit 
baptizatus, dicendum, quod baptismus Joannis nullum 
omnino in Christum habuit effectum. Quod objicitur, quod 
discipuli baptizabant, dicendum est, quod exterius, sed 
tamen in eo baptismo Christus baptizabat interius; non 
8ic autem in baptismate Joannis. Quod objicitur: Spiritus 
nondum erat datus; intelligendum est de datione visibili 
et aperta, quando dabatur per manuum impositionem, non 
de datione invisibili. Quod objicitur, quod non evolaret 
ad eaelum baptizatus mortuus, dicendum, quod non erat 
propter defectum gratiae in baptismo, sed quia pretium 
nondum erat solutum. Et si objiciatur, quod baptismus 
habuit efficaciam à passione; intelligendum, quod effica- 
ciam habuit collationis gratiae a virtute divina ibi invi- 
Sibiliter operante, a passione vero quantum ad januae 
apertionem; vel si nondum erat passus, tamen fides pas- 
sionis erat praesens, ratione cujus efficaciam habebat, licet 
non aperiendi januam, tamen dandi gratiam." Comm. in 
Ev. Joan. c. 3. v. 26, nn. 192—193. Supplem. vol. I. 

? ,Ad illud quod quaeritur, quando est institutum, ex 
Seriptura potest responderi, quae de hoc in multis locis 
loquitur. Propter quod notandum, quod Dominus baptismi 


saeramentum primo insinuavit instituendum, secundo in- 
S. Bonaventurae Breviloq. 


4'3 


stituit, tertio confirmavit institutum.  Insinuavit quidem 
facto et verbo; facto, cum baptizatus esset a Joanne in 
aqua, ostendit ceteros credentes in aqua fore baptizandos; 
insinuavit verbo, cum praedixit Nicodemo: XN?si quis ve- 
natus fueYit ex aqua etc. (Jo. 3, 3). Instituit autem, cum 
ipse baptizare coepit per discipulos Joannis: Post haec 
venit Jesus in terram Juda, et baptizabat (Ibid. 22); et tunc 
instituit facto et verbo, quia dicitur ibidem, quod bapti- 
Zabat, etsi non ipse in propria persona, tamen discipuli in 
sua praesentia, secundum quod ipse volebat. Et rursus 
discipulos misit ad praedicandum et baptizandum binos 
(Luc. 10, 1), sicut dicit Magister in litera. —Confirmavit 
autem baptismum facto et verbo; facto, cum de latere 
ejus non tantum profluxit sanguis, verum etiam aqua (Jo. 
19, 34), in ipsa passionis consummatione; verbo autem 
confirmavit, quando post resurrectionem discipulos (Matth. 
28, 17) ad baptizandum omnes et singulos misit. Et sic 
patet, quomodo diversimode loquitur Seriptura.^ 4. dist. 3. 
p. 2. a. 1. q. 1 ad 5. — ,Sed incidit hic quaestio primo 
de hoec quod dicitur, quod Jesus baptizabat. Contra Joan- 
nes (4, 2): Jesus non baptiezabat, sed. discipuli ejus; ergo 
est ibi contradictio. Respondeo dicendum, quod ille facit, 
ejus auctoritate facit. Unde facere aliquid hoc est du- 
pliciter, scilicet auctoritate, vel ministerio. Christus bapti- 
zabat auctoritate, sed discipuli ejus ministerio: vel Chri- 
stus baptizabat interius, discipuli vero exterius. Sed tunc 
est quaestio, unde est hoc, quod Dominus in propria per- 
sona non baptizabat exterius? Et videtur, quod deberet, 
ut alis praeberet exemplum et formam et modum. Re- 
spondeo dicendum, quod ipse aliis praebuit modum et do- 
cuit; sed tamen non baptizabat causa vitandi erroris et 
praesumptionis; erroris, quia credidissent homines, quod 
alii, qui non essent ab eo baptizati, vere baptizati non 
essent: praesumptionis, ne baptizati ab ipso extollerentur, 
et despicerent baptizatos a discipulis, et per hoe baptis- 
mum discipulorum.^ Comm. in Ev. S. Joan. c. 8. v. 26, nn. 
190—191. Supplem. vol. I. 

? ,Christus eucharistiae sacramentum tantum sacra- 
mentaliter sumpsit, non sumendo rem sacramenti, quod 
in exemplum fecit.^ — ,Dicendum quod quidam dicere 
voluerunt, quod nullo modo sumpsit, quia sibi non com- 
petebat; verumtamen nunc communiter dicunt, quod Chri- 
stus manducavit sacramentaliter, sicut dicit Esychius, quod 
primus bibit, ne ali potum sanguinis abhorrerent. Sed 
de spirituali quidam dicunt, quod sic; dicunt enim, quod 
fuit ibi unio per actum amoris, et effectus fuit non in se, 
sed in membris; ut sicut Christus non sibi meruit, sed no- 
bis, sie virtute illius manducationis meruit, ut membra 
eorporis sui magis unirentur sibi. Sed si istud verum 
esset, tunc haberet effectum in non manducante, et in 
dormiente. Amplius, ipso baptizato, non sunt alii bapti- 
zati. Postremo, spiritualis manducatio dicit intentionem 
unionis manducantis ad manducatum, actu vel habitu, 
quorum neutrum fuit in Christo. Propterea dicendum 


.quod, sicut baptismum tantum sacramentaliter suscepit, et 


non rem; sie et hoc sacramentum. Et hoc quidem in 

exemplum fecit. Ad illud ergo quod objicitur, quod man- 

ducavit spiritualiter, quia fuit in eo cognitio et dilectio, 

dicendum quod hoc non sufficit, nisó etiam sit ibi ineor- 

poratio, quae non potuit esse in ipso, quia non erat di- 
60 


414 

versus ab eo, cui incorporatur ista manducatione. Ád illud 
quod objicitur, quod erat viator, dicendum quod verum 
est; sed nihilominus erat comprehensor perfectissimus, et 
nullatenus poterat proficere, nec caritatis habitu, nec fer- 
voris motu. Unde est quod quis, quantumcumque per- 
fectus, dum tamen non sit beatus, si recipiat digne sacra- 
mentum, intenditur in eo caritas motu, vel habitu. Ad 
illud quod objicitur, quod non manducavit sacramentaliter, 
. quia non sub velamine, dicendum quod ad plenam ratio- 
nem sacramentalis manducationis non oportet, quod veniat 
signum tanquam velamen velans, sed sufficit, ut veniat 
tanquam significans; quod autem velet, hoc est per acci- 
dens, quia oculus videns non est illuminatus plene; unde 
velando illuminat, illuminando velat. Ad illud quod ob- 
jicitur, quod mali tantum comedunt sacramentaliter, dicen- 
dum quod aliquis sacramentaliter tantum recipit, quia non 
est idoneus ad spiritualem: efficaciam. Sed hoc potest du- 
plici esse de causa; aut propter gratiae plenitudinem, et 
hoc perfectionis est, et in solo Christo fuit; aut hoc est 
propter ipsius ineptitudinem et indignitatem, et sie est in 
peccatoribus; et sic patet illud. 4. dist. 9. a. 1. q. 4 concl. 
et ad. 1—4. 

1:  Baptismata pertinentia ad signifieationem fuerunt 
ante legem novam, in lege autem nova ad purificationem. 
Prima quatuor sunt secundum quatuor, quae praefiguran- 
tur in baptismo. In baptismo enim est aqua et spiritus, 
est passionis virtus, et quarto baptizandi actus. Quantum 
ad aquam, praecessit figura in baptismo diluvii, secundum 
quod dicitur: Quos nunc similis formae salvos facit baptisma 
(1. Petr. 3, 21). Praemiserat enim, quod in diluvio octo 
animae salvae sunt factae per aquam. Quantum ad aquam 
et spiritum in baptismo maris rubri, de quo dicit Apostolus 
(1. Cor. 10, 2), quod omnes baptizati sunt in nube, et in 
fari; et nubes illa erat ignea, in qua signatur gratiae 
Spiritus sancti efficacia. Quantum ad virtutem passionis, 
praefiguratur in baptismo legis, ubi est aspersio per aquam 
lustrationis; et erat cinis vitulae rufae (Num. 19, 2), in 
cujus vitulae occisione signatur passio Christi, ut aqua 
lustrationis habens vim ab illo cinere significet baptismum 
habere virtutem a passione Christi. Et de hoc baptismate 
habetur saepe in lege, et ad Hebraeos (9, 13): Cinis 
vitulae  aspersus inquinatos sanctificat ad. emundationem. 
Quantum ad actum baptizandi, in baptismo Joannis, ubi 
immergebatur quis in nomine venturi, in quo praecessit 
expressa figura quantum ad actum. De hoc baptismate 
dicitur Matth. 3, 6; Luc. 3, 16; Marc. 1, 4; Joan. 1, 26. 
Et sic quantum ad significationem sunt quatuor. Quatuor 
etiam sunt quantum ad purificationem; est enim purifi- 
catio a culpa, et sic est baptismus poenitentiae; et a culpa 
et poena satisfactoria, et sic baptismus aquae; e& a se- 
quela, et sic baptismus in linguis igneis; et ab omni mi- 
seria, et sic baptismus sanguinis. Et sie patet, quod in 
lege nova sunt quatuor purificantia, et in lege ante no- 
vam sunt quatuor significantia. Et medium jungens haec 


illis fuit baptismus, quo baptizatus fuit Christus, ubi col- 


lata est vis regenerativa aquis, et Spiritus in columbae 
specie descendit de caelis. Et sic patet, quod in universo 
sunt novem, et non plura, nec pauciora baptismata. Patet 
etiam, quare Magister tantum tria numerat, quia solum 
de his loquitur, quae sunt ad baptismi efficaciam quoad 


PARS VI, 4. 


purgationem a culpa." 4. dist. 4. p. 2. a. 1. q. 8 ad 5. — 
Eucharistiae sacramentum fuit praefiguratum tum diffi- 
cultatis, tum dignitatis suae ratione, cum sit donum ex- 
cellentissimum.^ — ,Dicendum quod illud sacramentum 
praefiguratum est, et praefigurari debuit tum ratione suae 
dignitatis, tum ratione difficultatis. . Ratione dignitatis, 
quia praedicatum et exspectatum erat sicut donum Dei 
excellentissimum; ideo figurae hujus sacramenti praeire 
debuerunt, ut et in his praefulciretur exspectatio fidelium, 
ei dignitas hujus sacramenti famosior ostenderetur. Unde 
figurarum praemissio non fuit aliud, quam famae ejus di- 
vulgatio. Ratione difficultatis, quia hoc inter sacramenta 
cetera est difficillimum ad credendum, imo inter cetera 
eredibilia; ideo debuerunt homines ad hoc assuefieri qua- 
dam figurarum manuductione.^ — ,Ad illud quod objici- 
tur de confirmatione et extrema unctione, multipliciter 
respondetur. Quidam enim dicunt, quod omnia sacramenta 
in veteri lege sunt praefigurata, quoniam rota erit in rota 
in visione Ezechielis (1, 16; 10, 10). Et quod objicitur 
de duobus sacramentis, solvunt per interemptionem, quo- 
niam tres unctiones legis novae praefiguratae sunt per 
tres unctiones David (1. Reg. 16, 13; 2. Reg. 2, 7; 5, 3); 
et ila per interemptionem respondent. Alii dicunt aliter, 
quod illa sacramenta non fuerunt praefigurata propter 
suam perfectionem; unde distinguunt tria genera sacra- 
mentorum. Quaedam enim sunt suprema, ut illa, quae 
dant gratiam perfectam, vel ad pugnandum, vel ad egre- 
diendum; et talia sunt confirmatio et extrema unctio, 
quae de ratione sua perfectionem dicunt: et quoniam lex 
neminem ad perfectum duxit, ideo haec duo sunt propria 
novae legis. Alia sunt quasi media, quae gratiam magnam 
dant, ideo pertinent ad legem novam; tamen, quia non 
dicunt perfectionem, possunt praesignata esse in veteri 
Testamento; et haec, ut dicunt, sunt duo, scilicet baptis- 
mus et eucharistia. Quaedam sunt infima, ut matrimonium, 
ordo et poenitentia: et haec non sunt propria, imo com- 
munia; nec tantum praefigurata, imo inchoata, et in nova 
lege perfecta. Tamen praeferre alia sacramenta duobus, 
quae praefigurata sunt, videtur valde absurdum, cum sint 
haee duo sacramenta, scilicet baptismus et eucharistia, 
famosissima. Et ideo aliter dicendum, quod quamvis 
omnia aliquo modo praefigurata sint, haec duo tamen 
pluribus et expressioribus figuris praefigurata sunt; tum 
propter difficultatem in credendo, quae est in baptismo, 
quia primum sacramentum, in eucharistia, quia summum; 
tum propter dignitatem, quae est in baptismo quantum ad 
efficaciam, in eucharistia quantum ad continentiam; tum 
propter Ecclesiae unitatem, quae est in baptismo quantum 
ad inchoationem, in eucharistia quantum ad consummatio- 
nem; vel in baptismo quantum ad signaculum christiani- 
tatis, in eucharistia quantum ad cultum deitatis. Unde 
quamvis alia habeant figuras aliquo modo, non tamen ita 
praecipue, nec ita expresse." 4. dist. 8. p. 1. a. 1. q. 1 
etl ad. 2. — ,Sufficienter a Magistro assignantur figurae 
eucharistiae sacramenti, tum in lege naturae, tum in lege 
veteri, videlicet in Melchisedech, in agno et manna, et in 
lege nova in sanguine passionis. ^ — Dicendum quod 
Magister sufficienter assignat figuras in hoc sacramento, 
habito respectu ad omnes leges. Nam in lege naturae 
ponit figuram sacrificium Melchisedech, et in lege Moysi 


PARS VI, 4. 


agnum et manna, et in lege gratiae sanguinem passionis. 
Et sufficientes sunt figurae, si attendamus ad ea, quae 
. praesignantur. Nam in hoc sacramento est visibilis forma; 
et haec praesignata est in sacrificio Melchisedech. Et est 
res contenta; et haec est praesignata in agno paschali. 
Et res signata tantum; et haec est praesignata in manna. 
Et virtus dans efficaciam; et haec est praesignata in san- 
guine, qui fluxit de latere Christi. Unde tres primae te- 
nent rationem figürae, sed ultima magis tenet rationem 
causae; nihilominus habet rationem figurae, pensatis cir- 
cumstantiis, quoniam de passo et jam mortuo profluxit 
sanguis et aqua. Quod autem objicitur de sufficientia, 
jam patet, quia aliae figurae reducuntur ad has; omnes 
enim oblationes, et omnia sacrificia ad agnum paschalem, 
et omnes cibi ad manna reduci possunt. Ad illud, quod 
objicitur de manna, dicendum quod omnem tantum valet 
dicere quantum perfectum; vel si' omnem  distributive di- 
catur, intelligendum est quantum ad rem contentam. Vel 
si intelligatur quantum ad effectum, facienda est vis in 
sapore quantum ad actum cibandi; et tunc alia non super- 
fluunt. Ad illud, quod objicitur de sacrificio Melchisedech, 
dicendum quod peroptime praefiguratum est ibi oet in 
manna sacramentum eucharistiae, quoniam hoc sacramen- 
tum nobis profertur ad esum, et Deo offertur ad cultum; 
et ideo datur nobis divinitus, et nos Deo offerimus; et 
hoec signatum est in manna, quod repositum fuit in urna 
coram Domino, quia datum fuit de caelo ad esum, et ite- 
rum coram Domino repositum: taliter datur hoc sacra- 
mentum, si quis inspiciat diligentius, quia de caelo nobis 
datur, et nos sumimus; tamen Deo offerimus. Ad illud, 
quod objieitur de agno paschali, dicendum quod agnus 
ille proprie significabat Christi passionem, quae erat radix 
et fundamentum, virtutem praebens omnibus sacramentis; 
et ideo omnia praecessit. Et quamvis omnia sacramenta 
effieaciam habeant a passione Christi, quia tamen in hoc 
saeramento veraciter continetur Christus passus, ideo esus 
et usus illius agni praecipue hoc sacramentum signabat; 
et ideo figuram baptismi praecedebat, non ratione qua 
illud sacramentum praefigurabat, sed ratione qua prae- 
figurabat passionem. Ad ultimum dicendum, quod sanguis 
Christi, qui fluxit de latere Christi, non habuit proprie 
loquendo rationem figurae, quia ibi erat veritas; tamen 
ratione modi emanandi, quia profluxit de latere mortui, 
habuit rationem quodam modo praefigurandi, maxime ra- 
tione annexi, scilicet aquae." Ibid. q. 2. concl. et ad 1—5. 
— gjEucharistiae sacramentum quantum ad ritum expressius 
fuit significatum in Melchisedech, quo vero ad effectum 
in manna." — ,Dicendum quod figurae illarum rerum 


4'[5 


secundum diversas considerationes mutuo se excedunt in 
expressione, sicut ostendunt rationes inductae. Potest 
enim sacramentum hoe praefigurari quantum ad ritum, 
vel quantum ad effectum, sive quantum ad signum, vel 
quantum ad signatum. Si quantum ad ritum, sic expres- 
sior figura praecessit in saerificio Melchisedech, et hoc 
patet. Si autem quantum ad effectum, sic expresse prae- 
signabatur in manna... Sed tamen adhuc restat quaestio, 
quare expressior praefiguratio praecessit in lege naturae, 
quantum ad ritum. Et ad hoc dicendum, quod Dominus 
instituit legem scriptam, ut implendam et evacuandam, 
sicut veritas evaeuat umbram; ideo ne videremur judai- 
zare, disposuit figuras in lege Moysi dare expressas, sed 
tamen differentes quantum ad ritum, ut manifeste ex earum 
institutione ostenderetur legis illius evacuatio et imper- 
fectio. Et ideo magis se dicit Christus sacerdotem secun- 
dum ordinem Melchisedech, quam Aaron, ut ostendatur 
ibi legis et sacerdotii translatio, sicut ostendit Apostolus ad 
Hebraeos (5, 10) : et sic patet totum." Ibid. q. 3. — ,Sicut 
signum sortitur nomen signati et e converso, et tamen 
signum et signatum sunt diversa; sic figura nomen veri- 
tatis sortitur, et unum dicitur esse in alio, sicut rota in 
rota; et tamen aliud est figura, aliud est veritas. Per 
hune modum intelligendum, quod lex nova differt a veteri 
et sacrificium a sacrificio, et ordo ab ordine. Unde sicut 
sacramentum eucharistiae est novae legis proprium, quam- 
vis in veteri lege fuerit sacrificium, quod erat hujus si- 
gnum; sic spiritualis potestas, secundum quam attenditur 
ordinis sacramentum, novae legis propria est, sacerdotium 
Similiter, quamvis istius ordinis et sacerdotii praecesserit 
signum figurativum. Unde sicut multum differt inter 
agnum verum et typicum; sic multum differt, licet non 
tantum, inter potestatem offerendi hunc agnum, et illum. 
Et ideo concedendum, quod sicut baptismus et eucharistia 
sunt sacramenta novae legis propria, licet in anterioribus 
fuerint praefigurata, sic in sacramento ordinis. Ad illud 
quod objicitur: Secundum ordinem Melchisedech (Ps. 109, 4), 
dicendum quod intelligitur secundum expressam prae- 
figurationem , sieut ibidem (Hebr. 7, 22) Apostolus osten- 
dit, quia praefiguravit Christum quantum ad originem, et 
quantum ad dignitatem, et quantum ad ritum; quantum 
ad originem, quia sine genealogia, scilicet expressa in 
Scriptura; quantum ad dignitatem, quia fuit sacerdos ot 
rex, et Abraham benedixit; quantum ad ritum, quia ob- 
tulit panem et vinum. Non sic in sacerdotio Aaron; et 
ideo peroptime appropriatur in psalmo, et eleganter valde 
exponit Apostolus." 4. dist. 24. p. 1. a. 2. q. 3. et ad 1. 


CAPUT V. 


De sacramentorum dispensatione. 


(Potestas dispensandi sacramenta de jure communi speotat ad solum genus humanum. — Pro omnibus requiritur intentio in 
dispensante; — pro aliquibus etiam ordo sacerdotalis, vel pontifioalis. — Baptismus et matrimonium de jure dispensantur a sacerdotibus. — 
His existentibus, s&oramenta dispensari possunt & bonis et a malis, — a fidelibus et haeretiois, — intra Eoolesiam, seoundum veritatem 
et utilitatem, — extra Eoolesiam, secundum veritatem tantum.) 


De dispensatione vero" sacramentorum hoc tenendum est, quod potestas dispen-o ium «« 
sationis sacramentorum regulariter *) spectat ad solum genus humanum 


In omnibus 


(*) Regulariter, scilicet ex divina institutione, solus homo viator est ordinarius sacramentorum minister. Attamen ,quia 


60 * 


416 PAgS VI, 5. 


)Awemom.gutem " sacramentis dispensandis necessaria est in dispensante intentio. In aliquibus 


9 0e etiam necessario cum intentione requiritur ordo? sacerdotalis vel pontificalis: —Ponti- 
ibld. " . . » . "E" . 
,9 ien flcalis, inquam, necessarius est dispensationi confirmationis et ordinis; sacerdotalis vero ^ 


25 poeni. dispensationi eucharistiae, poenitentiae? et unctionis extremae. Baptismus autem et ma- 


trimonium, licet ad sacerdotes spectent, possunt tamen praeter ordinem sacerdotalem di- 
9 Dae spensari?^ de facto, maxime in articulo necessitatis. His autem existentibus *, sacramenta 


dispensari 
D Exe, OiSpensari possunt a bonis et" malis, et fidelibus et haereticis, intra Ecclesiam et extra, 


d. . IT zr . . 
ies »mu Sed intra secundum veritatem et ad utilitatem, extra vero non ad utilitatem, licet di- 


et inferius. . 
spensentur secundum veritatem (I). 


(I) In sacramentorum dispensatione duo consideranda occurrunt, nimirum ministri, qui ea conficiunt, 
et fidelibus dispensant, et caeremoniae sive ritus externi, qui adhibentur, ait Concil. Trident. sess. 22. cap. 5, 
ad majestatem sacramentorum commendandam, et ad excitandas mentes fidelium ,per haec visibilia religionis 
et pietatis signa ad rerum altissimarum contemplationem.* 

Porro quoad ministros duplex est error, Donatistarum nempe, qui saec. IV Ecclesiam diuturno 
schismate lacerarunt, et Protestantium saec. XVI. Priores enim, quorum figmentis adhaeserunt saec. XII 
Waldenses et Albigenses, saec. vero XIV Fraticelli, Wicleffitae et Husitae, quum in sua tantum commu- 
nione veram Christi Ecclesiam contineri jactitarent, autumarunt sacramenta ab improbis ministris, eoque 
magis ab haereticis collata, nulla prorsus ac irrita esse censenda.  Opposito autem errore Protestantes, qui 
sacramenta ad fidem, seu potius ad fiduciam excitandam, instituta fuisse effutiunt, a quolibet, vel etiam a 
diabolo, et absque ulla intentione, imo et derisorie, ea valide administrari docuerunt. 

Contra primos, ab Augustino acriter insectatos, est definitio Concilii Trident. sess. 7, can. 12: ,Si 
quis dixerit, ministrum in peccato mortali existentem , modo omnia essentialia, quae ad sacramentum con- 
ficiendum, aut conferendum pertinent, servaverit, non conficere, aut conferre sacramentum; anathema sit." 
Et sess. 7, de baptism. can. 4: ,S8i quis dixerit, baptismum, qui etiam datur ab haereticis in nomine Patris 
et Filii et Spiritus sancti, cum intentione faciendi quod facit Ecclesia, non esse verum baptismum; anathema 
sit.^ Igitur quoad baptismum est de fide: quoad caetera sacramenta, cum eadem sit ratio, neque tamen 
adhuc expressa definitio exstet, est veritas proxima fidei. Idipsum evincitur ex rescripto S. Stephani Rom. 
Pontif. ad S. Cyprianum in causa rebaptizantium: ,Si quis ergo a quacumque haeresi venerit ad nos, nihil 
innovetur nisi quod traditum est, ut manus illi imponatur per poenitentiam; cum ipsi haeretici proprie alter- 
utrum ad se venientem non baptizent, sed communicent tantum." 

Contra Protestantes autem 19? Concil. Trident. sess. 7, can. 10 definivit: ,Si quis dixerit, Christianos. 
omnes in verbo et omnibus sacramentis administrandis habere potestatem ; anathema sit.^ 29 Concil. Florent. 
in Decreto pro Armenis: ,Haec omnia sacramenta tribus perficiuntur, videlicet, rebus tanquam materia, verbis 
tanquam forma, et persona ministri conferentis sacramentum cum intentione faciendi quod facit Ecclesia, 
quorum si aliquid desit, non perficitur sacramentum." Et Conc. Trid. sess. 7, can. 11: ,Si quis dixerit, in 
ministris, dum sacramenta conficiunt et conferunt, non requiri intentionem saltem faciendi quod facit Eccle- 
sia; anathema sit.^ Ex quibus verbis rite perpensis quaestio etiam resolvitur quoad objectum intentionis, 
quod in ministro requiritur ad sacramentorum validitatem. Seraphicus noster speciatim de baptismo 4. dist. 6. 
dub. 2 ait: ,Nulla infidelitas aufert baptismum, dum tamen intentio sit salva, faciendi scilicet quod facit 


Dei potestas, ut ait S. Doctor 4. dist. 4. p. 2. a. 2. q. 3, non est alligata sacramento", ita ut alia ratione gratiam conferre non 
possit; idcirco neque suis ministris propriam alligavit virtutem, adeo ut angelis vel animabus beatis illud ministerium committere 
non valeat. Hoc etiam S. Thomas aperte docet in Summa, p. 3. q. 64. a. 7; et S. Augustinus Jib. 2. c. 15. contra epist. Parmen. 
hanc doctrinam veluti certam supponit, dicens: ,Nemo accipit sine dante, sed quod pertinet ad baptismi sanctitatem, adest Deus, 
qui det, et homo, qui accipiat, sive per seipsum donante Deo, sive per angelum, sive per hominem sanctum, sicut per Petrum, 
sive per Joannem, sive per hominem iniquum." Angelos autem vel animas beatorum sacramenta aliquando de facto dispensasse, 
imo et confecisse, ex historia ecclesiastica compertum habemus. Sacra enim synaxi ab angelis fuisse refectos, praeter nostrum 
Seraphicum Doctorem, etiam S. Raymundum Nonnatum, S. Stanislaum Kostka, S. Agnetem de Monte Politiano, S. Veronicam de 
Binasco aliosque, ex eorum actibus constat. Praeterea Nicephorus Callistus, /ib. 11. Hist. Eccl. c. 20, refert S. Amphilochium 
Iconiensem Episcopum angelorum ministerio consecratum fuisse. Memoratu quoque dignum est, quod legitur de nostro S. Petro- 
Baptista, strenuo viginti trium franciscalium in Japponio crucifixorum duce. Siquidem ,pluries fuit visus, derelicta cruce, cele- 
brare Missam in suo monasterio de Nangasaqui, illique ministrare Antonius, qui simul cum illo crucifixus fuerat, indutus veste 
alba, et audiebant canticum quasi caelestem, quamvis non videbant canentes." Cfr. Benedictum XIV de Serv. Dei beat. et canon. 
lib. 3, append. 2. 


PAgS VI, 5. 4l 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia reparativum principium 


nostrum, Verbum scilicet incarnatum, in quantum Deus et homo, sacramenta instituit 
Et t 
et? ad sduban hominum ordinavit; eie ? et congruum fuit, ut hominibus dispensarentur ada. ex cit. 


per ministerium hominum * . fiapter servandam aondicititédoni dispensatoris ad Salvato- se re 
rem Christum, et ad "X hominem salvandum. Quoniam ergo Salvator Christus hu- ne 


manum genus salvavit, secundum quod exigebat aequitas juris, dignitas ordinis et se- 


curitas salutis, operatus est enim ^ salutem nostram modo recto, ordinato et certo; hinc sid. iba. 
ed. Ven. 


est, quod secundum horum trium exigentiam sacramenta commisit hominibus dispen- 
sanda. Primo igitur, quia rectitudo juris exigit, ut opera hominis, secundum quod homo, 
non fiant praecipitanter; et opera hominis, ut ministri Christi, aliquo modo referantur 
ad Christum; et opera hominis, ut ministri salutis, aliquo modo referantur ad salutem, 
vel in generali, vel in speciali; et dispensatio sacramentorum est opus hominis, ut ra- 
tionalis, ut ministri Christi, e£ ut ministri salutis; hinc est, quod necesse est, quod fiat 
ex intentione?, qua quis intendat facere, quod Christus instituit ad humanam salutem, 
vel saltem facere quod facit Ecclesia!; in quo clauditur in generali intentio praedicta, 
quia ipsa Ecclesia sicut sacramenta a Christo accepit, sic ad fidelium salutem dispensat *. 


Rursus, quia ordo dignitatis exigit, ut majora majoribus, minora minoribus, et 


media mediis" committantur; et quaedam sunt sacramenta, quae praecipue respiciunt) ea rir. 


Ecclesia.^ Hanc autem doctrinam pro ceteris pariter sacramentis valere, non est cur ambigendum sit. Errores 
enim quoad effectus sacramenti, sive sint personales ministri, sive sint sectae ejusdem, dummodo non ex- 
primantur in formula tamquam explicita vel implicita conditio, non excludunt intentionem faciendi, quod 
facit Ecclesia. Quum igitur haec intentio sit salva, sacramenta valide administrantur, nihil enim, quoad hoc, 
obstat eorumdem validitati. Et re quidem vera ,Concilium,^ quemadmodum animadvertit Bellarminus de 
Sacram. in gen. lib. 1. cap. 27. n. 13, ,in toto canone XI non nominat finem sacramenti, neque dicit opor- 
tere ministrum intendere quod Ecclesia intendit, sed quod Ecclesia facit.^ Idipsum confirmatur ex Instructione 
a Suprema S. Congr. Univ. Inquisitionis edita die 18 decembris 1872. Quum enim alicubi haeretici, in 
collatione baptismi, debita quidem utantur materia ac forma, sed expresse monere soleant baptizandos, ne 
credant ullum effectum in anima baptismum producere, dictitantes ipsum nil aliud esse quam signum mere 
externum aggregationis illorum sectae; et ideirco quaesitum fuisset: 1. Utrum baptismus ab illis haereticis 
administratus sit dubius propter defectum intentionis faciendi quod voluit Christus, si expresse declaratum 
fuerit à ministro, antequam baptizet, baptismum nullum habere effectum in anima? 2. Utrum dubius sit ba- 
ptismus sic collatus, si praedicta declaratio non expresse facta fuerit immediate, antequam baptismus con- 
ferretur, sed illa saepe pronuntiata fuerit a ministro, et illa doctrina aperte praedicetur in illa secta? S. Con- 
gregatio praedicta die, postquam commemorasset doctrinam Benedicti XIV, de Syn. Dioec. l. 7. c. 6. n. 9, 
et rationem perspicue traditam a Bellarmino, quam superius retulimus, respondit: ,AÀd 1. negative; quia, 
non obstante errore quoad effectus baptismi, non excluditur intentio faciendi quod facit Ecclesia. Ad 2. 
provisum in primo.^ 

Quoad vero eaeremonias, in ipsas debacchati sunt iidem Protestantes, tum eas veluti inutiles despi- 
ciendo; tum denegando Ecclesiae potestatem eas instituendi, vel etiam, salva sacramentorum substantia, mu- 
tandi; tum denique eamdem potestatem cuilibet pastori concedendo. Porro contra ipsos Cone. Trid. sess. 7, 
can. 13: ,Si quis dixerit, receptos et approbatos Ecclesiae Catholicae ritus, in solemni sacramentorum ad- 
ministratione adhiberi consuetos, aut contemni, aut sine peccato a ministris pro libito omitti, aut in novos 
alios per quemcumque ecclesiarum pastorem mutari posse; anathema sit.^ Et sess. 21. cap. 2 aperte ,de- 
clarat, hane potestatem perpetuo in Ecclesia fuisse, ut in sacramentorum dispensatione, salva illorum sub- 
stantia, ea statueret, vel mutaret, quae suscipientium utilitati, seu ipsorum sacramentorum venerationi, pro 
rerum, temporum et locorum varietate, magis expedire judicaret: id autem Apostolus non obscure visus est 
innuisse, cum ait (1. Cor. 4, 1): Sic nos existinet homo, ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei; 
atque ipsum quidem hac potestate usum esse, satis constat, cum in multis aliis, tum in hoc ipso sacramento 
(eucharistiae), cum, ordinatis nonnullis circa ejus usum, Cetera, inquit, (1. Cor. 11, 34), cum venero, disponam." 


478 PARS VI, 5. 


excellentiam virtutis sive dignitatis, ut sacramentum confirmationis et ordinis; quaedam, 
quae respiciunt indigentiam necessitatis, ut baptismus et matrimonium, quorum unum 
generat, alterum regenerat ad existentiam debitam; quaedam autem media, ut eucharistia, 
poenitentia et unctio extrema; hinc est, quod prima, tanquam suprema, non possunt 
dispensari nisi ab episcopis et pontificibus , quantum est de jure communi **; alia vero, 
tanquam infima, dispensari possunt a quibuscumque ordinibus et personis inferioribus *, 
maxime in articulo necessitatis, quod dico ratione baptismi; media vero a solis sacer- 
dotibus, qui inter episcopos et inferiores personas sunt quasi in medio constituti. 
Postremo, quia securitas salutis exigit, ut res sic fiat, ut in dubium non cadat, 
et nullus est, qui certus sit de bonitate et credulitate dispensatoris, et idem ipse non 
est certus de se, uirum odio vel amore dignus sit. (Liccle. 9, 1); 1deo si sacramenta di- 
i4, ^""spensari solum possent a bonis, nullus esset certus de susceptione sacramenti, et sic 
oporteret semper iterari, et sic malitia unius praejudicaret alienae saluti. Nulla etiam 
esset stabilitas in gradibus hierarchiae Ecclesiae militantis, quae maxime consistit in 
Sacramentis dispensandis; et ideo congruum fuit, ut sacramentorum dispensatio commit- 
teretur homini, non ratione sanctitatis, quae variatur secundum voluntatem, sed ratione 
auctoritatis, quae semper manet, quantum est de se; ac per hoc oportuit, quod se ex- 
tenderet ad bonos et ad malos', ad eos, qui sunt intra, et ad eos, qui sunt extra Eccle- 
siam. "Verum, quia exíira unitatem fidei et caritatis, quae facit nos filios Ecclesiae et 


** De jure extraordinario, seu ex speciali Apostolicae Sedis privilegio, Cardinales sacerdotali ordine insigniti possunt 
in sua titulari ecclesia tonsuram et ordines minores personis ejusdem ecclesiae addictis conferre. Eodem privilegio, pro suis 
dumtaxat subditis regularibus et in propriis ecclesiis, gaudent Abbates regulares exempti et habentes jura episcopalia, dummodo 
in sacerdotali dignitate sint constituti, et benedictionis munus ab Episcopo acceperint, vel saltem apostolico privilegio muniti sint 
&d hoc, ut quamvis non benedicti, omnia praestare valeant, quae fieri possunt ab Abbatibus rite benedictis. Cfr. Benedictum XIV 
in Const. Ad audientiam 16 februarii 1763, $ 16; et De Syn. dioeces. l. 2. c. 11. n. 9. 

Iidem Abbates possunt sacramentum confirmationis suis subditis conferre, imo etiam non subditis, de consensu saltem 
tacito Ordinarii, at non extra territorium Abbatiae. Cfr. Collectanea in usum S. C. Episc. et Reg. Eomae 1963, pag. 139, 690, 718. 
Missionariis quoque inter infideles degentibus facultas haud raro conceditur administrandi confirmationem. Etsi enim, juxta 
sacrosancti Concilii Tridentini definitionem (sess. 7 de confirm. can. 3); solus Episcopus sit ordinarius hujus sacramenti minister 
solet tamen quandoque justis de causis Sedes Apostolica simplici sacerdoti, tamquam extraordinario ministro, facultatem tribuere 
illud conferendi (Eugen. IV in Decreto pro Armenis)." Verum nemini, nisi ,aliüs usus pontiflcalium ex vero legitimoque pri- 
vilegio non competat, in illius administratione uti licet vestibus ac ornamentis episcopalibus, prout eruitur ex Instruct. S. C. de 
Propaganda fide 4 martii 1774. Semper insuper adhibendum est chrisma ab Episcopo benedictum, quod aperte constat ex citato 
Decreto Eugenii IV, ubi materia confirmationis dicitur esse ,chrisma confectum ex oleo... et balsamo... per Episcopum 
benedicto." 

Hic autem quaestio occurrit, an ad solum Pontificem, excluso Episcopo, pertineat jus delegandi simplici sacerdoti ad- 
ministrationem confirmationis. Nec pauca, nec levia esse momenta, ingenue fatetur Benedictus XIV in cit. op. de Sym. dioec. 
]. 7. c. 8. n. 3, quibus innititur opinio eorum, qui putant, ,sola inspecta institutione divina, et seclusa Ecclesiae prohibitione, 
posse Episcopum simplici sacerdoti committere, ut chrismate a se confecto fideles consignet, ne secus degentes in locis, ad quae 
ipse accurrere nequit, sacramento confirmationis perpetuo careant" ... Ceterum, ut ipsemet 2b. n. 7 concludit ,quidquid sit de 
hac diffücili et valde implexa& controversia, omnibus in confesso est, irritam nunc fore confirmationem a simplici presbytero latino, 
ex sola Episcopi delegatione, collatam; quia Sedes Apostolica id juris sibi unice reservavit ... Posita autem reservatione facul- 
tatis . .. nec licite, nec valide potest Episcopus latinus illa uti: nam, quamvis confirmare sit actus ordinis episcopalis, cujus fir- 
mitas et validitas a Pontificis nutu non pendet, delegare tamen simplici presbytero potestatem exercendi ejusmodi actum, potius 
ad jurisdictionem quam ad ordinem pertinet; Episcoporum vero jurisdictio, sive sit immediate a Christo Domino, sive à summo 
Pontifice, ita semper huic subest, ut, consentientibus omnibus catholicis, ejusdem auctoritate et imperio limitari, atque ex legitima 
causa omnino auferri possit.^ Ad rem illud etiam facit, quod tradit noster Seraphicus 4. dist. 7. dub. 1., nempe delegationem, 
de qua est sermo, esse actum potestatis et jurisdictionis supremae a Christo Domino soli suo in terris Vicario commissae. Ait enim: 
Quamvis sacerdos non possit propria auctoritate, tamen pro causa necessaria summus Pontifex, in quo est plenitudo potestatis, 
potest alii quam Episcopo committere," Et profecto summus Pontifex, ut verbis utar ejusdem Seraphici, quae cap. 12 hujus 
partis leguntur, est unus primus et summus pater spiritualis omnium patrum, omnium scilicet Episcoporum, et ab eo tamquam a 
summo derivatur ordinata potestas. Igitur plus potest, ita idem S. D. 4. dist. 20. p. 2. a. 1. q. 6. fund. 3, quam omnes 
Episcopi, eo quod plenitudinem habeat super omnes." 


PARS VI, 5. 4'9 


membra, nullus potest salvari(II); ideo si sacramenta extra recipiantur", non ad salu-2 p 


tem recipiuntur", quamvis vera sint sacramenta, sed utilia possunt fieri, si quis redeat 


ad sanetam matrem Ecclesiam, unicam Christi sponsam, cujus filios? tantum Christus, nae: 


sponsus reputat dignos haereditate aeterna. Unde Augustinus contra Donatistas (l. 4.9 e 


c. 1. 2): Ecclesia, paradiso comparata, indicat nobis posse quidem baptismum ejus ho- 


mines etiam" foris accipere, sed salutem beatitudinis extra eam neminem vel percipere3 e. " 


vel tenere. Nam et flumina de fonte paradisi, sicut Scriptura testatur (Gen. 2, 8—10), 

etiam foras largiter manaverunt. Nominatim quippe commemorantur, et per quas terras 
fluant, et quod extra paradisum constituta sunt?, omnibus notum est; nec tamen" in?» 
Mesopotamia vel in Aegypto, quo illa flumina perveniunt, est felicitas vitae, quae in''^ 
paradiso commemoratur. lta fit, ut cum paradisi aqua sit extra paradisum, beatitudo 


tamen non sit nisi intra paradisum. Sie ergo baptismus Ecclesiae" potest esse extra?, "ur" 


Ecclesiam, munus autem beatae? vitae non nisi intra Ecclesiam reperitur, quae super tae 


petram etiam fundata est, quae ligandi et solvendi claves accepit (Matth. 16, 18). Haec 
est una, quae tenet et possidet omnem sponsi sui et Domini potestatem, per quam con- 
jugalem potestatem etiam de ancillis parere filios potest, qui si non superbiant, in sor- 
tem haereditatis vocabuntur, si vero superbiant, extra remanebunt". Magis ergo, quia 
pro Ecclesiae honore atque unitate pugnamus, non tribuamus haereticis, quidquid apud 


(II) Anno 1857 Londini societas quaedam, ad procurandam, uti ajebant, christianitatis unitatem, a 
Protestantibus instituta fuit. Haec expresse profitebatur tres christianas communiones, romano-catholicam, 
graeco-schismaticam et anglicanam, quamvis invicem separatas ae divisas, aequo tamen jure catholicum nomen 
sibi vindicare. Aditus igitur in illam patebat omnibus ubique locorum degentibus, tum catholicis, tum graeco- 
schismaticis, tum anglicanis, ea tamen lege, ut nemini liceret de variis doctrinae capitibus, in quibus dissen- 
tiebant, quaestionem movere, et singulis fas esset propriae religiosae confessionis placita tranquillo animo 
sectari. Sociis vero omnibus preces ipsa recitandas, et sacerdotibus sacrificia celebranda indicebat juxta 
suam intentionem, ut nempe tres memoratae christianae communiones, utpote quae, prout supponebatur, Ec- 
clesiam catholicam omnes simul jam constituebant, ad unum corpus efformandum tandem aliquando coirent. 
Hanc autem novitatem, quae eo periculosior erat, quo ad speciem pia et de christianae societatis unitate ad- 
modum sollieita videbatur, Suprema S. Officii Congregatio die 16 septembris an. 1864 expressis verbis re- 
probavit, e£ maxima sollicitudine curandum esse monuit, ,ne catholici, vel specie pietatis, vel mala sententia 
decepti, societati, de qua hic habitus est sermo, aliisque similibus adseribantur, vel quoquomodo faveant, et 
ne fallaci novae christianae unitatis, desiderio abrepti, ab ea desciscant unitate perfecta, quae mirabili mu- 
nere gratiae Dei in Petri soliditate consistit.^ Et re quidem vera ,fundamentum, cui ipsa societas innititur, 
hujusmodi est, quod divinam Ecclesiae constitutionem susque deque vertit. "Tota enim in eo est, ut sup- 
ponat veram Jesu Christi Ecclesiam constare partim ex Romana Ecclesia per universum orbem diffusa et 
propagata, partim vero ex schismate photiano et ex anglicana haeresi, quibus aeque ac Ecclesiae Romanae 
unus siti Dominus, wna fides et unum baptisma. Ad removendas vero dissensiones, quibus hae tres chri- 
stianae communiones cum gravi scandalo et cum veritatis et caritatis dispendio divexantur, preces et sacri- 
ficia indicit, ut a Deo gratia unitatis impetretur. Nihil certe viro catholico potius esse debet, quam ut inter 
christianos schismata et dissensiones a radice evellantur, et christiani omnes sint solliciti servare unitatem 
spiritus in vinculo pacis (Ephes. 4, 3). Quapropter Ecclesia catholica preces Deo optimo maximo fundit, et 
Christi fideles ad orandum excitat, ut ad veram fidem convertantur, et in gratiam cum sancta Romana Eoclesia, 
exira quam non est salus, ejuratis erroribus, restituantur quicumque omnes ab eadem Ecclesia recesserunt: 
imo ut omnes ad agnitionem veritatis, Deo bene juvante, perveniant. At quod Christi fideles et ecclesiastici 
viri, haereticorum ductu et, quod pejus est, juxta intentionem haeresi quam maxime pollutam et  infectam, 
pro christiang unitate orent, tolerari nullo modo potest... Caveant igitur summo studio Christi fideles, ne 
hisce societatibus conjungantur, quibus, salva fidei integritate, nequeunt adhaerere; et audiant sanctum Au- 
gustinum docentem, nec veritatem nec pietatem esse posse, ubi christiana unitas et sancti Spiritus caritas deest." 


u) Ita legitur 
ibid. et in 
edit. Opp. 


480 


eos 


PAnS VI. 5. 


ejus agnoscimus; sed eos arguentes doceamus, quod ex unitate habent", non valere 


s Axwwüuad salutem, nisi ad eandem venerint unitatem ue 


aurin. 
Venet. 1788, 
vol. VIII. col. 
121—22. In 
cet. edit. 
Brevil. Quod 
extra unita- 
tem habet. 


Ap Caprvur V. 


1 ,Ratio est, quia spiritus est ita praecisus ab Eccle- 
8ia, quod nec est membrum actu, nec potentia; et ideo 
administratio, aut potestas, quae descendit a capite Christo, 
non pervenit ad ipsum." 4. dist. 5. a. 1. p. 1. q. 1. later. 

? Potestatem auctoritatis, cooperationis, excellentiae, 
invocationis et institutionis Deus non dedit ministris ba- 
ptizantibus, sed tantum ministerii, quamvis praeter primam 
ceteras dare potuisset." — ,Dicendum quod cirea bapti- 
smum possunt sex potestates annotari, ut videamus quam 
dare potuit Dominus, et non dedit. Prima est auctori- 
tatis; ef haec est, qua Deus a seipso, non aliunde habet 
potestatem interius mundandi a culpa. Secunda est coope- 
rationis, ut homo, accepta divinitus potentia, in tali actu 
esset cooperator. Tertia est excellentiae, ut secundum 
abundantiorem gratiam existentem in baptizante, majorem 
conferret gratiam baptizando. Quarta est invocationis, ut 
homo in nomine Petri baptizari possit, sicut in nomine 
Christi, vel Trinitatis. Quinta est institutionis, ut sicut 
Christus habuit potestatem instituendi baptismum in aqua, 
ita alius haberet in aqua, vel alibi. Sexta est ministerii, 
qua dat, ut per hominem possit exterius ministrari et 
verbum et elementum. Primam nec dare potuit, nec de- 
dit, ultimam dare potuit et dedit; de omnibus intermediis 
dicunt magistri, quod dare potuit, sed non dedit. Secun- 
dam enim et tertiam non dedit, ne spes in homine pone- 
retur, quia si unus homo posset alium sanare spiritualiter, 
vel suis meritis plus de gratia daret, speraret homo ab 
homine gratiam et veniam. Quartam vero et quintam non 
dedit, ne tot essent baptismi, quot baptistae, quia nume- 
ratur baptismus et denominatur ab eo, cujus nomine fit, 
et ab eo qui instituit; et ideo ne multi essent baptismi, 
sed unus solus, instituit ut unus solus invocaretur. De 
potestate vero cooperationis controversia est, quia Magister 
dieit, quod illam dare potuit; hoc tamen communiter ne- 
gatur. Sed quia Augustinus (tract. 5 in Jo.) videtur hoc 
dicere, propter hoc notandum, quod cooperari alii est du- 
plieiter. Vel per modum vere efficientis, sicut natura co- 
operatur Deo in productione naturalium, et liberum arbi- 
trium gratiae in faciendo opus meritorium. "Vel per mo- 
dum disponentis, sicut cooperatur homo Deo quantum ad 
gratiam recipiendam, quia se disponit. Primo modo, quid- 
quid videatur dicere Magister, Deus dare non potuit, quia 
ereatura capax non fuit, nec hoc modo intellexit Augu- 
stinus. Sicut enim tactum fuit (7. 1. d. 14), dare gratiam 
est potentiae infinitae, et potentiae supra mentem huma- 
nam, quae immediate est in Deo. Secundo vero modo 
dare potuit, ut homo secundum actum interiorem baptizato 
gratiam obtineret, non gratiam efficiendo, sed ipsam im- 
petrando, sicut dedit homini virtutem faciendi miracula, 
non quia ipse ea efficeret, sed quia, virtute sibi a Deo 
data, quoties vellet, impetraret. Sed hanc non dedit ho- 
mini, scilicet ut tantum posset interius in salvando ani- 


mam, sicut exterius virtute miraculorum sanat corpora, 
tunc enim ad eos recurreretur pro salute animae, sicut 
ad Deum. Dominus autem quantum ad hane potentiam 
omnes fecit aequales, ut salutem animae a se solo doceat 
requirendam , omnes enim aequaliter purgant, qui sacra- 
mentum administrant: et ita non est efficacia in actu men- 
tis baptizantis, sed solum in administratione sacramenti." 
1, dist. 5. a. 3. q. 1. 

3 ,Ludus non semper excludit intentionem, sed com- 
patitur, sicut patet. Et Hugo (de sacram. lib. 2. p. 5) 
ponit exemplum, quia velle dare ludicre est duobus modis; 
uno modo velle ludere, ita quod nullo modo vult dare; 
alio modo ita quod vult ludere, et nihilominus vult dare. 
Et primo quidem modo excludit intentionem, et qui sic 
dat ludendo, non dat; secundo modo ponit intentionem 
dandi, et vere dat. Sic in proposito intelligendum. Unde 
potest esse intentio cum ludo. Et ideo dicit Augustinus 
(de bapt. lib. 7. c. 85): Ymplorandum est divinum consi- 
lium. Quod si Dominus non revelaret, baptizandus est, 
tamen sub conditione. Et hoc est, quod dicitur in illo 
casu, in quo puer Áthanasius, simulans se esse episcopum, 
baptizavit quosdam pueros ludiere; quia postmodum con- 
silio Alexandri episcopi non sunt rebaptizati, quia inferius 
subditur, quod idem episcopus supervenit, et quaesivit de 
intentione, et cognovit per verba juvenis, quod habuit in- 
tentionem; et ideo non debuerunt rebaptizari; et quod 
habuit intentionem, conjicitur, quia non baptizavit nisi 
eatechumenos.^ 4. dist. 6. p. 2. dub. 4. — , Ad baptismum 
non est necessaria recta intentio, quantum ad substantiam 
sacramenti, sed tantum est de congruitate.^ — ,Dicendum 
quod intentio idem est quod voluntas ratiocinata, prout 
dirigitur in finem. Sed finis duplex est; est enim finis, 
qui est rei terminus, vel complementum; et est finis, qui 
est rei utilitas. Sic in sacramento duplex est finis, unus 
scilice& qui est complementum, scilicet quod ibi sit unio 
verbi et elementi; et finis utilitas, scilicet baptizati, vel 
baptizantis. Secundum hunc duplicem finem duplex est 
intentio, sicut aliquis, qui fundat domum, intendit eam 
consummare, et intendit inhabitare. Sic in sacramento 
intendit quis prima intentione sacramentum Ecclesiae mi- 
nistrare, consequenter vel intendit suam utilitatem, vel 
parvuli salutem, vel quidquid illud sit. Prima intentio 
est de necessitate sacramenti; secunda tantum de con- 
gruitate. Prima intentio non habet rectum et obliquum; 
sed secunda habet rectum et obliquum. Unde patet re- 
sponsio, quod ad sacramentum baptismi nihil facit intentio 
recía, nec aliquid obstat intentio non recta, quantum ad 
substantiam sacramenti; nocet tamen, vel prodest habenti." 
Ibid. a. 2. q. 2. 

^ .In omni sacramento necessaria est intentio. Ratio 
autem hujus est, quia sacramentum non habet esse suum 
a natura, sed ab institutione . . . Potest tamen et alia ratio 


PAnS VI, 5. 


assignari, quia ad sacramentum mecessaria est intentio et 
institutio. Ad hoc enim quod sit sacramentum, necesse 
est quod forma et elementum ad unum ordinentur: hoc 
autem non est ex se, cum forma et elementum indifferentia 
sint ad multa. Ideo supervenit institutio Christi, quae 
formam et elementum ordinavit ad aliquem effectum de- 
terminatum et signatum. Sed tamen institutio, etsi verba 
ordinavit ad unum, non tamen arctavit, quia ad alios usus 
possunt sumi, et sumuntur; et ideo ad hoc quod ordi- 
nentur, necessarium est intervenire intentionem minisiri, 
qua intendit illo actu et verbo talem effectum dare, vel 
saltem quod facit Ecclesia, facere, vel saltem quod Chri- 
Stus instituit, dispensare, alioquin verbum et elementum 
ut disjuncta, vel ad aliud juncta, talem effectum non fa- 
ciunt* *). 4, dist. 6. p. 2. a. 2. q. 1. 

$ ,Domus, in qua fit (paralitici) curatio, est Ecclesia, 
de qua dicitur (Prov. 9, 1): Sapientia aedificavit sibi do- 
mum, excidit columnas septem. Hae columnae septem sunt 
septem sacramenta. Hujus domus janua est sacerdotalis 
potestas, cujus potestatis auctoritas residet penes Petrum; 
unde: 7'*bi dabo claves regni caelorum (Matth. 16, 19)". 
Expos. in Luc. cap. 5. 

$ Vide inferius cap. 8. not. 2. 

7 ,Àd esse matrimonii ista duo sufficiunt, scilicet legi- 
timitas in personis, et unitas in consensu. Ad solemnitatem 
vero et decorem, sive honestatem, requiritur et parentum 
traditio, et sacerdotum benedictio: haec autem ita sunt 
ad decorem sacramenti, ut tamen sint de necessitate prae- 
cepti.^ 4. dist. 28. a. 1. q. 5. "Vide inferius cap. 13. im 
Appendice. 

? Sacramentum baptismi est sacramerftum ecelesiasti- 
eum, necessarium et primum. Quia ecclesiasticum, ideo 
ejus administratio primo et principaliter est commissa cleri- 
cis, et inter hos sacerdotibus. Quia vero necessarium, et 
Sacerdos non semper adest, ideo ejus administratio se ex- 
tendit etiam ad laicos, divina misericordia faciente, quae 
neminem vult perire. Quia vero primum, ideo a nullo 
alio sacramento dependet; et ideo hujus ministerii potestas 
se extendit ad omnes, qui possunt facere ea, quae sunt 
de integritate sacramenti; et quicumque ista faciat, bapti- 
zatum est; ille ergo solus excluditur, qui non potest. Pro- 
pter quod notandum, quod baptismus, sicut alia sacra- 
menta, est sacramentum, et sacramentum unum, et verum, 
ei integrum. Quia sacramentum, ideo est signum visibile, 
et ideo debet habere dispensatorem visibilem, ut hominem, 
non spiritum; quia vero unum, ideo debet tradi ab uno 
dispensatore, non a pluribus; quia verum, ideo non debet 
idem esse baptizans et baptizatus, sed alius, quia in forma 
duplex persona exprimitur, cum dicitur: PBaptieo te; quia 
vero integrum, ideo concurrunt in eo necessario duo, sci- 


*) Infrascripto dubio ab Episcopo Antibariensi proposito: 
»Án, eum sacerdotes coguntur a Turcis, ut baptizent eorum 
filios, non ut christianos efficiant, sed pro corporali salute, ut 
liberentur a foetore, comitiali morbo, maleficiorum periculo et 
lupis, in tali casu possint saltem ficte eos baptizare, adhibita 
baptismi materia absque debita forma? S. C. R. U. Inquisitio- 
nis die 6 septembris an. 1025 respondit negative, quia baptis- 
mus est janua sacramentorum ac protestatio fidei, nec ullo modo 
fingi potest. 

8. Bonaventurae Breviloq. 


481 


licet elementum et verbum. "Verbum autem debet dici; 
et quia dicere est cum intentione proferre, ideo necesse 
est quod baptizans habeat discretionem, et non sit stultus; 
et oportet quod habeat locutionem, et non sit mutus. Quia 
vero in elementum debet mergere, oportet quod non sit 
maneus. Omnis ergo talis, qui potest exercere ea, quae 
sunt de integritate sacramenti, potest baptizare, et in casu 
necessitatis debet, etiamsi non sit ordinatus. Praeter ca- 
sum necessitatis solus sacerdos debet baptizare; et si alius 
facit, quamvis baptizet, tamen graviter peccat." 4. dist. 5. 
a. 1. q. 1. — ,Solet etiam quaeri, utrum aliquis in arti- 
culo necessitatis positus possit baptizare seipsum; videtur 
enim quod sic, propter statum necessitatis, cum possit se 
mergere et verbum dicere. Et hoc ipsum videtur Inno- 
centius in quadam decretali dicere, quod si Judaeus ali- 
quis aspergat se aqua utens forma baptismi, non habens 
aliquem, qui ei saeramentum tribuat, evolat, et inter fi- 
deles computandus est, ut dicit. Et ad hoc patet respon- 
sio, quod nullus potest sibi administrare sacramentum ba- 
ptismi. Et prima quidem ratio tacta est, quia non sal- 
vatur veritas formae, cum in forma duplex persona ex- 
primatur, cum dicitur: Baptizo te. Secunda ratio est, quia 
baptizans pater est spiritualis baptizati; si ergo nemo est 
filius suus, nemo seipsum potest baptizare. Postremo de- 
fieit ibi ratio significationis; quia enim significatur ibi 
mundans et mundatus spiritualiter, et hoc non potest esse 
idem, sed alius, ita necesse est etiam, quod sit in sacra- 
mento. Prima tamen ratio potior est.^ Ibid. q. 2. lat. 

? ,Malus sacerdos non tantum sacramentum, sed etiam 
rem dat; non ipse, sed Deus, cujus sacramenta sunt bona 
et impolluta... Est quoddam opus, quod habet virtutem 
a caritate, vel voluntate interna solum; quoddam quod 
habet ab institutione divina. Primum opus est virtutis et 
vitii, et a Deo pensatur secundum qualitatem voluntatis. 
Secundum est opus sacramenti, et hoc pensatur secundum 
meritum et dignitatem Christi instituentis: et tale semper 
remanet efficax et impollutum, nec potest aliquo modo 
pollui, sicut nec meliorari. Habet enim virtutem a Christo, 
non à ministro, sicut. semen jactum in terram aequaliter 
fructificat, sive sit bonus, qui seminat, sive malus.^ 4. dist. 5. 
a. 2. q. 1. 

19 ,Episcopus haereticus, servans formam Ecclesiae, 
et intentionem habens Ecclesiae, vere ordinat, licet non 
ad utilitatem ordinet." — ,Dicendum quod, etsi ista quae- 
stio aliquando fuerit dubia multum apud praeclaros docto- 
res de omnibus sacramentis, tam de baptismo, quam de 
alis, quod non essent apud haereticos; tamen per illu- 
strissimum doctorem Augustinum (cont. epist. Parmen. l. 2. 
c. 13) aperte est nobis haec quaestio patefacta, quod sa- 
cramenta ecclesiastica apud haereticos, qui formam Eccle- 
siae servant, et intentionem habent faciendi, quod facit 
Ecclesia, sunt quantum ad veritatem, quamvis non sint 
quantum ad utilitatem; quia sacramenta dispensant, sed 
tamen fructum sacramentorum non reportant, pro eo quod 
Spiritus sanctus non confert gratiam 'extra catholicam 
Ecclesiam. Et ideo in omnibus sacramentis, quae habent 
veritatem differentem ab utilitate, generaliter verum est, 
quod apud haereticos possunt esse. Omnia autem saera- 
menta sunt talia, praeter sacramentum poenitentiae, cujus 
res est interior contritio, sine qua nulla vera est absolutio, 

61 


482 


eti cum qua nulla absolutio est vana, vel inutilis. Ideo 
omnia possunt dispensare, et dispensant veraciter, praeter 
solam absolutionem poenitentiae; et ideo nulla iterantur 
praeter illam, nisi forte unctio extrema. Et sic, cum ordo 
habeat characterem, qui praeter Spiritus sancti gratiam, 
qua peccata delentur, existit, dicendum quod per eos pot- 
est veraciter dispensari... Ad illud, quod objicitur de 
potestate absolvendi, dicendum quod non est simile, quia 
absolutio sacerdotalis aut nulla est, aut sine fictione est; 
nullus autem scienter ab haeretico absolvitur, qui careat 
fictione. Aliter tamen potest diei, quod potestas quadru- 
plex reperitur in ministris Ecclesiae. Quaedam namque 
est fundata super ordinem principaliter, ut potestas con- 
fieiendi; quaedam super jurisdictionem canonicam princi- 
paliter, ut potestas excommunicandi; quaedam super ordi- 
nem et eminentiam, ut potestas ordinandi; quaedam super 
ordinem ef jurisdictionem, ut potestas absolvendi et ligandi 
in foro poenitentiali. Et quoniam character auferri non 
potest; ideo potestas, quae consequitur characterem, de 
facto auferri non potest. Sed quoniam jurisdictio descen- 
dit ordinate a superiori ad inferius, ita quod plenitudo 
est in summo Pontifice; ideo potest auferre eam, et po- 
testatem, quae consequitur ipsam. Unde potest excom- 
municando auferre potestatem absolvendi et excommuni- 
candi, sed non ordinandi. Et per hoe patet responsio ad 
multa, et ad sequens etiam. Quod enim objicitur, quod 
in summo Pontifice est plenitudo potestatis, verum est, 
secundum quod potestas consequitur jurisdictionem, quae 
maxima et in termino est in eo, sed non in quantum se- 
quitur characterem, quia ille immediate a Deo imprimitur, 
et est in omnibus aequalis; tamen executio omnis pote- 
statis debet fieri secundum ejus regimen; et ideo, si ipse 
prohibeat, non potest talis potestas licite exire in aetum. 
Tamen, quia ab ipso non dependet secundum rem de facto, 
facit sicut et alius; et sie patet totum." 4. dist. 25. a. 1. 
q. 2. concl. et ad 5 et 4. — ,KEpiscopus simoniacus simo- 
niace potest vere ordines dare." — ,Ad praedictorum in- 
telligentiam est notandum, quod spirituale dicitur tripli- 
citer. Uno modo, quod est spirituale pure, ut gratia et 
virtutes et dona: et haec nec de facto, nec de jure, vendi 
possunt, immo si quis habens vellet vendere, non solum 
non acquireret amplius, sed etiam quod haberet, amitteret. 
Alio modo spirituale est, quod adjungitur, scilicet rei cor- 
porali, quae tamen ratione illius spiritualis consecratur et 
accipit rationem spiritualis: et hoc spirituale de jüre non 
potest vendi, pro eo quod non potest poni sub pretio; de 
facto tamen, ratione rei corporalis, vendi potest; et talia 
sunt sacramenta ecclesiastica. ^ Quoddam est spirituale, 
quod adjungitur rei corporali, quae tamen habet rationem 
rei temporalis, ut calix consecratus, vel etiam jus patro- 
natus, quia ibi consecratio juncta est argento, et jus pa- 
tronatus fundo; et illud dieitur spirituale, quia spirituali 
annexum: et hoc de facto vendi potest, de jure non pot- 
est vendi, tamen potest cum eo, cui adjunctum est in 
venditione transire, calix enim consecratus vendi potest, 
ita tamen quod consecratio non vendatur, sed argenti 
valor; et fundus vendi potest, cui annexum est jus patro- 
natus, sed non ipsum jus patronatus de jure, quin com- 
mittatur simonia. llis praenotatis, ad ordines veniendum 
est, in quibus est aliquid de primo genere, scilicet gratia 


PAgnS VI, 5. 


sanctificans; aliquid de secundo, scilicet potestas ministe- 
rialis per aliquod signum exterius dispensata, cui inse- 
parabiliter est adjuncta. Primam impossibile est pretio 
comparare, nec vendere; secundam vero possibile est pro 
pretio dari, quia inseparabiliter est adjuncta exteriori sa- 
cramento; et cum illud possit pro pecunia dari, potest et 
illa potestas vendi. Et sic patet, quod simoniacus simo- 
niace ordines potest dare. — ,Episcopus ordinans simo- 
niace, nisi credat ordines sacros pretio appretiari posse, 
non constituitur haereticus; secus si illud credat." — ,Saeri 
ordines, nec aliquod sacramentum, per pecuniam dari pot- 
est sine gravi et enormi peccato, pro eo quod spirituale, 
quod ex sola liberalitate pro sui dignitate dandum est, 
mercatur et facit vile. Rursus, quia illud, quod erat im- 
pretiabile, sub pretio ponit, quod nullo modo potest fieri, 
quin fiat contumelia Spiritui sancto; ideo illud non tan- 
tum est malum in se, immo etiam secundum se. Si autem 
quaeras a me, utrum sit peccatum in fide, vel in moribus, 
dicendum quod ille, qui emit vel vendit spiritualia, aut 
credit ea pro pretio posse aestimari, et valori rei terrenae 
aequari, et pro pecunia possideri, committit haeresim 
manifestam; et sic aestimavit Simon magus (Act. 8, 19). 
Talis enim errat in fide, quia credit gratiam non esse 
gratiam. At ille, qui vendit et emit, non credit quod 
gratia Dei per pecuniam comparetur, sed tamen ardens 
avaritiá nititur aliquid assequi vel impetrare per pecuniam, 
quod ad humanam spectat dispensationem. Et sic non 
est peccatum fidei, sed morum, quoniam talis peroptime 
novit, et male facit; sicut et ille, qui fornicatur, sciens 
fornieationem esse peccatum, non errat in fide, sed in via 
morum. Et sic,simoniacus est avarus et in pessima specie 
avaritiae, nec est haereticus proprie, sed tamen a Sanctis 
haereticus vocatur, sive quia ad modum haeretici opera- 
tur, sive quia prout haereticus projicitur a Dei servitio 
et cultu propter enorme scelus." Ibid. qq. 3—4. 

!! ,Haeretici, si in forma Ecclesiae baptizant, vere 
baptizant, quia regenerant filios Ecclesiae, et non haeresi." 
— $,Dicendum quod baptismus, qui solum datur ab hae- 
retieis in forma Ecclesiae, baptismus est, et baptismus 
Ecclesiae, quia regenerat filios Ecclesiae, non haeresi, re- 
generat etiam filios in Christo. Exemplum Augustini contra 
Donatistas (de baptis. cont. Donat. l. 1. c. 10. n. 14) est, 
quia sicut Jacob non tantum genuit per uterum liberarum, 
sed etiam ancillarum; sie et Christus. Unde qui boni 
baptizantur ab haereticis, comparat eos filiis ancillarum; 
sed qui mali ab Ecclesia, comparat eos Esau. Habet igi- 
tur semper efficaciam, nisi habeat obicem in suscipiente; 
hie autem habet obicem, quando iste, qui baptizatur, con- 
sentit haeresi. Et hoc potest esse tripliciter, aut quando 
est haereticus, et favet errori; aut si non est haereticus, 
tamen vadit ad haereticum praecisum in contemptu Ec- 
clesiae; aut si non esf praecisus, vadit tamen ad occultum, 
quem scit esse haereticum, propter aliquod commodum vel 
favorem, et tunc nihil accipit, quia accipit ab haeretico, 
ut est haereticus. Sed tune non consentit, quando habet 
impotentiam discernendi, ut parvulus; vel quando ille hae- 
reticus est occultus, et creditur esse catholicus; aut quando 
homo est in necessitate constitutus, solo necessitatis in- 
tuitu. Auctoritates Augustini secundum primam viam in- 
telliguntur. Rationes ad oppositum patent, quia quos 


PARS VI, 6. 


haeretici baptizant, non consentientes haeresi suae, etsi 
videntur esse de eis, tamen sunt Ecclesiae filii, et filii 
intrant Ecclesiam. Unde Augustinus dicit contra Donati- 
stas, quod haeretici baptizantur non per id, quod habet 
repugnans Ecclesiae, sed per id, quod habet communita- 
tem cum ea et unitatem. Et ideo si iste, qui baptizatur, 
nihil recipiat ab haereticis nisi baptisma, nec in aliis con- 
veniat, judicandus est catholicus, quia cum catholicis con- 
venit, e£ non habet repugnans; et talis est parvulus. Et 
ideo quamvis parvuli baptizentur ab haereticis, non tamen 
sunt inter haereticos quantum ad meritum, sed solum quan- 
tum ad numerum; et ideo non sequitur, quod sint inter 
haereticos, secundum quod haeretici sunt, sed sicut filii 
Dei; nec etiam quod inter eos, scilicet haereticos, sit 
Spiritus sanctus, per quem remittuntur peccata." 4. dist. 5. 
a. 2. q. 2. 

1? ,Haeretieus, manens haereticus, habens immersionem 
in aqua, prolationem verbi et intentionem faciendi quod 
facit Ecclesia, potest baptizare." — ,Accedente verbo ad 
elementum, fit sacramentum. Sed haereticus dicit verbum 
et habet elementum; ergo potest conferre sacramentum." 
— j,ltem potestas baptizandi non est donum gratiae gra- 
tum facientis, sed tantum gratis datae, quia constat, quod 
mali sacerdotes baptizant; ergo esto quod aliquis sacerdos 


483 


catholicus fiat schismaticus, vel haereticus, tamen propter 
hoe non amittit gratiam gratis datam; videtur ergo, quod 
possit baptizare." — ,Dicendum, sicut dictum est, quod 
ista tria sunt de integritate baptismi, scilicet immersio in 
aquam, prolatio verbi et intentio faciendi quod facit Ec- 
clesia; et quia haereticus, manens haereticus, potest haec 
tria habere, potest baptizare et baptizat, quando aliquid 
istorum non deficit, operatur enim tunc non ut haereticus, 
sed ut catholicus." * 4, dist. 5. a. 1. q. 2. concl. et fund. 3. 4. 


*) Hisce conclusionibus apprime cohaeret decisio dubii: ,An 
baptismum sub conditione conferri debeat haereticis, qui se con- 
vertant ad religionem catholicam, à quocumque loco proveniant, 
et ad quamcumque sectam pertineant." Sacra enim Congregatio 
R. U. Inquisitionis die vigesima novembris anni 1818 respondit: 
»Negative, sed in conversione haereticorum a quocumque loco, 
vel a quacumque secta venerint, inquirendum de validitate ba- 
ptismi in haeresi suscepti. Instituto igitur in singulis casibus 
examine, si compertum fuerit aut nullum, aut nulliter collatum 
fuisse, baptizandi erunt absolute. Si autem pro tempore et lo- 
corum ratione, investigatione peracta, nihil sive pro validitate, 


'Sive pro invaliditate detegatur, aut adhuc probabile dubium 


de baptismi validitate supersit, tum sub conditione secreto ba- 
ptizentur. Demum si constiterit validum fuisse, recipiendi erunt 
tantummodo ad abjurationem, seu professionem fidei." 


CAPUT VI. 


De saeramentorum iteratione. 


(Nullum sacramentum iteratur super eandem personam, et materiam, et ex eadem causa. — Tria imprimunt characterem, — 


ratione cujus nunquam ilerantur.) 


De iteratione autem sacramentorum hoc tenendum est, quod licet commune sit 
omnibus sacramentis non iterari super eandem personam et materiam", et ex eadem 
causa, ne fiat contumelia sacramento; specialiter tamen tria sunt sacramenta, quae non 
sunt aliquatenus iteranda, scilicet baptismus, confirmatio et ordo. In his namque tribus 
imprimitur triplex character interior(l), qui non deletur; inter quos character baptis- 
malis retinet " fundamentum, nec ali possunt imprimi, nisi ille primitus imprimatur. 
Unde si quis ordinatur non baptizatus, nihil prorsus efficitur, sed est totum de novo 
faciendum; quia non intelligitur iteratum, quod constat non fuisse factum. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia principium nostrum 
reparativum, Verbum scilicet incarnatum, licet ratione suae summae virtutis et sapientiae 
et bonitatis nihil agat inefficaciter, nihil inepte, nihil infructuose; potissime tamen hoc 
servare? debet in nobilissimis operibus suis, cujusmodi sunt illa, per quae reparatur: 


genus humanum. 


Quoniam ergo sacramenta sunt de genere hujusmodi operum divino- 


rum; hinc est, quod contumelia quodammodo fit eis, quando super eandem materiam et 
personam, et ex eadem causa iterantur; quia ex hoc ostenditur, quod prius dispensata 


(I) Characterem sacramentalem a Scholasticis excogitatum Protestantes effutierunt. 


Verum contra 


eos Concil. Trid. sess. 7. can. 9: ,Si quis dixerit, in tribus sacramentis, baptismo scilicet, confirmatione et 
ordine, non imprimi characterem in anima, hoc est, signum quoddam spirituale et indelebile, unde ea iterari 


non possunt; anathema sit." 


61* 


484 pans VI, 6. 


1) €i i4 fuerunt inefficacia, inepta et infructuosa contra id?, quod exigebat ipsius reparativi prin- 

m cipii virtus et sapientia et bonitas summa, quae semper assistit ad operandum in illis, 
et per illa sacramenta. 

Rursus, quoniam inter haec sacramenta reparantia, in quibus est generahter effi- 

cacia. divinae virtutis ad reparationem humani generis, quaedam sunt, quae tantum in- 

)FüG»emtroducta sunt propter remedia morborum, quaedam etiam ?, quae? non solum ad hoo, 


2&9» «sed ad statuendum, discernendum et ordinandum in Ecclesia hierarchicos gradus; et 
morbi possunt variari, expelli et iterum introduci, gradus autem Ecclesiae debent esse 
,E) F ». firmi*, solidi et inconcussi; hine est, quod sacramenta, quae respiciunt morbos iterabiles, 
B," habent effectus transeuntes; ac per hoc et" iterabiles ratione novae causae. Sacramenta 
vero illa, quae respiciunt gradus hierarchicos, et status fidei determinatos, necesse est, 
quod, praeter effectus remediantes, aliquos effectus tribuant permanentes, ad graduum 
et statuum Ecclesiae distinctionem fixam et stabilem. Et quoniam hoc non potest fieri 
u.s mper dona? naturalia, vel dona gratuita gratum facientia, necesse est, quod fiat per ali- 
3) Ineorpoz qua signa substantiae incorruptibili?, scilicet animae incorruptibili ?', a principio incor- 
oes Tupübili, seeundum conformitatem ad incorrupüibile", indelebiliter" et gratis impressa, 
wi. ^ quae characteres appellantur*; qui quoniam nunquam delentur, ideo nec iterari possunt, 
nec illa sacramenta, in quibus hujusmodi characteres imprimuntur. 

Postremo, quoniam triplex est status fidei, secundum quem habet fieri distinctio 
in populo christiano, in acie ecclesiasticae hierarchiae, scilicet status fidei genitae, robo- 
ratae et mulüplicatae; secundum primum fit distinctio fidelium ab incredulis, per secun- 
dum fit distinctio fortium ab infirmis et debilibus, secundum tertium fit distinctio 
clericorum a laicis^; hinc est, quod illa sacramenta, quae respiciunt triplicem fidei 
statum praedictum, characteres imprimunt, per quos indelebiliter impressos semper di- 
stinguunt", ac per hoec nunquam iterari possunt. Quoniam ergo baptismus respicit 
statum fidei genitae, in quo populus Dei distinguitur ab incredulis, ut Israélitae ab 
Aegyptis; et confirmatio respicit statum fidei roboratae, in quo distinguitur populus 

»Emib.fortss ab infirmis, sicut pugiles ab his, qui ad pugnam non sunt idonei; et? ordo 
respicit statum fidei multipheatae, in quo distinguitur clerus a laicis, sicut levitae ab 
nm" alis tribubus; hinc est, quod in his tantum tribus" sacramentis characteres imprimun- 
tur'. Quia vero distinctio populi a non populo prima est, et radicalis; hinc est, quod 
character baptismalis est fundamentum omnium aliorum characterum; et ideo, illo non 
tuus ma Substrato ", nihil poterit superaedificari, ac per hoc oportet de novo fieri. $1 autem 
3) ie om. ille? substernatur, alii imprimi possunt, nec unquam ulterius iterandi sunt; nec sacra- 
menta iria praedicta, quae hos imprimunt, ex causa aliqua iterantur, et gravis de 
»Pewiten-facto iterantibus debet poena" imponi, propter divini contumeliam sacramenti, licet 
iQ """ alia quatuor ex causis diversis peéssint? sine sui contumelia iterari. 


Ap Carvr VI. 


! j,Cirea hoc triplex fuit opinio. Quidam dixerunt, mae substantiam. Quidam quod in cognitiva, propter ra- 
quod character est in tota anima, quia distinguit ovem — tionem signandi; et quoniam signum, quod est ratio co- 
ab ove, vel ab ea, quae non est ovis; et hoc respicit ani-  gnoscendi, respicit potentiam cognitivam; ergo, etc. Qui- 


QD am cmm 


PARS VI, 6. 


dam quod in tota imagine, propter rationem configurandi. 
Et quia actus characteris, à quo nomen accepit, princi- 
paliter est configurare; ideo haec tertia opinio melior est, 
quod scilicet sit in anima secundum imaginem, secundum 
proprietatem et secundum veritatem. Sed quia imago, 
etsi sit in tribus, tamen appropriatur cognitivae, secun- 
dum quod dicitur (August. lib. de sp. et an. c. 39), quod 
imago est in potentia cognoscendi, similitudo in potentia 
diligendi; ideo per appropriationem est in potentia cogni- 
tiva." 4. dist. 6. p. 1. a. 1. q. 3. | 

? ,Ad illud quod quaeritur, cui principaliter (character) 
assimilat, dicendum quod appropriate ipsi Filio, qui cha- 
racter dicitur; vel etiam quia baptizati dicuntur induere 
Christum, quia ipse est caput et dux exercitus; et quia 
character per appropriationem respicit fidem." 4. dist. 6. p. 1. 
a. 1. q. 2. ad 83. 

3 ,Perpetuitas characteris principaliter sumitur ab ejus 
conditione et natura. Unde notandum, quod est habitus 
innatus, et hic est indelebilis omnino; et est habitus acqui- 
situs, et hic, quia est ex acquisitione, perdi potest; et est 
habitus infusus, vel datus, et hic est duplex. Quidam est 
datus ad dirigendum; et quia potentiae possunt obliquari, 
ideo est delebilis, potest enim invenire repugnantiam in 
subjecto. Est et alius impressus ad distinguendum; et 
huie indirectio, vel obliquatio potentiae non repugnat. Si 
enim aliquid repugnaret, hoec solum esset opposita con- 
signatio; sed opposita non potest esse, quia solus Deus 
potest imaginem suam consignare; ideo si debet opposito 
signo signari, a solo Deo fiet. Sed ipse numquam impri- 
mit signum sibi contrarium; ideo necesse est, quod cha- 
racier aeternaliter perseveret. Quoniam ergo character 
proprietas est existens in subjecto perpetuo, in quo non 
potest habere repugnantiam; ideo ejus impressio est per- 
petua.^ 4, dist. 6. p. 1. a. 1. q. 5. 

* ,Charaeter, eum sit in anima, et sit qualitas spiri- 
tualis, est habitus, non passio, nec potentia. Sed notan- 
dum, quod habitus accipitur duplieiter; uno modo proprie, 
prout distinguitur contra dispositionem per perfectum et 
imperfectum ; alio modo communiter, prout utrumque 
comprehendit, scilicet omnem qualitatem animam dispo- 
nentem, sive facile mobilem sive difficile, sive perfectam, 
sive imperfectam; et sic accipitur, cum dicitur, tria sunt 
in anima, potentia, passio et habitus, nam dispositio est 
in anima, et non est potentia, nec passio. Dicendum igi- 
tur, quod si accipiatur habitus large, sie character est ha- 
bitus. Si autem síiricte, sic quia character est perpetuus, 
ideo habitus; sed quia non perficit, sed disponit ad ulte- 
riorem perfectionem, seilicet gratiae, ideo est dispositio. 
. Similiter est in oculo corporali, quia ibi est lumen cum 
natura inseparabile, sed insufficiens ad videndum, nisi 
veniat spiritus visibilis à nervo optico. Similiter in intel- 
lectu.est lumen connaturale inseparabile, non tamen suf- 
fieiens ad dirigendam cognitionem, nisi superveniat habitus 
scientiae. Secundum rem igitur character est quaedam 
qualitas animam non omnino perficiens, sed disponens ad 
ulteriorem perfectionem, scilicet gratiae. Unde potest esso, 
quod sit quoddam lumen spirituale semiplenum, et quidam 
calor gratis datus. Illud lumen dicitur signaculum animae, 
vel signari in anima, secundum quod dicitur in Psalmo 
(4, 5): Signatum est. super nos lumen vultus tui, Domine; 


485 
signatum, inquam, per naturam, sed specialius per sacra- 
menta divina, specialissime per dona Spiritus sancti gra- 
tuita.^ 4. dist. 6. p. 1. a. 1. q. 1. 

* ,Character est signum interius distinetivum. . Quia 
ergo signare non convenit ei nisi ratione signi visibilis; 
ideo solum in sacramentis, non in virtutibus imprimitur. 
Quia vero interius spiritualiter est distinguens; ideo in 
sacramentis, quae sunt non carnalis populi, sed spiritualis, 
imprimitur, scilicet in sacramentis novae legis, non veteris. 
Quia distinctivum non unius, sed multorum; ideo unitivum 
multorum in uno statu fidei. Et ideo in his sacramentis 
solum imprimitur, quae respiciunt statum fidei determina- 
tum. "Tres autem sunt status fidei, scilicet genitae, robo- 
ratae et jam multiplicatae; et secundum hoc attenditur 
triplex distinctio in populo, scilice& bonorum a malis, for- 
tium ab infirmis, clericorum a laicis. Et haec triplex di- 
stinctio praecessit in figura in populo Israél. Prima, cum 
omnes sunt distincti ab Aegyptiis ad veniendum in terram 
promissionis; secunda, cum fortes ab infirmis ad pugnan- 
dum in bello; tertia, cum levitae ab alio populo ad 
ministrandum in templo. Similiter triplex fuit distinctio 
in domo David. Prima, domus ejus ab infidelibus; se- 
eunda, quia erant ibi specialiter pugnatores; tertia, quia 
levitae et sacerdotes et scribae ab aliis etiam distincti 
erant, et etiam duces et principes habebant. Quia ergo 
tria tantum sunt sacramenta, quae respiciunt statum fidei 
determinatum, baptismus primum, quia ibi fides gignitur, 
et homo ab Aegyptiis separatur; confirmatio secundum, 
quia ibi fides roboratur, et ut pugil inungitur homo ad 
praeliandum, et ab infirmis discernitur; ordo tertium, quia 
ibi virtus multimoda datur, et homo ut sanctus ad mini- 
sterium templi a laicis separatur; ideo ista tria tantum 
imprimunt characterem. Natura ergo communis reperta 
in his et non in aliis est, quia sunt signa visibilia inte- 
rius operantia, respicientia statum fidei determinatum. Et 
quia distinctio populi a non populo praecedit alias distin- 
ctiones; ideo baptismalis character praecedit alios de ne- 
cessitate, sed distinctio fortium ab infirmis praecedit di-. 
stinetionem aliam solum de congruo, non de necessitate. 
Ex hoe ergo patet ordo characterum, patet et numerus, 
quia tres sunt secundum tres status et tres distinctiones 
et tria sacramenta. Patet etiam ratio imprimendi, prae- 
supposita namque identitate ex parte materialis elementi, 
ratione cujus competit signatio, sumitur ratio principalis 
ex parte finis. Quia tamen finis movet efficientem, et effi- 
ciens secundum exigentiam finis introducit formam in ma- 
teriam, concurrit triplex ratio: et prima est status fidei 
determinatio ex parte finis; ex parte efficientis institutio, 
quae ad talem finem ordinans dedit talem virtutem, ut in 
his imprimeretur character; ex parte vero formae est 
sanctae Trinitatis invocatio: et sic patent omnia." 4. dist. 6. 
p. 1. a. 1. q. 4. 

$ ,Ratio distinguendi in charactere venit ox ratione 
significandi, character autem significat gratiam fidei secun- 
dum aliquem statum, unde distinguit vel fidelem ab infi- 
deli, vel fidelem a fideli; et quod permiscentur, hoc non 
est ex vitio signi, sed signatorum. Et per hoc patet con- 
sequens, quia signum est nobis non per se, sed ratione 
conjunctionis cum elemento. Et est exemplum; si aliquis 
assumeret arma regis, signum esset, quod esset de exer- 


486 


citu regis; potest tamen nihilominus esse ex parte con- 
iraria, quamvis arma significent, quod sit ex parte illa; 
et non est falsitas in signo, sed in accipiente. Sic in 
proposito intelligendum, quoniam sicut arma fiunt ad di- 
stinguendum exercitus, et tamen ut plurimum confundun- 
tur, quando sunt in bello; sic etiam est nobis, quamdiu 
sumus in conflictu hujus vitae praesentis miseriae. Exem- 
plum est de habitu religionis, qui est signum bonitatis; 
tamen communicant etiam in hoe boni cum malis, et car- 
nales cum spiritualibus, et amantes mundum cum con- 
temnentibus.^ 4. dist. 6. p. 1. a. 1. q. 2 ad 3. 

' ,Character est signaculum sacramentale a Deo im- 


PARS VI, ff. 


pressum. Quia signaeulum sacramentale, ideo gratiam 
signifieat, et non tantum significat, imo aliquo modo prae- 
parat, quia usus sacramentorum non tantum est in signi- 
fieando, sed in efficiendo quodammodo. Et quia gratiam 
significat, et ad gratiam disponit; ideo habet aliquam si- 
militudinem cum gratia, quae est similitudo Dei; ideo ali- 
quo modo configurat Deo. Et quia omnes configurat uni, 
ideo assimilat etiam gregem Domini inter se; et per hoc 
distinguit ab his, qui non sunt de grege, vel etiam di- 
stinctionem facit in eodem grege secundum aliam et aliam 
rationem assimilandi." bid. i» concl. 


CAPUT VII. 
De integritate baptismi. 


(Ad baptismi integritatem requiritur expressio Trinitatis in forma vooali, — trina ablutio, — simuliane& applioatio materiae, et 
prolatio formae ab uno et eodem, — et elementum aquae indifferenter. — In eo datur gratia regenerans, — reclifioons, —  purificans. 
— Adulto est necessaria fides propria et poenitentia, — parvulo suffioit fides Eoolesiae: — ulrique sunt exoroizandi, — et oateohizandi.) 


Jam nune septimo loco restat videre de integritate uniuscujusque sacramenti, quae 
cum sint in numero septiformi, primo dicendum est de baptismi integritate ', quod est 
janua omnium aliorum sacramentorum. De integritate igitur sacramenti baptismi" hoc 
tenendum est, quod ad hoc, quod aliquis baptizetur vere et plene, requiritur expressio 
formae vocalis a Domino institutae, quae est haec: Ego te baptizo ón nomine Patris el 
Fla et Spiritus sancti, Amen (Matth. 28, 19), absque omissione vocabuli, et sine inter- 
positione vocabuli, absque praeposteratione ordinis supradicti, et sine commutatione no- 

«1. minis praenotati*. Requiritur etiam ^ mersio ?, vel ablutio* per elementum aquae in 

i4 """^toto eorpore, vel saltem in digniori parte?; ita quod expressio et mersio fiat ab uno 

2 Sit isi. e$, eodem, et in eodem tempore, quibus concurrentibus, si non sit? fictio * in baptizando ', 

3,5 »».datur ei gratia regenerans* et? rectificans et purificans ab omni culpa. Quod ut efh- 
cacius fiat, catechismus et exorcismus, tanquam praeparatori, praemittuntur tam in par- 

QjAwm vulis, quam in adultis; ita tamen quod in adultis requiritur fides propria, in parvulis * 
sufficit fides aliena (I). 


a) Etiam om. 


(I) Cirea sacramentum baptismi nonnulli passim errores irrepsere. Ut autem aliquo ordine eos enu- 
meremus, seorsim indicabimus errores circa baptismi essentiam, necessitatem , materiam, formam, ministrum, 
subjectum et effectum. Circa baptismi essentiam errarunt quidam ex Donatistis, potissime vero Protestantes, 
qui effutierunt baptismum Joannis nihil differre a baptismate Christi, dum e contra essentiale discrimen inter 
utrumque intercedit ratione tum auctoris, tum virtutis, tum signi, seu ritus sensibilis. Porro contra eos de- 
finivit Conc. Trid. sess. 7. de bapt. can. 1: ,Si quis dixerit, baptismum Joannis habuisse eandem vim cum 
baptismo Christi; anathema sit.^ — Ipsemet Baptista Pharisaeis interrogantibus respondit apud Joan. 1, 32: 
Qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: super quem. videris spirituum. descendentem. et, manentem, hic. est 
qui baptizat in. Spiritu sancto. Cfr. S. D. 4. dist. 21. a. 2; et Comment. in Joan. c. 1. v. 268. 

Circa baptismi necessitatem Pelagiani primo, quibus processu temporis adstipulati sunt. Waldenses, 
Calvinistae et Sociniani, baptismum minime necessarium ad aeternam salutem autumarunt, contra constantem 
doctrinam Ecclesiae, quae tenet ipsum sacramentum necessarium omnino esse necessitate medii quoad par- 
vulos, necessitate vero praecepti quoad adultos, quibus sufficiens Evangelii notitia fuerit pervulgata, aut in 
re aut in voto. Siquidem Cone. Trid. sess. 7. de bapt. can. 5 definivit: ,Si quis dixerit, baptismum liberum 
esse, hoc est, non necessarium ad salutem; anathema sit." 


Pags VI, T. | 48'l 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est, quia cum principium no- 
strum reparativum, Verbum scilicet incarnatum, tamquam perfectissimum et sufficientissi- 


Circa baptismi materiam, cum ea duplex sit, nimirum remota, quae est aqua, et proxima, quae con- 
sistit in ablutione, duplex pariter invaluit error Nam quoad materiam remotam, eam prorsus rejecerunt 
Manichaei; Flagellantes saec. XIV aquae sanguinem suffecerunt; Protestantes quidquid balnei loco esse 
potest, materiam idoneam baptismi censuerunt; denique Sociniani nonnisi aquam metaphoricam requirebant. 
Contra omnes autem est definitio Conc. Trid. sess. 7. de bapt. can. 2: ,Si quis dixerit, aquam veram et na- 
turalem non esse de necessitate baptismi, atque ideo verba illa Domini nostri Jesu Christi: Nési quis renatus 
fuerit ev aqua et Spiritu sancto (Jo. 3, 5); ad metaphoram aliquam detorserit; anathema sit." 

Circa materiam proximam, seu ablutionem, Graeci schismatici, apud quos ritus immersionis adhuc 
viget, Ecclesiam Latinam accusant, eo quod, immersione omissa, per infusionem, seu ablutionem, baptizet, 
eoque temeritatis devenerunt, ut nullum omnino esse contendant baptismum per ablutionem collatum. Verum 
contra eos Concil. Trid. sess. 7. de bapt. can. 3: ,Si quis dixerit, in Ecclesia Romana, quae omnium Eocle- 
siarum mater est et magistra, non esse veram de baptismi sacramento doctrinam; anathema sit.^ Ex parte 
proinde juris est veritas de fide: ex parte autem facti certa omnino est, uti ex baptismate clinicorum, ex multis 
exemplis, quae in historia ecclesiastica passim leguntur, et ex agendi ratione eorumdem Graecorum -conjici 
potest. Gravissimis autem causis inducta Ecclesia Latina a saeculo saltem tertiodecimo ritui immersionis 
ritum ablutionis, seu potius effusionis, substituere coepit. Siquidem tempore Seraphiei ritum immersionis ali- 
eubi in desuetudinem abiisse ex eo patet, quod expresse ipse doceat, 4. dist. 3. p. 2. a. 2. q. 2, posse utro- 
que modo baptizari. Immersionem tamen suo tempore adhuc viguisse et communiorem fuisse ibidem his 
verbis testatur: ,Mos tamen communis Ecclesiae est baptizare immergendo.^ Cfr. inferius »ot. 4. hujus capitis. 

Cirea baptismi formam, praetermissis antiquis Gnosticis ac Valentinianis, qui eam essentialiter cor- 
ruperant, Zwingliani, Calvinistae ac Sociniani ipsam minime necessariam habent, licet in praxi eam servent. 
Sed contra est Concil. Trident. sess. 7. de bapt. can. 3 superius relato, et cam. 4: ,Si quis dixerit baptismum, 
qui etiam datur ab haereticis in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti etc. ... non esse verum baptismum; 
anathema sit.^ — Synodus Pistoriensis, praetextu adhaesionis ad antiquos canones, in casu dubii baptismatis 
propositum suum declaravit de omittenda formae conditionalis mentione. Hane deliberationem Pius VI in 
Const. Auctorem fidei cens. 27, temerariam, praxi, legi, auctoritati Ecclesiae contrariam declaravit. 

Circa baptismi ministrum, quum triplex distinguatur baptismi administratio, nempe solemnis, publica 
et privata; et collationis solemnis ordinarius minister sit Episcopus; publicae ordinarius sit sacerdos, extra- 
ordinarius vero diaconus; privatae autem in necessitatis articulo quilibet, sive clericus sive laicus, sive mas 
sive femina, imo sive fidelis sive haereticus et infidelis; Calvinistae negant baptismum a laico, praesertim 
vero a muliere, etiam in casu necessitatis collatum, esse validum. Contra tamen est Concil. Lateran. IV 
cap. PF'ürmiter: ,Saeramentum baptismi, quod ad invocationem individuae Trinitatis . .. consecratur in aqua, 
tam parvulis, quam adultis in forma Ecclesiae a quocumque rite collatum, proficit ad salutem.^ Et Eugenius IV 
in Jnstruct. pro Armenis: ,In casu necessitatis non solum sacerdos, vel diaconus, sed etiam laicus vel mulier, 
imo etiam paganus et haereticus baptizare potest.^ Vide Seraph. 4. d. 5. a. 1 et 2. 

Contra baptismi subjectum, praetermissis Petro de Bruis, ejusque discipulo Henrico Tolosano, hae- 
reticis saec. XII, quidam ex Protestantibus ex principio de sola fide justificante intulerunt infantes, quia 
fidei incapaces, nullo modo baptismum valide suscipere. Lutherus autem, quem Erasmus Roterodamus edo- 
cuerat, autumavit pueros, cum adoleverint, interrogandos esse, an velint necne ratam habere professionem 
in baptismo expressam. Quod si nolint, minime inquietandos esse censuit, sed tantummodo a sacramentorum 
pereeptione arcendos. Porro contra Anabaptistas Concil. Trid. sess. 7. de bapt. can. 12: ,Si quis dixerit, 
neminem esse baptizandum, nisi ea aetate, qua Christus baptizatus est, vel in ipso mortis articulo; anathema 
sit.^ Et can. 13: ,Si quis dixerit parvulos, eo quod actum credendi non habent, suscepto baptismo, inter 
fideles computandos non esse; ac propterea, cum ad annos discretionis pervenerint, esse rebaptizandos; aut 
praestare omitti eorum baptisma, quam eos non actu proprio credentes baptizari in sola fide Ecclesiae; ana- 
thema sit.^ Contra Lutherum Concil. Trid. sess. 7. de bapt. can. 14: ,Si quis dixerit, hujusmodi parvulos 
baptizatos, cum adoleverint, interrogandos esse, an ratum habere velint, quod patrini eorum nomine, dum 
baptizarentur, polliciti sunt; et ubi se nolle responderint, suo esse arbitrio relinquendos, nec alia interim 
poena ad christianam vitam cogendos, nisi ut ab eucharistiae, aliorumque sacramentorum perceptione arcean- 
tur, donec resipiscant; anathema sit." 

. Circa. baptismi effectus, quidam haeretici per defectum, quidam per excessum peccarunt. Siquidem 
Manichaei baptismum nihil ad salutem conferre arbitrati sunt; et nonnulli ex modernis haereticis effutiunt 


488 | Pans VI, i. 


mum principium, reparare habeat genus humanum per medicamenta sacramentorum, ita 
quod nihil sit in eis superfluum, nihil inordinatum, nihil etiam diminutum; ita disponere 
Dmnets debuit, quod sacramentum baptismi et alia integrarentur?, secundum quod exigebat sua 
virtus, nostra salus et etiam noster morbus. Quoniam ergo virtus nos reparans est 
virtus totius Trinitatis, quam sancta mater Ecclesia credit in animo, confitetur in verbo, 
et profitetur in signo sub trium personarum distinctione et proprietate, ordine et origine 
naturali, est etiam virtus passionis Chrisü, qui mortuus et sepultus fuit et die tertia 
SLERS* resurrexit"; hine est, quod ad horum expressionem in sacramento baptismi?, quod 
? ** ""primum omnium DANA est, e£ in quo primo et principaliter haec virtus opera- 
tur, debuit fieri expressio Trinitatis distincta", propria et ordinata nominatione", quan- 
tum est de forma communi; licet in tempore primitivae Ecclesiae potuerit fieri in no- 
mine Christi", in quo intellectus clauditur totius Trinitatis. Debuit etiam fieri propria 
et ordinata nominatio verbi baptizandi", cum trina mersione, ad expressionem mortis 
Christi et sepulturae et resurrectionis post triduum factae (tom. 6, 3—25), quantum est 
de congruitate". Et quia simul operatur utraque virtus, et in uno Christo Salvatore, 


utrumque horum debet fieri ab uno et eodem simul" et eodem tempore", propter ser- 


eae vandam unitatem in sacramento, et significandam unitatem ? in nostro mediatore. 


Rursus, quoniam salus nostra requirebat inchoari per regenerationem seu reno- 

)Fwwdo vatjionem in esse gratiae conferentis spirituale esse, abstergendo immunditiam, effugando " 
j) latet tenebras, et refrigerando concupiscentiam, quae universaliter labefactat ? omnem hominem 
descendentem seminaliter ab Adam; hine est, quod sacramentum primum, quod est re- 
generativum, debuit fieri in elemento, quod haberet conformitatem ex naturali reprae- 


sentatione ad triplicem effectum praedictum gratiae inchoantis nostram salutem. Quo- 


wow iwi niam ergo.aqua sua puritate mundat, sua pervietate seu? diaphaneitate lüminis est de- 


lativa, sua frigiditate refrigerat, et maxime communis est omnibus inter omnia liquida; 


baptismum esse signum mere externum aggregationis illorum sectae (vide super. cap. V. huj. part. not. I). 
Hue etiam refertur error ille Armenorum a Benedicto XII damnatus, quo asserebant ad aeternam puerorum 
salutem et baptismi iis collati validitatem, praeter confirmationis sacramentum, eucharistiam quoque iisdem 
esse administrandam. Protestantes vero fere omnes autumarunt per ipsum sacramentum peccatum originale 
non tolli, sed tantum tegi, vel radi, aut etiam non imputari: nonnulli praeterea ex recentioribus baptismum 
nonnisi ut in fidelium caetum homines cooptentur, ordinatum fuisse asseverant. Ast contra primum Prote- 
Stantium errorem est can. 5. sess. ) Concil. Trid.: ,Si quis per Jesu Christi D. N. gratiam, quae in baptismate 
confertur, reatum originalis peccati remitti negat; aut etiam asserit non tolli totum id, quod veram et pro- 
priam peccati rationem habet, sed illud dieit. tantum radi, aut non-imputari; anathema sit." Contra se- 
eundum est can. 6. sess. 7. ejusdem Concilii: ,Si quis dixerit, sacramenta novae legis non continere gra- 
tiam, quam significant; aut gratiam ipsam non ponentibus obicem non conferre, quasi signa tantum externa 
sint aeceptae per fidem gratiae, vel justitiae, et notae quaedam d LLL. professionis, quibus apud homines 
discernuntur fideles ab infidelibus; anathema sit.* 

Verum ipsimet Protestantes ex haeretico principio, quo fides est ratio omnis justificationis, quum 
ea excitetur per baptismum, contendunt per ipsum non modo peccata commissa non imputari, verum etiam 
hominem impeccabilem fieri, aut saltem peccata mortalia per baptismum fieri venialia; cum autem aliquis 
a fide defecerit, in eo baptismum iterandum, ut fides denuo excitetur. Quos errores Conc. Trid. proscripsit 
Sess. 7. de bapl. can. 6: ,Si quis dixerit, baptizatum non posse, etiamsi velit, gratiam amittere, quantum- 
cumque peccet, nisi nolit eredere; anathema sit.^ Et can. 10: ,Si quis dixerit, peccata omnia, quae post 
baptismum fiunt, sola recordatione et fide suscepti baptismi, vel dimitti, vel venialia fieri; anathema sit." 
Et can. 11: ,8i quis dixerit, verum et rite collatum baptismum iterandum esse illi, qui apud infideles fidem 
Christi negaverit, cum ad poenitentiam convertitur; anathema sit." 


pAnS VI, 7. 489 


hine est, quod sacramentum regenerationis nostrae perfici debuit in elemento aquae" 

indifferenter", quia omnis aqua omni aquae est eadem specie", et etiam ne" aliquis 1o" 

propter defectum elementi periculum salutis incurrere posset. ibid. e 
Postremo, quoniam morbus noster, contra quem principaliter est baptismus, est 

originale peccatum, quod animam privat vita gratiae, et omnium virtutum rectitudine 

habilitante, et pronam quodam modo reddit ad omne genus culpae, et traducitur aliunde, 

et parvulum facit concupiscibilem, et adultum actu concupiscentem, redigit etiam in 

diabolicam servitutem, et in potestatem principis tenebrarum; hine est, quod ad hoc, 

quod per illud sacramentum per contrarium sufficiens adhibeatur remedii medicamen- 

tum, congruit in eo dari gratiam regenerantem" contra privationem vitae gratuitae ", 


gratiam rectificantem in septiformi virtute contra privationem virtutis habilitativae, gra- 


tiam purificantem ab omni culpa contra pronitatem, ad omnem deordinationem vitiosam ?*. ») metina»- 


Et quoniam originale peccatum trahitur aliunde, et parvulum facit concupiscibi-" 
lem, et adultum actu concupiscentem, necessaria est adulto fides propria" et poenitentia", 
sed parvulo sufficit aliena *), quae scilicet. est in universali Ecclesia. Quia vero ba- 
ptismus debet eruere a" servitute diaboli, et de potestate principis tenebrarum tam par- 9 Pe 1. 
vulos" quam adultos(II); hine est, quod utrique exorcizari debent ad expulsionem 
potestatis contrariae ", utrique etiam catechizari^: adulti, ut expulsa caligine erroris in- 
formentur ad fidem, parvuli vero, ut sciant patrini^, quid eos debeant edocere, ne pro 
humano defectu impediatur? baptismatis sacramentum, quo minus habeat finem suum "'.pnpedian- 


*) Ecclesia tum consuetudine, tum legibus semper cavit, ne infidelium infantes, invitis parentibus vel tutoribus, ba- 
ptismo abluerentur, nisi essent in extremo mortis discrimine constituti, vel parentes. eos exposuerint, aut penitus dereliquerint. 
Ratio praecipua hujus modi agendi ex eo procedit, quod infantes, usquedum ad usum rationis pervenerint, ex jure naturali non 
sunt sui juris, sed sub parentum tutela; et idcirco hujusmodi actio esset contra jus naturale. &Alterutro tamen parente consen- 
tiente, quantumvis patriae potestatis jura matri non competant, baptizari possunt; quod licitum etiam est, si avus nepotes ad 
baptismum offerat, eorum parentibus invitis. Baptismus autem invitis parentibus collatus, etsi illicitus, validus est censendus. 
»,Offeruntur enim, ut ait S. Augustinus in Epistola ad Bonifac. n. 5, ad percipiendam spiritalem gratiam non tam ab eis, quorum 
gestantur manibus, quam ab universa societate sanctorum atque fidelium. Ab omnibus namque offerri recte intelliguntur, quibus 
placet quod offerantur, et quorum sancta et individua caritate ad communionem sancti Spiritus adjuvantur. "Tota ergo mater 
Ecclesia, quae in sanctis est, pueros gestat et offert, quia tota omnes, tota singulos offert." Cfr. Benedictum XIV in Const. 
Postremo mense 28 februarii 1747; et De Synodo Dioecesana lib. 6. cap. 4. n. 2. 


(II) Quantum ad effectum baptismi in parvulis, aliquando quidam theologi opiniones contrarias ha- 
buerunt, quibusdam ex ipsis dicentibus per virtutem baptismi parvulis culpam quidem remitti, sed gratiam 
non conferri, aliis e contra asserentibus, quod et culpa eisdem in baptismo remittitur, et virtutes ac infor- 
mans gratia infunduntur quoad habitum, etsi non pro illo tempore quoad usum. De hac re in Conc. Oecum. 
Viennensi Clemens V ita definivit: ,Nos attendentes generalem efficaciam mortis Christi, quae per baptisma 
applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem secundam, quae dicit tam parvulis quam adultis conferri in 
baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem et dictis Sanctorum et doctorum moder- 
norum theologiae magis consonam et concordem, saero approbante Concilio, duximus eligendam.* 


Ap Carvur VII. 


! ,Distinguitur triplex baptismus, scilicet flaminis, flu- 
minis et sanguinis. In baptismo flaminis, qui est per poe- 
nitentiam et Spiritus sancti gratiam, purificamur a culpa. 
In baptismo fluminis purificamur a culpa et a satisfactoria 
poena. In baptismo sanguinis purificamur ab omni miseria. 


Non sunt autem baptismus flaminis et sanguinis sacra- 
S. Bonaventurae Breviloq. 


meníta, cum in eis deficiant, quae conveniunt sacramento, 

scilicet repraesentatio ex similitudine, significatio ex in- 

stitutione, et sanctificatio ex verbi prolatione." Centil. p. 3. 

sect. 48. — ,Baptismus flaminis sine baptismo fluminis 

sufficit, dummodo sit impeditus, et habeat voluntatem re- 

cipiendi baptismum fluminis." — , Omnis, qui vivit et credit 
62 


490 


in me, non morietur in aeternum (Jo. 11, 26); sed justi 
eredunt, et fideles sunt, antequam baptizentur; ergo si 
moriantur in tali fide, non moriuntur in aeternum." —- 
, Gratia gratum faciens est dispositio sufficiens ad salutem; 
dispositio autem ad gratiam est in toto corde ad Deum 
redire et ab errore discedere; et hoc totum potest esse 
per Dei gratiam sine baptismo fluminis; ergo aliquis solo 
Spiritus sancti baptismate salvari potest. — Item propter 
quod unumquodque tale, et illud magis *); sed baptismus 
fluminis sive aquae non sanctificat nisi per Spiritum; ergo 
Spiritus magis sanctificat, et facit dignum vita aeterna. 
Si ergo aliquis habeat baptismum flaminis sine aqua, habet 
sanctificationem ; et qui hoc habet, habet quod sufficit ad 
salutem; ergo etc. Si tu dicas, quod nemo potest habere 
baptismum flaminis, nisi prius baptizetur baptismo aquae, 
ostenditur esse falsum; primo quia Deus nullum obligat 
ad impossibile, et iterum nulli se negat requirenti ipsum. 
Si ergo aliquis, qui non potest baptizari, ad Deum con- 
vertitur, Deus convertitur ad ipsum ; sed hoc non est nisi 
per collationem Spiritus saneti, et hoc est baptizari ba- 
ptismo flaminis; ergo ille potest haberi sine alio." — ,Di- 
cendum, quod baptismus flaminis et baptismus fluminis 
uterque est necessarius ad salutem. Sed primus est ne- 
cessarius, non quia sit in praecepto, sed quia sine illo 
nullus liberatur a peccato. Et quoniam omnes peccatores 
nascimur, et nullus salvari potest, nisi liberetur a peccato; 
ideo nullus sine baptismo flaminis, neque parvus neque 
magnus, potest salvari. Baptismus autem fluminis, sive 
aquae, est necessarius, quia Deus instituit, et quia insti- 
tuit sub praecepto. Et quoniam quae praecepta sunt, 
sunt necessaria ad salutem; ideo talis baptismus est ad 
salutem necessarius. Sed quoniam Deus neminem obligat 
ad impossibile ex suo praecepto, ut dicit Hieronymus, et 
iterum quod quis non potest facere, si velit facere, re- 
putatur ei pro facto, sicut dicit Glossa super illud Psalmi 
(907, 3): Btenim in corde iniquitates operamini etc.; quod 
non potes facere, et vis, Deus factum reputat; ideo ba- 
ptismus aquae non sic est necessarius, quin, si adsit vo- 
luntas, et desit possibilitas, non salvetur aliquis sine ipso. 
Concedendum est ergo, quod baptismus flaminis sine ba- 
ptismo fluminis sufficit, dummodo homo habeat voluntatem, 
et praepediatur, ut ante mortem non recipiat, praepediente 
necessitate, sicut ostendunt rationes ultimae.  Conceden- 
dum est nihilominus, quod nullus sine hoc potest salvari, 
si possit ei negligat baptizari. Et hoc est, quod dicit 
Augustinus (/. 4. contr. Donat. c. 25), quod quis potest 
salvari non percepto sacramento baptismi, sed non potest 
baptismi sacramento contempto. Tunc autem contemnit, 
cum baptizari potest, et locus et tempus se offert, et ne- 
gligit; et tunc etiam privatur baptismo flaminis, quia a 
gratia cadit... Ad illud, quod objieitur de parvulo, quod 
tunc parvulus maxime non baptizatus potest salvari, di- 
cendum quod parvulus, si haberet baptismum flaminis sine 
baptismo aquae, nunquam damnaretur. Quod ergo damna- 
tur, hoc est quia privatus baptismo aquae, caret gratiá 
Spiritus saneti, quia aliter ad gratiam non potest disponi, 


*) Ex gr. id quod est ratio diligendi, magis diligitur quam 
id, quod propter hanc rationem diligitur. Item principia, quae 
sunt ratio cognoscendi, magis cognoscuntur. 


PAgS VI, 7. 


quantum est de jure communi, nisi Deus faciat de pri- 
vilegio speciali, sicut in sanctificatis in utero. Sed adultus, 
de sententia communi, potest per fidem et dolorem de 
peccatis ad gratiam disponi, secundum illud (Ezech. 33, 
12, 15): Quacumque hora ingemuerit peccator, vita vivet. etc. 
Unde non est simile, quia unicuique plus valet fides sua 
quam aliena, et ita adulto plus valet voluntas sua quam 
parvulo voluntas aliena. Nec damnatur parvulus propter 
transgressionem praecepti, sed propter culpam originalis, 
quae remanet non deleta." 4. disi. 4. p. 2. a. 1. q. 1. fund. 
concl. e£ ad 3. — ,Baptismus sanguinis excedit intensive 
baptismum fluminis, baptismus vero fluminis excedit ex- 
tensive.^ — Processus est ab imperfectó ad perfectum; 
sed a baptismo aquae ad baptismum sanguinis, sive mar- 
tyrii, recto ordine proceditur, et non retroceditur; ergo 
ille baptismus, in quo est status perfectionis, est dignior." 
— $,ltem, quod proximius est fini, est certius et effica- 
eius; et quod ponit in altiori gradu, illud est simpliciter 
nobilius et melius; et tale est baptismus sanguinis, quia 
statim introducit in gloriam sine impedimento, nec tantum 
acquirit gloriam, imo gloriam eminentem; ergo etc." — 
Dieendum, quod dignitatis praeeminentia in his baptis- 
matibus conspicitur ex consideratione effectuum eorundem. 
Utriusque autem effectus, scilicet. sanguinis et fluminis, 
est in liberando a malo, et in ordinando ad bonum, et 
utroque modo se habent sicut excedentia et excessa. Nam 
major effectus, sive efficacia in liberando a malo, potest 
esse vel extensive vel intensive. Si extensive, baptismus 
aquae excedit, quia plures personas liberat, et a pluribus 
morbis, quia a peccato mortali et veniali. ^ Baptismus 
autem sanguinis liberat paucos, et solum a veniali liberat, 
a mortali non, quia praesupponit caritatem, aliter nihil 
valeret ad salutem. Similiter in ordinando ad bonum ma- 
Jor potest excessus attendi dupliciter, aut extensive, aut 
intensive. Si extensive, sic praecellit baptismus aquae, 
quia dat gratiam gratis datam, scilicet characterem, et 
gratiam gratum facientem, quae disponit ad gloriam et 
praemium essentiale. Baptismus autem sanguinis gratiam 
gratum facientem non tribuit, sed consummat ; nec tribuit 
characterem, per quem distinguitur anima, et praeparatur 
ad gratiam. Utroque modorum praedictorum baptismus 
sanguinis excedit intensive, sicut exceditur extensive. Nam 
efficacius et melius liberat a malo culpae et poenae, quia 
omne resecat et secundum potentiam et secundum actum. 
Similiter efficacius ordinat ad bonum, quia statim intro- 
ducit in gloriam; et perfectiorem et gloriosiorem hoc ba- 
ptismo baptizatus consequitur palmam.  Respondendum 
est ergo ad quaestionem praedictam, quod se habent sicut 
excedentia et excessa, Si tamen quaeras, quod magis 
praecellat, credo quod baptismus martyrii, sicut ostendunt 
rationes inductae... Ad illud quod objicitur, quod ba- 
ptismus aquae habet efficaciam a passione Christi; ergo 
etc.; dicendum quod argumentum illud deficit dupliciter. 
Primo, quia passio Christi non operatur ibi secundum to- 
tam suam virtutem ; secundo etiam, quia baptismus mar- 
tyrii efficaciam habet a passione Christi, nullum enim mar- 
tyrium efficax est nisi per illam. Unde scribitur de mar- 
tyribus (Apoc. 7, 14): Hi sunt, qui venerunt ex magna tri- 
bulatione, et laverunt stolas suas, et dealbaverunt eas in 
sanguine Agni, non tantum in suo, sed etiam Agni. Ratio 


PARS VI, 7. 


autem, quare efficaciam habeat majorem, est quia in ba- 
pismo sanguinis amplior et plenior est imitatio et pro- 
fessio passionis Christi, quam in baptismo aquae; nam 
ibi est professio verbo et signo sine actu, hic autem non 
solo signo et actione, sed et passione. Unde in baptismo 
aquae mors significatur, hic autem suscipitur; unde quia 
expressior est ibi professio fidei, ideo efficacior. Unde 
Augustinus loquens ad Fortunatum (de eccl. dogm. c. 74) 


de comparatione horum baptismatum, dicit: Baptizatus. 


confitetur fidem suam coram sacerdote, martyr coram per- 
secutore. Ille post professionem aspergitur aqua, hic 
aspergitur sanguine. Ille manus impositione Pontificis ac- 
eipit Spiritum sanctum, hie templum efficitur Spiritus 
sancti. Et ita patet, quod illud praecellit.^ bid. q. 2. 
fund. concl. et ad. 2. — ,Baptismus sanguinis non est sa- 
eramentum, quia deficiunt ei omnia, quae sunt de ratione 
sacramenti, scilicet repraesentatio ex similitudine, signi- 
fieatio ex institutione, sanctificatio ex verbi prolatione" 
... ,Bacramentum est signum expressivum ejus, quod fit 
interius; sed sanguis potius corpus inficit, quam purificet ; 
ergo cum interius anima non inficiatur, sed purificetur, 
baptismus sanguinis non est sacramentum. — ,Item sa- 
eramentum novae legis efficit aliquid, sive confert aliquid 
interius aliquo modo; sed sanguis exterior et persecutio 
exterior non efficit interius, sed potius recipit bonitatem 
ab interiori; ergo etc. — ,Item omne sacramentum est 
institutum, quia ex institutione figurat; hoc autem non 
est institutum; ergo non est sacramentum." — ,Ad illud 
quod objieitur, quod participat nomen speciei, participat 
nomen generis eíc.; dicendum quod verum est, secundum 
quod baptismus nominat speciem sacramenti; et hoc qui- 
dem facit, dum accipitur pro signo visibili. Sed baptismus 
non tantum dicitur ablutio exterior, sed etiam purificatio 
interior; et haec non est species sacramenti, quoniam 
haec est non tantum in baptismo fluminis, sed etiam fla- 
minis et sanguinis. Unde quia uterque purificat, ideo non 
absurde uterque baptismus dicitur. Et hoc auctoritate 
sacrae Scripturae probatur. Nam de baptismo martyrii 
dieitur (Luc. 12, 50) : Baptismo habeo baptizari etc.; et de 
baptismo flaminis habetur (Act. 1, 5): Vos autem bapti- 
zabimini Spiritu sancto non post multos hos dées. Ad illud 
quod quaeritur, quare martyrium dicitur magis baptismus 
sanguinis quam ignis, vel alterius elementi, cum omnibus 
sint Saneti passi, dici potest, quod in martyrio ponitur 
vita carnis, et vita illa in sanguine est, secundum quod 
dicitur in lege Moysi; vel dicendum quod hoc dicitur, quia 
omne genus martyrii ibi habet finem; nam ab omnibus 
aliis legimus Sanctos interdum liberatos, praeterquam a 
poena gladii. Si quaeratur ratio hujus, potest dici, quod 
hoc genus poenae est a mala voluntate hominis immediate, 
sed alia genera poenarum sunt a creaturis operantibus 
naturaliter. Et quoniam martyr Deo obtemperat, con- 
gruum est, ut ei ad manifestationem divinae bonitatis et 
in testimonium suae virtutis obtemperent cetera operantia 
per naturam. Mala autem voluntas contra Deum nititur, 
et Domino resistere vult, et justo Dei judicio sinitur male 
agere cum vult; et ideo nec est congruum, ut martyri 
subjiciatur, nec quod carnifex a malo prohibeatur. "Vel 
ideo Deus ceteros martyres huic poenae subjacere dispo- 
suit, ut nullus evadat. Magis enim congruebat de hac 


491 


quam de alia, quia ab hac Unigenitum non eripuit; quid 
ergo mirum est, si alios non eripit, ne forte servus videa- 
tur major domino suo? Prima tamen ratio videtur melior." 
Ibid. q. 3. fund. concl. et ad. 3 et 4. 

? ,Cum in baptismo sint tria, quoddam est sacramen- 
tum tantum, ut elementum visibile; quoddam res tantum, 
sicut gratia curans; quoddam, quod est sacramentum et 
res sacramenti, ut character. De re sacramenti dicitur 
communiter, de re et sacramento dicitur proprie, de sa- 
eramento autem dicitur magis proprie, sed de lotione ad- 
hue magis proprie, et de elemento sub tali actu maxime 
proprie; et secundum has quatuor acceptiones quadrupli- 
citer diffinitur. Secundum quod baptismus est nomen ele- 
menti significantis et sanctificantis virtute verbi, diffinitur 
ab Hugone: Baptismus est aqua diluendis criminibus sancti- 
ficata. Secundum quod pro actu, vel usu elementi, a Ma- 
gistro diffinitur sic: Baptismus est tinctio corporis exte- 
rior, facta sub forma verborum praescripta. Secundum 
quod accipitur pro sacramento et re sacramenti, quae est 
character, sic a Damasceno (7. 4. c. 4) diffinitur: Bapti- 
smus est vitae spiritualis principium, sigillum et custodia 
et illuminatio mentis. Et tangitur quadruplex conditio 
charaeteris, quia enim praeparat ad gratiam, ideo prin- 
cipium vitae; quia distinguit gregem Domini, sic sigillum; 
quia indelebiliter perseverat, sic custodia; quia specia- 
liter disponit ad fidem, dicitur illuminatio mentis. Secun- 
dum quod accipitur pro re sacramenti, diffinitur a Dio- 
nysio (de cael. hier. c. 3): Baptismus est regenerationis 
sacramentum, secundum quod primitus subsistit in anima, 
spiritualiter formans animales motus ad opportunitatem 
divinorum eloquiorum et actionum, et ad caelestis quietis 
anagogon iter faciens. In hace diffinitione tangitur res 
hujus sacramenti, quae est gratia animam vivificans, cum 
dieit: Secundum quod primitus subsistit in anima. Tan- 
gitur etiam habilitatio potentiae per virtutem, primo ad 
activam, cum dicit: Formans animales motus; secundo 
ad contemplativam, eum dicit: Ad caelestis quietis anago- 
gon.^ 4. dist. 8. p. 1. a. 1. q. 1. ad 3. ) 

3 ,Impedit baptismum in forma mutatio nominis et 
numeri, additio distrahens, corruptio auferens sensum, et 
interpositio actum discontinuans. Aliter hi modi non im- 
pediunt, neque transmutatio errorem non inducens. — 
,Quod mutatio impediat, videtur, quia virtus data est illis 
verbis, et non aliis; ergo etc." — ,Item, quod additio im- 
pediat, videtur, quia si nihil licet addere canoni Seriptu- 
rae, multo fortius nec formae sacramenti. Praeterea patet 
per illud, quod dicitur: $7 qwis apposuerit ad. haec, apponet 
Deus super illum plagas etc. (Apoc. 22, 18)". — , Item quod 
corruptio impediat, videtur, quia, verba corrupta aut nihil 
significant, aut aliud significant, ut patet, cum dicitur 
patria; sed necessaria sunt verba significantia; ergo etc." 
— ,ltem de transmutatione videtur, quia sicut de inte- 
gritate fidei est numerus personarum, ita ordo professio- 
nis; ergo sicut mutatio numeri impedit, ita et ordinis. 
Item de interpositione videtur, quia baptizare est unus 
actus continuus; ergo si discontinuatur, necesse est rein- 
cipi, aut non erit unus; et ita nec baptismus." — ,Ad 
hoe voluerunt aliqui dicere, quod qualitereumque fiat va- 
riatio, dum tamen omnes personae exprimantur, integrum 


est sacramentum. Aliorum positio fuit, quod necesse est 


02 * 


492 


omnimodam identitatem servari, quantulacumque enim va- 
riatio in forma facit non esse sacramentum. Sed utraque 
istarum positionum respuenda est, quaelibet enim excedit. 
Unde dicendum, quod aliqua variatio impedit, aliqua non. 
Variatio enim mutationis impedit, sive fiat ex certa scien- 
tia, sive alio modo. Mutatio, inquam, nominis, ut si di- 
catur: In nomine genitoris et geniti; quia alius modus 
ost exprimendi Trinitatem per nomina principalia, alius 
per nomina non principalia. Mutatio etiam numeri impe- 
dit, ut si dicatur: Baptizo te in nominibus; quia alia est 
sententia. Ad illud ergo, quod objieitur, quod idem si- 
gnificant, dicendum quod attendendus est modus signifi- 
eandi, quia data fuit virtus nominibus exprimentibus Tri- 
nitatem, et hoc principaliter secundum omnem linguam. 
Quod ergo objicitur, quod magis conveniunt, quia in ea- 
dem lingua, dicendum quod, etsi magis quantum ad mo- 
dum loquendi, non tamen magis quantum ad modum si- 
gnifieandi. In nomine enim est considerare vocem, no- 
tamen sive expressionem, et significationem. Quantum ad 
primum magis conveniunt, sed quantum ad secundum 
minus, quantum ad tertium aequaliter. Et virtus regene- 
rationis data est ratione notaminis, sive quantum ad ratio- 
nem innotescendi, à qua imponitur nomen; et haec est 
eadem apud omnes. De additione dicendum, quod aut 
est additio vocis distrahens intellectum, et haec impedit, 
si oppositum addatur, ut si dicatur: Paíris geniti; aut 
salvans, ut Patris ingeniti, et tunc non impedit, nisi velit 
inducere errorem. Quod objicitur de comminatione Apo- 
ealypsis, intelligitur de additione distrahente. Ad illud, 
quod quaeritur de corruptione, dicendum quod corruptio 
aut est tanta, quod nullo modo tenet sensum, et tunc 
omnino impedit: aut non est tanta, quin bene maneat, si- 
eut de puero balbutiente intelligitur; et tunc dicendum, 
quod non impedit, nisi velit inducere errorem. Quod ergo 
objicitur, quod voces non significant, dicendum quod, etsi 
non significent ex institutione, significant tamen ex accom- 
modatione usus, ut oll pro illi Ad id, quod quaeritur 
de transmutatione, dicendum quod si fiat simpliciter, sine 
erroris dogmatizatione, non impedit. Et ratio hujus est, 
quia ordo intelligitur in ipsis verbis, quod Filius a Patre 
procedat; et sic non oportet exprimere ordinem, sicut 
nomina personarum ... Ad illud, quod objicitur de inter- 
positione, sive intermissione, dicendum quod aut est tanta 
intermissio, quod discontinuet intentionem, et longam faciat 
moram, utpote si longum facit sermonem; ... et tunc ne- 
cesse est, quod reincipiat. Sed si intervenit parva morula, 
oblivione vel sternutatione, non discontinuatur actus, nec 
oportet reincipere." 4. dist. 8. p. 1. a. 2. q: 3. fund. concl. 
et ad. 1—5. 

* ,Praesumitur, quod Apostoli baptizaverint aspergendo, 
et mos ille servatur adhuc in pluribus ecclesiis, et ma- 
xime in ecclesia gallicana. Servari autem potest propter 
hoe, quod est ibi integra ratio sacramenti. Et servari 
debet, cum necessitas imminet, aut propter infirmitatem 
baptizantis, quia manus sunt debiles; vel quia rudis est, 
timetur, ne laedat puerum; vel propter infirmitatem, vel 
impotentiam baptizati, utpote si non esset totus natus; 
vel propter penuriam elementi, ut si sit modicum de aqua. 
Mos tamen communis Ecclesiae est baptizare immergendo, 
secundum quod tangit Magister in littera, et Sancti dicunt. 


PARS VI, 7. 


Et modus est iste. Sacerdos enim debet puerum tenere 
per latera, et versa facie ad aquam debet mergere, ita 
quod habeat caput primo versus orientem, secundo versus 
aquilonem, tertio versus meridiem. Haec tamen ad so- 
lemnitatem spectant. Potest igitur utroque modo bapti- 
zari, tamen convenientius et aptius et securius est bapti- 
zare immergendo: et si satis est de aqua, totum corpus 
debet immergi; si parum, sufficit, si sit tantum de aqua, 
quod immergi possit pars principalis, ut caput et pectus, 


vel eaput tantum, vel facies tantum, quia sunt ibi omnes 


sensus, et ibi maxime viget operatio animae, et secundum 
illam maxime attenditur ratio imaginis secundum corpus, 
qualecumque sit, et ratione totalitatis sensuum signat 
totalitatem mortis et curationis." 4. dist. 8. p. 2. a. 2. q. 2. 

5 Baptismus non potest dari existentibus in utero ... 
Ratio sumenda est ex parte sacramentalis remedii. Quia 
enim sacramentale remedium respicit operationem Eccle- 
siae, et operatio Ecclesiae non se extendit ad parvulum 
nisi extra uterum; ideo nullo tempore, nec fide parentum, 
nec aliquo sacramento justificatus est parvulus antequam 
natus, quantum est de lege communi, quia Deus decrevit 
salvare puerum per sacramentum vel aliquid, quod sit 
loco sacramenti. Ad hoc autem intelligendum est notan- 
dum, quod triplex status distinguitur in homine post ani- 
mae infusionem. Primus est in utero, secundus extra 
uterum in statu infantiae, tertius in statu naturae adultae. 
In primo statu manifestus est Deo, in secundo manifestus 
est nobis, in tertio manifestus est sibi. In primo ergo 
Statu, cum soli Deo sit notus, potest per ejus voluntatem 
sanctificari, non per nostram cooperationem, cum non co- 
gnoscat eum Ecclesia, nec sit de foro Ecclesiae. In se- 
eundo statu, quia notus est Deo et Ecclesiae, remedium 
potest habere a Deo, cooperante adjutorio alieno, non 
suo. In tertio statu, cum sit omnibus modis notus, scilicet 
Deo et sibi et Ecclesiae, potest omnibus his modis ad- 
juvari, ut non tantum Deus sua virtute faciat, sed etiam 
adjuvet fides aliena quantum ad sacramentum, et fides et 
devotio propria. Prima ergo sanctificatio est. per divinam 
voluntatem, et pertinet ad singulare privilegium. Secunda 
vero est per legem datam, sicut patet in circumcisione, 
patet etiam in baptismate, cum dictum sit: Nisi quis re- 
natus fuerit etc. (Joan. 3, 5). Tertia est per legem indi- 
tam, quam Deus indidit, ut ad Deum recurrat homo petere 
veniam pro offensa. Et prima quidem est paucorum, ut 
puta illorum, quos deputat ad aliquod magnum officium; 
et est praeter legem communem. Ita enim decrevit di- 
vina justitia, ut, quantum est de lege communi, non re- 
levetur qui cecidit, nisi aliqua dispositio occurrat: et par- 
vulus quidem sicut per alium cecidit, ita potest per alium 
relevari disponendo, ut puta per fidem alienam; adultus 
autem per propriam, sicut per propriam voluntatem pec- 
cavit. Quia vero in utero non potest per fidem alienam, 
vel per sacramentum adjuvari, quoniam non est de foro 
Ecclesiae, nec nobis notus, et hoc decrevit Deus de lege 
communi; ideo nullus in ventre purificatus est, nisi de 
privilegio speciali. Quoniam igitur baptismus respicit le- 
gem communem, et legem datam; ideo non debet quis 
in utero baptizari, nec potest" *). 4. dist. 6. p. 2. a. 1. q. 1. 


*) Quaestioni ,an possit valide baptizari puer in utero ma- 


PAnS VI, f. 


$ ,Fietus accedens ad baptismum recipit sacramentum, 
sed non rem sacramenti.  — ,Ad hoc voluerunt aliqui 
dicere, quod fictus aecedens ad baptismum recipit sacra- 
mentum et rem pro instanti illo, quo baptizatur, ut veri- 
ficetur illud Apostoli (Gal. 3, 27): Quicumque baptizati 
estis in. Christo, Christum induistis; sed statim post rece- 
dunt vitio fictionis: et hoc dicunt Augustinum sensisse. 
Sed Magister hoc improbat in littera, et ostendit Augu- 
stinum sensisse contrarium. Et propterea aliter est dicen- 
dum, quod ficte accedens recipit sacramentum, et non rem. 
Fictus autem dicitur ille, qui aliud exterius praetendit, 
aliud habet interius. Talis est, qui exterius se corpora- 
liter subjicit, sed interius voluntate adversatur. Unde 
cum triplex sit potentia interior, tripliciter potest adver- 
sari, aut discredendo quantum ad rationalem, aut malum 
appetendo quantum ad concupiscibilem, aut sacramentum 
contemnendo quantum ad irascibilem ; et in tali non habet 
effectum sacramentum, quia Deus nulli invito dat justitiam, 
nec gratiam, alioquin non esset justitia; et per hoc patet, 
quod objicit de causa.^ 4. dist. 4. p. 1l. a. 2. q. 2. — 
Baptismus, cum imprimat characterem in ficte accedente, 
recedente fictione, consequitur effectum suum, cum non 
sit iterabile sacramentum." — Sacramentum baptismi, 
cum non sit iterabile, imprimit characterem, et ille habet 
omnem efficaciam, recedente fictione, quam habuisset ante. 
Unde peccata illa remittit quantum ad poenam et culpam, 
quae praecesserunt; quae autem post commisit, virtute 
poenitentiae remittuntur, et pro illis est poenitentia im- 
ponenda. Ad illud ergo quod primo objicitur, quod opera 
mortua non vivificantur; dicendum, quod baptismus non 
est opus hominis, sed Dei; et ideo nunquam potest esse 
mortuum. Illud autem, quod dicitur de operibus mortuis, 
intelligitur de operibus nostris. Ad illud quod objicitur, 
quod causa debet esse conjuncta effectui, dicendum quod 
character semper manet, et illud efficit, quod faceret gratia, 
fictione recedente. Ad illud quod objicitur de sacramento 
eucharistiae, patet responsio, quod non valet, tum quia 
transit, et nihil relinquit gratis datum disponens ad gra- 
tiam gratum facientem, tum etiam quia est iterabile. Ad 
illud quod objicitur de eo, qui medio tempore commisit, 
dicendum quod omnia remittuntur ei, sed non reportat 
commodum; quoniam tam de fictione quam de peccatis 
post perpetratis est ei poenitentia imponenda. Et sic pa- 
tet totum.^ Ibid. q. 3. 

7 ,Invitus coactione sufficienti, vel inducenti eum de- 
lusione, et absque intentione, non recipit baptismum, licet 
induetus eum intentione permittendi id erga se fieri, quod 
intendit Ecclesia, sit baptizatus." — ,Coactio duplex est, 


tris,^ S. Alphonsus respondet affirmative probabilius, si puer 
attingatur aqua in utero matris medio aliquo instrumento; quia 
talis infans, cum existat jam homo viator, valide potest bapti- 
zari. Nec obstat illud, quod puer adhuc involutus sit in se- 
cundina, quia haec est veluti pars infantis. Sed sub conditione 
baptizandus est, quia non constat, utrum valida sit talis baptismi 
collatio. Proinde, si puer nascatur, iterum sub conditione ba- 
ptizandus est, ex eo quod prius baptisma incertum sit. In praxi 
igitur semper observanda est ejusdem S. Doctoris conclusio: 
»His positis, puto in casu necessitatis omnino infantem (sub 
conditione tamen) baptizandum esse in praedictis casibus." 
(Theol. mor. de baptism. n. 107.) 


493 


scilicet. sufficiens et inducens. Si aliquis mergatur co- 
actione sufficienti, utpote cum violenter aeceptus est, et 
ipso renitente, manibus et pedibus mersus est, talis nullo 
modo baptizatus est, quia nullo modo fuit in eo consensus, 
nec voluntas, imo fuit omnino repugnans. Si autem ali- 
quis immergatur coactione inducente, utpote minis, vel 
flagellis, ità quod magis vult se subjicere sacramento Eoc- 
elesiae, quam morte perire; dico quod, aut intendit alios 
illudere e£ mortem evadere, et tunc quia non est intentio, 
non est sacramentum, eum nullus dicatur baptizatus esse, 
qui consentit se immergi ad iocum. Aut ipse vult illud, 
quod facit Ecclesia, cirea se fieri magis quam velit perire; 
et tunc, sivo eredat sive non, sive velit habere gratiam 
sive non, dicendum quod recipit sacramentum, eo quod, 
quamvis non sit ibi voluntas meritoria, est tamen ibi con- 
sensus et voluntas, nec est simpliciter involuntarium. Unde 
quia talis vult exterius sacramentum recipere, vult aliquid 
in se fieri, quod fit. Et sie propter hoe, quod subjicit se 
causae, se subjicit necessario annexo; et ideo secundum 
canones et doctores theologiae talis judicandus est bapti- 
zatus. Ad illud quod objicitur de matrimonio carnali, di- 
cendum quod non est simile; quia enim coacta connubia 
consueverunt habere malos exitus, ideo sacri canones inter- 
dixerunt ipsa. Alia tamen potest esse ratio hujus, ut di- 
citur infra. Nihilominus tamen illud verum est, quod non 
tanta voluntas requiritur in aliquo ad susceptionem baptismi, 
sicut ad contractionem matrimonii. Si enim pater exponat 
parvulum ad baptizandum, non potest parvulus, cum ad 
adultam aetatem venerit, revocare: non sic est de matri- 
monio, quia quantumcumque pater obliget parvulum, nun- 
quam obligatur, nisi consentiat, cum pervenerit ad annum 
discretionis ... Ad illud, quod objicitur de comminatione 
mortis, dicendum quod major potest esse coactio quam 
haee; nam haec est solum inducens, non sufficiens. Sed 
cum accipitur, velit, nolit, et immergitur, ibi est sufficiens 
coactio. Quamvis enim voluntas non possit cogi in vo- 
lendo, potest tamen simpliciter homini fieri coactio in actu 
exteriori. Unde voluntas inducta voluntas est, et ideo 
hic imprimitur character, et ibi non. Exemplum est in 
eo, qui ponit thura timore mortis, et de eo eujus manus 
trahitur violenter; primus consentit ei peccat, et dicitur 
sacrificare, secundus non. Sic qui sacramentum inductus 
suscipit, dieitur consentire, sive inducatur amore bono vel 
malo, sive timore bono vel malo, suscipit sacramentum, 
quia sacramenti susceptio est bonis malisque communis; 
et ideo talis voluntas sufficit ad sacramentum, ut seniores 
dicunt. Et sic pajet, quibus character baptismalis imprimi- 
tur.^ lbid. q. 1. 

$ ,Sanetificatus in utero debet baptizari tum propter 
bonum obedientiae, tum propter humilitatem, tum propter 
unitatem." — ,Sanctificatus baptizari debet baptismo aquae, 
sicut baptizatus baptismo flaminis. Et est ratio triplex. 
Prima propter bonum obedientiae, quia Deus praecepit, 
ut omnes renascantur aqua. Secunda propter humilitatem, 
quia debet se reputare peccatorem, et indigere Christi 
redemptione. Tertia propter unitatem, ut ab aliis mem- 
bris Christi non discordet. Non ergo baptizatur propter 
hoe, quod sanctificatio non sufficiat, sed propter rationes 
praedictas, propter quarum exempla danda Christus fuit 
cireumcisus. Ut autem obediret legi, subjecit se signo 


494 


peecatoris, quo non ipse se peccatorem, sed alios se pec- 
eatores profiteri doceret, postremo ut patribus non esset 
dissimilis. Patet igitur responsio, quod sanetificatus non 
recipit baptismum in remedium, quod si faceret, esset in- 
ordinatio, vanitas et contemptus, sed in signaculum, quod 
habet tria bona conjuncta, scilicet. obedientiam, humili- 
tatem et unitatem, quantum ad unitatem characteris. Ad 
illud ergo quod objicitur, quod sanctificatio transcendit, 
dicendum, quod quamvis hoc verum sit quantum ad gra- 
tiam, quae delet culpam et habilitat ad bonum, tamen 
non transcendit quantum ad characterem, quia illum non 
imprimit; et ideo ratione illius adhuc baptismus debet re- 
cipi." 4. dist. 6. p. 2. a. 1. q. 2. concl. et ad 1. 

? Baptismus digne suscipientis omnem delet culpam, 
et restituitur homo in pristinam innocentiam quantum ad 
animam." — ,Sieut auctoritates dicunt, et magistri com- 
muniter asserunt, in sacramento baptismi, si plene per- 
cipitur ejus efficacia et remedium, omnis culpa deletur, 
et restituitur homo in pristinam innocentiam quantum ad 
animam. Si quaeratur ratio hujus propter quid, dicendum 
quod hujus ratio causalis fuit divina liberalitas, quae tan- 
tam huie sacramento contulit efficaciam. Si autem quae- 
ratur ratio hujus, potest congruitas triplex assignari. Prima 
potest esse ex parte ejus, contra quod baptismus est. 
Baptismus enim proprie est contra originale, quod inter 
omnia peccata pejores in anima reliquit sequelas, et cujus 
corruptio est universalis et magna. Et ideo congruum 
fuit, ut Deus magnae efficaciae remedium institueret in 
contrarium, ut sicut in corruptione illius morbi manifesta- 
tur rigor divinae justitiae, sic etiam in remedio mamni- 
festaretur dulcedo divinae misericordiae, ut non solum 
ille morbus, sed omnia, quae consequuntur annexa, hujus 
remedii virtute deleantur. Et hoc est, quod dicitur (Aom. 
5, 15): Non sicut delictum, ita et donum; si enim unius 
delicto multi mortui sunt, multo magis gratia Dei, et donum 
in gratia unius hominis Jesu. Christi in plures abundavit. 
Secunda congruitas est ratione ejus, ad quod est, scilicet 
ad regenerandum. Unde in hoc sacramento transfertur 
homo a potestate tenebrarum in adoptionem filiorum Dei, 
et maxime aperitur largitas divinae manus in primo reditu 
et adventu. Et hoc est, quod dicitur (Tt. 3, 5—6): Per 
lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem 
effudit in nos abunde. "Tertia congruitas est ratione ordi- 
nis, quia illud est primum inter omnia sacramenta, et 
fundamentum ad alia; ideo ut perfectum sternatur funda- 
mentum, placuit divinae misericordiae huic sacramento 
perfectam dare efficaciam ad delendam, omnem culpam, 
ut posteriorum oblitus is, qui baptizatus est, et quasi no- 
vus effectus, omnino ad interiora extendat se. Et quia 
disposuit huic sacramento dare praecipuam efficaciam, et 
quod virtus passionis specialiter huie sacramento adesset; 
ideo dedit expressam significantiam, hoc enim inter cetera 
magis indicat animam fieri sanctam et puram. Conceden- 
dum est ergo, quod delet omnem culpam." 4. dist. 4. p. 1. 
a. 1l. q. 1. — ,Baptismus delet omnem poenam aeternam, 
atque assumptam, sive satisfactoriam, licet non quamcum- 
que contractam.^ — ,Distinguendum est in poenis, quae- 
dam enim poenae sunt aeternales, et quaedam temporales. 
Ab omni aeternali absolvit baptismus, delendo omnem 
culpam. In temporali vero distinguendum, quia quaedam 


PAnS VI, T. 


contrahuntur, quaedam assumuntur. Contrahuntur autem, 
sicut fames et sitis, et passiones contemporaneae vitae. 
Quaedam imponuntur et assumuntur, ut jejunia, et cor- 
poralia et spiritualia exercitia, et laboriosa opera. Ba- 
ptismus ergo absolvit ab omni poena aeternali, absolvit 
nihilominus ab omni poena temporali satisfactoria, sive 
assumpta, non autem ab omni contracta, utpote a fame, 
siti et infirmitate, et ceteris poenis talibus. Ratio autem 
hujus est, quod Deus ad hoc ipsum non ordinavit. Et 
ratio, quare non ordinavit, est, quia congruum fuit, quod 
hujusmodi poenalitates in nobis relinqueret; et hoc ad 
manifestandam aequitatem divini judicii, ad demonstran- 
dum fructum passionis Christi, ad promovendum meritum 
liberi arbitrii. Ad manifestandam aequitatem divini ju- 
dicii, ut illa sententia, quam dictaverat de morte Adae et 
posterorum ejus immobilis permaneret; unde ab illa nemo 
evadit. Ad ostendendum fructum passionis Christi, quia 
si Dominus curaret naturam et fomitem, filius nasceretur 
immunis a culpa, nec indigeret regenerari a Christo; ideo 
ui omnes se ipsius passione noscant egere, data est virtus 
sacramento a passione, sive ad hoo ordinatum est, ut poe- 
nas remittat personales, non naturales, quia remedium re- 
spiei personam, non naturam. Ad amplificandum meri- 
tum liberi arbitrii, promovent enim ad bonum multipliciter 
hujusmodi poenalitates. Dantur enim propter humilitatem: 
Sagittae Domini militant. in me, quarum indignatio ebibit 
spiritum meum (Job 6, 4); propter timoris incussionem: 
Terrores Domini militant. contra me (ibid.); propter sui 
ipsius cognitionem tantummodo: Sola vexatio dabit intel- 
lectum auditui (Isa. 28, 19); propter stimulationem ad bo- 
num: Surgite et ite, quia non habetis hic requiem (Mich. 2, 10) ; 
propter exemplum non peccandi: 4dam eremplum meum 
ab adolescentia ea (Zach. 18, 5) ; propter exercitium vir- 
tutum: Hae sunt gentes, quas reliquit Dominus, ut. erudiret 
Israel (Judic. 3, 1); propter hoc ut sit signum adoptionis 
filiorum: S? extra. disciplinam estis, cujus participes facti 
sunt omnes; ergo adulteri, et non filii estis (Hebr. 12, 8). 
Propter hoe etiam, ut nemo accipiat hoc in retributionis 
praemium, ne scilicet homines propter hoc ad baptismum 
venirent. Si enim datur ibi immortalitas, propter hoc 
plures accederent quam propter gratiam, nec fides tunc 
haberet meritum, cui humana ratio praeberet experimen- 
tum.^ Jbid. q. 2. — ,Baptismus, quoad characteris im- 
pressionem et peccatorum deletionem per gratiam, in omni- 
bus aequalem habet effectum, licet quoad habilitationem 
ad bonum gratiae plus recipiat magis dispositus." — ,Di- 
cendum, quod sicut supra dietum est, prima res baptismi 
est character, secunda est infusio gratiae, tertia est resti- 
tutio innocentiae. Quantum ad characterem non est ma- 
gis vel minus, unus enim alio non est magis baptizatus. 
Quantum ad tertium, scilicet innocentiam, aequaliter, quia 
unus non est magis innocens alio. Quantum ad medium 
vero, quod est gratia, dicendum quod est magis et minus. 
Sed gratia duplicem habet actum, scilicet, delere pecca- 
tum, et habilitare ad bonum. Quantum ad deletionem 
peccati, majorem habet effectum in eo, qui plura com- 
misit; sed non tamen propter hoc est major, quia mo- 
diea gratia potest delere omnem culpam. Quantum vero 
ad habilitationem ad bonum, in eo, qui magis disposuit 
se, majorem habet efficaciam. Et propterea ipsa est 


Pins VI, 7. 


major, quia ex hae parte attenditur augmentum gratiae." 
Ibid. q. 3. 

1 Quando institutus fuit baptismus? Dicendum, quod 
materialiter , cum baptizatus fuit Christus; formaliter, 
eum resurrexit, et formam dedit (Matth. 28, 19); effe- 
cive, cum passus fuit, quia inde habuit virtutem; sed 
finaliter, cum ejus necessitatem praedixit et utilitatem, 
ut hie: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto 
etc." Comment. in Ev. Jo. cap. 8. v. 12. n. 164. Supplem. 
vol. I. 

5! Quia, ut determinat Augustinus, baptismus est sa- 
cramentum fidei, non singularis personae, sed totius Ec- 
clesiae; ideo fides personae nihil obest, nihil prodest. Et 
ideo... quidquid sit de fide cordis, judicandum est de 
baptismate secundum expressionem oris, sive sermonis. 
Ideo, qualitereumque credat, etsi totam exprimat Trini- 
tatem, baptizatus est; si autem non totam, non est bapti- 
zatus, et rebaptizandus est." 4. dist. 8. p. 1. a. 2. q. 2. 

1? Necesse est exprimi verbum vocale, quia Deus con- 
tulit vim verbo; unde sine verbo nullius est efficaciae. 
Ratio autem, quare voluit exprimi, est perfecta fidei pro- 
fessio, ut sit in facto et verbo. Est etiam perfecta signa- 
tio, quia enim peracta est regeneratio per Verbum in- 
carnatum, et Verbum incarnatum optime signatur per 
verbum voce indutum; ideo voluit et instituit, quod esset 
ibi verbum vocale." 4. dist. 3. p. 1. a. 1. q. 2. 

13 , Apostolis lieuit baptizare in nomine Christi divini- 
tus inspiratis, sed non licet modo nobis. Dicunt tamen 
aliqui, quod verbum illud non amisit virtutem propter 
constitutionem Ecclesiae ordinantis, quod tantum fiat in 
nomine Trinitatis; unde, etsi peccaret sic baptizans, ta- 
men baptizatum esset. Sed communis opinio et certior 
est, quod non esset baptizatum, quia cum sit unicum ba- 
ptisma in Ecclesia, ideo unica debet esse forma; et ideo 
tantum in nomine Trinitatis baptizat tota Ecclesia. Quod 
ergo objicitur, quod Apostoli baptizabant in nomine Christi, 
dicendum quod data fuit virtus illi verbo tempore primi- 
tivae Ecclesiae. Et una ratio fuit, quod nomen Christi 
implicat et insinuat totam Trinitatem. Christus enim 
unctus dicitur, et ideo ungentem et unectum et unctio- 
nem insinuat, et sic cum praedicta forma concordabat. 
Alia ratio fuit, quia nomen Christi erat ignotum et con- 
tumeliosum, utpote crucifixi, ut nomen publicaretur, et in 
reverentia haberetur, tune temporis eo usi sunt. Et quia, 
cessante causa, cessat effectus, Christi nomine publicato, 
et honorabili facto, amplius nec debuit, nec potuit in eo 
impleri sacramentum baptismi, quia ad tempus tantum 
institutum fuit." 4. dist. 3. p. 1. a. 2. q. 2. ad 3. 

1^ , Verbum baptizandi est de necessitate formae. Ratio 
autem quare est de necessitate, est institutio. Ratio au- 
tem institutionis est, quia intentio est necessaria sacra- 
mento; et hoc est sacramentum necessitatis, et est ad 
alterum. Ideo propter periculum defectus intentionis pro- 
prio verbo expressa est ibi forma.^ — ,Nihil est magis 
necessarium ad baptismum quam intentio baptizantis, aeque 
enim est necessaria intentio ut fides; ergo nihil est magis 
de necessitate formae, quam verbum exprimens intentio- 
nem; sed tale est hoc verbum baptizo; ergo si aliquid est 
de necessitate formae baptizandi, verbum baptizandi est 
de necessitate." 4. dist. 3. p. 1. a. 2. q. 1. concl. et fund. 8. 


495 


1$ Unitas vel multitudo immersionum non est de sub- 
stantia baptismi, sed solum de bene esse; quia quoties- 
eumque immergat, dum tamen debito modo et sine dila- 
tione magna verba proferat, baptismus est, et sacramen- 
tum integrum. Et si non sit ei de necessitate, est tamen 
de congruitate propter significationem, cui congruit unitas 
et Trinitas, ut patet in fide Trinitatis, quia unitas est in 
essentia, sed Trinitas in personis. Similiter in morte 
Christi, quia una est in essentia, sed tribus diebus fuit 
in corde terrae. Similiter gratiae, quia una est in se, sed 
triplex in virtutibus. Ideo unitas et Trinitas convenit, 
sed tamen magis Trinitas propter expressionem majorem; 
et ideo utrumque morem servat Ecclesia. Sed Romana 
Ecclesia tanquam praecellens trinam servat immersionem, 
tum propter signationem Trinitatis, tum etiam triduanae 
sepulturae, tum etiam propter triplicis concupiscentiae mi- 
nutionem, a qua anima liberatur, tum etiam propter tri- 
plicem virtutem, qua imago in anima reformatur." 4. dist. 3. 
p. 2. a. 2. q. 1. 

16 Vide superius cap. V. not. 8. 

^' Solet quaeri, si plures sint in extrema necessitate, 
utrum possint simul baptizari. Et quod sie, videtur. Pro- 
pter necessitatem indultum est omnibus; ergo videtur, 
quod unus possit baptizare plures, ubi est periculum mor- 
tis. Et ad hoc respondetur... quod potest, quia si ba- 
ptizaret ita; Baptizo vos in nomine Patris et Filii et Spiri- 
tus sancti, baptizatum est. Et si tu objicias, quod mutat 
formam, ut si dieatur: Nos baptizamus, dicendum quod 
in hoc non est mutatio formae. Nam, sicut dicit Priscia- 
nus, »0$ non ingeminat singulare suum, ut dicatur ego et 
ego, sed ego et tu, vel ego et ille; et ideo si dicatur: Nos 
baptizamus, aliquid dicitur a forma extraneum, et forma mu- 
tatur. Sed cum dicitur: Baptizo vos, sensus est: Baptizo te 
et te; et ideo non est formae mutatio, sed geminatio, nam 
hic non introducitur persona alia nisi baptizans et ba- 
ptizata; non sic est in forma alia, cum dicitur: Nos bapti- 
zamus. Aítendendum tamen, quod si per pluralem nu- 
merum non fiat vis aliqua, nisi quae fit secundum cursum 
solitum loquendi, secundum quod Papa de se unico dicit: 
Nos dicimus, et in vulgari hoc utimur linguagio, non di- 
cerem tunc formam mutari, nec corruptam esse. Sed si 
iste sermo seriose diceretur, et cum pondere sui sensus, 
alium generaret intellectum; et ideo non esset baptismus, 
quia, sicut praedeterminatum est, mutatio formae aufert 
baptismum. Ex praedictis ergo patet, quod unus potest 
simul plures baptizare, non plures unum; et ratio est mu- 
tatio formae in uno et non in alio. Potest nihilominus 
alia ratio assignari, quia non est necesse, quod simul duo 
baptizent, si uterque potest verbum dicere, et mergere. 
Sed necessitas et utilitas est, quod simul duo baptizentur, 
quando sunt in articulo mortis. Alia tamen ratio est, 
quia baptizans minister Christum signat; unde sicut in 
hoc quod unus habebat plures uxores, salvari potuit ratio 
sacramenti aliquo modo, quia Christus est sponsus multa- 
rum animarum, sed non e converso; sic in proposito est 
intelligendum, quod unus est baptizans interius, scilicet 
Christus Dominus, a quo est unitas in sacramento baptismi." 
4, dist. 5. a. 1. q. 1. 4. later. 

1 ,Baptismus convenienter in aqua institutus fuit, 
quia ipsa est signum aptum ad significandum omnia ea, 


496 


quae per tale sacramentum nobis conferuntur. — ,Di- 
cendum quod saeramentum baptismi est maxime efficax 
et maxime necessarium inter alia sacramenta.  Efficax, 
quia in eo imprimitur character, qui disponit animam ad 
susceptionem luminis gratiae, ut transparentia vitrum ad 
susceptionem luminis corporalis; datur etiam gratia mundi- 
fiecans animam, datur etiam illi gratiae actus remittendi 
ardorem concupiscentiae. Sed quia haec oportuit dari in 
eo signo, quod sua proprietate multiplici haec omnia de- 
signaret, tale autem est aqua, quia transparet, et est per- 
via lumini; et ideo characterem signat, et iterum abluit 
et mundat inter omnes liquores, et ideo signat gratiam 
mundantem. ltem infrigidat, ideo signat remissionem ar- 
doris concupiscentiae.  Conveniebat ergo maxime aqua 
baptismatis sacramento ob efficaciam. Similiter etiam pro- 
pter necessitatem. Quia enim sacramentum est, à quo 
nemo absolvitur, et in quo omnes communicant; necesse 
fuit institui in liquore communi apud omnes, et in quo 
abundant pauperes et divites; talis autem liquor est aqua; 
ergo etc." 4. dist. 3. p. 2. a. 1. q. 1. — ,Ex baptismi in- 
stitutione nulla proprietas absoluta de novo fuit aquis 
collata, sed solum nova ordinatio ejus ad hoc, ut per eam 
homo regeneretur.^ — ,Dicunt aliqui, quod Dominus con- 
tactu mundissimae carnis suae vim contulit aquis, quam 
non habebant; et vis ista fuit aliqua proprietas absoluta, 
et haec proprietas fuit aquae melioratio et reductio ad 
statum primum, in quo erat ante hominis lapsum, quia 
post lapsum omnia elementa sunt deteriorata, ut habitatio 
congrueret habitatori deteriorato. Sed quia homo per 
aquae sacramentum meliorari debebat et resurgere; ideo 
aqua meliorata et ad primum statum reducta est; et hanc 
vocant illam vim. Sed ista positio non potest stare. Primo, 
quia haec vis dicitur vis ad regenerandum; sed hane non 
habebat aqua in statu innocentiae, quia non erat opus 
regeneratione; unde illa melioratio nihil facit ad rem. 
Praeterea, si aqua est meliorata, et non alia elementa; 
ergo videtur, quod ordinatio elementorum sit dissipata, 
cum necesse sit, quod habeant debitam proportionem. Et 
propter hoe dicunt aliqui, quod collatio vis regenerativae 
non est aquae melioratio vel purificatio, sed alieujus vir- 
tutis supernaturalis collatio, quae non est data aquae se- 
eundum esse perfectum, quoadusque veniat verbum, sicut 
vis immutandi visum non est in colore perfecta, nisi su- 
perveniente lumine; et haec supra naturam data est aquae, 
et supra naturam ibi existit, ut effectum habeat supra 
naturam per voluntatem divinam. Sed quoniam illud dif- 
fieile est intelligere, quo modo aliquid absolutum, sive 
secundum naturam, sive supra naturam, sit modo in aqua, 
quod non erat prius, et quo modo datum sit contactu 
carnis etiam aquis remotis; propterea dicendum, sicut 
tactum fuit supra, quod vis illa non est aliqua proprietas 
vel essentia absoluta, addita aquae, sed solum ordinatio 
ejus ad hoc, quod homo regeneretur. Prius enim omnes 
liquores erant indifferentes, et poterat, in quantum est de 
se, in aliquo alio liquore baptizari, ut in aqua. Sed cum 
Dominus voluit mergi, et baptizatus est in aqua, sola 
aqua habuit ordinationem ad hoc; et ideo solum in ea 
potuit fieri baptismus. Sed quia non instituit baptismum 
fieri tantum per immersionem, imo etiam per verborum 
prolationem, et talium verborum; similiter et verba ad 


PARS VI, T. 


hoe ordinavit, Unde aqua, in quam mersus est, et verba, 
quae protulit ulterius, habent vim, non unum sine altero, 
quia utrumque insimul ad regenerationem obtinendam or- 
dinavit. Et sic patent objecta ad utramque partem, quia 
prima procedunt de vi, ut est ordinatio ad regenerationem, 
secunda autem de vi, quae est qualitas absoluta. Haec 
autem vis non est per transfusionem, sed per institutionem. 
Unde sicut Dominus non tantum verba, quae protulit, or- 
dinavit, et instituit ad regenerandum, sed etiam omnia 
consimilia; sie non tantum aquam, quam tetigit, sed omnem 
aquam specie consimilem. Est autem omnis aqua omni 
aquae specie consimilis; et ideo omni aquae contulit. Et 
est simile. Si rex ordinaret, quod literae suae tantum 
haberent virtutem et efficaciam, quae scriberentur in pel- 
libus eaprinis, et quae essent scriptae aliquibus deter- 
minatis verbis, et hoc quidem faceret manu sua scribendo 
in illo genere pellis, diceretur, quod rex illa manu sua 
effieaciam dedit illi pergameno, et omni pergameno ejus- 
dem speciei, etiam quod futurum est usque ad multa tem- 
pora, et hoc per solam institutionem et ordinationem, non 
per alieujus virtutis alterius collationem ; sic intelligen- 
dum in proposito, quoniam Dominus tactu carnis mundae 
dedit vim aquis, non quia munditia transiret a carne in 
aquam, sed quia, cum Dominus esset mundus, voluit ob 
nihil aliud in aquam mergi, nisi ut illa mersione aqua 
haberet istam ordinationem. Unde si aqua crearetur de 
novo consimilis isti in specie, credo quod eandem haberet 
ordinationem, et eandem diceretur habere virtutem. Et 
si tu objicias mihi: Ommis relatio fundatur super aliquid 
absolutum, eo quod aliquid absolutum de novo advenit; 
ergo si haec ordinatio, quae est relatio, advenit, oportuit 
aliquid absolutum dari; dicendum quod illud non ha- 
bet veritatem in relationibus voluntariis, quia nummus, 
ut dicit Augustinus (7. 2. de T'rin. c. 16; et de civ. Dei, 
l. 21. c. 26), sine sui mutatione fit pignus; et similiter 
haec vox (buba) sine sui mutatione potest fieri signifi- 
cativa; similiter et in proposito intelligendum. Et licet 
utraque harum opinionum sit catholica et probabilis; haec 
tamen est magis intelligibilis, et consona Sanctorum aucto- 
ritatibus. Dieuntur enim aquae mundatae et sanetificatae 
et virtuosae effectae, quia ad sanctificationem animae et 
munditiam efficaciter sunt ordinatae, non faciendam ab 
ipsis, sed suscipiendam et dandam in ipsis a Deo ipsi ho- 
mini baptizando: et sic exponenda sunt consimilia. Nec 
est intelligendum, quod aliqua actio sit ab aquis in ani- 
mam. Aquae enim illae non habent proprie virtutem illam, 
nec operationem, sed earum virtus et actio est efficax 
ordinatio vel secundum actum, vel secundum habitum; et 
sic non habent calumniam, quae cirea haec dicuntur." 
Ibid. q. 2. 

1* , Aqua abluens est signum gratiae intus mundantis, 
et ablutio est signum interioris mundationis, quae duo 
sunt unum sacramentum, licet principalior sit aqua quam 
ablutio.^ — ,Ad intelligentiam praedictorum est notandum, 
quod baptizare in graeco tantum valet quantum lavare in 
latino; unde: Descendebat in vallem Bethuliae, et baptizabat 
se (Judith 12, 7). Ab eo autem quod est lavare, oritur 
lavacrum et lotio. Lavacrum est aqua deputata ad lavan- 
dum, sicut balneum est aqua deputata ad balneandum 
humano artificio. Lotio vero est usus, vel effectus aquae. 


PARS VI, 1. 


Baptismus igitur accipitur pro lavacro, ut: Dentes twi sicut 
greges tonsarum , quae ascenderunt de lavacro (Cant. 4, 2) ; 
Glossa: Loti in baptismo. Et e converso, unde Apostolus 
(Tit. 3, 5): Per lavacrum regenerationis et renovationis. 
Accipitur etiam pro lotione: Tenentes traditionem hominum, 
baptisma calicum et urceorum (Marc. 7, 8), id est lotiones. 
Similiter ablutio pro baptismo, ut: Qwi lotus est, non in- 
diget etc. (Jo. 13, 10), lotus, id est baptizatus. Cum ergo 
nomen baptismi aequivaleat lavacro, et etiam lotioni, di- 
xerunt aliqui, quod baptismus, secundum quod est nomen 
sacramenti, idem est quod lavacrum; alii, quod est idem 
quod tinctio. Primae opinionis videtur fuisse magister 
Hugo, sed secundae Magister. Credo tamen, quod utro- 
que modo dictum est sacramentum; quia, secundum quod 
lavacrum, est sacrae rei signum, aqua enim abluens si- 
gnum est gratiae intus mundantis, et ablutio signum in- 
terioris mundationis; et ita utrumque sacramentum. Nec 
tamen duo sacramenta, quia unum est propter alterum. 
Áqua enim non est sacramentum nisi in quantum abluens; 
et lotio non est sacramentum nisi quia lotio aquae, vel 
in aqua; et ideo tantum unum sacramentum. Si tamen 
quaeras, quod per prius et proprius dicitur sacramentum, 
utrum baptismus pro lavacro, an pro lotione, est distin- 
guendum. Quia baptismus dicitur sacramentum sanctifi- 
cans, ef sic principalius dicitur de lotione, quia immedia- 
tius respicit interiorem effectum: et baptismus dicitur 
etiam sacramentum signans, et sic principaliter dicitur 
de lavacro, quia signatum interius proprie et per prius 
est gratia mundans, et per consequens ipsa lotio. Et est 
exemplum. Circulus expositus ante tabernam signum est 
vini vendendi, et expositio circuli est signum venditionis; 
tamen magis proprie est signum circulus quam expositio; 
sic aqua magis quam ablutio." 4. dist. 3. p. 1. a. 1. q. 1. 

?' ,Daptismus institutus est in elemento aquae, quia 
aqua per suam qualitatem repraesentat gratiam baptisma- 
lem. Ad hoc ergo quod sit baptismus, requiritur quod 
salvetur proprietas et species aquae, ut sit aqua naturalis, 
et habens aliquo modo proprietatem lavandi; ot hane 
etiam habet aqua turbida. Si vero has conditiones aqua 
perdat, vel quod miscetur cum praedominante et alterante, 
et ducente in alias proprietates *), non est dicendum tunc 
in illo liquore tradi baptismatis sacramentum." 4. dist. 3. 
p. 2. dub. 2. 

*! ,Illius est baptizare, cujus est regenerare; et illius 
regenerare, qui habet sponsam, ex qua generet. Propterea 
dicit (Baptista): Qui habet sponsam, sponsus est (Jo. 3, 29); 
et ex ea regenerare potest, et baptizare: Viri diligite wxo- 
res vestras, sicut. Christus dilexit Ecclesiam; et semetipsum 
tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans eam lavacro 
aquae in verbo vitae (Ephes. 5, 25—206). Beda (tn Jo. c. 8): 
Christus est sponsus, sponsa est Ecclesia de gentibus 
congregata, despondi enun vos uni viro, virginem castam 
exhibere Christo (2. Cor. 11, 2). Illius igitur est regenerare." 
Comm. in Ev. Jo. c. 3. n. 197; Supplem. vol. I. 


») Proposito dubio de baptismo collato cum aqua benedicta, 
quae tamen ob climatis intemperiem foetida evaserat, Congre- 
gatio S. Officii die 17 aprilis 1830 respondit: ,Baptismos col- 
latos cum aqua corrupta fuisse validos, quamvis illicitos extra 
casum necessitatis; et in casu necessitatis praeferendam aquam 
naturalem.* 

8. Bonavonturae Breviloq. 


49'l 


?! ,immortalitatem, sive sanitatem carnis, posset bapti- 
smus dupliciter restituere; aut ita quod ibi daretur gratia 
consummaíta, et hoc nihil aliud esset, quam dare gloriam, 
quod Dominus non decrevit facere, quia vult, quod volun- 
tas perveniat ita libere, ut instituta est ab initio. Si au- 
tem fieret. immortalitas in carne, non existente perfecta 
gratia in anima, tune posset ibi esse error et ratio de- 
viandi, quia appeteret hujusmodi medicinam spiritualem 
propter remedium corporale; et ita in salute corporis de- 
ordinaretur et infirmaretur, quod non est conveniens." 
4, dist. 4. p. 2. dub. 7. 

?3 ,Oportet nos ex necessitate purgari, et gratificari 
per restitutionem innocentiae, quod facit gratia bapti- 
smalis. Quod significatum fuit Matthaei tertio (16—17), ubi 
super Jesum baptizatum caeli aperti sunt, Spiritus sanctus 
descendit in specie columbae, et vox Paíris audita est: 
Hic est Fülius meus dilectus. Ubi notantur tres effectus ba- 
ptismi, januae apertio, quam peccatum clauserat, per 
hoe quod caeli aperti sunt; innocentiae restitutio per 
columbam, quam innocentiam peccatum abstulerat; grati- 
ficatio ibi: H?c est Filius meus dilectus, quia peccatum filios 
irae fecerat." Serm. de Semiün. n. 19; Supplem. vol. I. 

?* , Ad baptismum necessaria est fides alicujus articuli, 
et sacramentum baptismi habet efficaciam a fide Ecclesiae, 
quia ipsius est sacramentum, et non singularis hominis." 
— j,Dieendum, quod fides non tantum necessaria est sa- 
cramento baptismi, sed et omnibus sacramentis, specialiter 
tamen sacramento baptismi, quia omnia sacramenta vir- 
tutem habent a fide, ut dicit Hugo. Hujus autem ratio 
sumitur generaliter respectu omnium sacramentorum, non 
solum necessitatis, sed etiam congruentiae. Ratio autem 
necessitatis est, quoniam in fide est prima ratio uniendi, 
et prima ratio elevandi supra naturam. Propter primam 
rationem uniendi necessaria est in sacramentis, quoniam 
gralia saeramentalis comparatur ad virtutem passionis ut 
ad meritum, sed ad virtutem Trinitatis sicut ad principium 
effectivum. Ad hoec autem quod virtus passionis magis 
operetur, ei disponat in sacramentis quam alibi, necesse 
est, quod aliquo modo copuletur hujusmodi signis. Hoc 
autem non potest esse sine eo, in quo est prima unio; et 
haee est fides, per quam meritum capitis fit membrorum. 
Dum enim credimus, quod pro nobis passus est, meritum 
Christi fit Ecclesiae. Similiter ad hoc, quod virtus divina 
specialiter et mirabiliter influat supra naturam, necessaria 
est fidei virtus, in qua est prima ratio elevandi potentiam 
supra naturam; et haec est fides, propter quod etiam ma- 
xime attribuitur ei virtus faciendi miracula. Ratio autem 
congruentiae est, quia sicut sacramenta dicunt quoddam 
velamen gratiae interioris, quod tamen aliquo modo illu- 
minat ad cognoscendum; sic fides velamen dicit futurae 
contemplationis et visionis, et tamen hoc velamen potius 
est iluminans quam obscurans. Et rursus, sicut in sa- 
eramentis est aliquid mysticum, et aliquid gratuitum; sic 
aliquid in fide respicit non tantum intellectum, sed etiam 
affectum. Haec ergo est ratio generalis, quare fides ne- 
cessaria est omnibus sacramentis. Sed specialiter appro- 
priatur baptismo, quoniam baptismus est primum inter 
sacramenta, et janua sacramentorum, sicut fides janua 
virtutum. Et rursus, quia in hoc sacramento magis ex- 
plicite est professio fidei quam in aliquo alio sacramento, 

63 


498 


tum in actu, tum in verbo, et in actu est professio fidei 
passionis, scilicet per immersionem, sed in verbo professio 
fidei Trinitatis. Unde et major efficacia est in hoc sacra- 
mento quam in aliquo alio; et ex hoc patet, cujus arti- 
culi fides sit necessaria, scilicet passionis, à qua est meri- 
tum, et Trinitatis, quae est principium effectivum.  Con- 
cedendae ergo sunt rationes, quae ostendunt, quod ad 
baptismum necessaria est fides alicujus articuli. Attamen 
sieut baptismus est sacramentum non singularis hominis, 
sed Ecclesiae; sic efficaciam habet a fide Ecclesiae, et hoc 
per unitatem sponsae et columbae.^ 4. disti. 3. p. 1. a. 1. 
q. 9. — ,Quod quaeritur de dormiente, dicendum quod si 
est adultus, aut prius consensit et voluit, aut noluit et 
renuit. Si consensit et voluit, si baptizatur, baptizatus 
est; aut si prius negavit et renuit, baptizatus non est. 
Si autem indifferenter se habuit quantum ad id, quod ex- 
terius est, non potest sciri nisi per ipsum; et si prius vo- 
luit, baptizatus est, si noluit, non; quia oportet, quod sit 
aliqualis consensus in adulto, vel coactus, vel spontaneus. 
Si quaeratur, quid debeat fieri, dicendum quod nullus de- 
bet aliquem baptizare dormiendo, nisi praesumatur, quod 
non evigilet ante mortem, et nisi praesumatur de ejus 
voluntate per signa, vel verba, vel parentum saltem, quia 
de christianis natus. In hoc casu, his concurrentibus, 
debet baptizari; et nisi fuerit fictio in anima ipsius ante 
dormitionem, tunc recipit sacramentum et rem, ut dicit 
Innocentius. Si autem fuerit fictio, sed tamen voluntas 
ad baptismum, recipit sacramentum et non rem. Omnino 
eodem modo dicendum est de furioso." 4. dist. 6. p. 2. 
dub. 3. 

?5 Contritionem de originali peccato habere non esi 
necessarium, sed congruum esít iis, qui se illud peccatum 
habere sciunt. — ,Congruum, inquam, quod displiceat, 
non in speciali, sed in generali, quia debet ei displicere 
omne, quod a Deo separat; nec est necessarium. Ratio 
autem, quare non est necesse, ut conteratur, est, quia non 
est actu nostro commissum. Et sic, licet in adulto sit talis 
originalis displicentia, non tamen est poenitentia, quia poe- 
nitentia proprie est respectu voliti.^ 4. dist. 16. p. 2. a. 1. 
q. 1l. — ,Poenitentia, ut est virtus, cujus actus est con- 
tritio, necesse est, quod praecedat baptismum in adulto, 
qui habet actuale peccatum, nemo enim inchoare potest 
novam vitam, nisi poeniteat eum veteris vitae." Ibid. q. 2. 

26 |. Ad salutem parvuli requiritur virtus passionis Christi 
cum fide proximi, sicut dieit Augustinus (ad Bonif. ep. 23) 
. .. tamen non oportet, ut sit fides offerentium, sed sufficit 
quod sit fides Ecclesiae, quae est; vel si haec deficeret, 
sufficeret meritum fidei, quod fuit in Ecclesia. Sicut enim 
orationibus sanctorum in via Deus reconciliatur multis 
peccatoribus; sie merito sanctorum, qui sunt in paíria, 
multa remittuntur nobis, quia prius meruerunt nobis. Et 
hoc dicit Augustinus ad Bonifacium, cum offeruntur par- 
vuli ad percipiendam gratiam, tam ab eis, quorum gestan- 
tur manibus, quam etiam ab ipsis, si ipsi fideles sint, 
quam ab universa societate sanctorum atque fidelium. 
AÀb omnibus namque offerri intelliguntur, quibus placet, 
quod offeruntur, et quorum sancta et individua caritate 
ad communionem spiritualem adjuvantur; et ita offerentes 
possunt intelligi sancti, non solum qui sunt in Ecclesia 
militante, sed et qui sunt in triumphante. Nihilominus 


PARS VI, f. 


tamen verum est, quod sacramentum baptismi prodest par- 
vulis merito fidei Ecclesiae militantis, quae quamvis possit 
deficere in aliquibus personis specialiter, generaliter tamen 
nunquam defecit, nec deficiet, juxta illud: Ecce ego vobis- 
cum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. 28, 20). 
Unde, sieut species semper salvatur in aliquo individuo- 
rum, sic fides in aliquo fidelium, et hoc divina providentia 
faciente. Nec unquam fuit, postquam incepit Ecclesia, 
quin semper esset aliqnis, qui Deo placeret, sie nec un- 
quam erit.^ 4. dist. 4. p. 1. dub. 2. — ,Parvuli baptizati 
recipiunt rem sacramenti, id est, remissionem peccati ori- 
ginalis, merito passionis Christi, fidei alienae et virtute 
sacramenti.^ — ,Magis consonat rationi et pietati, quod 
conditio parvulorum possit ab aliquo juvari quam laedi; 
sed parvuli sine suo consensu possunt trahere, et trahunt 
culpam; ergo multo magis gratiam." — ,lItem per unum 
hominem peccatum. intravit. in mundum, et per unum vita 
(Rom. 5, 12. 18), per Adam peccatum, per Christum vita; 
sed non est minus potens Christus quam Adam, et gratia 
magis se diffundit quam culpa; ergo si Adam potuit ipsos 
vitiare sine consensu, multo magis salvare eos potuit sa- 
cramentum Christi. — ,Item omnis suscipiens sacramen- 
tum, suscipit rem, nisi habeat obstaculum ; sed parvulus 
suscipit sacramentum, et non habet obstaculum, quia vo- 
luntas non repugnat, nec culpa potest resistere; ergo etc." 
—  ,Dieendum quod parvuli recipiunt rem sacramenti, 
quae est remissio culpae originalis; et hoc merito passio- 
nis Christi et alienae fidei et virtute sacramenti. Et ratio 
hujus est, tum ratione divinae misericordiae, tum ratione 
suae impotentiae, tum ratione talis culpae. Quia enim 
per actum alterius fuit culpa contracta, et ipsi non pote- 
rant se adjuvare, misericors Deus congruum reputavit 
eis per alium subveniri. Quia enim pro illa culpa nullus 
satisfacere poterat purus homo; ideo subvenit Deus toti 
humano generi per passionem Christi. Et rursus, quia 
passio effectum non habet nisi in his, qui volunt fieri 
membra Christi, et consentiunt, et hoc non poterat par- 
vulus velle; ideo subvenit ei voluntas et fides aliena. Sed 
quia fides subvenit profitendo, et haec est in sacramento, 
ubi est professio mortis Christi in signo; ideo subvenit 
per sacramentum. Tria ergo suni disponentia parvulum 
ad salutem. Primum est passio Christi, secundum fides 
aliena, scilicet. Ecclesiae, tertium vero et immediatum eost 
virtus sacramenti, quae characterem imprimit, quia ad 
gratiam disponit... Sacramentum, quantum est de se, 
semper significat et sanctificat; sed tamen in parvulo non 
habet effectum signandi, sed sanctificandi, quia non est 
capax doctrinae, est tamen capax gratiae, sicut et culpae; 
et hoc est ex largitate divinae misericordiae, quamvis 
enim non significet parvulo, tamen aliis significat gratiam, 
quam tribuit parvulo.^ 4. dist. 4. p. 2. a. 2. q. 1. fund. 
concl. et ad. 4. 

*" ,Nullus parvulus salvatur nisi virtute sacramenti, 
quantum est de lege communi, non quia parvulus tenea- 
tur praecepto, sed quia sine sacramento, vel quod aequi- 
valeat sacramento, Deus non disposuit dare gratiam. lloe 
dico, quia qui propter hoc solum occisus est a persecutore, 
cum portaretur ad baptismum, ne baptizaretur, moritur pro 
baptismo; ideo in sanguine suo pie creditur baptizatus. 
Si autem alia de causa occiditur, quantumcumque defera- 


pAnS VI, 7T. 


tur, et pro eo oretur, damnatur. Ratio autem hujus est, quia 
post passionem Christi formata est Ecclesia et ecclesiastica 
sacramenta, et omnis parvulus, qui salvatur, in fide Ec- 
elesiae salvatur, quantumcumque parentes sint mali; et 
ideo nisi opus ecclesiasticum, ut puta sacramentum tale, 
fiat cirea eum, expers est fidei Ecclesiae, ac per hoc et 
salutis. Alia etiam ratione, quia cum omnes post passio- 
nem salventur per fidem passionis jam revelatae; ideo 


congruebat huie tempori, ut nullus salvaretur, nisi vel in | 


se haberet fidem, vel circa ipsum fieret expressa fidei 
professio quantum ad mortem Christi. Ex his patet, quare 
in lege sufficiebat sola fides, modo vero non; facit enim 
hoe certitudo divinae dispositionis. Quod ergo objicitur 
de adulto, dicendum quod uterque excusatur a praecepto, 
sed adultus habet gratiam poenitentiae, ad quam se dis- 
ponit per contritionem, quae disponit ad illam gratiam; 
et illa supplet locum baptismi, parvulus non. Ideo adultus 
potest disponi ad gratiam alterius sacramenti antequam 
ad gratiam baptismi, et ad illam non potest parvulus dis- 
poni nisi per sacramentum; ideo moritur sine gratia, et 
moritur in culpa, et ideo damnatur. Quod objicitur, quod 
fidem parentum reputat suam, dicendum quod non facit 
nisi virtute sacramenti ... Ad ultimum, quare antiquitus 
salvabantur in fide parentum et non modo, jam patet re- 
sponsio ; nec sequitur, quod tunc melioris conditionis essent, 
quia nullus status est melior propter generalitatem remedii, 
particularis autem personae conditio potest esse deterio- 
rata. Deus autem in institutione sacramentorum statum 
concernit generalis Ecclesiae, non particularis personae. 
Et quoniam certitudo remedii major est, et communior 
est in sacramento, quam in fidei merito; ideo patet illud." 
4. dist. 4. p. 2. dub. 4. 

2 "Exorcismus fit et ad solemnitatem baptismi, et ad 
deprimendam diaboli vexationem erga baptizandum." — 
,Aliqui dixerunt, quod exorcismus solum fit ad solemni- 
tatem et ad expressiorem signationem, nec aliquid effici- 
tur ibi, sed solum signatur quod efficitur in baptismo. 
Alii autem dixerunt, quod non tantum fiat ad baptismi 
solemnitatem, imo habeat effectum spiritualem, licet semi- 
plenum, ad disponendum ad baptismum; unde parvuli 
non baptizati, sed exorcizati, morientes sustinent minores 
tenebras. Primi nimis parum dixerunt, et Sanctorum au- 
ctoritates plus dicunt; secundi nimis dixerunt. Ideo tenen- 
dum est medium, quod fit ad solemnitatem baptismi, et 
ad cohibendum diabolum, ut non possit occidere parvulum, 
nee ita fortiter vexare adultum, ut retrahat a baptismo. 
Unde non est contra vexationem, quam facit in corpore, 
sed quam faceret, quia diabolus, ex quo videt hominem 
praeparari ad baptismum, ipsum vexaret. Unde Gre- 
gorius (Jib. 24. moral. c. 7), dicit, quod illos pulsare 
negligit, quos quieto jure possidere se sentit; sed 
quando videt se deseri, tunc provocatur. Ad illud quod 
objieitur, quare non statim datur baptismus, dicendum 
quod propter solemnitatem, et propter hoec quod bapti- 
smum debet praecedere doctrina, sive catechismus. Ut 
ergo diabolus arceatur a catechismo, annectitur exor- 
eismus. Nec fit propter aliquam efficaciam gratiae in 
anima, sed solum ad signantiam et ad arcendam pote- 
statem contrariam. Ordo autem eorum, quae sunt ad 
solemnitatem baptismi secundum morem Ecclesiae, usitatior 


499 


hie est*). Primo exsufflatur, et hoc ut virtus diaboli ex- 
terior expellatur, et interior expellenda significetur. Se- 
eundo signum crucis fit in pectore et in fronte, ut daemon 
cognoscat se expellendum tam in occulto cordis, quam in 
aperto confessionis. Tertio sal in ore ponitur, ut signifi- 
cetur, quod per baptismum sapor sapiehtiae praeparetur, 
et foetor fomitis restringatur. Quarto fit linitio aurium 
et narium cum sputo, ut significetur gratia ad discernen- 
dum et obediendum. Quinto fit inunctio in pectore et 
scapulis, ut significetur gratia unctionis ad Deum aman- 
dum, et ad ejus onera portanda. Sexto post baptismum 
fit inunetio chrismatis in vertice, ut significetur apertio 
mentis imputribilis ad contemplandum aeterna, chrisma 
enim confectum est ex oleo lucente et balsamo conser- 
vante. Septimo vestitur vestimento mundo et albo, ut 
significetur candor innocentiae et stola resurrectionis. 
Ultimo ponitur cereus in manibus ejus, ut sit lucerna pe- 
dibus ejus verbum Domini et lumen semitis ejus (Ps. 
119, 105). Secundum Hugonem vero de sancto Victore, 
forma exorcismi et aliorum sacramentalium in baptismo 
ita praeficitur. Puer primo signatur crucis signaculo in 
fronte, in pectore, in oculis, in naribus, in ore, in auribus, 
ut totius corporis sensus hoc signaculo muniantur, cujus 
virtute omnia sacramenta complentur, et omnia diaboli 
figmenta frustrantur. Unde Rabanus (de Constitut. Cleric.) : 
Ut ab eo diabolus expellatur, in vase suo pristino suae 
interemptionis signum cognoscens, jam sibi deinceps istud 
fiat alienum. Postea datur sal benedictum in os ejus, ut 
sapientia conditus careat foetore iniquitatis, et ultra non 
putrescat a vermibus vitiorum. Sicut enim sal conservat 
carnem a foetore et putrefactione, sic sapientia per ipsum 
significata spiritum conservat, ne solvatur in vitia, et foo- 
tat per infamiam. Deinde exsufflatur malignus foris, ut 
spiritus spiritu pellatur, scilicet Spiritu sancto malignus, 
quia Spiritus sanctus per flatum datus est: Insufflavit, et 
dixit eis: Accipite Spiritum sanctum (Jo. 20, 22). Postea 
tanguntur ei aures et nares cum saliva, ut tactu supernae 
sapientiae aures aperiantur ei ad audiendum verbum Dei, 
et nares similiter ad discernendum odorem vitae et mortis. 
Hoc signavit Dominus, cum dixit in sanatione surdi et 
muti: Ephpheta (Marc. 7, 34). Glossa: Sputum de capite 
Domini est divina sapientia, quae solvit labia, ut dicat: 
Credo in Deum. Post haec introducitur baptizandus in 
Ecclesiam. His habitis et completis, venit sacerdos ad 
fontem, et consecratur fons in nomine Patris et Filii et 
Spiritus sancti, ut sanctitas sacramenti non ex eo, qui 


. ministrat, constare sciatur, sed ex eo qui sanctificat. Post 


haec traditur novae vitae auditoribus eatechumenis sym- 
bolum fidei, in quo apostolicae doctrinae forma consistit. 
Hoc non dieitur in moderno ordinali, ut credo. Post hoc 


*) S. Rituum Congregatio die 22 septembris 1820 quoad ea, 
quae tantummodo ad solemnitatem baptismi pertinent, sequentia 
decrevit: ,Si sacerdos in necessitate extra ecclesiam baptizet, 
omittere debet omnes caeremonias, quae baptismum praecedunt, 
etiamsi infans tamdiu victurus videatur. Collato autem bapti- 
smo ut supra, debet infantem in vertice ungere chrismate, 
si habeat, imponere vestem albam, et candelam accensam prae- 
bere. Cum autem convaluerit infans, praesentandus est in ec- 
clesia; ibique, et nunquam extra ecclesiam, supplendae sunt 
caeremoniae omissae, quae baptismum praecedunt." 

63 * 


500 pans VI, 7. 


oblatus ad baptismum parvulus, et interrogatus a sacer- 
dote, si abrenuntiet satanae et omnibus pompis ejus, et 
omnibus operibus ejus, per ora gestantium respondet, ut 
aliena iniquitate obligatus, aliena fide et confessione sal- 
vetur. Postea inungitur oleo sacro in pectore, tanquam 
muniatur adversus hostem, ne ei deinceps immunda et 
noxia persuadere possit. Ungitur et inter scapulas, ubi 
vigor portandi onus est, ut fortitudinem accipiat ad por- 
tandum onus Christi. Deinde interrogatur, si eredat in 
Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, unam Ec- 
clesiam catholicam, remissionem peccatorum et vitam ae- 
ternam; et sub hae fidei responsione et trina immersione 
& sordibus vetustatis abluitur novum indutus hominem. 
Deinde postquam baptizatus a fonte ascendit, sacro chri- 
smate in vertice ungitur, ut spiritum Christi participando, 
merito Christi deinceps christianus appelletur, cohaeres 
regni et gloriae saera unctione effectus. Deinde traditur 
ipsi jam christiano vestis candida, ut qui primae nativitatis 
decorem vetustatis pannis obfuscaverat, habitu regeneratio- 
nis gloriae praeferat indumentum. Tegitur etiam caput sacro 
velamine post unctionem sacram, uí intelligat se diademate 
regni et sacerdotali dignitate potiri. Ad ultimum cereus 
&ccensus datur in manu ejus, quatenus implere doceatur 
illud Evangelii (Matth. 5, 16): S?c luceat lux vestra coram 
hominibus. Hanc lampadem si inextinguibilem servaverit, 
inter virgines sapientes cum sponso caelesti ad nuptias 
introibit. Et statim, si adest episcopus, confirmatur, et 
datur ei eucharistia post confirmationem, si sit adultus, 
ut sic Christo incorporetur." 4. dist. 6. p. 2. a. 8. q. 2. 
? ,Innuit Magister, quod exorcismus fit post catechi- 
smum. Contra: Videtur, quod male ordinet, quia exor- 
ecismus est ad expulsionem mali, sed catechismus ad in- 
stitutionem boni; sed prius est malum expellere, quam 
bonum inserere; ergo prius fuit agendum de exorcismo. 
Resp. Dicendum quod ista duo possunt tripliciter ordinari, 
aut ratione ejus, ad quod sunt; aut ratione ejus, a quo 
dispensatur; aut ratione ejus, in quem fiunt. Si ratione 
ejus ad quod, sie. Quia ecatechismus est ad perfectionem 
intellectus, et exorcismus ad id, quod respicit affectum, 
quia ad suggestionem diaboli expellendam , eatechismus 
praecedit; et sic ante exorcismum est catechismus. Si 
ratione ejus a quo, quia catechizatio est ab ordine lecto- 
rum, et exorcizatio est ab exorcistis, et lectorum ordo 
praecedit; sic ante exoreismum est catechismus. Si ra- 
tione ejus in quem, sie dicendum quod adultus est prius 
capax doctrinae quam gratiae, parvulus e contrario; et 
ideo in adultis praecedit catechismus, in parvulis e con- 
irario exorcismus; et ideo ordo mutatus est secundum 
aliquas Ecclesias, nec servatur ille, qui consuevit esse in 
primitiva Ecclesia, quia tune baptizabantur adulti, nunc 
autem parvuli." 4. dist. 6. p. 2. dub. 7. — ,Parvuli bapti- 
zandi debent catechizari, quoniam per patrinos possunt 
obligari, licet non possint instrui, et ut uniformis servetur 
baptismi ritus." — ,Catechismus in adultis praecedit ba- 
ptismum propter duas causas, ut baptizandi instruerentur 
de credendis, et ut se obligarent voluntarie ad Dei im- 
peria facienda, quasi non coacte, sed voluntarie illa im- 
pleturi erant*). Parvuli vero, etsi non possunt doceri, pos- 


*) Ab iis, qui ex haeresi ad catholicam fidem redeuntes 


sunt tamen per patrinos obligari; ideo fit in eis catechi- 
smus et propter rationem obligandi, et propter uniformi- 
tatem, ut consimiliter omnes baptizentur, sicut. consimilem 
effectum recipiunt... Ad illud quod quaeritur, utrum 
patrini obligentur, dicendum quod si non haberent alium 
doctorem, obligantur ad instruendum ipsum in his, quae 
sunt de necessitate fidei et morum, vel ad hoc quod fa- 
cerent instrui, vel ad hoc quod ille crederet vel servaret; 
nunc autem, quia multos habent doctores, non tenentur. 
Ad ilud quod quaeritur de parvulis, utrum obligentur, 
dicendum quod sic, quia ibi non requiruntur nisi ea, ad 
quae tenentur de jure naturali, nulla autem supereroga- 
tionis; ideo non est simile de ingressu in religionem. Ad 
illud quod quaeritur, utrum talis obligatio sit votum, di- 
cendum quod proprie non, quia est de eo, quod super- 
erogationis est; tamen extenso nomine est votum, quia est 
voluntaria obligatio. Non autem facit duplex peccatum, 
quia non obligatur magis quam prius de necessitate, sed 
de bono et aequo." Ibid. a. 3. q. 1. concl. et ad 3—9. 

3? ,Sicut dicit Hugo de sancto Victore (7. 2. de Sacr. 
p. 6), patrini vocantur, qui parvulos ad baptismum offe- 
runt, quia regenerandos ad novam vitam offerunt, et in 
oblatione et in responsione quodammodo faciunt ad ipso- 
rum regenerationem; et ideo recte patrini dicuntur. Et 
post subjungit: Placuit patribus, ut per singulos baptizan- 
dos patrini singuli admitterentur, id est unus tantum, sive 
vir, sive mulier; propterea fortassis, ne spiritualis cognatio, 
cui reverentia debetur, passim diffusa, in matrimonii co- 
pula obesse potuisset. Sed quaedam Ecclesiae hanc con- 
suetudinem non servant, plures ad susceptionem parvulo- 
rum admittentes" *). 4. dist. 6. p. 2. dub. 6. 

3! ,Parvuli in baptismo recipiunt plene rem sacramenti, 
scilicet. gratiam eum virtutibus sicut adulti, quamvis per 
eas non operentur. — ,Notandum, quod potentiae ani- 
mae dupliciter impediuntur, ne debite exeant in actus suos. 
Uno modo a corporis imperfectione et corruptione, et sic 
impediuntur in parvulis et stultis et dormientibus; et con- 
ira hoe impeditivum est corporis perfectio et bona dispo- 
sitio. Alio modo impediuntur ab habitu malo, et a con- 
eupiscentia, sive a culpa; et contra hoc impedimentum 
est gratia, sive virtutes, per quas expediuntur ad operan- 
dum. "Virtutes ergo reddunt potentias faciles, ipsas per- 
fieiendo, et hoc removendo culpam; aliam autem expedi- 
tionem non faciunt. Unde cum parvulus sit habens utrum- 


baptizantur sub conditione, exigitur ut, collato baptismo, prae- 
teritae vitae peccata confiteantur, et ab eis sub conditione ab- 
solvantur. Ita decrevit S. R. et U. Inquisitionis Congregatio 
die 17 junii 1715, et iterum die 17 decembris 1868. 

*) ,Saneta Synodus... statuit, ut unus tantum, sive vir, 
sive mulier, juxta sacrorum Canonum instituta, vel ad summum 
unus et una baptizatum de baptismo suscipiant; inter quos ac 
baptizatum ipsum, et illius patrem et matrem, nec non inter 
baptizantem et baptizatum, baptizatique patrem ac matrem tan- 
tum spiritualis cognatio contrahatur." Conc. Trid. sess. 24, decr. 
de reform. matrim. cap. 2. — ,Sanctissimus decrevit, catholicis 
regulariter non licere haereticorum aut schismaticorum concio- 
nibus, baptismis et matrimoniis interesse: absolute autem non 
licere, nec per se, nec per alios fungi officio patrini in bapti- 
smis, qui haereticorum filiis ab haereticis ministrantur.* JDecr. 
S. Off. diei 10 maji 1770. 


PAns VI, 8. 


que impedimentum, alterum removetur per virtutes, non 
utrumque; et ideo non est omnino facilis ad operandum. 
Hujusmodi autem habitus expeditivus habet triplicem or- 
tum, nam quidam est innatus, quidam acquisitus, quidam 
infusus. Primus incipit cum natura, et ab ejus principiis 
ortum habet; et ideo est in natura imperfecta imperfectus, 
et cum natura crescente crescit, et cum natura perfecta 
perficitur, ut patet in naturali judicatorio. Secundus vero, 
scilicet acquisitus, ortum habet a libero arbitrio, qui non 
habet usum, donec natura aliquo modo perficiatur; et ideo 
sequitur naturam perfectam. "Tertius vero ortum habet a 
Deo, non a natura, nec a libero arbitrio. Et quia non 
habet ortum a libero arbitrio, potest esse in parvulo ante 
usum liberi arbitrii. Quia vero non habet ortum a natura, 


501 


potest esse perfectus, natura existente imperfecta." 4. dist. 4. 
p. 2. a. 2. q. 2. — ,AÀequaliter dat Deus gratiam parvulis 
in baptismo de lege communi, quia tamen non est ejus 
potentia alligata sacramento, majorem potest dare uni 
quam alteri.^ — ,Dicendum quod gratia mensuratur se- 
eundum liberalitatem Dei dantis, non secundum qualitatem 
suscipientis, nisi de congruo; et hoc secundum quod su- 
Scipiens se praeparat, non secundum quod est capax. Quia 
ergo Deus operatur ibi secundum exigentiam sacramenti, 
et ulterius unus non est dispositus magis quam alter; ideo 
aequaliter omnibus parvulis dat, quantum est de lege 
communi. Quia tamen potestas ejus non est alligata sa- 
eramento, non est necesse, quod semper det aequaliter, 
sed potest facere cui vult privilegium speciale." Ibid. q. 3. 


CAPUT VIII. 
De integritate confirmationis. 
(S&cramentum oonfirmationis our institutum. — Ad ejus integritatem in forma exprimendum est, praeter aobum oonfirmandi, 
signum eliam oruois, et nomen Trinitatis. — Ejus maleria est oleum olivarum balsamo permixtum, — quae applicatur per impositionem 


manus Episcopi super confirmandum, et per orucis impressionem in ejus fronte.) 


De sacràmento confirmationis hoc tenendum est, quod ad ipsius integritatem re- 
quiritur forma vocalis, quae secundum morem magis communem haec? est: Signo te 
signo crucis, confirmo te chrismate salutis; in nomine Patris et. Fl et Spiritus sancti, 
Amen!.  Requiritur etiam chrisma, quod conficitur ex oleo olivarum et balsamo, de quo 
cum per manus Episcopi? signum crucis fronti imprimitur sub praedicta forma verborum, 
confirmationis suscipitur sacramentum, per" quod confirmatur homo ut pugil ad nomen 
Christi audacter et publice confitendum (I) ". 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia reparativum principium 
nostrum, Verbum scilicet incarnatum, sicut aeternaliter conceptum est in corde Patris, 
et temporaliter in carne sensibiliter apparuit homini; sic neminem reparat, nisi ipsum 
et corde credendo concipiat, et creditum exterius confitendo depromat confessione debita, 
cujusmodi est confessio veridica, veritate plena, quae non tantum est veritas speculativa *, 
verum etiam practica. Haec autem est, in qua non tantum est adaequatio intellectus, 
sermonis et? rei^; verum etiam in qua totus homo veritati conformatur secundum 1in- 
tellgentiam rationis, secundum complacentiam. voluntatis, et secundum adhaerentiam 


(I) Protestantes, quibus praeluserant Photius, Waldenses, Wicleffitae et Husitae, confirmationem 
otiosam quandam caeremoniam appellarunt, quam proinde quilibet sacerdos conferre potest. Injurios insuper 
Spiritui sancto dixerunt, quotquot sacro confirmationis chrismati virtutem tribuunt. | 

Sed contra est definitio Concil. Trident. sess. 7. de confirm. can. 1: ,Si quis dixerit, confirmationem 
baptizatorum otiosam caeremoniam esse, et non potius verum ac proprium sacramentum; aut olim nihil aliud 
fuisse, quam catechesim quandam, qua adolescentiae proximi fidei suae rationem coram Ecclesia exponebant; 
anathema sit.^ Et can. 2: ,Si quis dixerit, injurios esse Spiritui sancto eos, qui sacro confirmationis chri- 
smati virtutem aliquam tribuunt; anathema sit.^ Et can. 3: ,Si quis dixerit, sanctae confirmationis ordina- 
rium ministrum non esse solum Episcopum, sed quemvis simplicem sacerdotem; anathema sit." 

Hic tamen admonendum est, in Ecclesia Graeca antiquam etiam nunc vigere consuetudinem confirmandi 
infantes immediate post baptismum, Praeterea ab immemorabili mos invaluit ab Episcopis demandandi pre- 
sbyteris munus conferendi sacramentum confirmationis, qui mos adhuc in ea Ecclesia perseverat, ex tacita 
saltem conniventia Romanorum Pontificum, ut ait Benedictus XIV de Synodo dioec. lib. 7. cap. 9. n. 3. Quoad 
ministrum extraordinarium hujus sacramenti in Ecclesia Latina, diximus superius ad cap. V hujus part. not. *. 


8) Haec om. 
ed. 1484. 


b) Propter 
ibid. 


c) Et om. 
ibid. 


502 PARS VI, 8. 


5 si ii virtutis, ut sic? ex foto corde, tota amma et tota mente (Matth. 22, 57)', sit ex corde 


puro, conscientia bona et fide mon ficta (1. Tm. 1, 5): et talis est confessio integra, 
)4wei placida et intrepida; ut sit integra ^, ratione ejus de quo est; placida, ratione ejus coram 


gra ed. Rom- 
mana ponit 


"jai quo fit; intrepida, ratione ejus a quo fieri habet illa confessio. Quoniam ergo ad hoc 
^* Y" homo pusillanimis non est idoneus, nisi per manum supernae gratiae confirmetur; ideo 
044o»«-gd0 ^ hoc saeramentum confirmationis fuit divinitus institutum ", tanquam immediate se- 
quens baptismum *. 
Quia vero finis imponit necessitatem iis, quae sunt ad finem; ideo integrari debet 
hoe sacramentum secundum exigentiam confessionis praedictae, et suarum conditionum, 
QE 8*** trium videlicet praedictarum. Primo ergo, quoniam confessio haec debet? esse integra, 
et integritas confessionis non est, nisi quis confiteatur Christum verum hominem pro 
b)i»wiehominibus crucifixum, eumdemque verum Dei filium incarnatum " in Trinitate Patri et 
Spiritui sancto per omnia coaequalem; hinc est, quod in forma vocali non tantum fit 
expressio actus confirmandi, verum etiam ipsius signi crucis, et nominis beatissimae 
Trinitatis: Amplius, quia confessio debet esse placida, ratione ejus coram quo fit, et 
fieri habet coram Deo et hominibus, et Deo non potest placere, nisi adsit lumen intelli- 
j)Prxim  gentiae et nitor conscientiae, nec proximis ^, nisi adsit odor bonae famae et vitae ho- 
jmomisemestae; ideo ad horum designationem in? elemento exteriori commiscetur oleum oliva- 
rum, quod est nitidum, et balsamum, quod est odoriferum; ut per hoc significetur quod 
confessio, ad quam hoc sacramentum ordinat et disponit, conjunctum debet habere ni- 
torem conscientiae et intelligentiae cum suavi odore tam vitae quam famae, ne con- 
9 Pv biCtrarjetas aliqua sit inter linguam et conscientiam, vel inter linguam et famam, propter? 
» "e quam falis confessio non? acceptetur ab homine, nec approbetur a Christo ". 
Postremo, quoniam talis confessio debet esse intrepida, ut nec pudore, nec timore 
.») cii dimittat quis dicere veritatem, et tempore persecutionis " ignominiosam mortem Christi 
in cruce confiteri publice formidat quis et erubescit, praecipue horrens incidere in con- 
similem poenam et ignominiam passionis, et hujusmodi timor et pudor potissime apparet 
in facie, e£ maxime in fronte"; ideo ad omnem verecundiam et formidinem propulsan- 
dam, et manus potestativa imponitur, quae confirmet, et crux fronti imprimitur, ut non 
erubescat eam publice confiteri, nec formidet pro confessione nominis Christi, si opus 
jit fuerit, quantamcunque poenam vel ignominiam sustinere, tanquam verus pugil unctus " 
ad praelium, et tanquam strenuus miles ferens in fronte regis sui signum et crucis ejus 
triumphale vexilum, cum quo paratus sit penetrare hostium cuneos securus. Non enim 
potest crucis gloria libere praedicari, si crucis poena et ignominia formidetur, juxta 
quod sanctus dicebat Andreas: ,Ego si crucem expavescerem, gloriam crucis minime 
praedicarem." *) | 
*) Martyrium S. Andreae, c. í apud Galland. Biblioth. vol. 1. pag. 155. 


Àp Caprvur VIII. 


! ,in hoc sacramento datur gratia ad robur fidei quan- — cifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stulti- 
tum ad confirmationem in corde, et quantum ad confessio- fiam (1. Cor. 1, 23); tum propter periculum, quia adver- 
nem liberam in ore. Et quia diffieillimum et arduissimum — sarii tales nitebantur occidere: Haec facient vobis propter 
erat Christum crucifixum confiteri, tum propter oppro- nomen meum (Jo. 15, 21); hine est, quod decuit duplicem 
brium, secundum quod dicitur: Praedicamus Christum cru- — actum in forma poni, unum, qui respicit liberam crucifixi 


PARS VI, 8. 


confessionem, quasi eam semper ferret in fronte; alterum, 
qui respicit cordis stabilitionem." 4. dist. 7. a. 1. q. 1 ad 3. 

? ,Confirmatio non potest conferri nisi ab Episcopis, 
quia ipsi sunt praelati principales in Ecclesia." — ,Ra- 


tione videtur, quia dicit quaedam Glossa, quod Philippus . 


ille, ad cujus praedicationem Samaritani crediderant (Act. 
8, 12), non poterat manus imponere, quia non erat Ápo- 
Stolus; ergo solum Apostolis hoc concessum erat." — 
Dicendum quod illud sacramentum nec potest, nec debet 
per alios dispensari; et si alii praesumunt, nihil faciunt. 
Et ratio hujus est, quia auctoritas Ecclesiae fuit derivata 
ad membra secundum ordinem Ecclesiae primum; unde 
sicut soli Apostoli hoc poterant, sic nunc soli eorum suc- 
cessores possunt. Sed tune est quaestio, quare hoc sa- 
cramentum et ordinis a solis Episcopis traditur, et solis 
Episcopis fuit commissum. Dicendum quod ratio hujus 
est, quia ipsi et eorum successores sunt praelati in Eccle- 
sia principales. Praelati autem duplex est officium, sci- 
licet inferiores in gradu suo statuere et collocare in or- 
dine, et murum opponere se, sive gregem suum defendere; 
ideo ipsi soli ordines faciunt et corroborant. Aliter di- 
cunt aliqui, quod in his duobus sacramentis datur gratiae 
plenitudo; ideo ab his debent dari, qui habent plenitu- 
dinem auctoritatis, ab aliis non. Propter hane eamdem 
rationem consecrare Ecclesias et Abbates, quia sunt opera 
excellentiae, solis Episcopis sunt concessa, pro eo quod 
habent excellentem auctoritatem. Alia ratio potest reddi, 
quod ipsis Episcopis est cura de subditis, et maxime de 
clericis, cum euram habeant de omnibus, licet aliis com- 
missa sit custodia, tamen placuit Spiritui sancto, ut ali- 
quod sacramentum omnes subditi a praelato reciperent 
immediate, similiter quod clerici aliquid: et id est duplex 
sacramentum, in quo duplex imprimitur signaculum. Unde 
et Apostolus ad Romanos (1, 11): Desidero videre vos, ut 
aliquid impertiar vobis spiritualis gratiae ad. confirmandum 
vos. Multae possunt hic rationes assignari et convenien- 
tiae, quia in talibus magis locum habet congruitas quam 
necessitas, quia institutio necessitatem facit praecipue. Ad 
illud, quod objieitur de baptismo, dicendum quod non est 
simile; quia enim baptismus est sacramentum necessitatis, 
ideo potestas ejus omnibus est concessa: non sic autem 
est de confirmatione. Ad illud quod objicitur, quod Spiri- 
tus sanctus operatur ubi est, dicendum quod gratia Spiri- 
tus sancti, per quam dicitur in nobis operari, duplex est, 
seilicet gratum faciens, et sic operatur opera nostra ad 
salutem ejus in quo est; et gratia gratis data, et per hanc 
operatur salutem in altero: et haec manet in homine, 
gratia gratum faciente recedente, ex dispensatione divina, 
ut subditi salus non impediatur malitia praelati... Ad 
illud quod objicitur, unde habeat hoc Episcopus, dicen- 
dum quod nec a jurisdictione, nec ab ordine sacerdotali, 
sed ab auctoritate et dignitate episcopali; et haec dicit 
ordinem in eminentia. Haec autem eminentia confertur 
Episcopo, cum consecratur; et ideo si renuntiet juris- 
dictioni, adhue potest confirmare. Quamvis ergo non ha- 
beat ex ordine sacerdotali, nec ex jurisdictione temporali, 
habet tamen ex aliquo, quod superexcellit utrumque. 
Aliqui dicunt tamen, quod hoc habet ratione institutionis." 
4, dist. 7. a. 1. q. 3. fund. concl. et ad 1. 2. 4. — ,Quam- 
vis sacerdos non possit propria auctoritate, tamen pro 


503 


causa necessaria summus Pontifex, in quo est plenitudo 
potestatis, potest alii quam Episcopo committere; et ille 
non facit auctoritate sua, sed auctoritate sibi commissa; 
unde ille potius facit, cujus auctoritate fit. Unde non est 
dubium, quin pontificalis auctoritas sit de necessitate hujus 
sacramenti." Ibid. dub. 1. Vide superius ad cap. 5. not. *. 

* ,Confirmationis sacramentum competit omni sexui 
existenti in pugna spirituali.^ —  ,Est necessarium non 
necessitate absoluta, sed conditionata; et contemnens peri- 
eulo se exponit." — ,Dicendum, quod est necessitas sim- 
pliciter, et est necessitas conditionata.  Simpliciter non 
est gratia confirmationis necessaria, sed necessaria ex con- 
ditione, scilicet pugnanti et vincere volenti, sicut come- 
dere necessarium est vivere volenti. Unde Melchiades 
Papa dicit, et habetur de consecratione: Quia in hoc mundo 
aetate victuris inter hostes invisibiles et pericula gradien- 
dum est, in baptismo regeneramur ad vitam, post bapti- 
smum confirmamur ad pugnam, quia omnes viventes in 
pugna vivunt, quia militia est vita hominis super terram 
(Job 7, 1). Ex institutione ergo Ecclesiae est, quod nul- 
lus ab hoc sacramento excipitur; sed omnes suscipere de- 
bent, ut sint strenui pugnatores. Et ideo si quis, cum 
habet locum et tempus et opportunitatem, negligendo con- 
temmnit, periculo se exponit." 4. dist. 7. a. 3. qq. 1. 2. 

* .Veritas potest considerari in comparatione ad illud, 
in quo est; et sic verum est, quod dicit Augustinus: 
Veritas est id, quod est. Alio modo per comparationem 
ad intellectum, quem movet; et sic veritas, sicut dicit 
philosophus in Metaphysica, est finis intelligentiae specu- 
lativae.^ 1. dist. 8. p. 1. dub. 7. 

5 ,Est enim veritas rerum, veritas signorum, seu vo- 
cum, et veritas morum. Veritas rerum est indivisio entis 
et esse, veritas sermonum est adaequatio vocis et intel- 
lectus, veritas morum est rectitudo vivendi. Et istae 
sunt tres partes philosophiae, quas philosophi non in- 
venerunt, ut essent; sed quia jam secundum veritatem 
essent, omnino adverterunt, secundum Augustinum. Haec 
triplex veritas consideratur ex parte principii originantis, 
ex parte subjecti suscipientis et ex parte objecti termi- 
nantis. Respicit autem originans principium in ratione 
triplicis causae, originantis, exemplantis et terminantis, 
nam ex $£pso, per ipsum et in ipso sunt omnia, (Rom. 11, 36). 
Ergo veritas indieat, quod mens nostra fertur naturali 
inclinatione ad veritatem, secundum quod est causa es- 
sendi, ratio intelligendi et ordo vivendi: secundum cau- 
sam essendi, veritas rerum; secundum rationem intelli- 
gendi, veritas vocum; secundum ordinem vivendi, veritas 
morum. Ex parte autem animae omnis irradiatio veritatis 
super intelligentiam nostram, aut fit super ipsam absolute, 
et sic pertinet ad notitiam rerum speculandarum: aut in 
comparatione ad interpretativam, et sic est veritas vocum: 
aut in comparatione ad effectivam et motivam, et sic est 
veritas operabilium. Ex parte objecti sic: omne quod 
est, aut est a natura, aut a ratione, aut a voluntate. Se- 
eundum primam est notitia, quae est de rebus, secundo 
modo de sermonibus, tertio modo de moribus. Ergo se- 
cundum principium, subjectum et objectum, est triplex 
radius veritatis in anima, per quam possit anima non so- 
lum elevari ad perpetua, sed etiam in causas omnium. 
Sed si addatur condimentum fidei, tunc potest eo facilius, 


504 


ui causa essendi attribuatur Patri, ratio intelligendi Filio, 
ordo vivendi Spiritui sancto.^ Serm. 4. in Hexaém. in princ. 

$ ,Exponuntur ab Augustino (Ll. 1. de doct. christ. c. 22) 
81e: Ex toio corde, id est ex toto intellectu, sine errore; 
ex tota anima, id est ex tota voluntate, sine contradictione; 
ex tota mente, id est ex tota memoria, sine oblivione... 
Et a Bernardo (serm. 20 in Cantic. sic: Ex toto corde, 
id est sapienter; er tota anima, id est dulciter; ex tota 
fortitudine, id est fortiter, ut non seducamur fallaciis, non 
abducamur blanditiis, non frangamur injuriis. Et ad haec 
tria reduei possunt illa tria: Ex corde pwro, conscientia 
bona et fide non ficta." 3. dist. 27. dub. 3. 

7 ,Gratia baptismi et gratia confirmationis, in quantum 
gratum faciens, eadem est, sed respectu effectus est di- 
versa.^ — ,Utraque gratia est gratum faciens; sed in una 
anima est una gratia gratum faciens, quia duo accidentia, 
et maxime accidentia simplicia, in eodem subjecto esse 
non possunt, cum sint ejusdem speciei; ergo constat, quod 
una numero." — ,Item eadem per essentiam est virtus 
debilis et robusta; ergo gratia baptismalis similiter et 
gratia confirmationis eadem.^ — ,Item gratia praeveniens 
et subsequens est eadem per essentiam; sed sic se habet 
gratia baptismalis et confirmationis, quia baptismalis prae- 
venit, ut homo juste velit, confirmatio confirmat, ne frustra 
velit; ergo etc.^ — ,Cum quaeritur, utrum gratia; quae 
datur in sacramento baptismi et confirmationis, sit eadem 
vel alia, ista quaestio dupliciter potest intelligi. Vel quod 
in sacramento confirmationis non confertur aliqua gratia, 
nec aliquis character, sed solum baptismalis confirmetur 
sine alicujus appositione: et hoc quidem est quaerere, 
utrum in confirmatione conferatur aliqua gratia. Si enim 
confertur, cum non conferatur quod collatum est, patet 
quod ista quaestio ex praecedenti quaestione soluta est, 
quia ibi datur gratia... Vel potest quaeri, utrum sint 
eaedem vel eadem, esto quod in utroque detur gratia, ita 
quod ex his una gratia per essentiam fiat, sicut fit de eo 
quod auget, et de eo quod augetur. Et hic sunt tres 
positiones. Quidam enim dicunt, quod differunt essentia- 
liter, sicut virtutes et dona, quia in baptismo datur gratia, 
quae influens in potentias facit virtutes; in confirmatione 
vero datur gratia, quae influens in potentias facit dona; 
in ordine vero datur gratia, quae influens in potentias 
facit beatitudines. Etsi pulchra videatur haec positio, 
tamen veritatem non habet, quia in virtutibus et donis 
ponit gratiam essentialiter differre. Rursus, connexionem 
illorum dissolvit, in sacramentis enim non est connexio, 
ut in virtutibus et donis. Alia positio est, quod gratia 
haec et baptismalis, etsi sint gratum facientes, differunt 
tamen in essentia, sicut morbi contra quos ordinantur. 
Et distinguuntur in subjecto, quia in diversis partibus 
animae potentialibus; ut sicut partes animae, partes cor- 
poris, sic partes gratiae, partes animae, sive potentias per- 
ficiant. Unde dicunt, quod distincte manent in anima, 
nec una auget aliam, nec confirmat, nisi per accidens, 
scilicet quia confirmat hominem. Tertio modo potest dici, 
quod gratia gratum faciens in anima est una, quia una 
est anima, quae gratificatur, et uni; et rursus, tota gratia 
tollitur unieo peccato. Propter hoc dicendum aliter, sicut 
in virtutibus gratuitis, quod est ibi gratia et habitus sub- 
Síratus, et gratia una in omnibus, sed habitus substrati 


PARS VI, 8. 


alii et alii. Sie in sacramentali etiam gratia et est gratia 
gratum faciens, et effectus specialis, quem habet virtute 
sacramenti; et in quantum gratum faciens una est, sed 
ratione effectuum distinguuntur. Et quia sacramentum 
signat gratiam, ut in tali effectu; ideo signa et sacramenta 
sunt diversa. Concedendum est ergo, quod gratiae bapti- 
smali superadditur gratia confirmationis, quae habet alium 
effectum, scilicet ablationem pusillanimitatis; et hoc pro- 
bant tres primae rationes. Concedendum est etiam, quod 
cedit in unam, sicut probant tres sequentes rationes. 
Quamvis enim gratia per essentiam sit eadem, tamen 
effectus, ad quem ordinatur, est alius et alius; et ideo 
non est repugnantia inter rationes illas. Gratia enim in 
anima una est gratum faciens, sed effectus sunt multi et 
varii Et quoniam signa sacrameníalia ordinantur ad gra- 
tiam secundum effectus curationis; ideo sunt varia signa 
et sacramenta, et non solum signa exteriore et visibilia, 
sed etiam interiora, ut puta sunt characteres, gui sunt 
signa distinctiva.^ 4. dést. 7. a. 2. q. 2. fund. et concl. — 
Gratia confirmationis cum  praesuppositione est major 
gratia baptismali, sed praecise loquendo major est illa 
baptismi.^ — ,Gratia baptismalis est contra culpam origi- 
nalem et omnes ejus sequelas; sed gratia confirmationis 
contra unam sequelam, ut puta pusillanimitatem ; sed con- 
gruum est contra morbum majorem efficaciorem dari me- 
dicinam; ergo etc.^ — ,Item ratione effectus primi vide- 
tur, quia majus donum est de inimico fieri amicum, quam 
de amico magis amicum; sed in baptismo fit homo amicus, 
in confirmatione autem magis amicus; ergo in baptismo 
confertur majus donum.^ — ,Item baptismus facit homi- 
nem innocentem, et statim aperit caelum; sed hoc non 
facit confirmatio, nec aliud sacramentum; ergo baptismus 
est efficacius sacramentum. — Dicendum quod gratia 
confirmationis praesupponit gratiam baptismalem, sicut 
bene esse supponit esse. Quando ergo fit comparatio ha- 
rum gratiarum, potest fieri dupliciter. Uno modo cum 
praesuppositione; et sic omnino major est gratia confir- 
mationis quam baptismalis, sicut bene et perfecte vivere 
melius est quam vivere, quia hoc addit ad illud, et com- 
plet. Si autem intelligatur praecise, ut scilicet haec gratia, 
quae additur, sit major vel minor, dicendum sine dubio, 
quod non est tantae efficaciae, ut patet, quia vivificare 
mortuum major gratia est et potentia, quam jam vivifi- 
catum sanare vel fortificare, praecise loquendo; sed cum 
praesuppositione "majus est esse vivum et sanum, quam 
vivum tantum." Ibid. q. 3. fund. et concl. 

$ ,Si hoc verum est, eucharistia confirmat; unde illud 
Psalmi (103, 15): Panis cor hominis confirmat. Ad hoc 
multipliciter respondetur. Primo modo sic, quod istud 
Sacramentum ordinatur ad robur per se, sed eucharistia 
per accidens. Sed hoc non solvit, quia sive per se, sive 
per accidens, dum tamen habeat effectum eundem, videtur 
altierum superfluere. Secundus modus dicendi est, quod 
confirmatio confirmat contra malum, sed eucharistia in 
bono. Sed nec illud sufficit, quia omne sacramentum, 
cum sit remedium, est contra malum; et ita eucharistia. 
Alii dicunt, quod duo sunt nobis necessaria, scilicet fides 
et moreg, et unum confirmat in fide, scilicet confirmatio, 
sed eucharistia quantum ad bonos mores, quia, ut dicit 
Bernardus, eucharistia non solum delet venialia, sed etiam 


PAnS VI, 9. 


consensum fortificat, ne inclinetur ad mortalia. Alii di- 
eunt, quod utrumque fortificat fidem; sed duo necessaria 
sunt ad fidem firmam, seilicet corde credere et ore con- 
fiteri: et eucharistia confirmat quantum ad fidem in corde, 
sed confirmatio quantum ad confessionem, sive prolationem 
in ore. Alii dicunt, quod utrumque fortificat a caritate, 
quia ab ejus fortitudine pendet fortitudo omnium; sed 
caritas potest deficere dupliciter, scilicet per defectum ali- 
menti, vel per actionem contrarii, sicut patet in igne ma- 
teriali: et contra primum est eucharistia, quae cibat; contra 
secundum confirmatio, ut impugnantibus resistat. Alii 
dicunt aliter et probabilius, quod confirmatio est ad cor- 
roborationem fidei, sed eucharistia caritatis. Et hoc patet, 
quia hie est signum confessionis fidelis, ibi signum unio- 
nis. Et si quaeratur, quare magis confirmantur hae duae 
virtutes quam aliae, dicendum quod quia in his duabus 
pendet fortitudo spiritualis aedificii, quantum ad intelle- 
ctum et affectum. Et quia in fide est prima elevatio, in 
caritate elevatio summa, et utrobique difficultas, et quia 
pronitas est ad contrarium; ideo magis confirmantur." 
lbid. dub. 2. 

* ,Non baptizatus non potest confirmari, nisi prius 
baptizetur. Ratio autem hujus venit ex duplici re hujus 
sacramenti. Primo ex parte gratiae, quia ibi datur gratia 
justificans, hic roborans; et ista praesupponit illam. Alia 
ratio venit ex parte characteris, quia character ille funda- 
mentum est aliorum; ideo, illo non impresso, alii non pos- 


505 


primatur character, in quibus aptus natus est imprimi, 
dieitur nihil fieri; ideo non baptizatus non potest in tali 
statu confirmari... Quomodo autem character baptismalis 
fundamentum sit, patet; quia ille respicit fidem, sive in- 
ehoationem fidei, et alii respiciunt statum fidei; et sicut 
se habet fides ad statum, ut alii status ad initium, sic 
character ad characterem.^ 4. dist. 7. a. 8. q. 3. 

19 4, dist. 7. a. 1. q. 2. 

!! jInter partes, quae se offerunt sensibus nosiris, 
caput est dignius, et in capite facies, scilicet anterior 
pars; et ideo hoe sacramentum datur in facie, sed magis 
in fronte, quia ibi est sedes verecundiae. Unde quia hoc 
sacramentum est contra confusionem et verecundiam con- 
fitendi nomen Christi, quae linguam contrahit, ne aperte 
dicat, debet hoc saeramentum in fronte dari. Frons qui- 
dem pars est faciei eminentior; unde dixerunt quidam, 
quod in nova lege fit prima unctio in capite ratione vir- 
tutis, secunda vero in fronte, tertia iterum in eapite. Et 
prima fit in baptismo, secunda vero in confirmatione, ter- 
tia vero in Episcopi consecratione. Et prima signata est 
in prima unctione (£. Heg. 16, 13), secunda vero in un- 
ctione David super domum Juda (2. Reg. 2, 4), tertia 
vero in unctione David super cunctum regnum (2. Reg. 
5, 3). Et satis possunt aptari istis, si quis inspiciat. In 
prima enim David non habuit potentiam, in secunda ha- 
buit potentiam et resistentiam, in tertia habuit potentiam 
et praesidentiam super gentem suam." 4. dist. 7. dub. 4. 


sunt imprimi. Et quoniam, cum in sacramentis non im- 


CAPUT IX. 


De integritate eucharistiae. 


(Eucharistia instituta fuit, ui genitos in esse gratiae et roboratos enutriret, — conservando in eis devolionem ad Deum per 


Saorifloium oblativum, — dileotionem ad proximum per sacramentum unitivum, — delectationem inira seipsos per vialioum refeotivum. 
— In ea datur corpus et sanguis Ohristi sub speciebus panis el vini; — et ad prolationem duplicis verbi fit transubstantiatio, — remanen- 
libus solis accidentibus, — et sub utraque specie uno, toto et indiviso Christo contento. — Ad eam digne suscipiendam fides et caritas 


exigitur; — et celebranda est oum solemnitate praeoipua quoad omnia adjunota.) 


De sacramento eucharistiae! hoc tenendum est, quod in hoc sacramento verum 
Christi corpus et verus sanguis non tantum significatur, verum etiam veraciter contine- 
tur sub duplici specie, panis scilicet et vini, tanquam sub uno, et non sub duplici sa- 
cramento; hoc autem est? post consecrationem sacerdotalem, quae fit in prolatione 
vocalis formae a Domino institutae ^, super panem scilicet: Hoc es£ corpus mewm , super 
vinum vero: Je est calix sangwimis mei'. Quibus verbis" cum intentione conficiendi 
a sacerdote prolatis', transubstantiatur utrumque elementum secundum substantiam in 
corpus et sanguinem Jesu Christ, remanentibus speciebus sensibilibus, in quarum utra- 
que continetur totaliter, non cireumscripübiliter, nec localiter " sed sacramentaliter totus ec 1- 
Christus. In quibus etiam proponitur nobis ut cibus, quem qui digne accipit, non solum AE, 
sacramentaliter, verum etiam per fidem et caritatem NP manducando, corpori Christi 
mystico magis incorporatur, et in seipso reficitur et purgatur; qui vero hndiobs accedit, j4- 
dicium sibi manducat et bibit, non dijudicans sanctissimum corpus Domani (1. Cor. 11, 29) (1). 


a) Est om. 
ed. 1484. 


(I) Quum eucharistia considerari possit vel prout sacramentum, vel prout sacrificium, idcirco in enu- 
merandis erroribus contra ipsam exortis eadem distinctio servabitur. 
S. Bonaventurae Breviloq. 


64 


506 PARS VI, 9. 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia principium nostrum 


3 5^» reparativum, Verbum scilicet incarnatum, et sufficientissimum est? in virtute, et sapien- 


In augustissimo igitur sacramento eucharistiae plura impugnata passim fuere, ejus nempe natura et 
institutio, materia, forma, minister, necessitas, dispositiones, virtus et effectus, de quibus proinde singillatim 
dicendum occurrit. 

Àe primo, quoad eucharistiae naturam et institutionem, ipsam eucharistiam non stabilem ac per- 
manentem, sed in solo usu ac sumptione positam, Lutherani et Calvinistae contenderunt, ex quo pronum 
ipsis fuit inferre Christum in eucharistia latreutico cultu minime honorandum esse, eamque neque servari, 
neque ad infirmos deferri posse. Sed contra eos Conc. Trident. decrevit sess. 13. cam. 4: ,Si quis dixerit, 
peracta consecratione, in admirabili eucharistiae sacramento non esse corpus et sanguinem Domini nostri 
Jesu Christi, sed tantum in usu, dum sumitur, non autem ante vel post; et in hostiis seu particulis con- 
secratis, quae post communionem reservantur, vel supersunt, non remanere verum corpus Domini; anathema 
sit.^ Et can. 6: ,S8i quis dixerit, in sancto eucharistiae sacramento Christum Unigenitum Dei Filium non 
esse cultu latriae, etiam externo, adorandum; atque ideo nec festiva peculiari celebritate venerandum, neque 
in processionibus, secundum laudabilem et universalem Ecclesiae sanctae ritum et consuetudinem, solemniter 
circumgestandum, vel non publice, ut adoretur, populo proponendum, et ejus adoratores esse idololatras; ana- 
thema sit.^ Et can. 7: 48i quis dixerit, non licere sacram eucharistiam in sacrario reservari, sed statim 
post consecrationem astantibus necessario distribuendam; aut non licere, ut illa ad infirmos honorifice de- 
feratur; anathema sit." Consuetudo praeterea, quae a priscis temporibus ad nos usque in Ecclesia constanter 
et universaliter viguit, Protestantium figmenta condemnat. 

Secundo, realem Christi praesentiam in eucharistia Berengarius archidiaconus Andegavensis, omnium 
primus, ut videtur, inficiatus est, qui a Lanfranco archiep. Cantuariensi scriptis exagitatus, et in Conciliis 
Romanis an. 1059 sub Nicolao II, et an. 1079 sub S. Gregorio VII, et in Burdigalensi, eodem anno, ana- 
themate perculsus, post iteratos relapsus, poenitens in Ecclesiae sinu diem supremum obiit. Berengarii 
haeresim saec. XII instaurarunt Petrobrussiani, et saec. XVI Zwinglius, Carlostadius, Oecolampadius, Bucerus 
et Calvinus, ac tandem Sociniani et Rationalistae, quos omnes sub unico Sacramentariorum nomine scholae 
appellare consueverunt. Porro contra eos Concil. Trident. sess. 13. can. 1: ,8i quis negaverit, in sanctissimae 
eucharistiae sacramento contineri vere, realiter et substantialiter corpus et sanguinem una cum anima et 
divinitate Domini nostri Jesu Christi, ac proinde totum Christum; sed dixerit tantummodo esse in eo, ut in 
signo, vel figura, aut virtute; anathema sit." 

Tertio, Calvinistae eo ipso intulerunt Christum in eucharistia nonnisi spiritualiter sumi. Sed contra 
est Concil. Trident. sess. cit. can. 8: ,Si quis dixerit, Christum in eucharistia exhibitum, spiritualiter tantum 
manducari, et non etiam sacramentaliter ac realiter; anathema sit." 

Quarto, dogma transubstantiationis negatum fuit a Lutheranis, qui absurda figmenta émpanationis et 
invinationis, vel etiam consubstantiationis, seu companationis, invexerunt. Contra autem Concil. Trident. /. c. 
can. 2: ,Si quis dixerit, in sacrosancto eucharistiae sacramento remanere substantiam panis et vini una cum 
eorpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi; negaveritque mirabilem illam et singularem conversionem 
totius substantiae panis in corpus, et totius substantiae vini in sanguinem, manentibus dumtaxat speciebus 
panis et vini; quam quidem conversionem Catholica Ecclesia aptissime transubstantiationem appellat; anathema 
sit.^ Hue etiam refertur censura propos. 29 Synodi Pistoriensis. 

Quinto, Christum in qualibet sacramenti specie, et sub singulis cujusque speciei partibus contineri, 
inficiati sunt sacramentarii Adversus quos Conc. Trid. /. c. can. 3: ,S8i quis negaverit, in venerabili sacra- 
mento eucharistiae sub unaquaque specie, et sub singulis utriusque speciei partibus, separatione facta, totum 
Christum contineri; anathema sit." 

Sexto, necessitatem sumendi utramque speciem eucharistücam adstruit quaedam ex Husitis secta, 
eujus adepti Calixtini ideireo fuerunt nuncupati. Hunc errorem etiam Protestantes adoptarunt. Sed contra 
Conc. Trident. sess. 21. can. 1: ,Si quis dixerit, ex Dei praecepto, vel necessitate salutis, omnes et singulos 
Christi fideles utramque speciem sanctissimi eucharistiae sacramenti sumere debere; anathema sit. Et can. 2: 
Si quis dixerit, sanctam Ecclesiam Catholicam non justis causis et rationibus adductam fuisse, ut laicos, 
atque etiam clericos non conficientes, sub panis tantummodo specie communicaret, aut in eo errasse; ana- 
thema sit.^ Et can. 3: ,Si quis negaverit, totum et integrum Christum, omnium gratiarum fontem et aucto- 
rem, sub una panis specie sumi, quia, ut quidam falso asserunt, non secundum ipsius Christi constitutionem 
sub utraque specie sumatur; anathema sit.^ Neque contraria consuetudo in Ecclesia olim recepta his cano- 
nibus vim infert, etenim ipsum Concilium ead. sess. cap. 2 declaravit, ,hanc potestatem perpetuo in Ecclesia 


PARS VI, 9. ; 507 


tissimum est in sensu; ideo sic nobis contulit sacramenta, secundum quod exigit sa- 


pientia et sufficientia ? sua. Et quia sufficientissimum est, ideo largiendo medicamenta 3 "iia. e 


ABCD et 


fuisse, ut in sacramentorum dispensatione, salva illorum substantia, ea statueret vel mutaret, quae suscipien- Ven. Efi 
tium utilitati, seu ipsorum sacramentorum venerationi, pro rerum, temporum et locorum varietate magis ex- hom. 
pedire judicaret." 

Errores recensiti naturam et institutionem eucharistiae respiciunt; quoad vero materiam, quae con- 
stituitur ex pane triticeo et vino ex vite, Michaél Caerularius, Photiani schismatis instaurator, Ecclesiam 
Latinam accusavit, eo quod panem azymum in eucharistia conficienda adhiberet, contra usum Ecclesiae 
Graecae, in qua panis fermentatus consecratur. Porro Concil. Florentinum sancivit: ,Definimus in azymo 
sive fermentato pane triticeo Corpus Christi veraciter confici." 

Praetermissis autem antiquis Ebionitis, Encratitis et Manichaeis, qui aquam vino substituerant, mix- 
tionem aliquarum aquae guttularum cum vino, quam ex praecepto Ecclesiae facere jubemur, Lutherani hu- 
manum figmentum, Calvinistae vero indifferentem ac liberam dixerunt. Contra quos Concil. Trident. sess. 22. 
can. 9: ,8i quis dixerit... aquam non miscendam esse vino in calice offerendo, eo quod sit contra Christi 
institutionem; anathema sit.^ Id autem statutum fuisse docet Tridentinum /. c. cap. 7: ,tum quod Christum 
Dominum ita fecisse credatur, tum etiam quia e latere ejus aqua simul cum sanguine exierit, quod sacra- 
mentum hae mixtione recolitur; et cum aquae in Apocalypsi (17, 15) beati Joannis populi dicantur, ipsius 
populi fidelis cum capite Christo unio repraesentatur." 

Quoad eucharistiae formam, quae est in verbis consecratoriis; eam vel inutilem, vel erroribus sca- 
tentem Protestantes ac Rationalistae passim effutierunt. Contra quos Concil. Trident. |. c. can. 6: ,8i quis 
dixerit, Canonem Missae errores continere, ideoque abrogandum; anathema sit." 

Quoad ministrum consecrationis, Montanistae saec. III omnibus, etiam mulieribus, Waldenses quibus- 
que viris, Lutherus cuilibet Christiano baptizato potestatem tribuerunt consecrandi eucharistiam.  Postremus 
autem ad confusionem vitandam, extra casum necessitatis, delegationem requirebat. Itaque contra eos Concil. 
Trident. /. c. can. 2: ,Si quis dixerit, illis verbis, Hoc facite in meam commemorationem, Christum non in- 
stituisse Apostolos sacerdotes; aut non ordinasse, ut ipsi, aliique sacerdotes offerrent corpus et sanguinem 
suum; anathema sit." 

Quoad necessitatem, nonnulli ex Graecis schismaticis et plures Calvinistae autumarunt eucharistiam 
necessitate medii necessariam, et etiam parvulis*); qui quidem error jamdiu obsolevit. Contra eum tamen 
Conc. Trident. sess. 21. can. 4: ,Si quis dixerit, parvulis, antequam ad annos discretionis pervenerint, ne- 
cessariam esse eucharistiae communionem; anathema sit." 

Eucharistiae autem sumptionem esse de necessitate praecepti divini, ita ut nulli adulto liceat ab ea 
prorsus abstinere, evincitur ex verbis ipsius Christi apud Joann. 6, 54: ,Nisi manducaveritis carnem Filii 
hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis.^ Denique ex praecepto Ecclesiae omnes fide- 
les adulti, saltem semel in anno, scilicet in Paschate, ad sacram eucharistiam accedere tenentur ex decreto 
Concil. Oecum. Lateran. IV sub Innocentio III, et oppositum censura inussit Trident. sess. 13. can. 9: ,8i 
quis negaverit, omnes et singulos Christi fideles utriusque sexus, cum ad annos discretionis pervenerint, te- 
neri singulis annis, saltem in Paschate, ad communicandum, juxta praeceptum sanctae matris Ecclesiae; ana- 
thema sit." 

Quoad dispositiones, opposito errore Protestantes ac Jansenistae peccarunt. llli quidem, quia fidem, 
seu potius fiduciam, minime vero conscientiae puritatem requirunt. Isti, quia condignam de peccatis patratis 
poenitentiam, et amorem Dei purissimum exigunt, ex quo fit, ut a frequenti communione fideles arceant, 
eatholicosque ad eam frequenter accedentes, irreverenter ac sacrilege erga sacramentum se habere conten- 
dant. Porro contra primos Conc. Trident. sess. 13. can. 11: ,Si quis dixerit, solam fidem esse sufficientem 
praeparationem ad sumendum sanctissimae eucharistiae sacramentum; anathema sit.^ Contra secundos est 
censura duarum propositionum ab Alexandro VIII damnatarum, quae sunt: ,Sacrilegi sunt judicandi, qui 
jus ad communionem percipiendam praetendunt, antequam condignam de delictis suis poenitentiam egerint." 
— jQHimiliter arcendi sunt a sacra communione, quibus nondum inest amor Dei purissimus, et omnis mixtio- 
nis expers." 

Excessu etiam nonnulli inter catholicos aliquando peccarunt, dictitantes usum quotidianae commu- 


*) Antiqua Ecclesiae consuetudo obtinuit, ut sanctissimae eucharistiae participes flerent infantes statim post baptismum, 
quae quidem consuetudo apud Graecos etiamnum perseverat. Quandonam in Ecclesia Latina obsoleverit, incertum est; vestigia 
postrema hujus ritus inveniuntur apud Hugonem a S. Victore, qui saeculo duodecimo vixit. 

64 * 


508 PAnS VI, 9. 


morborum et charismata gratiarum, non tantum instituit sacramentum, quod nos in esse 
gratiae generaret, ut baptismus, et genitos augmentaret et roboraret, ut confirmatio; 


nionis esse de jure divino. Contra quos S. C. Concilii die 12 februarii an. 1679 haec statuit: ,Usum quo- 
tidianae vel frequentis communionis semper probatum fuisse a Patribus, nihil tamen hac in re praecepisse 
Concil. Trident., sed tantum optasse, ut in singulis Missis fideles adstantes sacramentaliter communicarent. 
Idque merito, cum ex altera parte magna sit humana infirmitas, ex altera multa gratiae dona a Deo con- 
cessa, quae humanis oculis scrutari non possimus. [In hoc igitur pastorum diligentia potissimum invigilabit, 
non ut a frequenti aut quotidiana sacrae communionis sumptione, unica praecepti formula, deterreantur; 
sed magis quid singulis permittendum per se aut parochos seu confessarios sibi decernendum putet, illudque 
omnino provideat, ut nemo a sacro convivio, seu frequenter seu quotidie accesserit, repellatur, et nihilominus 
det operam, ut unusquisque digne pro devotionis et praeparationis modo rarius aut crebrius dominici corporis 
suavitatem degustet... Porro episcopi et parochi seu confessarii redarguant asserentes communionem quoti- 
dianam esse de jure divino.* 

Quoad demum effectus, ipsimet Protestantes contenderunt primarium, vel etiam unicum, eucharistiae 
effectum esse remissionem peccatorum. Sed contrarium definivit Tridentinum sess. 13. can. 5: ,Si quis di- 
xerit, vel praecipuum fructum sanctissimae eucharistiae esse remissionem peccatorum, vel ex ea non alios 
effectus provenire; anathema sit." | 

Hucusque de eucharistia, quatenus est sacramentum; nunc vero aliquid circa ipsam dicendum occurrit, 
prout est sacrificium. Porro sacrificium eucharisticum considerari potest tum in seipso, tum in suis adjunctis. 
In seipso spectato, ejus veritatem Lutherus a diabolo, ut ipse fatetur, edoctus, negavit, cui ceteri sectarii 
suffragati fuerunt. Contra eum Conc. Trid. sess. 22. can. 1: ,Si quis dixerit, in Missa non offerri Deo verum 
et proprium sacrificium, aut quod offerri non sit aliud, quam nobis Christum ad manducandum dari; ana- 
thema sit.^ Et can. 3: ,S8i quis dixerit, Missae sacrifieium tantum esse laudis et gratiarum actionis, aut 
nudam commemorationem sacrificii in cruce peracti, non autem propitiatorium, vel soli prodesse sumenti; 
neque pro vivis et defunctis, pro peccatis, poenis, satisfactionibus, et aliis necessitatibus offerri debere; ana- 
thema sit.^ Et can. 4: ,Si quis dixerit, blasphemiam irrogari sanctissimo Christi sacrificio in cruce peracto, 
per Missae sacrificium, aut illi per hoc derogari; anathema sit." 

Imposturam praeterea Lutherus appellavit celebrationem Missae in honorem sanctorum, quod damna- 
tum fuit in Trid. /. c. can. 5: ,Si quis dixerit, imposturam esse Missas celebrare in honorem sanctorum, et 
pro illorum intercessione apud Deum obtinenda, sicut Ecclesia intendit; anathema sit." 

Missam quoque privatam idem Lutherus diabolico conatu abrogare contendit, illicitamque autumavit 
eam, in qua nemo praeter celebrantem sacramentaliter communicatur. Huie haeresi propius accessit Synodus 
Pistoriensis, quae, agnito principio ,victimae participationem esse partem sacrificii essentialem ,^ addidit 
prop. 28: ,Non tamen se damnare ut illicitas Missas illas, in quibus adstantes sacramentaliter non communi- 
cant, ideo quia isti participant, licet minus perfecte, de ipsa victima, spiritu illam recipiendo." Contra Lu- 
therum autem Cone. Trid. /. c. can. 8: ,8i quis dixerit, Missas, in quibus solus sacerdos saecramentaliter 
communicat, illieitas esse, ideoque abrogandas; anathema sit.^ Contra Synodum vero est censura praedictae 
propositionis lata a Pio VI in Constit. Auctorem Fidei; in qua ea ,quatenus insinuat, ad sacrificii essentiam 
deesse aliquid in eo sacrificio, quod peragatur sive nullo adstante, sive adstantibus, qui nec sacramentaliter, 
nec spiritualiter de vietima participant, et quasi damnandae essent ut illicitae Missae illae, in quibus, solo 
sacerdote communicante, nemo adsit, qui sive sacramentaliter sive spiritualiter communicat", damnata fuit ut 
falsa, erronea, de haeresi suspecta, eamque sapiens." 

Jansenistae praeterea negant esse in arbitrio sacerdotis applicare fructum sacrifieii cui vult; idque 
errorem jura Dei magnopere offendentem autumant. Hujusmodi figmentum proscriptum invenitur in censura 
prop. 30 praedictae Synodi Pistoriensis: ,Doctrina Synodi, — qua dum profitetur credere sacrificii oblatio- 
nem extendere se ad omnes, ita tamen ut in Liturgia fieri possit specialis commemoratio aliquorum tam 
vivorum quam defunctorum, precando Deum peculiariter pro ipsis; deim continuo subjicit: non tamen, quod 
credamus in arbitrio esse sacerdotis applicare fructus sacrificii cui vult; imo damnamus hune errorem veluti 
magnopere offendentem jura Dei, qui solus distribuit fructus sacrificii cui vult, et secundum mensuram, quae 
ipsi placet: wnde et consequenter traducit veluti falsam opinionem invectam in populum, quod illi qui eleemo- 
synam subministrant sacerdoti sub conditione, quod celebrent unam Missam, specialem fructum ex ea per- 
cipiant: — Sie intellecta, ut praeter peculiarem commemorationem et orationem, specialis illa oblatio seu 
applicatio sacrificii, quae fit a sacerdote, non magis prosit, ceteris paribus, illis, pro quibus applicatur, quam 
aliis quibusque; quasi nullus specialis fructus proveniret ex speciali applicatione, quam pro determinatis per- 


PARS VI, 9. | 509 


verum etiam quod genitos et augmentatos enutriret, ut sacramentum eucharistiae, propter 

quod haee tria sacramenta omnibus dantur, qui accedunt ad fidem. Quoniam ergo nu- 
trimentum nostrum, quantum ad esse gratuitum, attenditur in unoquoque fidelium per 
conservationem devotionis ad Deum, dilectionis ad proximum, et delectationis ? intra; c4 uec. 
seipsum; et devotio ad Deum exercetur per sacrificii oblationem, dilectio ad proximum 

per unius sacramenti communionem, et delectatio intra seipsum per viatici refectionem; 

hinc est, quod principium nostrum reparativum istud sacramentum eucharistiae dedit in 
sacrificium oblationis, et sacramentum communionis, et viaticum refectionis *. 

Quia vero principium nostrum reparativum non tantum est sufficientissimum, 
verum etiam? sapientissimum, cujus est omnia agere ordinate; ideo sic dedit et dispo-? " "* 
suit nobis sacrificium, sacramentum et viaticum exhibere, secundum quod competit tem- 
pori? gratiae revelatae, statui viae et capacitati nostrae. Primo igitur, quoniam tempusfae 
gratiae revelatae requirit, quod jam non offeratur oblatio qualiscumque, sed pura, pla- 
cida et plenaria; et nulla alia oblatio est talis, nisi illa, quae in cruce fuit oblata", 
scilicet Christi corpus et sanguis; hinc est, quod necessario oportet in hoc sacramento 
non tantum figurative", verum etiam veraciter corpus Christi, tanquam oblationem huie 
tempori debitam, contineri Similiter, quia tempori gratiae consonat, quod sacramentum 
communionis et dilectionis" non tantum sit communionem et dilosionats significans, Sonia om. 
verum etiam ad illam inflammans, ut efficiat, quod figurat; e quod maxime nos inflam-" 
mat ad dilectionem mutuam, et maxime unit membra, est unitas" capitis, a quo perum 
vim amoris diffusivam, unitivam et transformativam manat in nos dilectio mutua; hinc 
est, quod in hoe sacramento continetur verum Christi corpus et caro immaculata, ut se 
nobis diffundens, et nos invicem uniens et in se transformans per ardentissimam cari- 
tatem", per quam se nobis dedit, se pro nobis obtulit, et se nobis reddidit, et nobis- 
cum existit usque ad finem mundi (Jo. 6, 49 seqq.). Per hunc etiam modum refectio 
competens statui gratiae est refectio spiritualis, communis et salutaris.  Refectio autem 
spiritus est. Verbum vitae, ac per hoc refectio spiritualis ipsius? spiritus in carne estf 


sonis, aut personarum ordinibus faciendam commendat ac praecipit Ecclesia, speciatim a pastoribus pro suis 
ovibus, quod veluti ex divino praecepto descendens a sacra Tridentina Synodo diserte est expressum; fa/sa, 
temeraria, perniciosa, ecclesiae injuriosa, inducens in errorem alias damnatum in. Wicleffo." 

Nomine autem adjunctorum veniunt idioma, caeremoniae ac vocis prolatio, quibus sacrificium Missae 
celebratur. In haec quoque Protestantes et Jansenistae debacchati sunt. Et in primis, quoad idioma, latino 
vulgare substituendum contenderunt. Sed contra est Conc. Trid. sess. 22. can. 9: ,Si quis dixerit... lingua 
tantum vulgari Missam celebrari debere... anathema sit.^ Et proscriptio prop. $6 Quesnelli: ,Eripere 
simplici populo hoc solatium jungendi vocem suam voci totius Ecclesiae, est usus contrarius praxi apostolicae, 
ct intentioni Dei.^ Et proscriptio etiam prop. 33 et 66 Synodi Pistoriensis. 

Quoad caeremonias, eas directe Protestantes, indirecte Jansenistae impugnarunt. Contra primos 
Cone. Trid. |. c. can. 7: ,Si quis dixerit, caeremonias, vestes et externa signa, quibus in Missarum cele- 
bratione Ecclesia catholica utitur, irritabula impietatis esse, magis quam officia pietatis; anathema sit.^ Contra 
secundos, censura, qua a Pio VI notatae fuerunt prop. 31 et 32 Synodi Pistoriensis, nempe: , Propositio 
Synodi enuntians, conveniens esse pro divinorum officiorum ordine et antiqua consuetudine, ut in unoquoque 
templo unum tantum sit altare, sibique adeo placere morem illum restituere." — ,lItem praescriptio vetans, 
ne super altaria sacrarum reliquiarum thecae, floresque apponantur.* 

Demum quoad vocem, utrique omnia in Missa alta voce recitanda autumarunt. Sed contra est Conc. 
Trid. /. c. can. 9: ,Si quis dixerit, Ecclesiae romanae ritum, quo submissa voce pars Canonis et verba con- 
secrationis proferuntur, damnandum esse... anathema sit." 


510 PARS VI, 9. 


Verbum incarnatum, seu caro Verbi, quae cibus est communis et salutaris, quia licet 
sit una, omnes tamen salvantur per ipsam. 

Quia ergo non est dare alium cibum spiritualem communem et salutiferum, nisi 
ipsum verum corpus Christi; hinc est, quod necesse est, ipsum in hoc sacramento vera- 
citer esse contentum, exigente hoc perfectione sacrificii placativi, sacramenti unitivi et 
viatici refectivi", quae debent esse in tempore novi Testamenti, et gratiae revelatae, et 
veritatis Christi. 

Rursus, quia statui viae non competit Christum aperte videre, propter velamen ? 
aenigmatis et propter meritum fidei, nec convenit Christi carnem dentibus attrectare, 
m met" propter horrorem cruditatis et propter immortalitatem ipsius corporis; ideo necesse 

fuit, corpus et sanguinem Christi tradi velatum sacratissimis symbolis, et similitudinibus 

congruis et expressis. Et quoniam nihil magis idoneum est ad refectionem, quam cibus 
panis, et potus vini", nihil est etiam magis idoneum ad significationem unitatis corporis 

Christi veri et mystici, quam panis factus de mundissimis granis", et vinum expressum 

de purissimis acinis" in unum collectis"; ideo sub his speciebus" magis quam sub aliis 

debuit hoc sacramentum exhiberi Et quia Christus sub illis speciebus esse debebat 
non secundum mutationem factam in ipso, sed potius in eis; ideo ad prolationem du- 
plicis verbi praedicti", in qua insinuatur existentia Christi sub speciebus illis, fit. con- 
versio? substantiae utriusque", in corpus et sanguinem", remanentibus" solis? acciden- 

tibus, tanquam signis ipsius corporis contentivis, et etiam expressivis " (II). 

Quia vero corpus Christi beatum et gloriosum non potest dividi in partes suas, 

nec separari ab anima, neque a divinitate summa"; ideo sub utraque specie est unus 

42) * e» Christus, et totus, et? indivisus, scilicet corpus et? anima et Deus"; ac per hoc utrobi- 
wa" *"* que est unum et simplicissimum sacramentum, continens totum Christum". Et quo- 
niam quaelibet pars speciei" significat corpus Christi"; hinc est, quod totum sic est in 

tota specie, quod in qualibet ejus parte, sive sit integra, sive divisa": ac per hoc non 

» ve ii. est jbj ut cireumscriptum ", ut? occupans locum, vel habens situm, aut" perceptibile 


q) Aut ibid. : 
!** ^ Der aliquem sensum corporeum et humanum, sed omnem latens sensum, ut fides habeat 


; 


k) Videri 
ibid. 


]) Relevamen 
ibi 


(II) Juverit hie apponere decisionem S. Congregationis R. U. Inquisitionis, quam sub die septima 
julii an. 1875 protulit, quoad explicationem transubstantiationis factam. per quatuor propositiones. — ,Utrum 
tolerari possit explicatio transubstantiationis in ss. eucharistiae sacramento, quae sequentibus propositionibus 
comprehenditur: 1? Sicut formalis ratio hypostaseos est per se esse, seu per se subsistere, ita formalis ratio 
substantiae est in se esse et actualiter non sustentari in alio tamquam primo subjecto; probe enim ista duo 
discernenda sunt: esse per se (quae est formalis ratio hypostaseos) et esse in se (quae est formalis ratio sub- 
stantiae). 2* Quare sieut natura humana in Christo non est hypostasis, quia non per se subsistit, sed est 
assumpta ab hypostasi superiori divina, ita substantia finita, ex. gr. substantia panis, desinit esse substantia, 
eo solum, et absque alia sui mutatione, quod in alio supernaturaliter sustentatur, ita ut jam non :» se sit, 
sed in alio ut in primo subjecto. 39 Hine transubstantiatio, seu conversio totius substantiae panis in sub- 
stantiam corporis Christi Domini nostri, explicari potest hac ratione, quod corpus Christi, dum fit substantia- 
liter praesens in eucharistia, sustentat naturam panis, quae hoc ipso et absque alia sui mutatione desinit 
esse substantia, quia jam non est i» se, sed in alio sustentante; adeoque manet quidem «atura panis, sed 
in ea, cessat formalis ratio substantiae; et ideo non duae sunt substantiae, sed una sola, nempe corporis Christi. 
4* Igitur in eucharistia manent materia et forma elementorum panis; verum jam in alio supernaturaliter 
existentes rationem substantiae non habent, sed habent rationem supernaturalis accidentis, non quasi ad mo- 
dum naturalium accidentium afficerent corpus Christi, sed eo dumtaxat quod & corpore Christi modo, quo 
dietum est, sustentantur. — Doctrinam transubstantiationis, prout. híc exponitur, tolerari non posse." 


PARS VI, 9. 511 


locum et meritum. Propter quod etiam, ut non deprehendatur, accidentia illa habent 
omnem operationem, quam etiam habebant prius", licet sint praeter subjectum ", quam- 
diu continent intra se Christi corpus, quod quidem est, quamdiu durant in suis proprie- 
tatibus naturalibus, et sunt idoneae ad cibandum. 

Postremo, quoniam capacitas nostra ad Christum efficaciter suscipiendum non est 
in carne, sed in spiritu, non in ventre, sed in mente; et mens Christum non attingit 
nisi per cognitionem et amorem, per fidem et caritatem", ita quod fides illuminat ad 
recognitionem vel recordationem ?, et caritas inflammat ad devotionem; ideo ad hoc'howem: aa 
quod aliquis digne accedat, oportet, quod spiritualiter comedat", ut sic Christum " per sowom bi 
recordationem fidei masticet, et per devotionem amoris suscipiat, per quae? non in sepe. 
transformet Christum, sed ipse potius trajiciatur in ejus mysticum corpus. Propter 
quod manifeste colligitur, quod qui tepide, indevote et inconsiderate accedit, judicium 
sibi manducat et bibit (1. Cor. 11, 29), quia tanto sacramento contumeliam facit". Et 
ideo consilium " est his, qui se sentiunt minus mundos mente vel carne, vel etiam in-2; ia" 
devotos, ut differant quousque parati ad esum veri agni", mundi", devoti et circum- 
specti accedant". Propter quod etiam hoc sacramentum praeceptum est celebrari cum 
solemnitate praecipua, tam " quantum ad locum, quam" etiam àd tempus, et quantumjj4"" ^" 
ad verba et orationes, et quantum ad vestimenta in celebratione Missarum ^; ut tamm "^ 
ipsi sacerdotes conficientes, quam etiam suscipientes" percipiant? gratiae donum, perjJPu* 
quam purgentur, illuminentur, perficiantur, reficiantur, vivificentur et in ipsum Christum 
per excessivum amorem ardentissime transferantur ?*'. 


r) Recogita- 


z)Referantur 
ibid. 


Àp Carum IX. 


! Quaeritur, quare hoc sacramentum potius dieitur ad augmentum fidei, sicut dicitur infra (dist. 13). Quinto 


eucharistia, cum in omnibus detur gratia bona, et in ba- 
ptismo maxime detur magna gratia. Respondeo, dicen- 
dum quod hoc proprie dicitur de eucharistia, tum quia 
principaliter est ibi ratio boni, tum quia etiam ratio gra- 
tiae. Ratio boni, quia bonum est diffusivum et communi- 
cativum. Unde cibus, qui communicat se pluribus et per 
partes, est bonus; qui communicat se pluribus totus et 
suecessive, melior est, ut verbum Dei, quod praedicatur; 
qui vero communicat se pluribus et totum et simul, iste 
est optimus: et talis est iste cibus. Hie etiam est ille 
cibus, qui esí summum bonum, scilicet Christus Dominus; 
et sic praecipue reperitur ibi ratio boni. Reperitur ibi 
eliam principaliter ratio gratiae, tum per modum conten- 
tivi, tum per modum affectivi. Per modum contentivi, 
quia hoc est solum sacramentum, quo ipsa gratia est con- 
tenta secundum veritatem, imo plenitudo gratiae; unde 
assimilatur ipsi caritati, quae unit fini, et habet idem pro 
objecto et pro fine. Ratione affectivi, quoniam hie est 
carbo ignitus, caro scilicet Christi, quae inflammat et bea- 
tificat; non tantum gratificat, sed etiam multipliciter ad- 
juvat. Primum quidem, quia est cibus incorporans capiti: 
Qui manducat carnem meam, in me manet (Joan. 6, 57). 
Secundo, quia fortificat: Panis cor hominis confirmat (Ps. 
103, 15). Tertio quia delectat: Panem de caelo dedisti eis, 
omne habentem delectamentum (Sap. 16, 20). Quarto valet 


ad sublevationem spei: Ecce ego vobiscum etc. (Matth. 28, 20). 
Sexto ad dilatationem caritatis, quia est memoriale amo- 
ris: Hoc quotiescumque feceritis (1. Cor. 11, 24—25). Se- 
ptimo ad remissionem venialium, sicut dicit Innocentius 
(lib. de myst. Missae), ubi inquit: Hoc sacramentum venia- 
lia delet, et cavet mortalia." 4. dist. 98. p. 1. dub. 2. 

? ,Unitas sacramenti non est unitas simplicitatis, con- 
stat enim ex verbo et elemento, sed integritatis; nec in- 
tegritatis absolutae, sed in comparatione, quia non uniun- 
tur in tertio, tanquam in forma, sed tanquam in signo. 
Quoniam ergo hoc sacramentum, quamvis duo signa con- 
tineat, e£ duo verba, quia tamen ex his perfectum resultat 
signum et ordinatum ad unum, scilicet ad unionem cor- 
poris mystici; ideo est unum sacramentum. Ratio autem 
talis integritatis et ordinationis unius dispositivae venit a 
natura, quia nec panis est per se plene reficiens, nec vi- 
num, sed utrumque. Et una plena refectio in natura 
venit ex utroque, et ita disposita sunt ad unam refectio- 
nem signandam. Sed completiva venit ab institutione di- 
vina, qua una institutione haee duo signa ordinavit ad 
significandam unam perfectam refectionem, et ideo unum 
sacramentum, ratione naturae et institutionis divinae." 
4, dist. 8. p. 2. a. 2. q. 2. 

3 Et accepto pane, hic agit de institutione eucharistiae, 
cirea quam introducuntur tria, scilicet consecratio * domi- 


512 PARS VI, 9. 


niei corporis, collatio potestatis et consecratio Christi 
sanguinis. Primo ergo quantum ad consecrationem cor- 
poris, dicit: Et accepto pane, gratias egit. et. fregit; et. dedit 
eis, dicens: Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur 
(Luc. 22, 19), in quo Dominus consecravit, et formam con- 
secrandi instituit in his verbis: Hoc est corpus meum. Sed 
nota, quod quatuor sunt hic opiniones. Prima est, quod 
confecit virtute divinitatis sine verbis; et post verba dixit, 
et virtutem dedit verbis. Secunda est, quod prius verba 
dixit in oeculto, et post in manifesto. Tertia, quod semel 
tantum verba dixit, sed prius fregit et post confecit. Quarta 
est opinio, quod semel verba dixit, et dicendo confecit, 
et conficiendo instituit, et prius dixit quam fregit. Unde 
litera praepostera est, et debet construi sic: Accepit panem, 
et gratias egit dicens: Hoc est corpus mewm, et fregit et 
dedit. Commutavit autem Dominus sacramentum agni in 
sacramentum panis, quia iste est cibus magis communis 
et naturalis, simul exprimens vim cibativam et connexivam 
in corpore Christi vero et mystico. Unde Psalmus (103, 15) : 
Panis cor hominis confirmet, panis scilicet caelestis: Panem 
angelorum manducavit homo (Ps. 77, 25); ei: Ego sum 
panis vivus, qui de caelo descendi (Joan. 6, 51). Hujus- 
modi panis suavitas praefigurata fuit in manna, de quo 
Sapiens: Et paratum panem de caelo praestitisti illis (Sap. 
16, 20). Praefigurata nihilominus in Genesi (49, 20): Aser 
pinguis panis ejus, et praebebit delicias regibus. Praefigurata 
fuit etiam dignitas in sacrificio Melchisedech: 44 vero Mel- 
chisedech rex Salem, proferens panem et. vinum, erat. enim 
sacerdos Dei altissimi, benedixit ei et ait (Gen. 14, 18—19). 
Et ideo de Christo dicitur in Ps. (109, 4): T'« es sacerdos 
in aeternum. secundum ordinem | Melchisedech. | Sicut, enim 
Melchisedech benedixit, ita et iste et multo amplius, quia 
hic est sacerdos aeternus. Unde Glossa: Verbo solo con- 
vertit panem in corpus suum. Est ergo sententia verbi 
ista: Hoc est corpus meum, id est, signatum per hoe con- 
vertendum in corpus meum, est corpus meum. Vel hoc 
transit in corpus meum, quod est integrum et perfectum. 
Efficacia autem verbi est, ut hoc dicto fiat. Unde Am- 
brosius (Üib. de initiandis c. 9): Si tantum valuit sermo 
Eliae, ut ignem de caelo deponeret (4. Reg. 1, 10), non 
valebit tantum sermo Christi, ut substantias mutet? Et 
iterum: Quid quaeris naturae ordinem in Christi corpore, 
eum ipse praeter naturam sit partus ex Virgine? Licet 
autem solo verbo confecerit, dicitur tamen, quod panem 
accepit, gratias egit, fregit et dedit, propter mysterium 
significationis. In acceptione autem panis intelligitur as- 
sumptíio carnis, quia dieitur: Caro mea vere est cibus (Jo. 
6, 56). Aecepit panem ad designandum illud: Verbum 
caro factum est (Jo. 1, 14). ln gratiarum actione intelli- 
gitur defluxus gratiarum a capite in totum corpus eccle- 
siae: De plenitudine ejus non omnes accepimus, gratiam pro 
gratia (Jo. 1, 16). In fractione intelligitur afflictio pas- 
sionis, qua fuit flagellis coneisus, clavis perforatus et lan- 
cea transfixus, secundum illud: oderunt manus meas el 
pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea (Ps. 21, I7). 
In datione intelligitur liberalitas communicationis: Panis, 
quem ego dabo, caro mea est (Jo. 6, 52). Quia sacramen- 
tum hoe esí summe gratuitum, secundum illud: Gratis 
accepistis, gratis date (Matth. 10, S). Secundo, quantum 
ad collationem potestatis, subdit: Hoc facite Àn meam com- 


memorationem. In quo dat eis potestatem, ut faciant quod 
ipse fecit; ac per hoc etiam sacerdotalem ordinem eis 
tradidit, quasi diceret illud: Exemplum dedi vobis, ut 
quemadmodum ego feci vobis, ita. et vos faciatis (Jo. 13, 15). 
Etiam insinuat, quare debeat facere, scilicet in memoriale 
dominicae mortis: Quotiescumque manducabitis panem hunc, 
et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec ve- 
niat (1. Cor. 11, 26); et: Memoria Josíae in compositione 
odoris facla opus pigmentarii (Eccli. 49, 1). Et de hac 
memoria dicitur: Recordare paupertatis et transgressionis 
meae, absynthii et fellis (Thren. 3, 19) ; et post: Memoria 
memor ero, eL tabescet. àn me anima mea (Ibid. 20). In 
memoriale Dominicae virtutis: Memoriam fecit mirabiliwun 
suorum, misericors el miserator Dominus (Ps. 110, 4) ; et 
iterum: Domine, nomen tuum in aeternum : Domine, memo- 
riale tuum in generatione et. generationem (Ps. 134, 18); et: 
Erit quasi signum in manu tua, et quasi appensum quid, 
ob recordationem, ante oculos tuos; eo quod in manu forti 
eduxit nos Dominus de Aegypto (Exod. 13, 9). In memo- 
riale etiam dominicae caritatis, seeundum illud: Domine, 
nomen iwum et memoriale tuum in. desiderio animae (Isai. 
26, 8); et: Pone me ut signaculum super cor tuum, ut 
signaculum super brachium. tuum (Cant. 8, 6). Hoc est 
memoriale vivum et verum, quia non est tantum signum 
rememorativum, verum etiam et demonstratum; ideo di- 
citur: Hoc est corpus meum, quia ipsum est sacramentum 
signativum et sanctificativum, de quo dicitur: E manifeste 
magnum est pietatis sacramentum, quod. manifestatum est. in 
carne, justificatum est in spiritu (1. Tim. 83, 6). Ipsum 
etiam viaticum conservativum et econfortativum: Qui man- 
ducat me, eL ipse vivet propter me. | Hic est panis, qui de 
caelo descendit. | Non. sicut. imanducaverunt patres. vestri 
manna et mortui sunt. Qui manducat hunc panem, vivet 
in aelernum (Jo. 6, 58—59). Ipsum est sacrificium ac- 
ceptum et placativum, secundum illud: Sacerdotium san- 
ctum, offerentes spirituales hostias, acceptabiles Deo, per 
Jesum Christum (1. Petr. 2, 5). Et hine quidem necesse 
est hic contineri verissimum corpus Christi. Tertio, quan- 
tum ad consecrationem sanguinis, subjungit: Similiter et 
calicen, postquam caenavit, dicens: Hic est calix, novum 
testamentum in. sanguine meo, qui pro vobis fundetur. | Et 
attendendum est, quod Evangelistae non eodem modo for- 
mam hane exprimunt. Nam Matthaeus (26, 28) et Marcus 
(14, 24) dicunt: Hic est sanguis meus novi lestamenti, qui 
pro multis effundetur. | Apostolus autem dicit: Hic calix 
novum. testamentum est. in. meo sanguine (1. Cor. 11, 25). 
Ecclesia autem nulla istarum formarum utitur, nam dicit: 
Hic est calix sanguinis mei, novi et aeterni testamenti, 
mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in 
remissionem peccatorum. Nee est contrarietas, quia soeri- 
bentes non intendunt formam verborum praecise descri- 
bere, sed historiam texere. Sed Ecclesia servat formam 
ab Apostolis traditam in conficiendo, quam et a Christo 
acceperant. Et implicat in se forma Ecclesiae quidquid 
per omnes Evangelistas et per Apostolum dictum est. 
Nominatur autem híc calix potus contentus in calice, sicut 
ibi: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum (Matth. 
20, 22)? In calice autem continebatur vinum permixtum 
aqua, licet Evangelista non exprimat, quia hoc intelligitur, 
et quia mos erat, et quia vinum forte erat, et quia Christus 


PARS VI, 9. 


maxime sobrius erat; et hoc etiam a mysterio non vacat. 
Quia sicut aqua unitur vino, sic Christo populus; et ideo 
in hujus designationem dicitur, quod de latere Christi 
erivit sanguis et aqua (Jo. 19, 34). Et ideo Ecclesia sumit 
utraque commixta. Transubstantiabatur autem totum illud 
in sanguinem Christi verum; unde dicitur: Calix bene- 
dictionis cwi benedicimus , nonne communicatio sanguinis 
Christi est (1. Cor. 10, 16)? Per hunc enim sanguinem, 
novum confirmatum est testamentum; unde ad Hebraeos 
(9, 18): Nec primum quidem testamentum sine sanguine de- 
dicatum est. Unde in Exodo (24, 8): Swnptwum sanguinem 
respersit in. populum, et ait: Hic est sanguis foederis, quod 
pepigit Dominus vobiscum super cunctis sermonibus his. Sed 
ille fuit sanguis animalium, qui non potuit auferre pec- 
cata, secundum illud: JImpossibile enim. est sanguine tauro- 
rum et hircorum auferri peccata (Heb. 10, 4); et ideo 
testamentum illud fuit vetus et temporale. Testamentum 
ergo novum dedicari non potuit, ncc debuit, nisi in san- 
guine Christi. Ideo ad Hebraeos (9, 11—12. 15): Christus 
autem. assistens. Pontifex futurorum bonorum per amplius 
et perfectius tabernaculum non manufactum, id. est non hue 
jus creationis, neque per sanguinem hircorum. aut. vitulorum, 
sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, ae- 
terna redemptione inventa. Et ideo novi testamenti mediator 
est. Et ratio hujus est, quia sanguine Christi redemptum 
est genus humanum. Ideo ad Hebraeos (9, 22) dicitur: 
Sine sanguinis effusione non fit remissio, non cujuscumque, 
sed Dei agni et sponsi Jesu Christi; unde in Apocalypsi 
(9, 9): Redemisti ncs Deo in sanguine tuo; et (ibid. 1, 5): 
Qui dilexit nos et lavit nos a peccatis nostris in sanguine 
suo. Et quia per sanguinem crucis ejus pacificavit , sive 
quae in terris, sive quae én caelis sunt, sicut dicit Paulus 
(Coloss. 1, 20); ideo sanguinis sacrificium debet esse sacra- 
mentum restitutivum, quem etiam lambant pulli aquilae, 
secundum illud: Pull aquilae lambunt sanguinem (Job 39, 30) ; 
quo inebriantur amici sponsi, secundum illud: JBibite et 
inebriamini, carissimi (Cant. 5, 1); quo incitantur ad prae- 
lium viri athletae, secundum illud: Z/ephantis ostenderunt 
sanguinem uvae et mori, ad acuendos eos in. praelium (1. Mac. 
6, 34) ; et: Ipsi vicerunt eum propter sanguinem Agni ( Apoc. 
12, 11). Et talibus dicitur: Nondum enim usque ad san- 
guinem  vestitistis , adversus peccatum repugnantes. (Hebr. 
19, 4).^ Expos. in cap. 22 Luc. 

* ,Ista oratio singularis est inter omnes orationes; 
aliae enim sunt indicativae veritatis, sive existentiae, haec 
autem id ipsum, quod figurat, facit. Unde est verbum 
operativum, et operativum non operatione successiva, sed 
instantanea. Et operativum non alicujus rei novae, vel 
existentis, sed terminus ejus est ens actu completum, et 
non mutatum; et ad illud quidem terminatur, ut est alte- 
rius signum, id est corporis Christi mystici. Et hoc to- 
tum facit virtute verbi increati adjuncta, ministro circa 
materiam nihil agente. Ex his sex conditionibus patet 
ralio omnium dictorum in hac forma, si quis inspiciat. 
Quia enim hic sermo est conversivus et transitivus, sive 
ad transitionem ordinatus, ideo operativus; et operatio 
est cirea substantiam panis, ideo pronomen demonstrat 
panis substantiam sub accidentibus, quae oculis conspici 
possunt; et tangitur illud, quod convertitur, per subjectum, 


sicut illud in quod, per praedicatum. Quia vero terminus 
8. Bonaventurae Breviloq. 


513 


operationis est actu ens non innovatum; ideo debet poni 
ibi verbum essendi, non fiendi, ut significetur conversio 
esse sine mutatione termini, seilicet in eo, quod est. Quia 
subito, ideo simul est fieri et factum esse, ideo est prae- 
sens verbum instantaneum, et non futurum; et tale est 
praesens hujus verbi, scilicet sw», es; ideo melius dicitur 
est quam erit. Quia vero operatio terminatur ad corpus 
Christi verum, ut signum mystici, in quo est diversitas 
operationum; ideo dieitur corpus, non caro, quia corpus 
commune est ad totum heterogeneum et homogeneum, 
caro autem dicit homogeneum. Quia vero hoc operatur 
virtute verbi increati conjuncta, et ut conjuncta; ideo dieit 
meum. Loquitur enim sacerdos in persona Christi, ideo 
pro Christo dicit mewm. Quia vero minister nihil operatur 
cirea materiam, nec immutat; ideo nihil plus est de forma. 
Etenim si minister non tangat, nec frangat, dum tamen 
intendat, et verba dicat, confectum est: non sic est in 
baptismo. Ex his patent omnia objecta, hoc solo excepto, 
scilicet de veritate locutionis. Quo modo enim est locutio 
vera, si demonstratur substantia panis, cum haee sit sem- 
per falsa: Panis est corpus Christi, cum sint formae in- 
compossibiles? Et si tu dicas, quod hoc verbum est non 
dicit ibi inhaerentiam, sed potius conversionem; tunc ergo 
secundum hoe potius competeret verbum imperativum. 
Et propterea notandum, quod sicut in Verbo aeterno, 
Filio Dei, Domino nostro Jesu Christo, est veritas et 
omnipotentia; sie in verbo suo ab ipso prolato est veritas 
et efficacia, ut tale verbum sacramentis novae legis com- 
petat; ideo debuit ita dieere verbum enuntiativum veri- 
tatis, sicut est ipsa veritas, ac per hoc indicativum. Et 
quia non esset verum simplici enuntiatione, ut non esset 
falsum, junxit verbo efficaciam ore suo. Et quia man- 
davit aliis facere et dicere, et ipse non jubet aliquem 
esse falsum; ideo in ore eorum, in quibus dedit manda- 
tium, dedit verbo efficaciam. Et ideo hoe verbum es: in 
hae oratione non identitatem, nec simultatem signat; sed 
hoec esse corpus, hoc est ad hujus verbi prolationem hoc 
totum transire in corpus. Unde oratio ista in ore alterius, 
quam in ore sacerdotis, falsa est, quia non convertit, ne- 
que transubstantiat hoc in illud, nec vera est per iden- 
titatem. Et hie sensus, quamvis sit huic orationi proprius, 
et similiter formae sanguinis, tamen non est alienus a 
ratione, pensatis conditionibus superius assignatis. Ex 
quibus alia objecta patent. Nec videatur inconveniens 
dicere, quod hoc verbum es! non identitatem dicit, sed 
potius eonversionem in hac oratione, quae non tantum est 
significativa, sed etiam operativa. Magis tamen debuit 
poni verbum essendi quam operandi, quia magis com- 
petebat formae, ut simul esset efficacia cum veritatis enun- 
tiatione, simul etiam notaretur termini immutabilitas cum 
conversione." 4. dist. 8. p. 2. a. 1. q. 1. 

5 ,Forma consecrationis calicis, videlicet: Hc est calix 
sanguinis mei, est recta et certa, et tota congrua; quod 
autem additur, est de bene esse." — ,Dicendum quod 
haec forma: Hic est calix sanguinis mei, est forma recta, 
et certa, et forma congrua. Sed utrum sit tota, an quod 
sequitur, sit de integritate, dubium est; creditur tamen 
quod est tota. Tamen quod sequitur, non est frustra ad- 
ditum, nec debet aliquid resecari. Quod autem ista sit 
forma recta, patet per hoec, quod ipsam tenet Romana Ec- 

05 


514 


elesia, quae fuit ab Apostolorum Principibus edocta ... 
Aecipienda est igitur forma a canone, quia illa traditur 
non per modum narrationis, sed institutionis . . . Accipienda 
est igitur ab ipsis Apostolis, non ab Evangelistis, quia 
Apostoli Ecclesiam instituerunt, secundum quod a Domino 
acceperunt; Evangelistae vero divina verba et opera narra- 
verunt attendentes ad intellectum, non ad vocem. Ideo 
nec Evangelistae in forma conveniunt, quia formam for- 
tassis tradere non intendunt, sed conveniunt in sensu, 
quem narrare volebant. Et sic patet, quod haec est forma. 
Utrum autem illa, quae traditur in Evangeliis, sit forma, 
in qua conficiatur, quis audeat negare, aut quis praesumat 
asserere, cum nesciamus, an ipsi intenderunt formam de- 
seribere, an verba narrare? Quod si intenderunt formam 
dare, forma in illis verbis omnibus salvatur, et modica 
variatio verbi, salvo sensu, formam non muíat. Et ita 
ex hoe non habetur, quod ista, quae habetur in canone, 
non sit forma; imo vere est forma, cum in sensu cum 
aliis conveniat. Quod si non intendant, tunc restat, quod 
ista est forma; ac per hoc haec forma est recta et certa. 
... Est etiam congrua, quia in hoc sacramento significa- 
tur sanguis Christi, ut effusus in pretium, et ut admini- 
stratus in potum. Sanguis autem neutrum dicit de se ex- 
presse, sed per conjunctionem cum ealice, quia sanguis 
in ealice ut effusus et potandus proponitur. Ideo ealix 
in Seriptura significat aliquando passionem, ut in Matthaeo 
(20, 22): Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? 
Significat et potus refectionem per transumptionem, ut in 
Psalmo (22, 5): Caliz $inebrians quam praeclarus est. Pro- 
pter hune duplicem tropum melius dicitur calix sanguinis, 
quam sanguis per se. Si ergo quaeratur, ad quid transu- 
mitur, dico quod ad contentum. Unde dicitur calix san- 
guinis, sicut calix vini, cum dicitur, bibe calicem. Si quae- 
ras, quare non de corpore dicitur cibus corporis; dicendum 
quod corpus Christi de se cibus est, sed sanguis non di- 
citur potus, nisi prout propinatur in calice passionis... 
Ad illud quod ultra quaeritur, quare sanguinis ponitur in 
obliquo, dicendum quod in recto intelligitur, nec obliquus 
ei rectus construuntur transitive ut diversa, sed identitas 
est, sicut. cum dicitur potus vini vel creatura salis. Et 
sic patet, quod est forma congrua. Est etiam tota et 
perfecta, sufficiens enim est ad signandum transubstantia- 
tionem vini in sanguinem Christi. Unde quod additur, 
est de bene esse, quia in sequentibus describuntur effectus 
sanguinis in hoc sacramento figurati, et in passione effusi, 
qui triplex est. Unus est testamenti innovatio, et inno- 
vati confirmatio, quia in morte confirmatur testamentum 
(Hebr. 9, 17), et novum efficitur, quia vetus, quod in san- 
guine taurorum fuerat confirmatum, ibi est evacuatum; 
ideo dicit: Novi et aeterni testamenti. Alius effectus effu- 
sionis sanguinis est fidei manifestatio, quia quod erat si- 
gillatum et secretum, in passione Agni est apertum. Ideo 
dieitur Mysterium fidei, scilicet. secretum; hoc enim erat 
in fide secretissimum, et, hoc revelato, revelata est fides; 
vel quia difficilius ad credendum. Tertius effectus est 
salus quorumdam judaeorum et multorum gentilium; et 
ideo dicit: Qui pro vobis, per Apostolos intelligens judaeos; 
et pro multis, per hoc intelligens gentiles. "Vel ideo dicit, 
quia in hoe sacramento sacerdotes debent pro se specia- 
liter et pro aliis rogare; ideo dicit, pro vobis sacerdotibus, 


PARS VI, 9. 


et pro multis subditis per vos convertendis. Posset hic 
quaeri de harum formarum variatione quantum ad addi- 
tionem, diminutionem et cetera consimilia; et de hoc sen- 
tiendum est, quod dietum est circa formam baptismi (Cfr. 
cap. VII huj. part. n. 3).^ 4. dist. 8. p. 2. a. 1. q. 2. concl. 
et ad 1—4, 7—10. 

$ ,Una est potestas conficiendi sacramentum euchari- 
stiae, consistens in ministro et in verbo. — ,AÀd hanc 
quaestionem dupliciter respondetur, secundum duplicem 
opinionem de virtute verbi. Quidam enim dicunt, quod 
verbum habet virtutem quandam, quae est qualitas ab- 
soluta; et sic est causa efficiens consecrationis. Et hi 
ponunt, quod potestas conficiendi principaliter residet pe- 
nes verbum, et verbum illam virtutem habet, quia est 
verbum Christi. Et est exemplum de praecone, sive nun- 
cio, qui compellit populum per edictum regis. Potestas 
quidem compellendi consistit principaliter in edicto, et 
hane habet, quia exit à rege... Alia positio est, quod 
virtus verbi non est aliqua qualitas absoluta, sed solum 
ordinatio ad talem effectum, ut ad ejus prolationem fiat, 
non àd prolationem factam a quolibet, sed ab habente 
Christi signaculum. Et secundum hanc positionem dicen- 
dum, quod una est potestas conficiendi, consistens in mi- 
nistro et in verbo; sicut in literis papalibus; si quaera- 
tur, ubi est major vis, an in verbo, sive in scripto, an in 
sigillo, dicendum quod una vis est in utroque, quia unum 
dat vim alii, nam charta scripta sine sigilo non habet 
aliquam vim, similiter nec charta sigillata sine scripto. 
Objectiones ad utramque partem procedunt, ac si essent 
diversae potestates omnino. Et si quaeras, quo modo est 
una potestas in duobus, dicendum quod una ordinatio est, 
et virtus et potestas illa est per ordinationem ad hune 
effectum, et nihilominus haec tria quasi una ordinatione 
coneurrunt, scilicet ordo, verbum et elementum. Penes 
elementum est ordinatio per modum potentiae passivae, 
penes verbum ordinatio potentiae activae, similiter penes 
sacerdotem. Sed in sacerdote potestas est ad modum 
generalis et mediate, in verbo per modum specialis et 
immediate. Cum enim potestas sit in sacerdote ad confi- 
ciendum et absolvendum, verbo tamen cum intentione 
prolato arctatur ad hoc, ut conficiat. Potestas autem illa 
in sacerdote ponit characterem, quae est qualitas absoluta 
nobilitans animam sacerdotis. In verbo secundum hane 
opinionem nihil ponit novum, quod sit aliquid absolutum, 
sed ad aliquid. Et ideo, si quantum ad substratum lo- 
quamur, posset dici, quod nobilior est potestas sacerdotis 
quantum ad id, quod est in eo. Et quod objicit in con- 
trarium, quod non potest nisi per virtutem verbi, dici pot- 
est, quod verbum prolatum et habet ordinationem, et habet 
virtutem divinam assistentem. Ratione primi se habet ad 
sacerdotem sicut instrumentum, ratione vero virtutis assi- 
stentis, sicut agens nobilius; et de illa virtute concedo, 
quod nobilior est. Sed tamen propter hoc non sequitur, 
quod verbum sit nobilius; bene tamen sequitur, quod est 
immediatius. Sic igitur duobus modis respondetur secun- 
dum duas opiniones. Quae autem harum opinionum verior 
sit, difficile est judicarc, et difficilius videtur aliquam ha- 
rum improbare. Nam prima, quae dicit, quod in verbo 
est virtus divinitus, dicit hoc esse supra naturam secun- 
dum immensitatem divinae potentiae. Et quis posset ne- 


PARS VI, 9. 


gare, quod Deus posset hoc facere? Et si potest, quis 
neget, quod det sacerdotibus, si placet? Et etiam multae 
auetoritates videntur hoc dicere. Similiter quis audeat 
alteram improbare, quae dicit, quod in verbo est efficax 
ordinatio, et amplius sibi asserere non praesumit? Et haec 
quidem vera est. Quis autem audeat arguere, si amplius 
non vult asserere, cum nec fides cogat, nec auctoritas 
compellat amplius dicere, maxime ad haec perspecta, quae 
non possit satis exponi hoc modo sine sensus distorsione? 
Et ideo, quia magis est sobria, et magis intellectui con- 
sona, potest, cui placet, huie positioni satis secure adhae- 
rere.^ 4. dist. 18. a. 1. q. 3. concl. et ad 1. 

' ,Eucharistiae sacramentum, ubi fuerit ordo, intentio, 
verbi prolatio et debitum elementum, est verum sacramen- 
tum, etiam quod sacerdos malus vel haereticus fuerit, licet 
haereticorum sit in damnum ipsorum et assistentium.^ — 
Aliqui voluerunt distinguere, ex quibus videtur fuisse 
Magister, quod sacerdotes mali, quidam occulte sunt mali, 
et de Ecclesia, saltem nomine et numero, et quoad ex- 
teriorem faciem; et tales possunt. (Alii vero sunt mamni- 
feste mali, et ab Ecclesia praecisi; et tales non possunt. 
Sed haec positio videtur consonare positioni Cypriani, qui 
posuit, quod haeretici non habeant sacramenta vera, quod 
satis improbat Augustinus. Propter hoc dicendum aliter, 
quod in sacramento duo attenduntur, scilicet. sacramenti 
veritas, quae consistit quantum ad rem primam; et sacra- 
menti utilitas, quae consistit quantum ad rem ultimam, 
quae est incorporatio vel unio quantum ad corpus mysti- 
cum. Si de veritate sacramenti loquamur, veritas salvatur, 
ubi est ex parte ministri ordo et intentio et verbi pro- 
latio, cum adest debitum elementum. Si autem loquamur 
quantum ad utilitatem, dicendum quod sacerdos bonus 
conficit ad utilitatem suam et assistentium, malus occultus 
ad damnum suum, nihilominus tamen ad utilitatem assi- 
stentium, qui cum fide et devotione Missam audiunt; sed 
praecisus et haereticus ad damnationem suam et omnium 


assistentium." 4. dist. 13. a. 1. q. 1. — ,Eucharistiae sa- 
eramentum soli sacerdotes possunt conficere; et si alius 
tentet non sacerdos, nihil facit.^ — ,Hoce quidem docet 


fides nostra, quam ab Apostolis percepimus, et ipsi a 
Domino; unde ordinaverunt Ecclesiam secundum Dei in- 
stitutionem. Et quia Apostoli et eorum postmodum suc- 
cessores potestatem conficiendi personis specialibus con- 
tulerunt, quas et sacerdotes appellaverunt; ideo solum 
illis tenet fides licitum esse. EHuic consonat ratio, quod 
sacramentum illud, quod in magna reverentia habendum 
fuit, specialibus personis commissum est, et committi de- 
buit. Aut ergo ratione sanctitatis, aut ratione auctoritatis. 
Si sanctitatis, ut dieunt haeretici; tunc ergo nemo est 
certus, utrum conficiat, et salus nostra pendet ex aliena 
bonitate. Si auctoritatis, et auctoritas potest tam bonis 
quam malis concedi; et hane vocamus ordinem sacerdotii. 
Constat ergo, quod illi soli possunt." Jbid. q. 2. 

* Mystice per manna signifieabatur congrue Christus 
sub sacramento altaris. Primo, quia ipse est panis ange- 
lorum, scilicet sacerdotum, secundum illud: 7ngelus Domini 
exercituum. est (Malach. 2, 7). Secundo, quia caelitus pa- 
ratur, id est, quia virtute caelesti conficitur; unde: £go 
sum panis vivus, qui de caelo descendi (Jo. 0, 41); Parasti 
cibum. illorum, quoniam ita est praeparatio ejus (Ps. 64, 10). 


515 


Tertio, quia comedentes ex eo pro suo desiderio, id est, 
devotione, reficiuntur, secundum illud: Desiderium animae 
ejus tribuisti ei (Ps. 20, 3) ; iom: Desiderium eorum attulit 
eis, non sunt fraudati a desiderio suo (Ps. 77, 29—30). 
Quarto, quia cum ipso rex gratiae descendit, et datur, 
sicut et ros cum manna descendebat, ut habetur in Nu- 
meris (11, 9); et ideo panis iste eucharistia dicitur, eu- 
charisíia enim bona gratia interpretatur. Quinto, quia 
sicut apparebat manna ut semen coriandri albi, sic et 
Christus sub nebula candida sumitur: Ecce nubem candi- 
dam, et supra nubem sedentem. similem. Filio hominis (Apoc. 
14, 14). Sexto, quia sex diebus et non in sabbato colli- 
gebatur; sic Christus in praesenti sub sacramento sumitur, 
sed in futuro sabbato, de quo dicitur: Erit sabbatum ex 
sabbato (Isa. 66, 283), ad faciem videbitur; tunc autem 
facie ad faciem (1. Cor. 13, 12); item: Videbimus eum, si- 
cuti est (1. Jo. 3, 2). Septimo, quia usque ad ingressum 
terrae promissionis in deserto per quadraginta annos cibo 
illo nutriti sunt; sic usque ad finem mundi in deserto 
hujus mundi fideles Ecclesiae nutriuntur, secundum illud: 
Ecce ego vobiscum sum ommibus diebus usque ad consum- 
mationem saeculi (Matth. 28, 20).^ Expos. in Sapient. c. 16. 

? ,In hoc sacramento fit repraesentatio dominicae pas- 
sionis; unde fiunt signationes septem vicibus propter 
passionem Domini exprimendam. Prima vice fiunt ires 
propter trinam Christi traditionem, seilicet a Deo, Juda 
et judaeo. In secunda vice fiunt quinque propter quin- 
que personas, quae in traditione fuerunt, quae fuerunt 
persona traditi, persona tradentis Judae, personae emen- 
tium, quae fuerunt tres, scilicet pontifices, scribae ot pha- 
risaei. In tertia vice duae propter duplicem conversio- 
nem duplicis elementi, scilicet panis et vini. In quarta 
vice fiunt quinque propter quinque plagas. In quinta 
vice fiunt duae propter vincula, quibus fuit ligatum corpus, 
et propter flagella, quibus usque ad sanguinem fuit fla- 
gellatum. In sexta vice fiunt tres propter crucifixionem 
factam linguis judaeorum, quando ter clamaverunt: Cru- 
cifige (Jo. 19, 6). In septima vice fiunt tres cruces do 
corpore super calicem propter tres cruciatus, scilicet pro- 
passionis, passionis et compassionis; et duae alterae pro- 
pter aquam et sanguinem, quae de Christi latere proflu- 
xerunt." Centiloq. p. 3. sess. 50. 

1? Ofr. superius cap. IV hujus partis not. 8, ubi de 
figuris eucharistiae in lege veteri sermo fuit. 

!! Efficacia sacramenti eucharistiae est magis unire, 
fortificare, tollere peccata venialia, et ad augmentum vir- 
tutum et caritatis prodesse." — ,Cum hoe sacramentum 
sit unionis, effectus ejus primus aut est unire, aut magis 
unire; sed non de novo unire, sed jam unitos magis unire. 
Magis autem unire est tripliciter. Aut quia quis unitur 
majori vinculo; ut ille magis unitur, qui majorem habet 
caritatem. Aut quia eodem vinculo unitur strictius; ut 
ille, qui seeundum eundem habitum ferventius amat. Aut 
quia eodem firmius; ut ille, qui in eodem habitu est ma- 
gis radicatus. Dicitur ergo hoc sacramentum magis uniro, 
quia digne accedentem reddit ferventiorem, ut carbo igni- 
tus, et iterum reddit fortiorem, ut bonus cibus. Et ex 
hoc, quod reddit caritatem magis ignitam, adjuvat ad 
consumendam peccati venialis rubiginem. Ex hoc quod 


magis firmat, adjuvat ad vitandum omnia scelera; et ratione 
65 * 


516 


utriusque valet ad augmentum virtutum, et maxime cari- 
tatis, quae est vinculum non quantum ad essentiam, sed 
quantum ad fervorem vel radicationem. Fervor enim mi- 
nuitur quotidie per venialia, et radicatio; ideo oportet 
per hune cibum restaurari deperditum . .. Ad illud quod 
objieitur, quod venialia delentur in contritione, dicendum 
quod iste non est effectus primus, sed ex consequenti fit, 
quando homo indiget, ut puta quando fervor caritatis per 
se non est ita intensus, quod peccata venialia deleat, ad- 
jungitur carbo divinitus, per quem vigoratur, et vigorata 
delet venialia; nihilominus tamen, si non habet venialia, 
caritatis fervor vigoratur.^ 4. dist. 12. p. 2. a. 1. q. 8. 
concl. et ad 2. 

1? , Viaticum dicitur triplici ex causa. Prima est, quia 
est cibus itinerantium, quia datur transeuntibus de hac 
vita ad patriam. Secunda, quia institutus est a Christo, 
ut itinerante, sive transeunte. Tertia, quia signum est 
transitus Christi, sicut phase.^ 4. dist. 8. p. 1. dub. 3. 

15 Sacramentum eucharistiae commode debuit ordinari 
et confici in speciebus panis et vini^ — ,Istius sacra- 
menti duplex est res, scilicet corpus Christi verum et my- 
sticum. Et quia signa sunt instituta propter expressionem 
rei signatae, talia debuerunt esse, quae de sui natura 
nata essent utrumque exprimere. Et quoniam corpus my- 
Sticum est ex multis aggregatis in unum, talia elementa 
esse debuerunt, quae ex multis aggregantur in unum; 
tale autem est panis, quia est ex multis granis puris, tale 
eliam est vinum, quod est ex multis racemis puris; ideo 
recte unionem corporis Christi mystiei signat. Corpus 
autem Christi verum continetur in hoc sacramento ut ci- 
bus, quia propter hoc institutum est sacramentum, non ut 
cibus qualiscumque, sed ut cibus conveniens, cibus efficax, 
cibus sanans, cibus omnibus communis; ideo debuit in- 
stitui signum, quod quidem esset cibus habens istas pro- 
prietates. Cibus autem magis conveniens est panis de 
frumento et vinum; et hujusmodi signum est, quod na- 
turae non generat ex frequentatione fastidium, quod non 
convenit de aliquo alio cibo. Est etiam efficax in con- 
firmando, quia panis confortat (Ps. 105, 15), et vinum lae- 
tifieat (Eccli. 40, 20). Est etiam sanus, sicut dieit Isaac 
in dietis, quia uterque ad sanitatem facit. Ulterius, est 
cibus communis et usitatus, maxime inter gentes ratio- 
nabiliter viventes; unde Damascenus: Consuetudo est ho- 
minibus manducare panem et bibere vinum. Ideo con- 
jugavit eis Dominus divinitatem, et fecit ea corpus et 
sanguinem suum; ut per haec, quae sunt secundum natu- 
ram consueta, in quibus vita conservatur, ad ea, quae 
sunt supra naturam, anima iransferatur." 4. dist. 11. p. 2. 
a. 1. q. 1. — ,Materia congrua huic sacramento de natura 
sua est panis de frumento et vinum de vite, propter hoc 
quod iste cibus inter omnes cibos, et potus ille inter omnes 
potus est convenientior, efficacior, sanior et communior. 
Et ideo Dominus se grano frumenti comparavit (Jo. 12, 24), 
et ligno vitis (Jo. 15, 1—5); et ex hac causa in his dua- 
bus speciebus confecit, et conficiendo instituit. Ideo in 
alio pane quam de frumento, vel in alio vino quam de 
vite, non potest confici... In omni autem pane de fru- 
mento, sicut in omni vino de vite, sive ibi sit differentia 
accidentalis, sive specifica, ut dicunt quidam, potest con- 
fici, salvata specie illius panis et illius vini." Jbid. q. 4. 


PAnS VI, 9. 


1* ,Christus consecravit in pane azymo, et non in pane 
fermentato, ut dicunt Graecorum quidam." — Utrum 
Christus confecerit in azymo, an in fermentato. Et quod 
in azymo, videtur: Prima autem die aezymorum (Matth. 
26, 17).* — ,Item: Et primo die azymorum (Marc. 14, 12); 
et: Venit autem dies azymorum, in qua necesse erat occidi 
pascha (Luc. 22, 7); sed isto die non reperiebatur fermen- 
tatum in omnibus finibus Israél; ergo si conficiens in domo 
judaeorum voluit comedere pascha, non: potuit conficere 
nisi in azymo." — ,lItem ratione videtur, quia Dominus 
non venit solvere legem, sed adimplere (Matth. 5, 17) man- 
data legis; sed praeceptum erat, quod comederent pascha 
cum azymis (rod. 12, 8; Deut. 16, 8); ergo comedit 
azyma. Sed de illo pane confecit, quem in coena come- 
dit; ergo etc." — ,Item Dominus debuit eo modo con- 
ficere, quo magis sacramento conveniret; sed azymum ra- 
tione integritatis magis convenit huie sacramento; ergo 
in pane azymorum debuit conficere; unde: Non in fer- 
mento veteri, sed in azymis sinceritatis et veritatis (1. Cor. 
5, 8).^ — ,Ad primum dicendum, quod Dominus pascha 
celebravit quartadecima luna. Unde non praevenit, sicut 
expresse tres Evangelistae concordant, nec praevenire de- 
buit. Si enim manducatio agni typici est figura mandu- 
cationis agni veri, manducatio agni veri debuit illam se- 
qui, non praeire. Unde quia in luna quartadecima pascha 
fecit, quando tantum comedebantur azyma, patet quod in 
azymo confecerit. Ad illud quod objicitur, quod prae- 
venit, quia crucifixus est quartadecima luna, respondent 
quidam, quod luna quartadecima est crucifixus, quia so- 
lemnitates durant a sero usque ad aliud sero; unde primo 
sero comedit agnum, et antequam veniret alterum sero, est 
crucifixus. Aliter dicitur et melius, quod passio ejus in- 
choata est statim post coenam, quia fuit in agonia, et fuit 
comprehensus etec.; unde optime est factum, quod agni 
comestio et ipsius immolatio facta est quartadecima luna, 
non quia consummata, sed inchoata. Ad illud quod ob- 
Jicitur, quod «on éintroierunt praetorium, ut non. contamina- 
rentur (Jo. 18, 28), dicendum quod pascha tribus modis 
accipitur. Uno modo pascha cibus paschalis dicitur, ut 
azyma, quae per septem dies comedebatur & judaeis. Alio 
modo pascha dicitur agnus paschalis: Im qua necesse erat 
occidi pascha (Luc. 22, 7). "Tertio modo dicitur pascha 
agnus verus: Pascha nostrum immolatus est Christus (1. Cor. 
25, 7). Et primo modo accipitur in Joanne. Ad illud, 
quod objicitur de die festo, dicendum quod illi septem 
dies omnes erant dies festi, sed primus erat per excellen- 
tiam, festus dies hie est quintusdecimus amplius majori 
excellentia sabbatum, quod erat inter illos dies festos, in 
quo nihil debebant parare, tum propter suam celebrita- 
tem, tum propter azyma. Quod ergo dicit Joannes, lo- 
quitur de die quintadecima, antequam facta est coena. 
Quod autem dicunt judaei «on in die festo, intelligendum 
est de sabbato. Similiter quod mulieres quiescunt, hoc 
est ob reverentiam sabbati, non quia primus dies, quia in 
primo die aliquid parare, sed in sabbato parare nil licebat. 
Ad illud quod objicitur, quod Dominus non debuit facere 
nos judaizare, dicendum quod Dominus de lege non re- 
tinuit, sed de novo instituit, sicut patet de baptismo, quia 
illi aqua lustrabantur, et nos aqua lustramur; sed hie in- 
stituit, quia sacramento congruebat. Ad illud, quod quae- 


PAns VI, 9. 


ritur de controversia Graecorum et Latinorum, dicendum 
quod, sieut dieit Leo Papa, antiqui Patres propter judaeo- 
rum institutionem, et quando error ille vigebat de legali 
observantia, decreverunt ex consilio Spiritus sancti ces- 
sare, quousque error ille minueretur, sieut decreverunt in 
Christi nomine baptizare. Unde omnis Ecclesia primo in 
azymis conficiebat, postmodum ex hac causa in fermen- 
tato. Sed cessante jam illa causa, rediit jam Romana 
Ecclesia ad ritum pristinum, Graeci vero tamquam su- 
perbi noluerunt ad ritum primum redire; et ideo ex hoc 
ita coacti sunt defendere, primo dicentes se ita accepisse; 
secundo vero, quia hoe non sufficiebat, addiderunt ratio- 
nem propter hoc, ne judaizarent; tertio, quia hoc non 
sufficiebat, si Dominus in azymis confecisset, ausi sunt 
hoe dieere, quod Dominus confecit de fermentato. Et 
quia Evangelistae dicunt contrarium, ausi sunt dicere, 
quod falsum dixerunt; et a Joanne correpti sunt. Ecce 
quo modo error parvus in principio, multus est in fine. 
Tamen tam ipsi conficiunt quam nos; hoc enim non est 
de substantia sacramenti, sed de congruentia. Et hoc 
patet ex imitatione vel institutione sacramentorum." 4. dist. 
11. p. 2. a. 2. q. 1 fund. concl. et resp. 

15 | Aqua non est de integritate sacramenti eucharistiae, 
sed est quid annexum materiae, et de congruitate." — 
,Dieendum quod de integritate sacramenti hujus sunt 
quatuor, scilicet materia, et forma, et ordo, et intentio 
eonsecrantis. De congruitate autem et bene esse sunt, 
quae sunt his annexa. Aqua ergo, eum non sit aliquid 
horum, non est de necessitate, sed annexum est materiae, 
seilicet vino, quia adjungitur vino, et in ipsum convertitur, 
et postmodum in sanguinem; et ideo est de congruitate. 
Ratio autem hujus connexionis est expressior signatio, 
quia aqua signat populum, et per conjunctionem sui cum 
vino signat unitatem capitis cum membris, per vinum au- 
tem signatur unio membrorum ad invicem. Rationes igi- 
tur ostendentes, quod aqua non sit de substantia saera- 
menti, sunt concedendae." —- ,Nihil est de substantia 
sacramenti hujus materialiter, quod non remanet neque 
secundum substantiam, neque secundum accidentia; sed 
aqua est hujusmodi; ergo etc." — ,Item elementum, quod 
est de substantia unius sacramenti, non est de substantia 
alterius, cum sint sacramenta distincta; sed aqua est ma- 
teria baptismi; ergo non est de necessitate hujus sacra- 
menti.^ — ,Item omne, quod est de substantia, aut est 
quantum ad significantiam, aut quantum ad efficaciam. 
Non quantum ad significantiam, quia debent signare cor- 
pus Christi verum et mysticum, et sanguis sufficienter 
signatur per vinum, et similiter unio corporis mystici. Nec 
quantum ad efficaciam, quia sine aqua est transubstan- 
tiatio ... Ad illud, quod quaeritur de congruitate, dicen- 
dum quod est de congruitate. Quod dicit de insipiditate, 
dicendum quod signat populum, qui est insipidus, et sa- 
pidus fit per conjunctionem cum sapientia Christo, sicut 
aqua cum adjungitur vino. Ad illud quod objicitur, quod 
non commiscetur aliquid pani, dicendum quod non est si- 
mile, quia non potest ei sic aliquid commisceri, ut trans- 
eat in ipsum, quia durior, propterea non habet virtutem 
eonversivam ut vinum; praeterea principalius refertur 
ad signandam nostram redemptionem. Ad aliud dicendum, 
quod Dominus apposuit; et quidam hoc conjieiunt propter 


51' 


Domini sobrietatem, quod non biberit vinum purum, ma- 
xime forte tale, quale est in terra promissionis. Sed haec 
conjectura debilis est; sed scimus, quod Apostoli, qui 
coenae Domini interfuerunt, ita Ecclesiae reliquerunt. Nec 
objectio valet de Evangelio, quia non omnia scripta sunt; 
ei ratio quare de aqua non est scriptum, est ne putetur 
de substantia sacramenti. Ne autem putetur praeter ne- 
cessarium, fuit in passione Domini insinuatum, eum exívit 
sanguis et aqua (Jo. 19, 34). Et ideo peccat, qui omittit, 
ei qui ex haeresi vel contemptu omitteret, peccaret mor- 
taliter *). Qui enim negligit ex hoc, quod nullam habet 
diligentiam, peccat mortaliter; qui negligit ex hoc, quod 
habet diligentiam semiplenam, peccat venialiter, sed tamen 
graviter peccat, quia hoc sacramentum cum omni dili- 
gentia est consecrandum. . Et quantum istud opus et hoc 
Sacramentum praecedit alia opera, tantum negligentia in 
hoc praeponderat aliis negligentiis.^ 4. dist. 11. p. 2. a. 1. 
g. 3. concl. fund. et resp. — ,Videtur, quod (mixtio aquae 
et vini) possit separari, quia experimento est probatum, 
quod, quantacumque aqua misceatur, juncus appositus 
attrahit aquam, et segregat; ergo videtur, quod nunquam 
ita possit misceri, ut Magister dicit. Resp. Sicut dicit 
Philosophus (5. met. cont. 9), quando praedominatur vi- 
num, solvitur species aquae etc., et cum soluta est et 
conversa in vinum, totum est vinum; et sie converti pot- 
est, non enim converti potest nisi panis vel vinum. Ali- 
qui tamen volunt dicere, quod aqua non convertitur in 


*) Seitu dignum est hic loci, quod censuit S. Congregatio de 
Propaganda Fide die 30 januarii 1635, de eo quod quaerebatur, 
an Armenis, quibuscum agebatur de eorum cum S. Romana 
Ecclesia unione, indulgeri posset, ne aquam vino affunderent. 
»In Congregatione particulari super unione Armenorum Poloniae, 
proposita quaestione circa Liturgiam, an scilicet in calicem con- 
secrandum possit non admisceri aqua, Congregatio censuit, non 
esse permittendum Armenis ad unionem cum S. Romana Ecclesia 
venientibus, ut eum solo vino sacrificium Missae peragant, ob 
plures rationes. Prima est, quia licet hujusmodi mixtio aquae 
cum vino non sit de necessitate sacramenti. sed tantum ex 
praecepto Ecclesiae, super quo dispensare potest Papa; nihilo- 
minus quia aqua eum vino consecrando miscetur ex traditione 
apostolica, idque Christum fecisse ex testimoniis ss. Patrum 
creditur, nullo modo debet hujusmodi ritus sacrificandi tolerari, 
&ut Armenis permitti. Secunda est, quia ritus hujusmodi Ar- 
menorum aut involvit haeresim Monophysitarum, aut saltem de 
illa est suspectissimus. Nam Nicephorus ( Histor. libr. 18. cap. 53) 
clare dicit, Armenos solum vinum consecrare, ut per hoc osten- 
dant unam tantum esse in Christo naturam. Tertia est, quia 
sacrum Concilium Florentinum in Instructione ad Armenos per 
verbum, decernimus, AÁrmenis unitis jubet, ut parum aquae in 
vino misceeant in sacrificio. Quarta est, quia semper Armeni 
petierunt a Sede Apostolica, ut ritus hujusmodi eis permittere- 
tur; et nihilominus id semper eis fuit negatum. Nam Grego- 
rius VII, ut in ejus epistola lib. 7, Alexander III, Callixtus III, 
Eugenius III, Eugenius IV in dieto Concilio Florentino, Joan- 
nes XXII, Benedictus XI et demum Paulus V in apostolicis 
literis ad Melchisedech Patriarcham nuncupatum Catholicum, 
hujusmodi ritum permittere expresse renuerunt. Quinta et 
postrema, quia Lutherus hujusmodi ritum probavit, et Calvini- 
stae eumdem observant in sua coena; et si Ármenis permitte- 
retur praedictus ritus in regno Poloniae, Calvinistae, qui in eo 
non pauci reperiuntur, Romanam Ecclesiam calumniarentur, quod 
scilicet mutaverit sententiam, et cum eis sentiat." 


518 


saeramento, sed tenet semper rationem aquae, et est ibi 
propter signationem solum, sicut si superinfunderetur aqua 
post transubstantiationem, sive conversionem vini. Hanc 
duplicem opinionem ponit Innocentius in decretali quadam 
de corpore Domini; primam tamen magis approbat, et 
magis videtur approbanda. Vinum enim potest convertere 
aquam in se in parva quantitate, ut Philosophus dicit in 
primo de generatione. Fuerunt etiam aliqui dicentes 
aquam converti in alios humores, et vinum in sanguinem. 
Sed hoc nihil est, cum solum substantia panis et vini 
possit transubstantiari. Unde si aliquis puram aquam in 
calicem poneret, omnino nihil conficeret. Non sic est de 
vino. Et ideo prima opinio tanquam probabilior est te- 
nenda. Quod ergo objicitur de junco, dicendum quod 
non separat aquam mixtam, sed per naturam convenien- 
iem aquae attrahit partes vini aquosas, totius, inquam, 
vini, non quia ibi sit aqua, sed partes debiles vini, quae 
minus habent de virtute." Ibid. dub. 5. 

1€ ,Quare Dominus magis grano frumenti se comparat 
inter grana, et ligno vitis inter ligna? Respondeo, hoc est 
propter corpus verum et mysticum. Verum corpus Christi 
verus cibus est, et verus sanguis est verus potus. Quia 
igitur ex granis frumenti fit panis optime reficiens, et ex 
vite vinum optime potans; ideo comparavit se viti ot 
grano. Et inde est, quod in his duabus speciebus sacra- 
mentum altaris conficitur. Alia ratio est propter corpus 
mysticum, quia sicut ex purissimis granis frumenti et acinis 
uvae conficitur panis et vinum; sie ex puris fidelibus cor- 
pus Christi mysticum." Comm. in Joan. c. 15. v. 11. n. 1025; 
Supplem. vol. I. 

5 ,Bpecles panis et vini ambae sunt de integritate 
sacramenti eucharistiae quoad significantiam, sed non quoad 
efficaciam." — ,Dominus, cum illud sacramentum tradidit, 
in utraque specie confecit; sed non est sacramentum com- 
pletum, nisi secundum quod ipse instituit; ergo etc.^ — 
Item forma verbi est de integritate sacramenti; sed forma 
eorporis non est nisi super panem, et forma sanguinis 
non est nisi super vinum; ergo utraque species est de 
integritate sacramenti." — ,Item nullum sacramentum est 
iterandum, quamdiu manet; ergo nec consecratio supra 
consecrationem est addenda, cum est perfecta; sed ad 
consecrationem panis additur consecratio vini; ergo non- 
dum est perfecta; ergo etc." — ,Item in hoc saeramento 
exprimitur mysterium nostrae redemptionis; sed hoc non 
fit in solo pane, sive etiam corpore, sed etiam sanguine; 
et sic etc.^ — ,Dieendum quod in saeramento duo sunt, 
scilicet efficacia et signantia. Esse igitur de integritate 
sacramenti dupliciter est. Aut quantum ad efficaciam; 
et sic neutra species est de integritate, sed quaelibet est 
totum, quod habet efficaciam *). Aut quantum ad signa- 
tionom vel significantiam ; et sic sunt de integritate, quia 
in neutra per se oxprimitur res hujus saeramenti, sed in 
utraque simul. Et hoc patet sic. llic significatur Christus, 
cibus perfecte reficiens manducantes sacramentaliter et 


*) Per transennam híc adnotamus errorem Graecorum schi- 
smaticorum, qui volunt in Missa praesanctificatorum per immer- 
sionem particulae in calicem ex sacratissima hostia detractae 
transubstantiationem fieri in sanguinem Christi. Vide Bene- 
dictum XIV T'ract. de fest. D. N. J. C. p. 1. S 330. 


PARS VI, 9. 


spiritualiter. Perfecta autem refectio non est in pane 
tantum, nec in vino tantum, sed in utroque; ideo non in 
uno tantum perfecte signatur ut reficiens, sed in utroque. 
Reficit autem hoc sacramentum non quoscumque, sed 
manducantes spiritualiter. Manducare autem spiritualiter 
est cognoscere et affici circa ejus passionem, quae fuit in 
corporis ejus multipliei afflictione, et sanguinis effusione, 
in quo manifestatur immensa Dei caritas, et in hoc anima 
perfecte reficitur et delectatur; et ideo utrumque distincte 
significatur, scilicet corpus et sanguis. Rursus, delectatio 
et refectio non est in passione quia passio, sed quia no- 
Sira redemptio; ibi etiam mira utilitas nos delectat. Et 
quia redempti sumus in corpore et anima, ad hoc est 
perfecta redemptio, et Christus exposuit corpus et ani- 
mam. Et ideo, ut perfecta esset, vel signaretur redemptio, 
et ex hoc perfecta refectio, debuit signari corpus in pane, 
et anima, cujus sedes est in sanguine, in vino. ERatio 
igitur integritatis est significantia Christi nos perfecte re- 
ficientis in meditatione suae amantissimae passionis, et no- 
strae jucundae redemptionis, quae non per alterum horum 
perfecte signari potuit, sed per utrumque... Ad illud, 
quod objicitur primo ad ceppositum, patet responsio, quia 
etsi totum in utraque specie contineatur, non tamen per 
alterum perfecte signatur; et ideo fideles recipiunt per- 
fectum sacramentum sub una specie, quia ad efficaciam 
recipiunt. Sed quantum ad signantiam sufficit, quod Ec- 
clesia faeit in eorum praesentia, nec oportet quod ipsi 
recipiant, propter periculum effusionis, et propter peri- 
eulum erroris, quia non crederent simplices in altera 
Specie totum Christum recipere. Exemplum patet de eo, 
eui exivit sanguis ab hostia, quia non credebat, quod esset 
sanguis in specie corporis. Ad illud, quod objicitur ter- 
tio, quae necessitas est, quod oporteat sanguinem signari, 
dicendum quod hoc est tum propter passionem, tum pro- 
pter animae redemptionem. Anima enim, cum sit spiri- 
tualis, non potuit in se signari, sed in annexo, ut puta 
in sanguine, in quo est sedes animae, non quia in solo 
sanguine sit, sed quia anima rationalis unitur mediante 
potentia sentiendi, et illa mediante potentia vegetandi. 
Et quia illa habet tres vires, scilicet generativam, augmen- 
tativam et nutritivam, prima, quae est fundamentum 
omnium, est nutritiva, et nutrimentum sanguinis, vel ali- 
quid loco ejus; ideo etc. Ad illud, quod objicitur de 
baptismo, dicendum quod baptismus principaliter signat 
mortem et sepulturam, sed hoc sacramentum signat eum 
passum. Et quoniam passus est in anima et in carne, 
passus corporis afflictione et in sanguinis effusione; ideo 
utrumque híc signari debet. Unde non est simile, quia 
ista non est tota causa, nec principalis, sed principalis est 
signatio refectionis perfectae secundum statum viae. Cau- 
sae autem congruentiae multae sunt, et accipiuntur tum 
ex propria rei significatione, quam efficit. sacramentum, 
et haec est nostra refectio; tum rei, quam signat allegoria, 
et haec est Christi passio. Refectio autem potest signi- 
ficari ut perfecta; et sic significatur per haec duo quan- 
tum ad modum duplicem, quia alii suaviter, alii cum ma- 
jori labore reficiuntur. Prima significatur per sanguinem 
et speciem vini, secunda per speciem panis. Vel quan- 
tum ad effectus, quia confortat, et hoc per speciem panis; 
et laetificat, sive delectat, et hoc per vinum. Quantum 


PAns VI, 9. 


ad signationem allegoricam debet signari corpus et anima, 
quia Christus utramque assumpsit, et in utraque passus 
est, e£ utramque redemit; et haec omnia ad congruitatem 
faciunt; et similitudo, quae praeexigitur, congruitatem, 
superveniens institutio inducit necessitatem." 4. dist. 11. 
p. 2. a. 1. q. 2. fund. concl. et resp. 

18 Constat, et verum est, quod corpus Christi secun- 
dum veritatem est in altari, et prius non fuit; ergo se- 
cundum aliquam mutationem sui, vel alterius. Non sui, 
quia est immutabile. Non alterius, nisi panis; ergo etc. 
Et si dicas, quod corpus Christi est mutabile secundum 
locum, quia haec est mutatio entis completi, et haec est 
in corpore Christi; contra: Omne quod mutatur secundum 
locum, si accedit ad unum, recedit ab altero; ergo secun- 
dum hoc Christus recedit a caelo. Praeterea, nihil quod 
mutatur secundum locum, simul tendit ad differentias di- 
versas positionum; sed simul consecratur corpus Christi 
Romae et Parisiis; ergo si corpus Christi movetur Romae, 
non ergo Parisiis; ergo etc." 4. dist. 11. p. 1. a. 1. q. 1. 
fund. 3. 

19 , Verbo non est data aliqua qualitas, per quam ope- 
retur transubstantiationem, sed divina institutione firma- 
tum est, ut, ipso prolato cum intentione conficiendi a 
sacerdote, fiat transubstantiatio." — ,Ratione videtur, quia 
corpus Christi est nobilissimum inter creata; sed potentia 
transubstantiandi potest in illud, quia convertit aliud in 
ipsum; sed nihil potest supra aliud, nisi quod est nobilius, 
et nihil ereatum est ipso nobilius; ergo nulla virtute 
ereata fit; ergo nec virtute verbi prolati.^ — ,Item si 
virtus est data verbo a Christo, aut verbo in mente, aut 
in scripto, aut in prolatione. Non in mente, nee in scripto; 
ergo in prolatione. Sed verbum, quod Christus protulit, 
nunquam resumi potest; ergo dicitur aliud: sed illud nun- 
quam fuit nisi nune; ergo nec data est ei potestas, sive 
virtus.^ — ,Item si datur in prolatione, aut subito, aut 
successive. 35i successive; ergo successive operatur, quod 
stultum est dicere, ut manifestum est. Non enim dare 
est, quod una pars panis primo transubstantietur quam 
alia, eum verbum respiciat aequaliter totum; nee quod 
una pars Christi prius sit ibi quam alia, quia tune partes 
corporis Christi glorificati essent separabiles, quod stultum 
est dicere. 5i subito, aut in principio, aut in medio, aut 
in fine. Si in principio, et statim cum est, operatur; ergo 
in principio fit transubstantiatio; ergo si non compleret 
verba, tamen factum esset. Similiter de medio. Si in 
fine; sed verbum in fine non est; ergo datur non enti." 
— ,lItem si in fine, constat quod, desinente verbo, de- 
sinit ei virtus; ergo in eodem instanti virtus incipit et 
desinit, et est et non est." — ,Item si datur virtus, aut 
toti, aut alieui parti. Si toti, ergo aut quaelibet pars 
habet totam virtutem, aut partem; si totam, ergo quae- 
libet pars facit. Si partem virtutis, cum partes non sint 
simul, nec erit virtus simul, nec operatio simul; si alicui 
parti, quaero cui.^ — ,Item si Deus dat virtutem verbo 
in prolatione, tunc cum verbum prolatum deficiat, videtur 
similiter, quod illa nobilis virtus statim desinat esse, et 
inconveniens esset, quod Deus sie tam nobilem virtutem 
daret, quae statim desinat esse." — ,Item si corrumpitur, 
quaero in quid cedit; aut in aliquid, aut in nihil. In ali- 
quid non, quia non ex aliquo. Si in nihil, tunc videtur 


519 


econtra eommunem sententiam Sanctorum et philosopho- 
rum, quae est, quod nihil, quod corrumpitur, cedat omnino 
in non ens. — ,Dicendum quod hic est duplex opinio, 
sicut tactum est supra (4. dist. 1. q. 4; et d. 13. a. 1. q. 3). 
Quidam enim ponunt, quod datur verbis aliqua virtus 
spiritualis, per quam operantur transubstantiationem, Deo 
nihilominus intime operante. Et haec virtus verbi habet 
posse, et respicit panem, non enim se extendit ad corpus 
Christi. Et est exemplum. Si Deus esset dator formarum, 
sicut aliqui posuerunt, agens particulare solum operaretur 
per comparationem ad terminum a quo, non ad quem. 
Et datur haec virtus verbo supra naturam et supra intel- 
lectum, et datur subito, ut dicunt, sed non oportet, ut 
operetur statim, cum datur, quia operatur secundum nu- 
tum dantis, et est virtus simplex operans instantanee. Et 
tamen est in subjecto composito et successivo, quoniam 
est ibi supra naturam. Sed quia difficillimum est, et non 
intelligibile videtur, quando ista virtus datur verbo, utrum 
tune detur, vel ante sit data, et quo modo, et qualiter 
datur, e£ quo modo operatur, si ponatur esse aliqua qua- 
litas data verbo; propterea est alia via, quod virtus verbi 
extenso nomine dicitur, non quia aliqua qualitas sit data 
verbo, per quam operatur, sed ex divina institutione hoc 
firmatum est, ut, isto verbo prolato a sacerdote super 
panem eum intentione conficiendi, panis transubstantietur. 
Unde ad prolationem illius verbi verbum increatum facit. 
Ista ergo ordinatio verbi infallibilis ad talem effectum 
virtus dicitur, quae non est aliqua qualitas data verbo, 
nec aliquid de novo creatum ... Sicut rerum creatio est 
a sola virtute increata, sie et transubstantiatio. Sed in 
hoc est hic additio, quia hoe ad prolationem verbi prolati, 
illud sine aliquo ministerio. Aliae rationes omnes patent, 
quia nihil absolutum est verbis datum, sed Christus unica 
institutione non tantum verbum, quod protulit, sed omne 
consimile prolatum & sacerdote supra naturam ordinavit, 
ut statim ipso prolato ipse sacerdos invisibilis assistens 
converteret. Unde nihil datur verbo de novo, quando sa- 
cerdos illud pronuntiat, sed illa institutione primaria effi- 
cacem habuit ordinationem ad hoe, propter quod non im- 
merito dicitur habere virtutem. Per hunc etiam modum 
intelligo sacramenta novae legis esse causam et efficere, 
sicut supra determinatum est (dist. 5. p. 1, a. 1. q. 4), non 
quia gratiam donent, sed quia efficacem ordinationem ha- 
bent divina pactione ad gratiam. Non sie sacramenta 
veteris legis, excepta circumcisione. Habet nihilominus 
hoe sacramentum causalitatem ratione rei contentae, sci- 
licet. carnis Christi, quae ad gratiam disponit. Et haec 
positio magnorum est, et bene intelligentium." 4. dist. 10. 
p. 2. a. 1. q. 93. fund. et concl. 

?? In sacramento eucharistiae est conversio panis in 
verum Christi corpus, non in partem, sed in totum." — 
.Sieut dicit Magister, quorumdam fuit positio, quod non 
est ibi aliqua conversio, sed ad invocationem verborum 
sine conversione fit divina virtute, ut corpus Christi sit 
ibi. Sed haec positio contraria est auctoritati Sanctorum, 
et rationi. Rationi quidem, quia aufert sacramenti veri- 
tatem, congruitatem et miraculi utilitatem. — Veritatem, 
quia ponit ex hoc falsitatem in forma; ponit etiam muta- 
tionem circa Christi substantiam ... Congruitatem tollit, 
quia eum manet ibi panis, non est adeo ductivum in 


520 


alterum, sicut cum manent sola accidentia, quee dependent, 
ei per se stare non possunt. Utilitatem etiam, quia dum 
potestatem et rationem quaerit, minuit meritum fidei. 
Propter hoec ergo haec positio est reprobanda, et neminem 
habet ex doctoribus defensorem *).^ 4. dist. 11. p. 1. a. 1. 
g. i. — ,Totus panis convertitur in corpus Christi, in 
eucharistia solis accidentibus remanentibus.^ — ,Quamvis 
illud sacramentum sit plenum miraculis, quia tamen non 
ponuntur esse nisi quae faciunt ad saeramenti veritatem, 
et ejus occultationem; ideo ponunt communiter doctores, 
quod totum transit in totum, solis accidentibus remanen- 
tibus causa necessaria et utili. Et propterea, relicta prima 
opinione, quae tollit conversionem materiae, relicta alia, 
quae tollit conversionem formae, magis catholicam **) te- 
nemus, quod totus panis in corpus Christi convertitur; 
et optimo modo ista conversio transubstantiatio dicitur. 
Si autem quaeras, sub quo genere motus vel mutationis 
contineatur, dicendum quod haec est mutatio singularis, 
quae nullum simile plenum habet, assimilatur tamen in 
aliquo aliis. Quia enim in hac mutatione nihil commune 
manet, assimilatur ereationi. Quia vero principium initiale 
non est nihil, sed aliquid; ideo dissimilis est creationi, et 
similis generationi. Quia vero terminum finalem non habet 
aliquid de novo factum, sed prius existens; ideo est dissi- 
milis generationi, et similis augmento. Quia vero corpus 
Christi ex hoc non crescit, sed in pluribus locis existit; 
ideo est dissimilis augmento, et similis loci mutationi. 
Quia vero in alio loco existit, et a proprio non recedit, 
sed aliquid in ipsum transit; ideo omni motui et muta- 
tioni dissimilis est, et est prorsus mutatio singularis. Cor- 
ruptioni vero et diminutioni nullo modo assimilatur, quia 
operationes sunt imperfectae, quae non decent divinam 
virtutem haec operantem. Rursus, quia in alteratione 
variantur accidentia sensibilia, et hoc non contingit huic 
sacramento propter fidem, nec illi assimilatur." Ibid. q. 2. 
— Conversio panis in corpus Christi non est annihilatio, 
sed in rem meliorem mutatio; ideo conversio vel transub- 
stantiatio, et non annihilatio dici debet." — ,Nihil quod 
convertitur in rem digniorem se, annihilatur; sed panis 
convertitur in rem multo digniorem se; ergo ete." — ,Item 


actio penes terminum denominatur; ergo cum annihilatio- 


denominetur ab hoc, quod est nihil, et annihilatione nihil 
sit; sed nihil non habet aliquid de bono; ergo nec anni- 
hilatio; sed nulla actio est à summo bono nisi bona; ergo 
etc.^ — ,Item a summo bono nunquam id, quod est bo- 
num, fit malum; ergo a simili nunquam id, quod est ens, 
fit non ens, sive nihil^ —- ,Item Augustinus: Conditor 
naturae nihil facit contra naturam; sed omnis natura ap- 
petit esse, sicut dicit Philosophus, naturam, inquimus, de- 
siderare quod melius est, et esse quam non esse.^ — 
Item in sacramento debet salvari ratio signi, sive con- 
veniens signatio; sed hoc sacramentum non est corrupti- 
vum, sed conservativum et meliorativum; ergo in ipso non 
debet esse annihilatio.^ — ,Dicendum quod... quorun- 
dam positio fuit, quod esset annihilatio panis, cum nihil 


*) Imo haeretica modo est, et anathemate perculsa a Con- 
cilio Tridentino, ut superius ostensum fuit, sess. 12, can. 2. 

**) Post praedictum Concilium est de fide, eam enim sess. 
et can. cit. definivit. 


PARS VI, 9. 


de eo remaneat. Quia videbatur indignum dicere, quod 
aliquid extraneum in corpus Christi transiret; ideo ratio- 
nabilius videbatur eis, quod panis corpori Christi cederet 
non mutando locum, sed desinendo esse, et Christi corpus 
supervenire£, quam quod panis in ipsum converteretur. 
Sed haec positio stare non potest, cum hoc non deceat 
Deum facere, qui est tota causa in hace conversione, nec 
deceat sacramentum opus tam vile. Ideo communiter 
ponunt omnes, quod non est annihilatio panis, imo in me- 
liorem substantiam commutatio; et ideo transubstantiatio, 
non annihilatio talis conversio est, et sic appellari debet. 
Amplius, si panis non converteretur in corpus Christi, 
non esset intelligere, quo modo corpus Christi inciperet 
esso in altari sine sui mutatione." Ibid. q. 3. fund. et concl. 
— ,Pamis convertitur in corpus Christi, non in divinitatem, 
nec in animam, nec in sanguinem, licet haec omnia sint 
ibi.^ — ,Dieendum quod praecise panis in id convertitur, 
eum quo habet similitudinem, super hanc enim similitu- 
dinem fundatur institutio, et advenit verbi sanctificatio. 
Quia ergo panis habet similitudinem tantum ad corpus; 
ideo est institutum tantum converti in corpus. Et ver- 
bum sanctificans, scilicet: JToc est corpus meum, signat 
converti in corpus; ideo non in divinitatem, nec in 
animam, nec in sanguinem aliquid panis convertitur. Nec 
est sub sacramento corpus sine istis, quia non sunt 
ibi propter conversionem, sed propter inseparabilem con- 
junetionem, sive indivisionem. Sanguis enim est ibi ra- 
tione commixtionis, anima ratione conjunctionis, sed deitas 
ratione unionis." /bid. q. 4. — ,Conversio panis in verum 
Christi corpus fit in instanti et non successive, licet fiat 
ad verbi prolationem, nam fit per verbum increatum." — 
,Successio est per resistentiam suscipientis, ut patet in 
diffusione lucis in aéra, quia nihil est ibi resistens; sed 
ex parte panis nulla est resistentia ; ergo nec successio 
aliqua," — ,Item quantum operatio est a virtute poten- 
tiori, tanto velocior, ut patet; sed haec est a virtute in- 
finita; ergo est in instanti. ^ — ,Item non ob aliud est 
successio in operatione nisi propter praeparationem et 
inductionem proprietatum; sed híc nulla est praeparatio ; 
ergo nulla successio.^ — ,Item successio aut híc est, quia 
panis successive abjicitur, aut quia corpus successive in- 
troducitur. Non quia panis, quia non est ponere, quare 
citius convertatur una pars quam alia, nec materia quam 
forma. Nec quia Christi corpus, quia illud non potest 
habere nisi esse perfectum et integrum." — ,Quod ergo 
objieitur, quod non sunt simul, dicendum quod successi- 
vum non est simul eum instantaneo nee secundum totum, 
nec secundum partem, sed tamen secundum aliquid sui, 
ut puta factum vel dictum esse, quod est vel in ratione 
medii, vel principii, vel finis. Unde certum est, quod 
quando totum dictum est, totum factum est; sed quando 
Dominus facit, ipse novit. Ad illud vero quod objicitur 
de illo instanti, utrum sit panis, dicendum quod in muta- 
tione subita est simul fieri et factum esse, et simul de- 
sinere et desiisse. Quia ergo in instanti desinit esse panis, 
non est panis. Rursus, quia incipit esse corpus, vel con- 
vertitur in eorpus, est corpus Christi... Tempus sive in- 
stans mensura ultimi esse panis et primi esse corporis 
potest dupliciter accipi. Vel in divisione propria unius- 
eujusque, sicut dicit Philosophus, quod unumquodque pro- 


PARS VI, 9. 


pria periodo mensuratur, quae quidem cum ipsa re incipit 
ei desinit; et sic sunt diversae mensurae discontinuae, et 
diversa instantia consequenter se habentia, sicut sunt duo 
esse, scilicet esse panis, et esse corporis. Si autem acci- 
pitur instans seeundum communem mensuram, quae est 
tempus continuum et commune, non intercisum, ui est 
mensura motus primi mobilis, vel etiam ut tempus con- 
sideretur secundum essentiam, non secundum esse, tune 
accipitur determinatum instans secundum nostram signa- 
tionem. Signetur ergo unum instans in tempore, in quo 
ultimo est panis; signetur et aliud instans, in quo primo 
est corpus Christi. Ego dico, quod non est signare duo 
instantia consequenter se habentia in continuo, manente 
continuo. Unde quodlibet horum per se signari potest, 
sed duo simul impossibile est signare. Et sic patet, quod 
in alio et alio instanti habet esse panis et corpus secun- 
dum rem, et secundum quod est mensura realis et propria, 
licet secundum mensuram communem duo instantia imme- 
diate signare non contingat. Hic autem modus solvendi 
rationabilior et certior videtur omnibus praedictis, quo- 
niam supra iria principia certa fundatur. Primum est, 
quod in eodem instanti simplici impossibile est coníra- 
dietoria esse, quantumcumque instans habeat diversitatem 
secundum considerationem. Secundum est, quod in con- 
tinuo, manente continuo, impossibile est instantia esse 
consequenter, nec vere signari. "Tertium est, quod inter 
esse panis ef inter esse corporis Christi, vel inter duo 
contradictoria, nihil est medium." Ibid. q. 5. fund. concl. 
et resp. — ,Cum ista conversio sit singularis, solum illa 
propositio est vera et propria, in qua verbum signat non 
identitatem panis ad corpus, neque causalitatem, neque 
innovationem, neque ullam ad causas inferiores ordinatio- 
nem, sed solum conversionem cum praepositione impor- 
tante transitum, non causam." — ,Dicendum quod ista 
conversio est singularis, quia totum in totum transit, et 
hoe virtute supra naturam; ideo panis ad corpus non est 
identitas, non est innovatio in Christi corpore, nulla est 
causalitas in pane, nulla est secundum causas inferiores 
ordinatio. Ex his elieiuntur quatuor regulae. Prima est, 
quod omnia verba signantia identitatem panis ad corpus 
Christi, faciunt sermonem falsum. Unde omnes tales lo- 
eutiones impropriae sunt, et exponendae: Panis e"? cor- 
pus Christi; vel quod fwit panis, est corpus Christi; et sim- 
plieiter non sunt recipiendae cum relativo et verbo sub- 
stantivo. Et ideo non valet ratio, quam adducit. Quia 
enim totum in totum transit, non est major identitas, imo 
minor, imo nulla. Secunda regula est, quod omnia verba 
signantia innovationem cirea corpus Christi, sunt false 
dicta; quae autem signant conversionem et transitum, vere 
dicuntur. Et quia generari dicit innovationem, fieri potest 
dicere transitum, ut cum dicitur: Hoc fit illud; ideo cum 
verbo fiendi potest concedi, non cum verbo generandi... 
Ratio ad oppositum non valet, quia objicit de /ie?, prout 
dicit alicujus generationem; sed non sic accipitur híc. 
Unde haec est magis propria: Panis fit corpus, quam de 
pane fit corpus; et haec simpliciter est impropria: Corpus 
Christi fit; sed conceditur, fit hic. Tertia regula est, quia 
non est ordinatio panis ad corpus Christi secundum causas 
inferiores; ideo verba hoc signantia, sicut hoc verbum 


potest, absolute dictum, faciunt locutionem falsam; ut si 
S. Bonaventurae Breviloq. 


521 


dieatur: Panis potest esse corpus. Sed si dicatur ordinatio 
secundum causas superiores, tunc est in locutione veritas; 
ut si dicatur: Panis potest converti a Deo. Et sic dicit 
Ambrosius, et ratio concludit, quia actus ille est a poten- 
tia superiori. Quarta regula est, quia nulla est causalitas, 
sed solum transitus panis in corpus Christi, quod omnes 
praepositiones causalitatem importantes reddunt locutionem 
impropriam. Unde impropriae sunt cum hac praepositione 
de vel ex, secundum quod dicunt causalitatem; sed cum 
est aliqua acceptio ordinis, nec tamen secundum illam 
omnino propriae. Et ideo dicendum, quod illa est vera 
et propria, in qua verbum signat non identitatem, nec 
innovationem , nec ordinationem naturalem, sed solum 
conversionem cum praepositione importante transitum, non 
causam. Unde haec est propria: Panis convertitur in cor- 
pus Christi.^ Ibid. q. 6. 

^! ,Majus est creare quam íransubstantiare; ex eo 
tamen quod corpus Christi superexcellit omnem creaturam, 
prout est cum anima et divinitate, transubstantiatio super- 
excellit. omnem rei alterius creationem.^ — Dicendum 
quod si loquamur de virtute creante et transubstantiante, 
quae major sit quantum ad se, non est differentia, quia 
una est, nec intensa, nec remissa. Si autem quantum ad 
effectum, quis sit indieativus majoris potentiae, sive magis 
declarativus potentiae divinae, dicendum quod in qualibet 
harum operationum est considerare principium initiale, 
distantiam mediam et terminum finalem. Quantum ad 
principium initiale majoris virtutis attestatio est creare 
quam íransubstantiare, quia ibi ex nihilo, hic operatur in 
aliquid et ex aliquo. Quantum vero ad distantiam mediam 
est aequalitas virtutis, quia utrobique nihil commune re- 
peritur, nec manet secundum genus subjectum, licet se- 
cundum genus praedieabile in altero. Quantum vero ad 
terminum finalem, quia in creatione fit, ut quod non erat, 
sit; in transubstantiatione fit, ut quod erat alicubi, sine 
sui mutatione sit alibi: illud quidem est majus, sed hoc 
rarius; et illud majus est, sed istud majus videtur. Quan- 
tum ergo ad terminum finalem majus est creare, sed ma- 
jus videtur transubstantiare. Rationes ergo primae verae 
sunt, quia major effectus est ereare, et quantum ad ter- 
minum finalem, et quantum ad principium initiale. In 
hoe tamen quod corpus Christi superexcellit omnem crea- 
turam, prout est cum anima et divinitate, et transubstan- 
tiatio facit, ut illud corpus sit in altari; ideo excellit 
omnem rei alterius creationem, non tamen sui formationem, 
scilicet in utero, sieut videbitur." 4. dist. 10. p. 2. a. 1. q. 1. 
— j,Coneipiendi Christum est virtus praestantior quam 
virtus conficiendi saeramentum.^ — ,Illa virtus est dignior, 
quae subjeetum suum facit dignius et excellentius; sed 
virtus concipiendi data Virgini Mariae fecit eam multo 
digniorem quam virtus, sive potestas consecrandi, data 
sacerdoti, vel verbo; ergo virtus concipiendi est excellen- 
tior.^ — ,Item opus illud est majus et excellentius, de 
quo tenetur quis secundum rectam rationem plus laudare 
Deum et ei regratiari; sed magis tenemur laudare Deum 
de conceptione gloriosae Virginis, quam de consecratione, 
quam facit sacerdos in altari; ergo etc. — ,Item illa 
virtus est potentior et major, quae potest in plus; sed 
beata Virgo uniea conceptione concepit illud idem et tan- 
tum, quantum omnes sacerdotes omnibus consecrationibus 

66 


522 


confieiunt a principio mundi usque ad finem, et praeterea 
novum aliquod, quod non erat, nobis concepit; sed sacer- 
dos non conficit nisi quod erat; ergo virtus conceptionis 
ad majorem effectum, sive terminum, se extendit; ergo 
nobilior.^ — ,Dicendum quod dupliciter est loqui de utra- 
que harum virtutum. Aut prout sunt in suo fonte et 
primo principio, ut dicatur virtus concipiendi, quae operata 
est conceptionem et principaliter et propria auctoritate, et 
similiter virtus transubstantiandi; et sie non est comparatio 
seeundum magis et minus in se. Sed si comparetur ad 
manifestationem factam per effectus, judicandum est, quod 
se habent sicut excedentia et excessa. Licet enim utrum- 
que sit nobilissimum, et ostendat Dei potentiam esse sum- 
mam, in illo tamen magis laudatur majestas divina, et in 
hoc captivatur magis ratio nostra. Alio modo possumus 
loqui de hae dupliei virtute, prout dicitur communicari 
creaturae, secundum quod dicitur, quod Virgini data est 
potestas concipiendi, et saeerdoti per verbum potestas 
conficiendi. Et sie, loquendo simpliciter, virtus concipiendi 
est dignior et excellentior, quia subjectum magis nobilitat ; 
majus enim est esse matrem Dei, quam esse sacerdotem. 
Quia etiam actio Virginis est singularior, gloriosior et 
praeclarior, majus enim est coneipere quam conficere, 
quia terminus actionis plus accepit a concipiente matre, 
quam a conficiente sacerdote. Accepit enim a matre hu- 
manitatem et esse, non tantum esse hic, vel esse ibi; in 
consecratione vero, sieut melius patebit, corpus Christi 
non incipit esse; ergo etc. Ad illud ergo, quod objicitur 
de nobilitate corporis Christi, jam patet responsio. Nam 
corpus Christi in consecratione non fit; quod si feret, 
tunc utique bene concederem rationem. Sed certe tunc 
non fit ejus humanitas, quia facta est in conceptione. 
Non fit gloria corporis, quia facta est in resurrectione. 
Non fit perfecta aetas, quia triginta annorum spatio est 
perfecta. "Unde argumentum deficit, quia arguit ac si 
fieret. Sed per consecrationem nihil novum fit, sed hoc 
solum fit, ut quod erat in caelo perfectum et gloriosum, 
virtute transubstantiandi idem sine mutatione sit in altari. 
Ad illud quod objicitur, quod minor est dispositio, dicen- 
dum quod ex utraque parte erat potentia obedientiae. 
Verumtamen esto quod minor sit dispositio, tamen virtus 
data verbo vel sacerdoti non efficit, vel reducit ad actum, 
sicut virtus conceptionis data Virgini... Ad illud quod 
objicitur de communicatione, quod nobilior est virtus, 
quae se magis communicat, dicendum quod hoc verum 
est, ceteris alis paribus; sed non sie est in proposito. 
Nam beatissima Virgo Maria tantam habuit divinitus sibi 
collatam virtutem, quod recte Mater Domini dicitur et est 
verissime. Sacerdos autem nec Verbum, nec pater, nec 
mater Christi potest dici, quamvis ad ejus ministerium 
convertatur panis in beatissimum corpus Christi.^ Ibid. q.2. 

?? ,Nullum est incommodum, sive aqua in sacramento 
alteretur, et forma ejus remaneat, sive quod ipsa mutetur 
in vinum virtute specierum." — ,Nihil convertitur in san- 
guinem nisi per transubstantiationem ; sed virtus transub- 
stantiandi non est in elemento, sed in verbo; ergo quan- 
tumcumque addatur elementum alius speciei, non fit tran- 
substantiatio; ergo manet substantia cum accidentibus; 
ergo non convertitur in sacramentum." — ,lItem si con- 
vertitur, aut ergo virtute sanguinis, aut virtute vini. Vir- 


convertendi aliam substantiam in sacramentum. 


pAnS VI, 9. 


tute sanguinis non, quia sanguis ille est glorificatus; ergo 
non habet potentiam convertendi aliquid aliud in se.^ — 
Item non virtute vini, quia vinum quod convertitur, ra- 
tione substantiae, non ratione proprietatum convertitur, et 
ibi non est substantia vini; ergo nulla vis, quae possit 
convertere.^ — ,Item aqua non est nata de se converti 
in sanguinem; ergo si apponatur vino consecrato, non 
transit in sanguinem; ergo manet substantia ejus; et sic 
etc.^ — ,Dicendum quod accidentia non habent virtutem 
Bt ratio 
hujus est, quia in hoe sacramento esi transubstantiatio, 
transubstantiatio autem non fit sine verbo; ideo quantum- 
eumque apponatur aliquod aliud elementum, nisi adsit 
verbum, non fit sacramentum. Et si tu objicias, quod 
aqua benedicitur per verbum, et oleum benedicitur, et 
tamen si non benedictum  proportionabiliter apponatur, 
efficitur benedictum; respondetur, quod non est simile, 
quia consecratio in oleo et benedictio in aqua non po- 
nunt nisi accidens aliquod et proprietatem quandam sancti- 
ficationis. Sed hie consecratio ponit conversionem in ve- 
ram substantiam, et continentiam ejusdem, quae est a sola 
virtute increata assistente ipsi verbo. Alia etiam est ratio, 
quia aqua benedicta tota attingitur, et secundum totum, 
quod habet in se, commiscetur aquae supervenienti, el 
oleum benedictum non benedicto oleo; sed sanguis ibi 
contentus nulli humori miscetur, pro eo quod non est ibi 
diffusus, sed est sanguis glorificatus intra venas Christi 
contentus, et ideo a nullo liquore attingitur; et ideo nihil 
per mixtionem vel contactum potest in ipsum converti. 
Si ergo aliquid convertatur, necesse est, quod per tran- 
substantiationem et novam consecrationem convertatur. 
Concedendum est ergo, quod species vini juncta alii li- 
quori non convertitur in sacramentum ... Ad illud quod 
quaeritur, si aqua modica convertitur a specie vini, re- 
spondetur dupliciter secundum diversos. Uno modo quod 
non convertitur, ita quod solvitur forma substantialis 
aquae, sed converti ibi est solum alterari, quia mutatur 
sapor et color et odor, et participat proprietates vini; et 
ideo quantum ad sensum nostrum conversa est. Et talis 
conversio disponit ad conversionem in sacramentum, si 
adesset verbum; sed cum non adsit, non convertitur, sed 
manet substantia habens proprietatem vini per actum et 
virtutem illius speciei. Alius modus dicendi est, quod 
aqua convertitur in vinum, et hoc virtute illarum specie- 
rum, non, inquam, in vinum, quod sit unum secundum 
speciem, sed vinum solum secundum materiam, sicut caro 
secundum speciem convertit carnem secundum materiam. 
Et si tu objicias, quod nihil dat, quod non habet, verum 
esi secundum substantiam vel secundum virtutem, et spe- 
cies illae, quamvis non habeant substantiam vini, habent 
tamen virtutem et operationem ; et ideo sicut verum vinum 
solveret speciem aquae modicae, et converteret secundum 
veritatem, ita intelligendum est in proposito. Uterque 
modus dicendi est probabilis satis, e£ quocumque horum 
modorum dicatur, non sequitur, quod aqua juncta vino 
fia& sacramentum, et consecretur.^ 4. dist. 12. p. 1. a. 2. 
q. 2. fund. concl. et ad. 2. 

? Congruit ibi accidentia remanere, sicut dicit Hugo, 
in solatium sensus, et in fidei meritum. Dum enim vela- 
tur verum corpus carnis, et fides magis meretur credendo 


PARS VI, 9. 


quod non videt, et sensus libentius recipit. Congruum 
autem est, quod sola remaneant sine subjecto propter 
efficaciorem significationem, quia efficacius et perfectius 
ducunt in signatum, cum non habeatur ibi stabiliens per 
naturam propter convenientem cibationem. Quia enim 
iste cibus est spiritualis, ideo oportet animam sublevari a 
carnalitate sensus per fidem, et a carnali dilectione per 
caritatem. Et ideo non debuit ibi remanere panis mate- 
rialis propter fidei promotionem, dum enim sublevatur in- 
tellectus ad intelligendum quod est supra naturam, scilicet 
aceidentia esse sine subjecto, fit habilior ad credendum, 
quod est supra seipsum, quod totus Christus sit in tam 
parva hostia. Quarta ratio propter divinorum perfectio- 
nem, quae debet in hoc sacramento reperiri, cum sit per- 
fectissimum. Et attenditur duplex perfectio in hoc sacra- 
mento. Prima est in hoc, quod accidentia accipiunt mo- 
dum nobilissimum essendi, scilicet esse per se; et in hoc 
quod substantia illa, quae suberat, cum esset materialis 
et corruptibilis, transubstantiatur in substantiam, sive in 
corpus spirituale et incorruptibile, et in corpus divinitati 
conjunetum et gloriosum.^ 4. dist. 12. p. 1. a. 1. q. 2. 

?* ,In sacramento eucharistiae vere sunt accidentia 
sine subjecto, et mon in aére circumfuso, ut aliqui dixe- 
runt.^ — Aliqui voluerunt dicere, quod species illae 
erant in aére eirceumfuso. Sed illud manifeste falsum est, 
tum propter hoc, quod non denominant accidentia aórem 
eireumiacentem, tum etiam quia impossibile est accidens 
transmutare subjectum, vel transmigrare de subjecto in 
subjectum. Si ergo fuerunt in pane, non possunt esse 
in aére. Et iterum, aére non mutato, transferuntur de 
uno loco ad alium. Item locum replent, et aérem ex- 
pellunt; sed nullum locatum comparatur ad locum ut ad 
suum subjectum, et nullum accidens expellit subjectum 
proprium. Propter haec et his similia, communiter tenent 
magistri, quod accidentia sunt ibi sine subjecto.^ 4. dist. 12. 
p. 1l. a. 1. q. 3. 

?5 ,HExistentia corporis Christi in sacramento altaris 
est supra eaptum intellectus humani, non tamen supra 
captum intellectus fidelis.^ — ,Dicendum quod aliqui vo- 
luerunt hiec subtiliari et dicere, quod hoc aliquo modo 
erat intelligibile. Et quamvis existentia talis sit supra 
naturam corporis humani non glorificati, non est tamen 
supra naturam corporis glorificati, quia corpus illud habet 
proprietates et nobilitates lucis, corpus autem lucis tantao 
nobilitatis est per naturam, quod in majori spatio et in 
minori potest esse, ita quod ipsum nec sit majus, nec mi- 
nus. Exemplum autem dant sic. Si lux candelae, sive 
lumen, sit in magna domo, et postmodum transferatur in 
parvam, lux eandelae tanta est in parva, quanta in magna, 
non rarior, nec densior; similiter radius, si dirigatur in 
propinquum et longinquum. Similiter volunt dicere in 
corpore glorioso, et maxime in corpore Christi. Sed ista 
manuduetio ad intelligendum potius intellectum obfuscat, 
quam aperiat. Primum quia exemplum non est conveniens 
in se, lumen enim non est corpus, nec defluxus corporis, 
nec rarefit, nec condensatur. Rursus, non est conveniens 
ad propositum, quia diffusio luminis, eo quod arctatur se- 
eundum spatium, configuratur secundum illud, in quod 
diffunditur. Si ergo corpus Christi sic esset in hostia, 
oporteret, quod figura nasi et aliorum membrorum con- 


023 


figuraretur planitiei hostiae. Et iterum non potest intel- 
ligi, quod contrahatur, quin una pars corporis intret sub 
alia, ae per hoc non maneret corporis quantitas et figura; 
et multa inconvenientia ad hoc sequuntur. Ideo dicendum 
aliter, quod est supra naturam corporis glorificati, nec 
proprietates illae possunt convenire alicui per naturam, et 
si conveniant, hoc solum est per miraculum; et ideo non 
est quaerendum simile, per quod capiatur. Si ergo quae- 
ratur ratio, per quam intelligatur, vel utrum sit intelli- 
gibile, dicendum, quod est loqui de intellectu nostro, ut 
est humanus, vel ut est fidelis. Si ut est humanus, sic 
intelligit conversus ad imaginationem et sensum, et judicat 
secundum causas intrinsecas et inferiores; et ideo deficit 
in assentiendo, quia non assentit nisi secundum manu- 
ductionem, quae ortum habet ab imaginatione et sensu. 
Item, quia judicat secundum causas intrinsecas et creatas, 
et ita comparando potentiam continendi active ipsius ho- 
stiae ad potentiam continendi passive Christi ipsius cor- 
poris; et quia invenit repugnantiam et improportionabili- 
tatem, ideo eontradieit in ratiocinando. Et ita iste arti- 
eulus dieitur esse supra intellectum, et contra intellectum, 
secundum quod est intellectus humanus. Si autem loqua- 
mur de intellectu, secundum quod est fidelis, sic dicendum 
quod assentit secundum dictamen fidei, et secundum re- 
gulam veritatis aeternae; ideo sufficit in assentiendo, et 
concordat in ratiocinando. Intellectus enim fidem habens 
statim credit, ex quo hoc propositum est sibi, scilicet quod 
Christus est sub speciebus illis; et hoc adjutus lumine 
fidei. Similiter concordat in ratiocinando, quia aspicit ad 
causas superiores. Sie enim dicit intellectus: Deus potest 
facere omne, quod est congruum. Et fides assumit: Con- 
gruum est, quod caro Christi exponatur in cibum. Et 
ideo ratio concludit, quod Deus hoc possit ibi facere. 
Item intellectus dieit, quod veritas non potest dicere fal- 
sum; et fides assumit: Veritas dixit: Hoc est corpus meum ; 
et praecepit, ut diceretur; ergo.dixit verum. Cum ergo 
sit in nobis duplex intellectus, scilicet fidelis et humanus; 
ideo sentimus in nobis aliquando colluctationes. Fidelis 
tamen intellectus praevalet ei, qui est humanus, quia ele- 
vat ipsum extra animalitatem; attamen non ita elevat, 
quod comprehendat, ut meritum fidei integrum maneat. 
Et hoe patet, quia intellectus humanus dicit, quod impos- 
sibile esí, quod majus contineatur a minori: et fidelis 
respondet, quod verum est localiter; et corpus Christi 
magnum non est ibi localiter, sed sacramentaliter; et quam- 
vis illud sit impossibile per naturam, tamen potest esse 
Deo possibile. Et quia nescimus quid Deus posset, mu- 
tato modo essendi; ideo licet intellectus sibi praevaleat, 
tamen nondum comprehendit. Et sic patent rationes ad 
utramque partem, primae enim procedunt de intellectu 
secundum quod humanus, et secundae de intellectu se- 
eundum quod fidelis. Ad illud tamen quod quaeritur, 
quare plus hoc dicitur esse supra intellectum, dicendum 
quod in hoc quodam modo communicat nostra imaginatio, 
cum corpus Christi sit imaginabile. Et quoniam illuditur 
ei, quia ut est sub sacramento, subterfugit imaginationem, 
imo supra ipsam est, ut praehabitum fuit, cum accipiat 
modum essendi, quem habet spiritus; ideo cum repugnet 
imaginatio, magis est contra intellectum. . Sed in articulis 
aliis, seilicet divinitatis, omnino deficit, ot non adeo re- 
66 * 


524 


pugnat. Ad illud quod quaeritur, quare disputatur de hoc 
sacramento, cum totum sit fidei, dicendum quod non ad 
generandam fidem, sed ad nutriendam, ne propter ignoran- 
tiam aliquis concedat repugnans fidei, vel neget consequens 
ad fidem; et hoc quam utilissimum et necessarium est, 
quia multa ponuntur in hoc sacramento ab incautis, in 
quibus est periculum in asserendo. Unde disputamus, non 
ut melius credamus, sed ut fidem illibatam servemus, dum, 
ipsa cognita, errores cavemus, et cavendo in veritate per- 
sistimus." 4. dist. 10. p. 2. a. 2. q. 1. — ,Visus quantum- 
cumque gloriosus ad hoc non attingit, ut videat corpus 
Christi sub sacramento altaris, sicuti est.^ — Dicendum, 
quod existentia corporis Christi sub sacramento est subli- 
mata supra modum essendi, et omnis corporis, et omnis 
rei corporalis et dimensivae. Et ideo, cum visus non abs- 
trahat a quantitate, quia est de ratione sensatorum, et 
percipere habeat corpus secundum modum existendi cor- 
poralem; dicendum est, quod nullo modo visus quantum- 
eumque gloriosus ad hoc attingit, ut videat ibi Christum, 
sicuti est, etiamsi praesens sit. Et si alicui miraculose 
ostensum est, nunquam tamen ostensum fuit in forma, 
quam ibi habet, ut communiter dicitur, quia ostensum fuit 
in forma parvuli, et ipse est ibi secundum eandem quanti- 
tatem, quam habet in caelo, et sic est in qualibet parte; et 
isíe modus existendi abstrahitur ab omni sensu." Ibid. q. 2. 

29 , Ad illud quod quaeritur, si in triduo fuisset re- 
servatum, dicendum quod mortuus esset sub speciebus; et 
similiter, si aliquis confecisset, non esset ibi nisi corpus 
mortuum. Quod objicitur, quod tunc imperfectum esset 
ete., dicendum quod sacramentum esset perfectum ab effi- 
càcia, quia corpus erat unitum divinitati; et esset per- 
fectum a signantia, sed tamen non a continentia. Et ratio 
hujus est, quia imperfectio erat in ipso signato, quia cor- 
pus erat mortuum. Similiter dicendum, quod non est esse 
ibi animam virtute verborum, sed propter conjunctionem. 
Unde quia in triduo non erat conjuncta, ideo non esset 
ibi, non propter virtutem verborum, quae modo sit major, 
sed propter alium statum corporis; verba autem sacra- 
mentalia sunt ordinata ad convertendum in corpus, quale 
erat secundum statum prolationis verborum. Sed numquid 
poterat Christus facere, si corpus erat mortuum sub sa- 
cramento, quod anima egrediens de corpore pendente in 
cruce intraret corpus sub sacramento, et ita simul esset 
vivum et mortuum? Dicendum quod hoc facere nihil aliud 
esset, quam redire, unde exierat; unde hoc esset corpus 
suum vivificare, quia omnino unum est; et ideo est ibi 
imaginatio mala, quia imaginatur corpus Christi unicum 
esse ut diversa corpora, et quod unum sit et perfectum 
et vivum, et aliud non. Hoc autem non debet intelligi, 
quia tantum unum est corpus." 4. dist. 11. p. 2. a. 2. q. 2. 
ad 4—96. 

?  ,Christus tradidit discipulis corpus suum mortale 
et passibile in coena, licet ibi non poterat passio illi in- 
ferri, quia in sacramento erat impassibiliter.^ — Dicit 
Glossa: Solet quaeri, quale corpus discipulis suis dedit 
Dominus; et respondet: Dicimus tale, quale erat, quia 
passibile et mortale.^ — ,Item si dedit impassibile et im- 
mortale, cum haberet in se passibile et mortale; ergo 
aliter dedit in signo, quam in se; ergo fuit ibi fietio.^ — 
Item si immortale, esto quod reservaretur, simul esset 


PAnS VI, 9. 


vivus et mortuus; ergo simul viveret et non viveret: et 
si hoc, duo coniradictorie opposita essent simul vera de 
eodem, quod non potest credi, nec intelligi.^ — Item 
cum dicitur: Joc est corpus mewn, panis solum convertitur 
in corpus, sed anima est ibi solum per concomitantiam ; 
ergo si in triduo fuisset confectum, esset mortuum corpus, 
cum anima esset separata; ergo similiter si esset reser- 
vatum; ergo passibile et mortale.^ — Cirea hoc duplex 
est opinio. Una magistri Hugonis et suorum sequacium, 
quod Christus corpus suum immortale et impassibile dedit 
sub sacramento. Et non est inconveniens, quod sit habens 
alterum et alterum modum essendi, habitu et actu.  Ha- 
bitu quidem erat mortale; sed ex aliqua causa sumpsit ad 
tempus immortalitatem , sicut subtilitatem in nativitate, 
agilitatem in mari, claritatem in monte; sic immortalitatem 
sub sacramento. Nec est ibi contradictio vera, quia cor- 
pus Christi, ex hoc quod in pluribus locis est, oppositas 
habet proprietates; sicut portare et portari, quiescere ot 
moveri, sic pati et non pati. Quantum enim ad hoc acci- 
pit rationem universalis, licet vere sit singulare. Et se- 
eundum opinionem istorum, si reservatum fuisset, non 
esset. mortuum in pyxide. Sed quia haec opinio simul 
contradictoria ponit diei de eodem secundum quod idem, 
et hoc non est necessarium ponere in hoc sacramento; 
ideo minus est rationabilis. Propterea est alia opinio 
Magistri et Innocentii et sequacium, quod dedit tale cor- 
pus discipulis, quale habuit. Quamvis enim corpus Christi 
simul virtute sacramenti sit in pluribus locis, easdem tamen 
habet absolutas proprietates, tanquam unum numero. Et 
propter hoc, ad intelligentiam objectorum in contrarium, 
dicendum quod duplex est proprietas, quae convenit cor- 
pori Christi, quaedam absoluta, quaedam relata ad locum. 
Proprietas absoluta, quae convenit corpori Christi, ut in 
uno loco est, cum sit una, convenit tamen ut in omnibus. 
Sed proprietas relata ad locum, cum sit in diversis locis, 
etsi conveniat ei in uno loco, non tamen oportet, quod 
in omnibus. Unde non oportet, si corpus Christi sit in 
multis locis, quod si movetur in uno, moveatur in altero. 
Similiter non oportet, quod si aliquis percutit ipsum in 
uno loco, in alio similiter percutiat, quia talis operatio 
respicit praesentiam localem agentis. Ita similiter non 
oportet, quod si videatur in uno loco, in alio videatur, 
quia hoc respicit praesentiam visibilis. Concedendum ergo, 
quod Christus corpus possibile et mortale habebat sub 
sacramento, sed tamen non poterat ibi sibi passio inferri, 
quantumcumque homo pereuteret; unde dicendum quod 
sub speciebus illis erat passibilis, sed erat ibi impassibi- 
liter. Unde loquendo de passione illata, si quaeratur, 
utrum posset ibi pati, ista distinguenda est; aut enim 
hoc, quod est ibi, determinat actum, aut compositionem 
intelleetam cirea subjectum. Si determinat actum, falsa 
est, quia sensus est, quod sub sacramento poterat ei passio 
inferri; et hoc est falsum, quia sieut ibi non poterat sen- 
tiri, ità nec poterat ei passio inferri. Si autem determinat 
compositionem intellectam circa subjectum, sic locutio est 
vera, et est sensus: existens ibi poterat pati, quia si pas- 
sio in alio loco ei inferretur, etiam ibi passionem sentiret 
et moreretur. Unde si fuisset reservatum corpus illud, 
habuisset plagas sub sacramento, sicut extra, sed tamen 
non esset illi ibi illata passio sub tali modo existendi 


PARS VI, 9. 


Propter hoc dicunt magistri, quod ibi existens erat passi- 
bilis passione illata sibi alibi, tamen erat ibi impassibiliter. 
Et si sic magister Hugo intellexit, habet veritatem. Sed 
tunc illa adaptatio de dotibus non valet; si enim dotes 
dicunt qualitates aliquas, non video quomodo corpus non 
sit alteratum, saltem ad tempus. Constat autem quod, 
quando dedit sacramentum, corpus ejus actu et habitu 
habebat proprietatem passibilitatis; ergo non habebat op- 
positam, modum tamen existendi in alio alium habebat, 
qui modus sublimabat ipsum supra habere passionem, ac 
per hoe supra passibilitatem sentiendi, ut erat ibi, vel 
contingendi. Unde, quamvis esset passibile, tamen nun- 
quam poterat ibi palpari; similiter nec passio ibi inferri*- 
4. dist. 11. p. 2. a. 2. q. 2. fund. et concl. 

28 "In altari non tantum est corporis Christi veritas, 
imo etiam quantitas. Et ad intelligentiam objectorum no- 
tandum, quod etsi in hoc sacramento fieri debeant mira- 
eula, non tamen debent fieri, nisi quae congruant sacra- 
mento. Saeramentum autem illud est mysterium fidei; 
et ideo est verum et occultum. Quia verum, ideo cum 
dicitur: Hoc est corpus meum, corpus panis transit in cor- 
pus Christi, et hic, et ubicumque dicatur. Et ex hoc 
oritur duplex miraculum. Primum est, quia panis transit 
in eorpus Christi integrum et perfectum. Et aliud, quia 
corpus Christi integrum est, ubicumque fit haec transub- 
stantiatio, ita totum et perfectum in parvo loco, et unum 
in pluribus locis. Quia vero occultum, ideo debent manere 
species et omnia sensibilia, ipso non apparente. Et ex 
hoc est duplex miraculum, unum quia accidentia sunt 
sine subjecto, alterum vero, quod est ibi corpus clarissi- 
mum, et est praesens, et non videtur.^ 4. dist. 10. p. 1. 
a. 1. q. 2. 

?? ,Corpus Christi verum in eucharistia non frangitur; 
quin imo in quot partes dividatur hostia, in qualibet est 
integrum." —  ,In fractione specierum eucharistiae est 
vera fractio, cum ibi sit vera divisio, quantitas vera et 
vera soliditas." 4. dóst. 12. p. 1. a. 3. qq. 1. 2. 

3? ,lpsa fractio signat passionem, sed partes istae 
signant partes corporis Christi mystiei. Et quia partes 
in corpore Christi mystico sunt in triplici differentia, qui- 
dam enim regnant in paradiso, quidam securi exspectant 
in sepulehro, quidam autem pugnant in merito; ergo tan- 
tum tres partes fiunt in hoc sacramento." 4. dist. 12. p. 1. 
a. 9. q. à. — ,Fractio est passio, partes fractae tres ju- 
storum differentiae; quidam regnant in caelo; hi per 
tinctam; quidam securi exspectant in sepulchris, hi per 
eam, quae antiquitus servabatur, quidam pugnant in 
mundo, hi per siccam partem hostiae figurantur.^ Centil. 
p. 3. sect. 50. 

31 ,Corpus Christi vere existens in hostia, est totum 
in toto, et totum in qualibet parte, in qua salvatur species 
totius.^ — ,Dicendum, quod duplex est hie positio. Ali- 
quorum enim positio est, quod sub totali specio sit totum 
corpus, ita quod sub nulla parte totum ante fraectionem, 
sed post fractionem est in qualibet parte totum; et hoc 
dicunt venire non a virtute convertendi, quia hoc non est 
per conversionem, sed per inseparabilem unionem. Sicut 
enim ubi corpus, ibi anima Christi propter conjunctionem; 
sic cum haec pars contineat aliquam partem corporis, ot 
inseparabiliter, rursus illa pars non possit dividi ab aliis, 


595 


quia corpus est incorruptibile; propter conjunctionem, qua 
separat partem hostiae ab hostia, totum trahit secum. Et 
ponunt exemplum in speculo, quia imago habet esse spiri- 
tuale, quod non potest dividi, et in altera parte speculi 
remauet pars imaginis, similiter et tota. Simile etiam di- 
cunt in anima sensibili, quae nata est esse in corpore 
annuloso, propter consimilem rationem in partibus et toto; 
unde quando dividitur pars a toto, remanet in ea tota 
anima. Sic suo modo in proposito. Unde quia non est 
ponendum in hoc sacramento, nisi quod necesse est; et 
ratio cogit post fractionem esse in partibus divisis hostiae, 
ante fractionem autem ponere esse in omnibus partibus 
ratio non cogit, nolunt amplius ponere. Aliorum opinio 
est, quod corpus Christi ita est in toto, quod in qualibet 
parte, in qua salvatur species totius. Et hoc quidem po- 
nunt non propter necessitatem, sed propter rationem in- 
ducentem et in conversione, et in fractione; in conver- 
sione, quia eum totum sit homogeneum, non est major 
ratio, quare magis una pars in unam partem, quam in 
totum eonvertatur, ex quo non requiritur determinata pars. 
Unde Innocentius: Ego sane concesserim, quod talis panis 
in totale corpus convertitur, ita tamen quod nulla pars 
panis in aliquam partem corporis transit. In fractione 
similiter videmus, quod qua ratione post in qualibet parte 
totus est, eadem ratione similiter est ante. Unde Inno- 
centius: Reor, salva fide majestatis, quod ubi est panis 
consecratus, totum in singulis partibus contineatur; quod 
inde cognoscitur, quoniam in quotcumque partes species 
dividantur, in singulis est totus Christus. Et haec positio 
est probabilior, et huic magis consentio, quia facit ad veri- 
tatem sacramenti et utilitatem fidei; ad veritatem, quia 
Christus ibi continetur ut signatum in signo; et quia 
ratio signandi uniformiter est in partibus et in toto, ad 
veritatem sacramenti spectat, quod uniformiter sit in par- 
tibus et in toto. Ad utilitatem fidei facit, quia phanta- 
stica imaginatio multum impedit nos ab elevatione ad 
eontemplandum credenda. Sed si corpus Christi ponatur 
ibi, ita quod pars in parte, et totum in toto, non est 
omnimoda abstractio ab imaginatione. Sed quando ita 
ponitur, quod totus sub qualibet parte, hoc nullatenus 
eadit sub imaginatione. Unde multum sublevatur homo 
ad puritatem intelligentiae." 4. dist. 10. p. 1. a. 1. q. 5. 

3? lllud dieitur esse dimensive alicubi, quod ita est 
in illo, quod totum in toto, et pars in parte secundum 
commensurationem; et hujusmodi non debuit esse corpus 
Christi sub sacramento, quia tunc necessarium esset illi 
aequari et configurari. Sed hoc non congruebat veritati 
sacramenti, quia ad veritatem sacramenti requiritur, quod 
sit ibi in quantitate sua; et si aequaretur hostiae, non 
esset in sua quantitate, sed conformaretur, vel configura- 
retur non in sua figura; et ideo hoc non debuit fieri, sed 
debuit fieri, ut corpus habens suam perfectionem esset in 
hostia illa, ot ita habens suam dimensionem, non esset ibi 
dimensive." 4. dist. 10. p. 1. a. 1. q. 4. 

33 ,gBicut dicit Innocentius: Quemadmodum Dei Filius 
secundum divinitatem habet triplicem modum essendi, in 
omnibus per essentiam, in justis per gratiam, in Christo 
per unionem; sic corpus Christi localiter est in caelo, 
personaliter in Verbo, saecramentaliter in altari: hoe tertio 
modo dicit ipsum reperiri in pluribus locis, quia plures 


526 


sunt species continentes. Unde, per se loquendo, est in 
uno loco tantum, in quo diffinitur sicut individuum. Quia 
vero multa in ipsum convertuntur, quae sunt in diversis 
locis, et ipsum per consequens est in diversis locis secun- 
dum illum modum, secundum quem multa in ipsum con- 
vertuntur, et hoc sub sacramento. Unde notandum ad 
intelligentiam objectorum, quod corpus Christi est indi- 
viduum secundum se, et individuum in quod plura con- 
vertuntur. Quia individuum secundum se, est in caelo 
tantum in proprio et diffinitivo loco. Quia vero in ipsum 
plura convertuntur, non habet terminum substantiae limi- 
tatum ad unum locum, sed extendit se ad locum conver- 
sionis. Et quia conversionis loca non possunt esse omnia, 
nec unum solum, imo plüra, quantum ad hoc nec immense 
est sicut Deus, nec omnino diffinitive sicut aliquod indi- 
viduum, sed medio modo, sicut Deus secundum modum 
essendi per gratiam non in omnibus, sed in pluribus. $i 
ergo quaeratur ratio, quare corpus Christi est in pluribus 
locis, eredo quod haec sit ratio, quia plura convertuntur 
in ipsum totum, et in pluribus locis. Si quaeratur autem 
quare plura, dicendum quia Dominus instituit. — Et si 
quaeratur ratio institutionis, dicendum quod quia cibus 
spiritualis e& communis, ideo natum est cibare plures, et 
ideo plura convertuntur in ipsum; aptitudinem autem ci- 
bandi spiritualiter habet ex unione cum divinitate, actum 
vero ex existentia sub sacramento; et ideo institutum est, 
ut plura in illud corpus convertantur, et sub hoc sacra- 
mento." 4. dist. 10. p. 1. a. 1. q. 8. 

3^ ,Operationes specierum eucharistiae, si fiat com- 
paratio ad principium, sunt supra naturam; si autem ad 
objectum, sunt naturales.^ — ,Dicendum ad intelligentiam 
praedictorum, secundum unum modum dicendi satis pro- 
babilem, quod ex comparatione virtutis ad operationes ex 
virtute egredientes, operationes habent regulari secundum 
potentias et virtutes, a quibus egrediuntur. Propter quod 
notandum, quod aliquando datur alicui potestas conformis 
suae naturae, et actus egressus ab illa potentia est natu- 
ralis, sicut cum caeco redditur potentia videndi. Aliquando 
datur potestas alicui partim conformis naturae, et partim 
supra naturam; et tunc actus egrediens quodam modo est 
naturalis, quodam modo supra naturam, sicut caeco videre 
nocte. Quandoque datur potestas omnino supra naturam; 
et tunc actus egrediens ab illa potentia est miraculosus 
simpliciter, et supra naturam, sicut Virgini data est pote- 
stas pariendi. Considerandum est igitur, quod in hoc sa- 
cramento est haec omnia reperire. Nam prima quantitas 
naturaliter habet substare aliis aecidentibus, et alia acci- 
dentia naturaliter sustentari ab illa. Si ergo detur quan- 
titati potentia sustentandi alia accidentia, illorum existen- 
tia in quantitate est naturalis, et operatio sequens habet 
potentiam naturalem. Unde dico, quod operationes illarum 
specierum in sensus sunt naturales, quia in quantitate ha- 
bent esse conveniens immutationi sensuum. Omnes igitur 
rationes hoc ostendentes sunt concedendae. Ad oppositio- 
nes manifesta est responsio, quia quantitas est ibi loco 
materiae, et per illam sunt hic et nune, et habent esse 
materiale, et conveniens immutationi sensuum, et acciden- 
tia primo sunt in quantitate ... Quia vero datur ulterius 
quantitati illi potentia subsistendi transmutationibus illa- 
rum formarum, talis potentia partim est conformis naturae, 


PAnS VI, 9. 


partim supra naturam.  Conformis est quantum ad sub- 
sistentiam contrarietatis, quia quantitati per se insunt con- 
traria; sed supra quantum ad hoc, quod manet eadem 
secundum se, facta mutatione; hoc enim est proprium so- 
lius substantiae, et ita supra naturam contrarietatis. Ad 
ilud, quod quaeritur de transmutatione, utrum sit natu- 
ralis, vel miraeulosa, dicendum quod ratione naturarum 
illarum specierum, quae habent naturam contrarietatis, illa 
transmutatio est naturalis; sed ratione subsistentialitatis 
est supra naturam, ita partim naturalis et partim supra 
naturam. Rationes igitur ad partem oppositam factae in 
secundo problemate currunt secundum has duas vias. Nam 
quae probant, quod sunt naturales, sumuntur a natura 
contrarietatis formarum illarum ; quae vero probant, quod 
sunt supra naturam, procedunt secundum viam subsisten- 
tialitatis: sic patet secundo quaesitum de transmutatione. 
Si vero datur illis accidentibus potentia convertendi in 
substantiam, cum desinunt esse, et cum corpus Christi 
ibi desinit esse, talis potentia omnino est supra naturam; 
et ideo talis actus est omnino supra naturam, et miracu- 
losus. Ad illud, quod quaeritur de nutritione, dicendum 
quod ibi triplex est operatio. Prima est, quod species 
illae per actionem virtutis agentis transmutantur; et haec 
partim est naturalis, partim supra naturam. Secunda est, 
quod in fine transmutationis cedunt in substantiam, ita 
quod in illam convertuntur, sicut converteretur substantia 
panis, si esset praesens; et haec est miraculosa. Tertia 
est, quia substantia illa postea convertitur in carnem; et 
haec est simpliciter naturalis. Sed quamvis iste modus 
dicendi probabiliter possit sustineri, aliter tamen potest 
dici securius et brevius, quod operationes accidentium, 
sive virtus operans, habet comparari ad illud, a quo egre- 
ditur, et ad illud, cirea quod operatur. Si loquimur per 
comparationem ad illud, a quo egreditur, sic dico quod, 
eum per naturam omnis virtus operans vel sit substantia- 
lis, vel saltem ab illa dependeat et reguletur, substantia 
cireumscripta, si ulterius accidens operetur, ita miraculum 
est, quod operetur per se, sicut miraculum est, quod per 
se maneat; et ita omnis operatio est miraculosa. Si au- 
tem loquamur per comparationem ad objectum, sive sit 
ad organum sensus, sive aliud quodcumque corpus, sic 
dico, quod accidentia multas habent ibi operationes natu- 
rales; unde quod albedo moveat visum, et sapor gustum, 
hoc non est supra naturam, nec contra, sed secundum 
naturam. Quoniam ergo albedo non separatur ibi, ut ha- 
beat esse mathematicum, sed salvatur esse naturale et 
singulare; ideo illae operationes, quae inerant albedini et 
aliis accidentibus, adhue naturaliter insunt. Concedendum 
ergo est, quod immutatio et transmutatio quodam modo 
naturaliter est in relatione ad objectum, quia salvatur ibi 
natura accidentium; quodam modo est supra naturam in 
comparatione ad subjectum, quia accidentia per se agunt; 
et secundum hoc currunt rationes ad partes oppositas ad- 
ductae.^ 4. dist. 12. p. 1. a. 2. q. 8. et ad 1—3. 

35 |Miraculo fieri potest, ut accidentia sint sine sub- 
jecto, cum Deus sua virtute possit ea a substantia se- 
parare.^ — ,Dicendum quod per miraeulum potest fieri, 
quod accidentia sint sine subjecto, sive substantia. Cum 
enim differant per essentiam, potest Deus sine omni in- 
convenientia per virtutem suam illa separare. Ad rationes 


PARS VI, 9. 


ad oppositum respondent quidam, quod esse per se, et 
esse in alio dieunt rationem substantiae et accidentis quoad 
modos consequentes, qui sunt inseparabiles secundum po- 
tentiam naturalem; ideo per hujusmodi habent notificari, 
quia oppositiones currunt quoad rationes dicentes essen- 
tiam ; similiter de oppositione quoad differentias essentiales. 
Potest tamen dici aliter, quod est accidens ut est accidens, 
ei est accidens secundum species, sive differentias specia- 
les. Nam in quantum comparatur ad subjectum, habet 
diei aceidens; in quantum ad operationem, habet dici hoc. 
Notandum igitur, quod sieut comparatio accidentis ad ope- 
rationem est dupliciter, scilicet secundum actum et secun- 
dum aptitudineom, ita etiam ad subjectum. Comparatio 
vero accidentis ad propriam operationem secundum apti- 
tudinem est essentialis et inseparabilis. Unde non potest 
esse, quod sit albedo, et non sit visus disgregativa. Com- 
paratio vero secundum actum consequitur essentiam ; unde 
posset accidens separari ab actuali operatione, unde al- 
bedo non semper disgregat. Sic dicendum, quod com- 
paratio accidentis ad subjectum secundum aptitudinem est 
essentialis, et haec nunquam privatur ab accidente, nec 
ab illis speciebus; verum est enim dicere, quod sunt natae 
esse in subjecto. Comparatio vero actualis, quamvis sem- 
per insit actu secundum naturam, tamen sequitur essen- 
tiam; et ideo potest separari sine aliquo inconvenienti 
potentia supra naturam." 4. dést. 12. p. 1. a. 1. q. 1. 

3$ Eucharistia habet efficaciam in digne aecedente 
tantum et debite praeparato per sui dijudicationem."^ — 
Dicendum quod sacramentum hoc non habet efficaciam 
in aliquo, nisi in digne accedente. Digne autem accedere 
in hoe consistit, quod homo se praeparet, sicut debet. 
Tantum enim sacramentum recipere, sicut recipitur alius 
cibus, non est congruum, nec fructuosum. Et quia in hoc 
saeramento praesens est divina majestas, et summa ex- 
primitur caritas; ideo debet recipi cum honore et devo- 
tione. Et quia cum honore et devotione non suscipitur 
tam nobilis hospes in immundo hospitio, necesse est, quod 
homo hospitium Deo praeparet per sui dijudicationem. Et 
quia non praeparat hospitium hospiti, nisi ipsum cognoscat, 
necesse est, quod cibum istum ab aliis discernat. Ad hoc 
ergo quod saeramentum hoc habeat in aliquo efficaciam, 
primo oportet cibum istum ab aliis discernere per fidem, 
secundo hospitium praeparare per sui ipsius probationem, 
tertio in hospitium paratum recipere cum honore et de- 
votione. Et primum et secundum habemus ab Apostolo, 
secundum ibi: Probet seipsum homo (1. Cor. 11, 28); pri- 
mum ibi: Non dijudicans corpus Domini (übid. 29); de 
tertio habemus exemplum in Zachaeo (Luc. 19, 6). Et 
quia multi recipiunt hoe sacramentum, qui se non debite 
praeparant; 2deo multi émbecilles et infirmi, et dormiunt 
multi (1. Cor. 11, 30)." 4. dist. 12. p. 2. a. 1. q. 1. — , Etsi 
virtus Dei non sit limitata, quominus per eucharistiam 
possit remittere culpam; tamen de communi lege non 
prodest nisi existentibus in caritate. — ,Non limitamus 
largitatem Dei, quin in hoec sacramento possit, ct aliquando 
facia remissionem omnis culpae; sed secundum forum 
commune, et generalem rationem institutionis sacramenti, 
dicendum quod istud sacramentum datum est in cibum 
illis, qui sunt de corpore Christi, et omnes tales habent 
caritatem; ideo effectum habet in solis justis. Effectus 


52 


autem in justis est liberando a culpa veniali et praeser- 
vando a mortali.^ Ibid. q. 2. 

3! ,Duplex est modus manducandi, eujus distinctio 
oritur a triplici principio, videlicet a dispositione sumen- 
tium; quia quidam accedunt male dispositi, et hi man- 
ducant sacramentaliter; quidam bene, et hi spiritualiter. 
Ulterius secundo oritur distinctio a modo sumendi; qui- 
dam enim suscipiunt ore corporis, et hi sacramenta- 
liter; quidam vero ore cordis, et hi spiritualiter; unde 
secundum duplex os, duplex est mandueatio. Tertio 
oritur distinctio ab ipso sacramento, quia duplicem ha- 
bet rem, quarum una potest recipi sine altera.^ — ,Eu- 
eharistiae spiritualis manducatio est recogitatio cibi, id 
est carnis Christi pro nobis expositae in pretium ad 
redimendum, et in cibum ad reficiendum, et incorporatio 
per amorem.^ — ,NEucharistiae sacramentalis manducatio 
est manducare sacramentum, ut sacramentum. Ad hoc... 
exiguntur cibi existentia, et ejus ad cibatum naturalis 
convenientia... intentio, et intentionis regulatio per fi- 
dem, quae est in ipso, vel secundum fidem, quae est in 
altero.^ 4. dist. 9. a. 1. qq. 1—3. — Quaeritur de digni- 
tate hujus manducationis. Dicitur enim quod manducantes 
hune panem non moriuntur, sicut manducantes manna. 
Contra: hoc autem intelligitur de vita spirituali, aut cor- 
porali; si de spirituali nihil dicitur, quia Patres sancti, 
qui comederunt manna, non suní spiritualiter mortui. Si 
de corporali, similiter, quia qui manducat hunc panem, 
non vivit corporaliter, sed moritur. Si dicas, quod in- 
digne manducantes manna sunt mortui spirituali morte, 
et hos vocat patres eorum ; similiter indigne manducantes 
corpus Christi moriuntur morte spirituali: Qwé manducat, 
et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (1. Cor. 
11,29). Propterea quaeritur, quid est manducare indigne, 
et quare peccat manducans indigne? Respondeo, dicendum 
quod cibus iste praeponitur illi ratione vivificationis du- 
pliciter; tum quia ille non poterat vivificare nisi per istum, 
quem signabat; tum quia hic vivificat magis; ideo dicitur 
de justis, quod omnes eandem spiritalem escam manduca- 
verunt (1. Cor. 10, 3). Sed qui solum ad illum habebant 
oculum, mortui sunt spiritualiter, quia tantum carnaliter 
gustaverunt. Ita respondet Augustinus (7n Jo. tr. 26. n. 11). 
Aliter potest dici, quod manna ordinabatur ad conservatio- 
nem vitae corporalis, sed hic ad conservationem vitae spiri- 
tualis. Et vult Dominus dicere, quod ille panis solummodo 
vitam corporalem continuabat ad tempus; sed iste vitam 
spiritualem continuat in aeternum digne sumentibus; et 
ideo illo est dignior. Indigne vero accipientes peccant, 
et convertitur eis panis in venenum; et isti sunt, qui re- 
morsum habent mortalis peccati. Ratio, quare peccant, 
est contemptus, quia tantum hospitem inducunt in tam 
vile hospitium. Quomodo autem digne accipiatur, docet 
Augustinus (ibid.). Innocentiam, inquit, ad altare appor- 
tate; peccata si sint quotidiana, saltem non sint mortifera; 
antequam ad altare aecedatis, attendite, quid dicatis: Di- 
mitte nobis debita nostra etc. (Matth. 6, 12). "Tunc securi 
accedite; panis est, non venenum." Comm. in Evang. Joan. 
c. 6. nn. 465—469. Suppl. vol. I. 

33 ,Mali sumunt rem sacramenti, quae est corpus 
Christi verum, natum de Virgine, et quod pependit in 
eruce, mortuum est, resurrexit, et est in caelis. — ,Di- 


528 PARS VI, 9. 


cendum quod, sicut tangit Magister in litera, aliqui vo- 
luerunt dieere, corpus Christi verum a malis non sumi, 
quia non decet tantam majestatem, et carnem tam sanctam 
et puram, in corpus peccatis subditum introire. Unde 
volebant dicere, quod corpus Christi verum a speciebus 
abscederet, ex quo peccator ipsum labiis et ore polluto 
contingeret. Sed quoniam hoc in errorem ducit, et mani- 
feste est contra auctoritates Sanctorum; ideo communiter 
tenent doctores fideles tanquam  certitudinaliter verum, 
quod in re media, quae est corpus Christi verum, non est 
differentia inter justum et impium, quia ipse Dominus 
utrique se offert nunc, sicut pro omnibus se tunc obtulit 
in eruce. Sed quantum ad ultimum, scilicet unionem in 
corpore mystico, multum refert, quia boni recipiunt inde 
fructum, mali non, imo potius damnum. Unde conceden- 
dum, quod recipiunt rem sacramenti, quae est corpus 
Christi verum, quod natum est de Virgine, quod pependit 
in eruce, quod a mortuis resurrexit, et est in caelis." 
4. dist. 9. a. 2. q. 1. — ,Peccator sumit corpus Christi 
ad dàmnationem, quia ipsum contemnit, licet nullam eorpus 
illud det animae maculam." — ,Dicendum, quod peccator 
sumit sibi corpus Christi ad damnationem, non quia ipsum 
corpus aliquam maculam det animae, sed quia peccator 
ipsum contemnit, dum se praeparare, cum immundus sit, 
negligit, e£ Dominum in tam foedum hospitium introducit. 
Et est ibi peccatum omissionis, in hoe quod se non para- 
vit tanto hospiti suscipiendo; et peccatum contemptus, 
quia Christo, quantum in se est, contumeliam facit. Ideo 
dieit Apostolus, quod reus est corporis et sanguinis Domini 
(1. Cor. 11, 27), qui ei contumeliam facit, et ipsum contemnit 
... Ad illud quod objicitur, quod videre sit peccatum, si- 
eut manducare, dicendum quod non est simile, primo qui- 
dem, quia non est tantae irreverentiae videre, sicut mandu- 
care; secundo vero, quia manducando sacramentum sumi- 
tur, et gratia offertur; et quando peccator perseverat in pec- 
cato, tempore, quo Dominus visitat ipsum personaliter, non 
tantum vocaliter, auget contemptum; ideo peccat mortaliter. 
Unde dicendum, quod est peccatum in gustu propter duo, 
scilicet propter irreverentiam et propter negligentiam, 
quia debebat se praeparare ad gratiam; in visu quantum 
ad neutrum est peccatum. In tactu vero est medio modo; 
nam si est peccatum, hoc est solum propter irreverentiam, 
quia non est ordinatum sacrameu'um, ui tactu det gra- 
tiam. Sed quia est immundus et foetidus spiritualiter, 
peccat, si tangit, quia tantae rei, quantum in se est, facit 
injuriam.  Distinguitur tamen in tactu, quia aut prae- 
venitur, et necessitas urget, ut puta quia corpus Christi 
in locum immundum caderet, nisi colligeret; et hoc modo 
sj tangit, non peccat, quia non est irreverentia; aliás pec- 
cat. Et si tu objicias, quod semper est peccatum, quia 
Bethsamitae videntes arcam sunt interfecti (1. Beg. 6, 19), 
Oza percussus est, quia arcam tetigit (2. Heg. 6, 7); di- 
cendum quod hoc non fuit figura videntium et tangentium 
Christum, sed Bethsamitae figuram gerunt simplicium hu- 
jus sacramenti arcana videre volentium, qui propter tu- 
morositatem frequenter in fide pereunt et moriuntur; et 
Oza figuram gerit sacerdotum carnalium, qui in peccatis 
existentes ad conficiendum accedunt, nam aliqui dicunt, 
quod in nocte cum uxore jacuit. Literalis autem ratio, 
quare illi interfecti sunt, est quia contra Domini manda- 


tum fecerunt, quia Dominus praeceperat, quod nullus de 
plebe videret arcam.  Praeceperat etiam, ut sacerdotes 
eam ferrent; et tunc, quia utrique contra praeceptum Do- 
mini fecerunt, ideo percussi sunt. Nunc autem dicendum 
est, quod quia gustus facit irreverentiam, simpliciter pec- 
cat, qui gustat. Quia vero in tactu est irreverentia, licet 
non semper, nec tanta; ideo non tantum peccat, et potest 
esse, quod sine peccato faciat. Quia in visu irreverentia 
non est; ideo nulla culpa, nisi aliqua conditio superaddita 
faciat culpam ex sua deformitate." Ibid. q. 2. et ad 4. — 
,Manducans sacramentum eucharistiae praeparatus minus 
sufficienter, et tantum probabiliter, gratiam non recipit, 
nec incurrit offensam; secus qui nullo modo praeparatus 
est, quia peceat mortaliter.^ — ,Ad praedictorum intelli- 
gentiam dicendum, quod in hoe sacramento tenetur per- 
eipiens se praeparare, quia Deus venit ad habitandum in 
homine.  Praeparatio autem non semper est sufficiens, 
sed haec est sufficiens, quando inimieus Domini expellitur 
de hospitio per veram examinationem et contritionem, 
sive judieium poenitentiae. Rursus, quia divina majestas 
summa se dignatione humiliat, et divina bonitas offert 
gratiam, debet homo eum metu reverentiae et cum omni 
dilectione accedere, ad hoc quod digne manducet. Digne 
ergo manducare est sufficienter se praeparare, scilicet 
peccati omnis expulsione, reverentia et dilectione. Qui- 
dam igitur sunt, qui se sufficienter praeparant secundum 
veritatem; quidam autem non sufficienter secundum veri- 
tatem, sufficienter tamen secundum probabilitatem ; qui- 
dam autem neutro modo se praeparant, imo contemnunt. 
Qui ergo sufficienter se praeparat, manducat digne; qui 
se nullo modo praeparat, manducat indigne; qui autem 
minus suffieienter se praeparat, scilicet secundum pro- 
babilitatem potius quam secundum veritatem, non man- 
dueat digne, quia non se praeparavit digne sufficienter, 
nec indigne, quia se praeparavit tantum probabiliter; 
talis, quamvis non recipiat gratiam, non tamen incurrit 
offensam.^ bid. q. 3. —  ,Sacerdos debet dare sacra- 
mentum eucharistiae petenti publice, quantumvis sciat 
ipsum esse peccatorem, si est peccator occultus; si autem 
manifestus, dare non debet. — ,Dicendum quod sacerdos 
debet dare illi, quem seit esse peccatorem, si petat in 
aperto, si sit occultus peecator, et ipse solus scit. Si 
manifestus, nullo modo debet dare, sive petat, sive non, 
sicut dicit Dominus (Matth. 7, 6; 15, 26), et Cyprianus 
(Epist. lib. 10. epist. 10) de histrionibus. Ratio autem, 
quare debet dare, est multiplex. Prima est, quia nescit, 
utrum Deus occulte operetur; secunda est, ne prodat cri- 
men ejus; tertia est, ne alios scandalizet; quarta, quia 
ille jus habet in facie Ecclesiae, et tunc tenetur illi jus 
suum petenti reddere... Ad ilud quod objicitur de oc- 
culto, dicendum quod peccator indignus est, et in veritate 
non habet jus; habet tamen jus secundum judicium Ec- 
clesiae, quia non constat de peccato, nec constare potest: 
et ideo, quando operatur secundum veritatem et judicium 
suum, non tenetur dare; quando seeundum judicium Ec- 
clesiae, tenetur. Et ex hoc patet, quod non facit contra 
veritatem, sed secundum veritatem. Judex enim in foro 
Ecclesiae judicat secundum ea, quae patent, non secun- 
dum ea, quae latent; unde scandalum non est tota causa. 
Ultimum patet, quia non deberet dare hostiam non con- 


pD———— —— alan — a! a a NR ELE - 


PAnS VI, 9. 


Secratam; nam si daret, peccat ille, et ipse simulando, 
nisi fortassis ipse peccator hostiam peteret ob vitandam 
infamiam, et in dominici corporis reverentiam." Ibid. q. 4. 
et ad. 5 et 6. — ,Missa mali sacerdotis quoad substantiale 
est aequalis missae boni, licet istius oblatio quoad cir- 
eumadjacentia praecellat.^ — ,Dicendum quod de missa 
est loqui quantum ad substantiale, quod est ibi, et hoc 
est confectio corporis et sanguinis Domini; et quantum 
ad hoc aequalitas est in omnibus, quia unum et idem ab 
omnibus fit. Sunt etiam in missa aliqua circumadjacentia, 
sicut petitiones, orationes, obsecrationes, et devotus motus 
et affectus. Et quantum ad hoc, melius valet missa boni 
sacerdotis, .quia magis provocat ad devotionem. Et si 
quis libentius audiat missam sacerdotis devotioris, credo, 
quod bene facit, dum tamen credat ipsum in substantiali 
non superexcedere peccatoris missam; alioquin periculose 
erraret. Rationes procedunt ad partes oppositas seeundum 
has duas vias... Si aeque bona est (missa boni ac mali 
sacerdotis), ergo male prohibent sacri canones audire mis- 
sam ab haereticis et schismaticis et simoniacis et forni- 
eariis notoriis. Propter hoc quaeritur, quare horum magis 
missam prohibent, et qui dicantur notorii fornicarii... 
Dicendum quod hoc est, quia directe repugnant huie sa- 
eramento. Nam in hoc.sacramento est secretum fidei, et 
ideo repelluntur haeretici; est vinculum caritatis, ideo 
Schismatici; est vas gratiae, unde eucharistia dicitur, ideo 
simoniaci, qui gratiam emunt et vendunt; est elevans 
hominem ad statum spiritualem, ideo repelluntur notorii 
fornicarii, qui omnino sunt carnales, Et dicuntur notorii 
fornicarii, non propter suspicionem tantum, vel alia signa 
probabilia, sed secundum ordinem juris, condemnati de 
tali erimine, vel sponte in judicio confessi, vel canonice 
convicti, vel etiam propter evidentiam facti, sive sceleris. 
Et voco evidentiam, quando factum ita notorium est, quod 
non indiget testibus, cum nulla possit tergiversatione ce- 
lari... Ex hoe patet, quod omnes tales, quando conficiunt, 
peccant, et similiter qui praeter necessitatem audiunt, 
quia faciunt contra Ecclesiae statuta." 4. dist. 13. «. 1. 
q. Á, et quaest. lat. 

33 ,Eucharistiae frequens sumptio est bona, si acce- 
dens videat se esse paratum; si vero frigidum se agnoscat, 
melius est abstinere; et si medio modo se habeat, medio- 
eriter debet accedere." — ,Dicendum quod, si quis semper 
esset paratus, semper utile esset hoc sacramentum recipere, 
ut scilicet haberet habitaculum mundum, et spiritualiter 
comederet hune cibum eum honore et devotione. Quia 
igitur tempore Ecclesiae primitivae erant mundi per ba- 
ptismi innocentiam, et caritate ardentes per donationem 
Spiritus sancti; ideo congruebat eis quotidie communicare. 
Quia vero postmodum caritas refriguit, et per peccata 
munditia baptismalis ut in pluribus perdita fuit; relictum 
fuit judicio et conscientiae uniuscujusque, ut reciperet, 
quando se dispositum videret, ne aliter manducaret ad 
suam damnationem. Et quia homines inceperunt fieri 
negligentes, oportuit, ut iterum institueretur a summo 
Pontifice frequentatio. Sed quia frequentabant multi, et 
non bene se praeparabant, instituit Fabianus, ut tribus 
anni solemnitatibus, in quibus homines melius parantur, 
et quas desiderabilius exspectant, communicarent, scilicet 


Natali, Paschate et Pentecoste. Et quia homines adhuc 
S. Bonaventurae Breviloq. 


529 


processu temporis in his tribus temporibus negligenter se 
praeparabant; ideo hoc ad extremum est ad Pascha re- 
ductum, quod praecedit tempus praeparationis, scilicet 
quadragesima. Si ergo quaeritur, utrum expediat frequen- 
tare alicui, dicendum quod si videat se esse in statu Ec- 
clesiae primitivae, laudandum est quotidie communicare; 
8i autem in statu Ecclesiae finalis, utpote frigidum et 
tardum, laudandum est quod raro. Si autem medio modo, 
medio modo debet se habere; et aliquando debet cessare, 
ut addiseat revereri, aliquando accedere, ut inflammetur 
amore; quia tali hospiti debetur honor, debetur et amor; 
et tune seeundum illam partem, secundum quam viderit 
se melius proficere, ad illam magis declinet, quod homo 
solum experientia discitt^ 4. «dist. 12. p. 2. «a. 2. q. 2. 

*? ,Corporalis immunditia, sejuncta ab ea, quae est 
mentis, impuritate, non impedit sumptionem dignam eucha- 
ristiae; secus, si mentis immunditiam habet annexam.* — 
,Dieendum quod immunditia corporalis quadruplex est; 
quaedam est conjuncta spirituali seeundum veritatem, ut 
pollutio veniens ex turpi cogitatione, vel crapula; quae- 
dam est conjuncta spirituali secundum conformitatem , ut 
pollutio veniens ex diabolica illusione, vel ex naturae 
superfluitate, in qua sentitur pruritus et delectatio inordi- 
nata; quaedam vero est, quae non est conjuncta spirituali, 
tamen est generans horrorem immunditiae in anima, ut 
pollutio veniens ex infirmitate; quaedam autem est pure 
corporalis nullum horrorem immunditiae in anima generans, 
ut immunditia in pede. Prima immunditia impedit, propter 
hoe quod homo debet reputare se immundum. Unde non 
recipit sacramentum cum reverentia, qui sic immundus 
est, nisi necessitas compellat; et proptor irreverentiam 
privatur fructu et incurrit damnum. Secunda immunditia, 
quae est in illusione diabolica, arcere debet ex congruo, 
quoniam quamvis non sit certum, quod sit anima ibi ma- 
eulata, tamen probabiliter potest dubitari; et ideo qui se 
reputat immundum, bene facit. Unde Isidorus (de Cons. 
dist. 6): Quisquis nocturna illusione polluitur, quamvis 
extra memoriam turpium cogitationum sese praesentiat in- 
quinatum ; tamen hoc, ut tentaretur, culpae suae attribuat, 
suamque immunditiam statim fletibus tergat. Tertia im- 
munditia est indifferens, quia tantum est poena; et ideo 
non arcet. Si tamen ratione horroris abstineat, devotio 
et reverentia est laudanda; unde nec mulier menstruata 
arcetur, nec etiam mulier post partum, sicut dicunt jura... 
Quarta simpliciter est indifferens inter omnes has immun- 
ditias. Prima magis impedit, ultima nullo modo; omnes 
tamen impediunt de congruo secundum gradus. Unde si 
quis quaerat, utrum semper, quando polluitur corporaliter, 
cessare debeat, dicendum est, quod si sentit inquinationem 
illam multum animam inclinasse, quia in actu illo fit homo 
caro, sive in somnis, sive in vigiliis, consulendum esset ei 
facere reverentiam sacramento. Si autem sentit naturam 
magis expeditam, et ulterius devotio trahat ad perceptio- 
nem, et solemnitas trahat, vel aliquid quod multum re- 
compenset; tunc arbitrarer ipsum sine remorsu posse ac- 
cedere. Corcedendum ergo, quod solum propter carnis 
immunditiam non impeditur, sed quia haec immunditia 
conjuncta est immunditiae mentis; nec solum propter im- 
munditiam mentis, quia cogitatio cito transit, sed immun- 


ditia carnis horrorem relinquit, et diutius durat et inordi- 
Uri 


530 PARS VI, 9. 


nat; et ideo quamvis pollutio sit peccatum veniale, magis 
tamen impedit quam aliud veniale, propter horroris diu- 
turnitatem et majorem deordinationem." 4. dist. 12. p. 2. 
a. 2. q. 3. 

*! Cfr. opusculum De praeparatione ad. Missam. 

^^ Dignissima, quae à sacerdotibus prae manibus ha- 
beantur, sunt etiam eximia Seraphici nostri Doctoris opu- 
scula, quorum tituli: Expositio Missae; et De $nstructione 
sacerdotis ad. celebrandam Missam. 

*3 ,Propter reverentiam sacramenti sunt duo instituta 
cirea modum sumendi hoc sacramentum, scilicet quod su- 
matur jejuno stomacho, et quod tantum semel, ut ab aliis 
cibis discernatur.^ 4. dist. 12. p. 2. dub. 3. 

** ,Adverte tamen, quod effecfus sacramentorum solet 
esse secundum dispositionem et praeparationem suscipien- 
tium. Neque enim Judas praemissa dona suscepit, qui 
corpus Domini suscepit, si tamen suscepit. Ideoque tibi 
summopere studendum est, ut quantum potueris, ante su- 
sSceptionem digne te praepares, qui enim corpus et san- 
guinem Domini indigne sumit, judicium sibi manducat et 
bibit (1. Cor. 11, 29). Tria autem sunt, quae exigit a 
te hujus sacramenti digna susceptio, scilicet corporalem 
munditiam, puritatem conscientiae et actualem devotionem. 
Corporalis autem munditia aliquando ex decenti, aliquando 
ex necessario est requisita. Puritas autem conscientiae, 
praesertim a criminibus, ipsa est necessaria. Ideo vide, 
ut ante susceptionem hujus sacramenti contritionem habeas, 
atque si fieri potest, ante conspectum Domini humiliter 
lacrymas fundas, quibus te laves à peccatis tuis, quae fe- 
cisti, et quae omisisti, et quae facere potuisti corde, ore 
et opere. Actualem autem devotionem in te faciunt timor 
et amor. Timor incutit reverentiam, amor autem deside- 
rium et affectum.  Habeas reverentiam et timorem, terri- 
bilis enim est haec mensa, ad quam cum debita reverentia 
et congrua vigilantia necesse est accedas. Siquidem in 
hae sacerdotali mensa nunc praesens est Christus, et qui 
ultimam eoenam eum Apostolis coenavit, ipse istam quo- 
que consecravit. Non enim homo est, qui proposita, sci- 
licet panem et vinum, corpus Christi facit et sanguinem, 
sed ille, qui pro nobis crucifixus est, Christus. Sacerdotis 
ore verba proferuntur, et Dei virtute et gratia proposita 
eonseerantur. Quomodo tu igitur ad illam mensam, ad 
praesentiam Christi, ad tactum Dei Filii, intrepidus audes 
accedere, quem Joannes Baptista tangere contremiscit 
(Matth. 3, 14)? Petrus, Apostolorum princeps, a se prae 
formidine repulit, dicens: Exi « me, Domine, quia homo 
peccator sum (Luc. 5, 8). Cogita, quod iste, quem tu 
sumis, orit judex tuus. "Time igitur, ne, si indigne sum- 
pseris et sine reverentia, post mortem invenias iratum, 
cum ad ejus tribunal praesentatus fueris judicandus, quem 
tremunt Potestates, adorant Dominationes. Denique co- 
gita, quod licet mille millibus annorum te ad hoc sacra- 
mentum per puras orationes et sanctissimas praeparationes 
praeparaveris, nihil esset ad condignam susceptionem, 
etiam si haberes merita omnium Sanctorum, quanto magis 


tu, qui sine devotione, sine praeparatione accedis. Item 
attende propriam utilitatem modo superius dicto, et repu- 
tabis te indignum, et acquires reverentiam congruam. Et 
hoc valet maxime pro hujus sacramenti susceptione, ut 
quantum poteris, fias vilis in oculis tuis. Habe etiam de- 
siderium ad hujus reverendi sacramenti susceptionem, pa- 
nis enim iste, ut dicit Augustinus, esuriem quaerit homi- 
nis interioris. Diversi autem diversimode affectum ad 
susceptionem hujus sibi formant sacramenti. Aliqui enim 
trahuntur amore unionis Christi, ut dilectum in se saepius 
amplexentur; aliqui trahuntur desiderio sanationis passio- 
num suarum et malorum desideriorum, ut eum quasi me- 
dicum advocent, per quem ab omni infirmitate curentur. 
Aliquos trahit conscientia delictorum, eo quod hoc sacra- 
mentum institutum est in remissionem peccatorum ; aliquos 
trahit amor et compassio proximi, ut succurrant per hanc 
hostiam vivis simul et defunctis. Ut autem desiderium 
tuum accendatur, cogita, quod Christus omnium ad se ac- 
cedentium dolores tulit, et omnes infirmitates nostras ipse 
portavit (7sai. 53, 4). Mulier accedens retro sanata est 
(Matih. 9, 20); peccatrix pedes osculans est mundata (Luc. 
7, 38); Chananaea, dum importune sequitur, ost exaudita 
(Matth. 15, 28); leprosi accedentes mundati sunt (Marc. 
1, 40); daemoniaci (Matth. 12, 22), paralytici (Marc. 2, 11), 
et euncta naturae monstra, dum accedunt et credunt, sa- 
lutem eonsequuntur, nam virtus ex illo exibat, et sanabat 
omnes (Luc. 6, 19). Publicani et peccatores accedentes 
veniam merentur, nec eorum convivia despexit. Igitur 
cum feceris quod in te est, accede in fide et fiducia, spe- 
rans de infinita Dei pietate. Debes etiam praecipue ante 
hujus sacramenti susceptionem devotissime Christi passio- 
nem percurrere, nam specialiter in memoriam passionis 
hoe sacramentum legitur institutum. | Si autem quaeris, 
quo te affectu magis debeas excolere, timoris scilicet et 
reverentiae, an amoris et desiderii, an debeas, ut multi, 
cum importuna desiderii festinantia anhelare, an, ut non- 
nulli, reverentiae et timoris magnitudine, magnitudinem 
sacramenti attendens, et propriam infirmitatem considerans, 
magis debeas affectu retrahi et elongari; ad hoc Saneti 
responderunt, utrumque affectum commendantes, unius- 
cujusque conscientiae, quid ei melius visum fuerit, relin- 
quentes. Festinavit siquidem Zachaeus, ut Dominum gau- 
dens in domum suam susciperet (Luc. 19, 6); Centurio, 
propriae infirmitatis conscius, repulit eum, dicens: Domine, 
non sum dignus, ut intres sub tectum meum (Matth. 8, 5). 
Unum tamen est, quod omnibus generaliter tutum videtur, 
ut scilicet ex revorentia timentes, spem et desiderium non 
relinquamus, ut ex spe et fiducia non amittamus timorem 
et reverentiam; sed semper inter haec utraque confidentes 
et timidi fluctuemus. Ait enim sanctus Gregorius: Nihil 
nobis securius, quam sub spe timere. Simpliciter tamen 
loquendo, dubium non est, quin melior sit affectus amoris 
quam timoris; sed quod est simpliciter melius, in casu 
est saepe pejus, et pluribus periculosius." F'scicular. c. 7. 


— —. ou 


PARS VI, 10. 531 


CAPUT X. 
De integritate poenitentiae. 


(Sacramentum poenitentiae omnibus, quantumcumque peocatoribus, quamdiu sunt in statu praesentis vitae, quandooumque et 
quotiesoumque palet. — Integratur per coniritionem in animo, — confessionem in verbo, — satisfactionem in faolo; — ita tamen, ut 
contritio omnia pecoata mortalia respiciat quoad praeteritum, praesens et futurum. — Omnibus et solis in sacerdotali ordine constitutis 
datur duplex clavis, scilicet clavis scientiae ad discernendum, et olavis potestatis ligandi atque solvendi in foro interno, — quae postrema 
primo concessa est uni, primo et summo capiti, — & quo deinde in Episcopos et sacerdotes ouratos descendit. — Omnes hi eam alteri 
committere possunt; suffioienter quidem sa&cerdos curatus, magis Episcopus, maxime Pontifex summus; — sed Pontifex summus et Episcopi 
habent praeterea potestatem ordinariam in foro externo per censuras, — et per indulgentias.) 


De sacramento poenitentiae ' hoc tenendum est, quod ipsa est secunda tabula post 
naufragium (Hier. epist. 130. $ 9)", ad quam naufragans per mortale peccatum recurrere 
potest, quamdiu est in statu praesentis vitae, quandocumque et quotiescumque divinam 
clementiam voluerit implorare. Ipsius autem partes integrales sunt contritio in animo ", Animo ea 
confessio in verbo, et satisfactio in facto. Ex quibus tunc poenitentia integratur, cum 
peccator omnem mortalem culpam perpetratam et facto deserit, et verbo accusat, et 
animo detestatur, proponens nunquam iterare peccatum . His autem debito modo con- 
currentibus, eum absolutione facta ab eo, in quo est ordo, clavis et jurisdictio, absol-» ree 
vitur homo a peccato, et reunitur Ecclesiae, et reconciliatur Christo, mediante clave* ** "** 
sacerdotali (D; per cujus etiam judicium non tantum fieri habet absolutio, verum etiam 


(I) Quum in sacramento poenitentiae impugnata potissimum fuerint ejus existentia, materia, forma 
ac minister, ideirco de iis erroribus aliquid praemonendum occurrit. 

ÁÀc primo, poenitentiam e sacramentorum albo expunxerunt Protestantes; ex praejacta enim doctrina 
de sola fide ad justificationem necessaria docuerunt vi fidei per baptismum excitatae non modo non imputari 
peccatum originale, immo neque hujus, uti dicunt, manifestationes vel emanationes, scilicet peccata actualia. 
Hine fit, ut in eorum sententia hoe sacramentum a baptismo minime distinguatur. Sed contra est Concil. 
Trident. sess. 14. can. 1: ,Si quis dixerit, in Catholiea Ecclesia poenitentiam non esse vere et proprie sacra- 
mentum pro fidelibus, quoties post baptismum in peccata labuntur, ipsi Deo reconciliandis, a Christo Domino 
nostro institutum ; anathema sit.^ Et can. 2: ,S8i quis sacramenta confundens, ipsum baptismum, poenitentiae 
sacramentum esse dixerit, quasi haec duo sacramenta distincta non sint, atque ideo poenitentiam non reote 
secundam post naufragium tabulam appellari; anathema sit.^ Et can. 3: ,8i quis. dixerit, verba illa Domini 
Salvatoris: Accipite Spiritum. sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et quorum vetinueritis, re- 
Lenta sunt: non esse intelligenda de potestate remittendi et retinendi peccata in sacramento poenitentiae, 
sicut Eeclesia Catholica ab initio semper intellexit; detorserit autem, contra institutionem hujus sacramenti, 
ad auctoritatem praedieandi Evangelium; anadiema sit." 

Secundo quoad materiam, duplex materia, velstrictius quasi materia, etiam in poenitentia assignatur, 
materia scilicet proxima et remota, quae postrema rursus bifariam distinguitur in necessariam ac liberam. 
Materia igitur necessaria sunt omnia et singula peceata mortalia post baptismum patrata: materia vero libera 
sunt peccata venialia, vel etiam mortalia aliás rite confessa. Materia autem proxima in communiori sententia 
constituitur ex actibus poenitentis, nempe ex coníritione, confessione et satisfactione, quae proinde partes 
etiam integrales hujusce sacramenti passim dicuntur. 

Porro de materia remota necessaria haeretice senserunt Protestantes, qui non omnia ac singula pec- 
cata mortalia confessario declaranda esse effutierunt. Eos Tridentinum damnavit sess. 14. can. 7: ,Si quis 
dixerit, in sacramento poenitentiae ad remissionem peccatorum necessarium non esse jure divino, € 
omnia et singula peccata mortalia, quorum menioria eum debita et diligenti praemeditatione habeatur, etiam 
occulta, et quae sunt contra duo ultima Decalogi praecepta, et circumstantias, quae peccati speciem mutant ; 
sed eam confessionem tantum esse utilem ad erudiendum et consolandum poenitentem, et olim observatam 
fuisse tantum ad satisfactionem canonicam imponendam; aut dixerit, eos, qui omnia peccata confiteri student, 
nihil relinquere velle divinae misericordiae ignoscendum; ... anathema sit." 


De materia autem remota libera minus recte opinati sunt Jansenistae, arbitrantes inutilem, vel etiam - 
61* 


532 PAgs VI, 10. 


excommunicatio et relaxatio, quae proprie habet fieri ab Episcopo tanquam ab Ecclesiae 
Sponso. 


perniciosam, frequentem peccatorum venialium confessionem. Sed contra Concil. Trident. /oc. cit.: ,Si quis 
dixerit... non licere confiteri peccata venialia; anathema sit.^ Et censura Pii VI in Constit. Auctorem fidei 
contra prop. 39 Synodi Pistoriensis, qua ,deelaratio Synodi de peccatorum venialium confessione, quam 
optare se ait non tantopere frequentari, ne nimium contemptibiles reddantur ejusmodi confessiones," damna- 
tur uti ,temeraria, Derictosp, sanctorum ac piorum praxi a S. Concil. Trident. (sess. 14. cap. 5) probatae, 
contraria." 

Cirea materiam proximam nonnulli pariter errores exorti sunt. Protestantes enim terrorem con- 


scientiae et fiduciam veluti actus poenitentiae statuerunt. Adversus eos Concil. Trident. sess. 14. can. 4 :. 


,8i quis negaverit, ad integram et perfectam peccatorum remissionem requiri tres actus in poenitente, quasi 
materiam sacramenti poenitentiae, videlicet contritionem, confessionem et satisfactionem, quae tres poeniten- 
tiae partes dicuntur; aut dixerit, duas tantum esse poenitentiae partes, terrores scilicet incussos conscientiae, 
agnito peccato, et fidem conceptam ex Evangelio, 1 absolutionem, qua credit quis sibi per Uhristum remissa 
peccata; anathema sit." 

Quum autem circa singulos actus errores irrepserint, ido de singulis est agendum. Et quidem 
quoad primum actum, nempe contritionem, praemittendum est ipsam in homine duplici ex radice procedere 
posse, nempe vel ex amore Dei, vel ex turpitudine culpae et timore gehennae; si ex prima procedit, con- 
tritio perfecta, si ex secunda, contritio imperfecta, vel etiam attritio, dici solet. Utraque ad remissionem 
peccatorum sufficit; attamen attritio tantum in sacramento, contritio perfecta etiam extra sacramentum, dum- 
modo ipsum saltem sit in voto. Porro hane catholicam doctrinam diversimode evertere conati sunt Prote- 
stantes ac Jansenistae. Illi quidem sufficientiam attritionis inficiando; hi, quibus praeiverat Michaél Bajus, 
necessitatem contritionis perfectae tuendo, et sacramenti susceptionem necessariam asserendo, ut contritio 
perfecta hominem Deo reconciliet. 

Itaque contra primos Concil. Trident. sess. 14. can. 5: ,8i quis dixerit, eam contritionem, quae 
paratur per discussionem, collectionem et detestationem peecatorunr, qua quis recogitat annos suos in amari- 
tudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, foeditatem, amissionem aeter- 
nae beatitudinis, et aeternae damnationis incursum, eum proposito melioris vitae, non esse verum et utilem 
dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam, et magis peccatorem; demum illam 
esse dolorem coactum, et non liberum ae voluntarium; anathema sit.^ Hic tamen, ne ea, quae definita sunt, 
cum iis confundantur, quae adhue theologorum disputationibus libera relinquuntur, adjiciendum est quaestio- 
nem aliquando aeriter agitatam fuisse, ,an illa attritio, quae concipitur ex metu gehennae, excludens volun- 
tatem peccandi cum spe veniae, ad impetrandam gratiam in sacramento poenitentiae, requirat insuper aliquem 
actum dilectionis Dei, asserentibus quibusdam, negantibus aliis, et invicem adversam sententiam censurantibus." 
Cui quaestioni Alexander VII decreto 5 maji an. 1667 finem imposuit, praecipiens, ne quis auderet ,alicujus 
theologicae censurae, alteriusve injuriae aut contumeliae, nota taxare alterutram sententiam, sive negantem 
necessitatem aliqualis dilectionis Dei in praefata attritione ex metu gehennae concepta, quae hodie inter 
scholasticos communior videtur, sive asserentem dictae dilectionis necessitatem, donec ab hac sancta Sede 
fuerit aliquid hac in re definitum." . 

Contra Bajum et Jansenistas 1? Proseriptio prop. 61 Quesnelli, quae ita se habet: ,Timor nonnisi 
manum cohibet; cor autem tamdiu peccato addicitur, quamdiu ab amore justitiae non ducitur^; et censura 
prop. 25 et 36 Synodi Pistoriensis. Praeterea ex praecitato canone Tridentini, cum doe fide sit attritionem 
sufficere, sequitur contritionem perfectam minime esse necessariam; quod evincitur quoque ex cap. 4 ejusdem 
8e$$. — 2? Censura prop. 71 Baji, a S. Pio V, a Gregorio XIII et ab Urbano VIII damnatae, quae est: 
Per contritionem, etiam cum caritate perfecta, et cum voto suscipiendi sacramentum conjunctam, non remitti- 
tur erimen, exíra easum necessitatis aut martyrii, sine actuali susceptione sacramenti." Idipsum adstruitur 
a Tridentino sess. cit. cap. 4. (Vide superius part. V. cap. V. m. 4). 

.Quoad vero secundum actum integralem poenitentiae, nempe confessionem auricularem, eam esse 
juris ecclesiastici Wieleffus autumavit; quod figmentum accipientes Protestantes, ipsam in Conc. Lateran. IV, 
anno 1215, sub Innocentio III institutam, et neque necessariam neque possibilem effutierunt. Praeter hos 
Novatiani et Montanistae vim clavium Ecclesiae limitarunt. Siquidem Ecclesiam potestatem remittendi pec- 
cata idololatriae, homicidii et fornicationis accepisse inficiati sunt; postmodum autem ulterius progressi, ne 
ullum quidem mortale peccatum post baptismum patratum remissibile esse statuerunt. — Porro contra primos 
Concil. Trident. sess. 1í. can. 6: ,Si quis negaverit confessionem sacramentalem vel institutam, vel ad salu- 


PARS VI, 10. | ; 533 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia principium nostrum 
reparativum, Verbum scilicet. incarnatum, eo ipso quod Verbum, est fons veritatis et 


tem necessariam esse jure divino; aut dixerit, modum seerete confitendi soli sacerdoti, quem Ecclesia Catho- 
lica ab initio semper observavit, et observat, alienum esse ab institutione et mandato Christi, et inventum 
esse humanum; anathema sit.^ Et can. 8: ,Si quis dixerit, confessionem omnium peccatorum, qualem Ec- 
olesia servat, esse impossibilem, et traditionem humanam, a piis abolendam; aut ad eam non teneri omnes 
et singulos utriusque sexus Christi fideles, juxta magni Concilii Lateranensis constitutionem semel in anno, 
et ob id suadendum esse Christi fidelibus, ut non confiteantur tempore Quadragesimae; anathema sit.^ — 
Contra secundos idem "Trid. sess. 14. cap. 1: ,Novatianos remittendi potestatem olim pertinaciter negantes, 
magna ratione Ecclesia Catholica tanquam haereticos explosit atque condemnavit." 

Quoad tertium actum integralem poenitentiae, qui est satisfactio, duplex itidem irrepsit error, ex 
parte scilicet Protestantium et Jansenistarum, ex quibus priores eam injuriosam esse Deo, et supra potesta- 
tem collatam sacerdotibus jactitarunt; posteriores ex adverso adeo ipsam necessariam arbitrati sunt, ut nemi- 
nem ante plenam satisfactionis solutionem absolvendum esse statuerint. ! | 

Contra Protestantes igitur Concil. Trident. sess. 14. can. 12: ,Si quis dixerit, totam poenam simul 
cum culpa remitti semper a Deo, satisfactionemque poenitentium non esse aliam quam fidem, qua appre- 
hendunt Christum pro eis satisfecisse; anathema sit.^ Et can. 13: ,Si quis dixerit, pro peccatis, quoad poe- 
nam temporalem, minime Deo per Christi merita satisfieri poenis ab ea inflictis, et patienter toleratis, vel a 
sacerdote injunctis, sed neque sponte susceptis, ut jejuniis, orationibus, eleemosynis, vel aliis etiam pietatis 
operibus, atque ideo optimam poenitentiam esse tantum novam vitam; anathema sit.^ Et can. 14: ,Si quis 
dixerit, satisfactiones, quibus poenitentes per Christum Jesum peccata redimunt, non esse cultus Dei, sed 
traditiones hominum, doctrinam de gratia, et verum Dei cultum, atque ipsum beneficium mortis Christi ob- 
scurantes; anathema sit.^ Et can. 15: ,Si quis dixerit, claves Ecclesiae esse datas tantum ad solvendum, 
non etiam ad ligandum; et propterea sacerdotes, dum imponunt poenas confitentibus, agere contra finem 
clavium, et contra institutionem Christi; et fictionem esse, quod virtute clavium, sublata poena aeterna, poena 
temporalis plerumque exsolvenda remaneat; anathema sit." 

Contra Jansenistas est censura propositionis cujusdam Petri de Osma: ,Non peracta poenitentia, 
confitentes absolvi non debere,^ quam ut haereticam Sixtus IV damnavit anno 1479. Eadem doctrina re- 
probata fuit ab Alexandro VIII in propositione 15, inter varias ab eo proscriptas; a Clemente XI in prop. 87 
Paschasii Quesnelli, et à Pio VI in propos. 34, 35 et 38 Conciliabuli Pistoriensis, quam respuit uti ,falsam, 
temerariam, communi praxi Ecclesiae injuriosam, inducentem in errorem, haereticali nota in Petro de Osma 
confixam.^ 

Hactenus de materia; nunc tertio dicendum occurrit de forma, quae in verbis absolutionis consistit. 
Circa eam errarunt Protestantes, qui ipsam absolutionem declarativam tantum, minime vero effectivam re- 
missionis culpae asserere haud dubitarunt. Contra quos Concil. Trident. sess. 14. can. 9: ,Si quis dixerit, 
absolutionem sacramentalem sacerdotis non esse actum judicialem, sed nudum ministerium pronunciandi et 
declarandi remissa esse peccata confitenti, modo tantum credat se esse absolutum; aut sacerdos non serio, 
sed joco absolvat; aut dixerit non requiri confessionem poenitentis, ut sacerdos eum absolvere possit; ana- 
thema sit.* 

Quarto quoad poenitentiae ministrum, ipsimet Protestantes quemlibet, sive sacerdotem sive laicum, 
esse ministrum absolutionis contenderunt. Jansenistae autem ad validam absolutionem statuerunt solam po- 
testatem ordinis, minime vero potestatem jurisdictionis requiri, nec praeterea dari casuum reservationem 
autumarunt. Porro contra primos Concil. Trident. /. c. can. 10: ,Si quis dixerit... non solos sacerdotes 
esse ministros absolutionis, sed omnibus et singulis Christi fidelibus esse dietum: Quaecumque ligaveritis super 
Lerram, erunt ligata et in. caelo; el quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in caelo ( Matth. 18, 18); 
et: Quorwm remiseritis peccata, remittuntur. eis, et quorum retinueritis, retenta sunt: quorum verborum virtute 
quilibet absolvere possit peccata, publica quidem per correptionem dumtaxat, si correptus acquieverit; secreta 
vero per spontaneam confessionem; anathema sit.^ — Contra secundos, 1? Nota inusta propositioni 37 Synodi 
Pistoriensis a Pio VI, in cit. Const., quac propositio ,sic intellecta, quod ad validum usum hujus potestatis 
(absolvendi), non sit necessaria ordinaria vel subdelegata illa jurisdictio, sine qua Tridentinum declarat nullius 
momenti esse absolutionem a sacerdote prolatam," damnatur ut ,falsa, temeraria, erronea, et Concilio Tri- 
dentino contraria". Verba Tridentini, ad quae alludit S. Pontifex, habentur in cap. 7. sess. cit., ubi ait: 
Quoniam igitur natura et ratio judicii illud exposcit, ut sententia in subditos dumtaxat feratur, persuasum 
semper in Ecclesia Dei fuit, et verissimum esse Synodus haec confirmat, nullius momenti absolutionem eam 


534 PARS VI. 10. 


sapientiae, eo ipso quod incarnatum, fons est pietatis et indulgentiae; ideo reparare debet 

96i «genus humanum per medicamenta sacramentorum, et praecipue contra? morbum prae- 
cjipuum, qui scilicet est mortale peccatum, juxta quod decet pontificem pium, medicum 
peritum, et jüdicem aequum; ut sic in curatione nostra appareat Verbi incarnati summa 
clementia et summa prudentia et summa justitia. 

Primum igitur, quoniam in curatione nostra a mortali culpa per poenitentiam 
apparere debet ipsius Christi pontificis piissimi summa clementia, et summa clementia 
pontificis superexcedit omnia peccata humana, qualiacumque et quantacunque sint, et 
quotieseumque fuerint perpetrata; hinc est, quod peccantes suscipere ad veniam est 

j Swme'ipsius pontificis clementissimi, non solum semel, nec bis, sed quotiescumque suppliciter ? 
imploraverint clementiam Dei'. Et quia divina clementia tunc vere et suppliciter im- 
ploratur, quando intervenit poenitentiae lamentum, et ad hoc potest homo se convertere, 
quamdiu est in statu praesentis vitae, quia convertibilis est in bonum et in malum '; 
hinc est, quod quantumcumque et quandocumque et quotiescumque peccator peccaverit, 
ad sacramentum poenitentiae potest habere refugium, per quod sibi fiat remissio pec- 
catorum *. | 

Rursus, quia in curatione nostra debet apparere et manifestar] ipsius Christi me- 

"summ" dici peritissimi summa prudentia, et prudentia? medici est in adhibendo remedia con- 
0o ma, traria, per quae non tantum morbus auferatur, verum etiam praescindatur causa; et^ 
o0 mcum peccetur in Deum delectatione, consensu et perpetratione, scilicet? corde, ore 
et opere; hine est, quod prudentissimus medicus instituit, ut contra deordinationem pec- 
catoris secundum triplicem vim, scilicet affectivam, interpretativam et operativam, quae 
w cw. fit per delectationis complacentiam " occultam, esset reformatio poenitentis secundum 


mentum ot 
complacen- 


dem"ma" triplicem vim praedictam, per dolorem poenitentiae", conceptum in corde^ per compun- 
ctionem "^, expressum in ore(IT) per confessionem", consummatum in opere per satis- 
factionem". Et quia omnia peccata mortalia ab uno Deo avertunt, et uni gratiae oppo- 
nuntur, et unam principalem hominis rectitudinem pervertunt; hine est, quod ad hoc, 
» ^ ibé:quod poenitentiae sacramentum ? sit sufficlenter ex suis partibus integratum, necesse est, 


in cet. ed. 
medicamen- 


tum. quod poenitentia habeatur" de omnibus" peccatis", et quantum ad praeteritum per 
ics : 15 E : 
displicentiam " de perpetratis", et quantum ad praesens per cessationem de perpetran- 
LÀ 17 . e. LJ * e. *. . 
dis", e£ quantum ad futurum per propositum nunquam recidivandi vel in idem, vel in 
aliud genus peccati"; ut sic totaliter recedendo a culpa per poenitentiam ", divina gratia 
suscipiatur, per quam obtineatur venia" omnium peccatorum". 
Postremo, quoniam in curatione nostra manifestar! debet ipsius Christi judicis 


esse debere, quam sacerdos in eum profert, in quem ordinariam aut subdelegatam non habet jurisdictionem." 
— 2? [dem Tridentinum, /. c. can. 11: ,Si quis dixerit, Episcopos non habere jus reservandi sibi casus, nisi 
quoad externam politiam, atque ideo casuum reservationem non prohibere, quominus sacerdos a reservatis 
vere absolvat; anathema sit.^ Damnatae quoque fuerunt propositiones 44 et 45 Synodi Pistoriensis, in quibus 
reservationem casuum improvidum ligamen pro inferioribus sacerdotibus, et sonum sensu vacuum pro poeni- 
tentibus assuetis non admodum curare hane reservationem appellavit; et spem patefecit rituale reformatum 
iri insimul eum ordine poenitentiae. 

(II) Per litteras seu internuntium confessario absenti peccata sacramentaliter confiteri, et ab codem 
absente absolutionem obtinere, Clemens VIII decreto 20 junii 1602 damnavit ad minus uti falsum, temera- 
rium et scandalosum, praecepitque ne unquam tamquam aliquo casu probabilis haec propositio defendatur, 
vel ad praxim quovis modo deducatur. 


PAnS VI, 10. . 5835 


recta justitia, et ipsius in propria persona non est judicare ante judicium ultimum et ?,3*' »»- 
finale; ideo ad particularia judicia ante finem judices debuit constituere. Et? quia ju-P 9" ""* 
dices isti inter Deum offensum et hominem offendentem" sunt? quasi intermedii, ut» si ia. 
proximi Christo, et" praepositi populo, Domino autem illi praecipue sunt proximi et," es 


ex ead. edit. 


familiares ratione officij, qui sunt ejus praecipue ministerio consecrati, scilicet sacerdotes; 

ideo omnibus in sacerdotali ordine constitutis" et solis", datur potestas duplicis clavis 
scilicet. clavis" scientiae ad discernendum", et clavis, quae est COIGSUUE ligandi et sol- 22^ ^^" 
vendi", ad dijudicandum et absolutionis beneficium binsendendum * 

Quia vero propter confusionem vitandam non quilibet cuilibet est praelatus in 
Ecclesia militante, cum ipsa ecclesiastica hierarchia debeat esse secundum potestatem 
judiciariam ordinata; ideo haec potestas ligandi et solvendi concessa est primo ? uni primo 9?rivco. 
et summo sacerdoti, cui collata est tanquam summo capiti potestas universalis, et deinde  » ne iu. 
secundum particulares Ecclesias dividitur in partes, ita quod primo in Episcopos, deinde 3? «e 
in presbyteros descendit a capite uno". Ideo licet unusquisque sacerdos habeat ordi- 
nem et clavem, ad eos tamen usus clavis tantum se extendit", qui sibi ordinarie sunt 
subjecti", nisi sibi ab eo, qui habet jurisdictionem ordinariam, committatur". Cum vero 
illa jurisdictio sit principaliter in capite summo, et deinde in Episcopo, et postremo in 
sacerdote curato; potest quidem a quolibet eorum committi alteri", sufficienter quidem 
ab infimo, magis a medio, et maxime a supremo". Et quia in Pontifice summo et 
etiam in Episcopis est hujusmodi jurisdictio, non tantum ad judicandum inter Deum 
et hominem in occulto, verum etiam ad judicandum inter hominem et hominem" in5»hter5em 


et hominem 
ed. Ven. male. 


aperto, tanquam in illis, quibus" commissum est Ecclesiae regimen et custodia (IIT), 5) Tn quitus 
sicut sponso committitur sponsa; hinc est, quod gladium habent praelati, quo possunt 
percutere ad juris defensionem ^ in excommunicatione", et potestatem fiae de the- 

sauris meritorum Ecclesiae", quos habent? repositos, et commendatos tam a capite UQ«ssum. 


mus pontifex 
habet repo- 


quam a membris?, et hoc in relaxatione(IV)"; ut sic" tanquam veri Dei judices li-; "iis 


et ed. Ven. 
. . . u) Sic prae- 
(III) J/is tantummodo, qui in ecclesiastica hierarchia sunt constituti, commissum est a Christo lvccle- at! ed. 1484. 


siae regimen et custodia. His S. D. verbis Regalistae refutantur, qui potestatem ecclesiasticam deprimentes, 
et civilem plus aequo extollentes, illam huie subjiciendam esse dictitant. Quaenam autem relationes inter 
utrasque intercedere debeant, et quae utilitates ex earum mutua concordia in utrasque derivent, Leo XIII 
in Epistola Encyclica 10 februarii hujus anni 1880 ita ostendit. ,Nemo dubitat, inquit, quin Ecclesiae con- 
ditor Jesus Christus potestatem sacram voluerit esse a civili distinctam, et ad suas utramque res agendas 
liberam atque expeditam; hoc tamen adjuncto, quod utrique expedit, et quod interest. omnium hominum, 
ut conjunctio inter eas et concordia intercederet, in iisque. rebus, quae sint, diversa licet ratione, communis 
juris et judicii, altera, cui sunt humana tradita, opportune et congruenter ab altera penderet, cui sunt cae- 
lestia concredita. I[ujusmodi autem compositione ac fere harmonia, non solum utriusque potestatis optima 
ratio continetur, sed etiam opportunissimus atque efficacissimus modus juvandi hominum genus in eo, quod 
pertinet ad actionem vitae et ad spem salutis sempiternae. Etenim sieut hominum intelligentia ... si cum 
fide christiana conveniat, multum nobilitatur, multoque evadit ad vitandos ac repellendos errores munitior, 
vicissimque fides non parum praesidii ab intelligentia mutuatur; sie pariter, si cum saera Ecclesiae potestate 
civilis auctoritas amice congruat, magna utrique necesse est fiat utilitatis accessio. Alterius enim amplifi- 
catur dignitas, et, religione praeeunte, numquam erit non justum imperium: alteri vero adjumenta tutelae 
et defensionis in publicum fidelium bonum suppeditantur." 

(IV) Quum Christus iis verbis apud Matthaeum 16, 19: ,Quodcumque ligaveris super terram, erit 
ligatum et in caelis; e£ quodeumque solveris super terram, erit solutum et in caelis," potestatem Petro com- 
miserit non modo retinendi vel remittendi peccata per absolutionis retentionem vel prolationem; verum etiam 
potestatem excludendi fideles indignos ab usu quorundam bonorum spiritualium per ecclesiasticas censuras, 


536 PARS VI, 10. 
gandi et solvendi integram possideant potestatem", per quam impoenitentes feriant; et 


et potestatem ipsas relaxandi, sive iterum in Ecclesiam excipiendos expulsos, sive eos eximendo a poenis 
temporalibus, quae culpis debitae, in hac vel altera vita luendae sunt, methodum Seraphici secuti, qui in 
textu, postquam de absolutione sacramentali disseruisset, de excommunicatione, sub qua quaelibet censura 
venit, et de relaxatione, scilicet de Indulgentiis, rectissimo ordiné agit; hic loci errores tum contra censuras, 
tum contra Indulgentias exortos breviter, ut de more, praemittere juverit. 

Et primo, quod ad censuras attinet, Protestantes, licet potestatem ferendi censuras Ecclesiae inesse 
in dubium revocare ausi non fuerint, attamen in eas vehementer debacchati sunt. Nostris etiam temporibus, 
Lutheri premens vestigia, vim excommunicationis infirmare sophistico libello conatus est Carolus Passaglia, 
veritatis olim strenuus vindex et assertor, nunc vero deplorabili casu inter hostes Catholicae Ecclesiae co- 
optatus. Porro contra eos aperte sunt citata Christi verba apud Matthaeum; quibus adjieci possunt ea :bid. 
18, 17: ,8i Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnieus et publicanus"; in his enim excommunicatio evi- 
denter innuitur. Praeterea, contra rectam censurarum doctrinam sunt, tum propositio 90 Quesnelli, a Cle- 
mente XI proseripta, quae est: ,Ecelesia auctoritatem excommunicandi habet, ut eam exerceat per primos 
pastores, de consensu saltem praesumpto totius corporis;^ tum propos. 46—50 et 64 Synodi Pistoriensis & 
Pio VI damnatae. Postremae hae sunt: ,46. Propositio asserens, — effectum excommunieationis exterio- 
rem dumtaxat esse, quia tantummodo natura sua excludit ab exteriore communicatione Ecclesiae: — Quasi 
excommunicatio non sit poena spiritualis, ligans in caelo, animas obligans, faísa, perniciosa, in art. 23 Lutheri | 
damnata, ad minus erronea. 4T. Ytem, quae tradit, — necessarium non esse juxta leges naturales et divinas, 
ut sive ad excommunicationem, sive ad suspensionem praecedere debeat examen personale, atque adeo sen- 
tentias dictas ?pso facto, non aliam vim habere nisi seriae comminationis, sine ullo actuali effectu, fa/sa, te- 
meraria, perniciosa, licclesiae potestati injuriosa , erronea. 48. ltem quae pronuntiat, — inutilem ae vanam 
esse formulam nonnullis abhinc saeculis inductam absolvendi generaliter ab excommunicationibus, in quas 
fidelis incidere potuisset, falsa, temeraria, lvcclesiae praxi injuriosa. 49. Item quae damnat — ut nullas et 
invalidas suspensiones ex informata conscientia, falsa, perniciosa, in. Tridentiwum injuriosa. 50. Item in eo 
quod insinuat, — soli Episcopo fas non esse uti potestate, quam tamen ei defert Tridentinum (sess. 14. c. 1. 
de ref.) suspensionis ex informata conscientia legitime infligendae, jurisdictionis Praelatorum Ecclesiae lae- 
siva. 64. Doctrina, quae veluti superstitiosam universe notat quámcumque efficaciam, quae ponatur in de- 
terminato numero precum et piarum salutationum: — Tamquam superstitiosa censenda esset effcacia, quae 
sumitur non ex numero in se spectato, sed ex praescripto Ecclesiae certum numerum precum, vel exter- 
narum actionum praefinientis pro Indulgentiis consequendis, pro adimplendis poenitentiis, et generatim pro 
sacro et religioso cultu rite ex ordine peragendo, faísa, temeraria, scandalosa, perniciosa, pietati fidelium. in- 
juriosa, lucclesiae auctoritati derogans, erronea." Concilium vero Tridentinum, hane potestatem supponens in 
Ecclesia, eam vocat ,nervum ecclesiasticae disciplinae ad continendos in officio populos valde salutarem, et 
spiritualem gladium* (sess. 25. cap. 3. de ref.). 

Denique circa Indulgentias, potestatem eas largiendi Ecclesiae inesse inficiati sunt, omnium primi, 
Montanistae, quibus processu temporis adhaeserunt Waldenses et Wicleffitae; acrius tamen bellum in eas 
indixit Martinus Lutherus. Sed contra Conoil. Trident. sess. 25 post cap. 21: ,Cum potestas conferendi In- 
dulgentias a Christo Ecclesiae concessa .sit, atque hujusmodi potestate, divinitus sibi tradita, antiquissimis 
etiam temporibus illa usa fuerit; sacrosancta Synodus Indulgentiarum usum, christiano populo maxime sa- 
lutarem, et sacrorum Conciliorum auetoritate probatum, in Ecclesia retinendum esse docet et praecipit; eos- 
que anathemate damnat, qui aut inutiles esse asserunt, vel eas concedendi in Ecclesia potestatem esse ne- 
gant.^ Praeter verba allata, ad rem haec alia faciunt: ,Quaecumque solveritis super terram, erunt soluta 
etin caelis.^ Habetur etiam exemplum Pauli, qui incestuosum Corinthium (2. Cor. 2, 6), jamdiu poenitentiae 
operibus addictum, a poenitentia, quae ei supererat, exemit. 

Neque praetereundi sunt errores circa Indulgentias a Jansenianis in vulgus disseminati, quos omnes 
Pius VI in prop. 40—43 Synodi Pistoriensis reprobavit his verbis: — 40. ,Propositio asserens, — Indulgen- 
tiam seeundum suam praecisam notionem aliud non esse quam remissionem partis ejus poenitentiae, quae 
per canones statuta erat peccanti: — Quasi Indulgentia, praeter nudam remissionem poenae canonicae, non 
etiam valeat ad remissionem poenae temporalis pro peccatis actualibus debitae apud divinam justitiam, falsa, 
temeraria, Christi meritis injuriosa, dudwm in articulo 19 Lutheri damnata. — 41. ltem in eo quod sub- 
ditur, — Scholasticos suis subtilitatibus inflatos invexisse thesaurum male intellectum meritorum Christi et 
Sanctorum, et clarae notioni absolutionis a poena canonica substituisse confusam et falsam applicationis meri- 
torum: — Quasi thesauri Ecclesiae, unde Papa dat Indulgentias, non sint merita Christi et Sanctorum, faisa, 


Pans VI, 10. - 531 


compescant rebelles(V), et nihilominus absolvant et reconcilient Deo et sanctae matn 
Ecclesiae ^ veraciter poenitentes". 


temeraria, Christi et Sanctorum meritis injuriosa, dudum in art. 17 Lutheri damnata. — 42. Ytem in eo quod 
superaddit, — luctuosius adhue esse, quod chimerica isthaec applicatio transferri volita sit in defunctos, 
falsa, temeraria, piarum aurium offensiva, in. Romanos Pontifices, el in. praxim et. sensum universalis Ecclesiae 

injuriosa, inducens in errorem. haereticali nota. in. Petro de Osma confixum, iterum damnatum $n art. 22 Lutheri. 
. — 48. In eo demum, — quod impudentissime invehitur in tabellas Indulgentiarum, altaria privilegiata eto., 
temeraria, piarum aurium offensiva, scandalosa, in summos Pontifices, atque in praxim tota. Ecclesia frequen- 
tatam. contumeliosa." « 

Relate vero ad caelestem thesaurum, cui Indulgentiae nituntur, ipsum ex meritis et satisfactione 
Christi constitui, vel ipsi Protestantes ultro fatentur, utpote qui, omnem satisfactionem ac meritum nostrum 
ablegantes, totum meritis Christi adtribuunt. Ipsum tamen thesaurum constitui praeterea ex meritis et satis- 
factionibus Sanctorum, quum Sanctorum communionem rejiciant, inficiantur. Porro contra eos sunt verba 
Clementis VI, in Extravaganti Unigenitus: ,Quantum ergo exinde, ut nec supervacua, inanis ac superflua 
tantae effusionis miseratio redderetur, thesaurum militanti Ecclesiae acquisivit, volens suis thesaurizare filiis 
pius Pater; ut sic sit infinitus thesaurus hominibus, quo qui usi sunt, Dei amicitiae participes sunt effecti. 
Quem quidem thesaurum non in sudario repositum, non in agro absconditum, sed per B. Petrum caeli cla- 
vigerum, ejusque successores suos in terris Vicarios commisit fidelibus salubriter dispensandum ... Ad cujus 
quidem thesauri cumulum beatae Dei Genitricis, et omnium electorum, a primo justo usque ad ultimum, 
merita adminiculum praestare noscuntur." 

(V) Haec verba ad rem faciunt contra liberalismum, quem dicunt catholicum, qui est inter , praecipuos 
errores, qui hodie societatem humanam universam conturbant (Pius LX in Brevi ad. Direct. Ephem. Ruthen. 
Peuple, 11 dec. 1876).  Catholico-liberales enim, ignorare affectantes, quod qui ,est excommunicatus, ut 
ait S. D. (4. dist. 18. p. 2. a. 1. q. 6 ad 4), propter offensam manifestam per sententiam vel facti eviden- 
tiam, ante absolutionem debet praestare emendam," invasores pontificii principatus eorumque fautores, ceteros- 
que omnes sanctae Romanae Ecclesiae jura pessumdantes nollent, ut tamquam rebelles compescerentur, 
dignosque qui Deo et sanctae matri Ecclesiae reconcilientur, dictitare haud erubescunt, licet nedum patra- 
torum scelerum veraciter poeniteant, et emendam praestare, usurpataque restituere sint parati, quin imo, 
potentes in iniquitate, pervicaciter in sua malitia glorientur. Verum quantum a veritate aberrent isti ,sa- 
pientes in oculis suis, sibique arrogantes non concessam missionem consulendi ac suadendi ea, quae temere 
arbitrantur expedire revocando ordini pacique restituendae (Pius IX in Brev. ad Conv. Cathol. Bergom. 
15 novemb. 1877)"; et quo studio ab eorum perniciosissimis insidiis fideles cavere debeant, supremus veritatis 
magister Pius IX sa. me. saepissime proclamavit. Siquidem Catholici-liberales ii sunt, ,qui velut jugum 
eum illis ducturi, societatem nectere conantur inter lucem et tenebras, ac participationem inter justitiam et 
iniquitatem, per doctrinas, quas dicunt catholico-liberales, quaeque perniciosissimis fretae principiis, laicae 
potestati spiritualia invadenti blandiuntur, animosque in obsequium, aut saltem in tolerantiam, iniquissimarum 
legum perinde inclinant, ac si scriptum non esset (' Matth. 6, 24): Nemo potest. duobus dominis servire (Brev. 
6 martii 1873 ad. Circul. S. Ambros. Mediol.)^  ,llli videlicet, qui sive obliquis imbuti opinionibus, sive non 
considerantes, aut non intelligentes intrinsecam indolem, vim, malitiam praesentium vicium, seque sapientes 
arbitrati, pugnantia inter se principia componi valere arbitrantur, et concordiam inter infensissimos religionis 
osores ac ejusdem sectatores, per hane aut illam politicam conventionem perinde posse restitui, ac si per 
tenue fomentum cuti admotum profundum viscerum uleus sanare liceret. Hi, qui pacem ubique clamitant, 
et viam pacis, quae in sola tranquillitate veri solidique ordinis posita est, non cognoverunt, dum paci se 
servire dicunt, dissidia serunt inter fratres, unitatis robur, hostibus inexpugnabile, dissolvunt, ac inscii effi- 
cacissime suffragantur eorum causae (Brev. 9. sept. 1975 ad Conv. Cathol. Florent.) Quapropter .Catholico- 
liberales ,periculosiores sunt omnino et exitiosiores apertis hostibus, tum quia inobservati, et fortasse etiam 
nec opinantes, illorum conatibus obsecundant; tum quia intra certos improbatarum opinionum limites con- 
sistentes, speciem quandam probitatis et inculpabilis doctrinae praeferunt, quae imprudentes alliciat concilia- 
tionis amatores, et decipiat honestos, qui apertum adversarentur errorem; atque ita dissociant animos, uni- 
tatem discerpunt, viresque conjunctim opponendas adversariis infirmant (Brev. cit. 6. mart. 1873)" | Hinc 
idem perstrenuus veritatis vindex ex specula leraél fideles iterato monuit, quod ,hodie non pugnare dum- 
taxat cum hostibus ubique coguntur, sed diligentius etiam cavere a falsis fratribus, qui studium pacis prae- 
tendentes, prudentiamque suadentes, restinguere vigores, viresque comprimere aut dissociare nituntur fidelium 


sanam propugnantium doctrinam, eosque ad conciliationem trahere cum erroribus toties a Nobis proscriptis 
S. Bonaventurae Breviloq. 68 


538 pans VI, 10. 


(Brev. 28. sept. 1976 ad Episc. Alexand.).^ Et sane, ,nonne nova amarulenta irrisio et ludibrium existiman- 
dum est illud, quod saepe dicitur, nempe debere Nos conciliationis et concordiae consilia cum novis domina- 
toribus inire, cum haec conciliationis ratio non aliud ex parte Nostra esset, nisi omnino prodere non modo 
summa sanctae hujus Sedis jura, quae tamquam sacrum et inviolabile depositum ad hane supremam cathe- 
dram eveeti custodienda ac tuenda recepimus, sed etiam et praecipue prodere divinum ministerium Nobis 
pro salute animarum commissum; tradere haereditatem Christi in manus auctoritatis hujusmodi, cujus opera 
ad ipsum catholicae religionis nomen, si fieri posset, delendum, diriguntur (Allocut. 12 martii 1877)?" 

Quae cum ita sint, jure merito nonnulli ex recentioribus primae notae theologis Catholico-liberales 
inter schismaticos recensent, quorum peccatum, juxta Bullam Apostolicae Sedis, excommunicationi latae sen- 
tentiae speciali modo Romano Pontifici reservatae subjacet. Cl. Avanzini in Comment. de Const. Apost. Sedis, 
^. 5, proposita sibi quaestione: ,Comprehendunturne sub hac censura illi Catholici liberales, ut ajunt, qui, 
repulsa data legibus et mandatis Romani Pontificis, sese publice gerunt tamquam solutos ab ejus obedientia, 
licet nulli alii ecclesiasticae auctoritati adhaereant, vel nullam ecclesiasticam auctoritatem constituere conen- 
tur?* Respondet. ,Puto comprehendi: quia et hi sunt vero sensu rebelles ab obedientia Romani Pontificis. 
Conditio autem, ut alicui auctoritati schismaticae adhaereant, vel eam constituere conentur, ut schismatici 
faciunt, non requiritur, quum satis sit ab obedientia pertinax recessio." 


Ap Capvr X. 


1 ,Poenitentia est habitus virtutis, et virtutis seeundum 
propriam acceptionem, non tantum secundum communem. 
Et haec probabilior est, ut credo, sicut patebit melius in 
sequentibus. Ad intelligentiam autem objectorum notan- 
dum, quod poenitentia est expulsiva peccati actualis, quod 
est macula animam deformans, et iterum ad malum in- 
clinans, sive à bono dehabilitans, et iterum naturam vul- 
nerans, quam etiam perpetravit quis per actum voluntatis 
cum delectatione et libidine. Quia igitur delere culpam 
ut deformantem est gratiae reformantis, ut dehabilitantem 
est virtutis habilitantis, et ut vulnerantem naturam est 
sacramenti curantis, ut actu perpetratam per actum volun- 
tatis cum delectatione et libidine, similiter est actus vo- 
luntatis, eb cum passione contraria; ideo poenitentia recte 
dieitur gratia, virtus, sacramentum, actus, passio." 4. dist. 
14. p. 1. a. 1. q. 1. 

? ,Nomen et proprietas tabulae competit poenitentiae 
saeramento. Ad quod intelligendum oportet nosse, quid 
sit mare, quid naufragium, quid navis, et quid tabula, 
Mare est praesens saeculum, secundum illud Psalmi (103, 25) : 
Hoc mare magnum. Navis, quae perducit ad portum sa- 
lutis, est unitas ecclesiastica, de qua dicitur: Transeuntes 
mare per ratem liberati sunt (Sap. 14, 5) ; e: Nisi àn navi 
manserilis etc. (Act. 27, 13). Naufragium navis est per 
separationem et scissionem membrorum, secundum illud 
Judae (1, 19): Hi, qui segregant semetipsos etc. Tabula 
est adjutorium aliquod collatum, per quod posset ille, qui 


est in periculo naufragii, sublevari a periculo peccati; et. 


hoe est sacramentum. Et cum duplex sit peccati peri- 
culum, duplex est naufragium. Et duplex est sacramen- 
tum liberans a duplici naufragio, scilicet à naufragio ori- 
ginalis; et hoc est baptismus. Et quia originale est pri- 
mum, ideo baptismus est tabula prima. Et secundum 
naufragium est per actuale; et quia hoc curat poenitentia, 
ideo dicitur secunda tabula. 4. dist. 22. a. 8. q. 2. Cfr. 
etiam 14. p. 1. dub. 1. 

3 ,Nam nullum horum est perfectum sacramentum sine 
alio. Et... quamvis non sint simul actu, sunt tamen 


simul voto vel effectu. ^ Unde quando quis conteritur, 
habet confessionem et satisfactionem in proposito ; et quando 
quis satisfacit, conteritur, et habet duorum praecedentium 
effectum." 4. dist. 16. p. 1. dub. 1. — ,Materiale in hoc 
sacramento est humiliatio poenitentis, sive quantum ad 
actum contritionis, sive quantum ad verbum accusationis, 
sive quantum ad poenam satisfactionis; formale vero est 
absolutio sacerdotis. Haec duo simul juncta significant 
poenitentiam interiorem, secundum quod per ipsam est 
remissio culpae perfecta quantum ad culpam et quantum 
ad poenam; quantum ad remissionem peccati quoad cul- 
pam, rationem habet signi exterius sacramentum; quantum 
ad remissionem poenae, habet quodammodo rationem 
causae.^ 4. dist. 22. a. 2. q. 2. 

* ,Poenitentia iterari potest, quotiescumque homo est 
in hae vita; sed post hane vitam non potest. Et ratio, 
quare poenitentia possit et debeat iterari, et baptismus 
non, est triplex. Una est, quia in baptismo imprimitur 
character, qui est indelebilis, in poenitentia non. Secunda 
ratio est, quia baptismus est contra morbum non iterabilem, 
qualis es£ morbus peccati originalis; sed poenitentia contra 
morbum iterabilem, qualis est morbus peccati actualis; 
unde quia medicina debet aptari morbo, patet etc. Tertia 
ratio est, quia baptismus habet totam efficaciam a passione; 
sed poenitentia non habet efficaciam tantum a passione 
Christi, sed ab actu nostro; et ideo baptismus non itera- 
tur, sicut nec passio; poenitentia vero iteratur, secundum 
quod voluntas nostra convertitur et revertitur: inde est, 
quod in baptismo omnis poena remittitur, in poenitentia 
non. Et si baptismus iteraretur, daretur nobis occasio 
peccandi; non sie est in poenitentia, quia bene punit. Ad 
illud ergo, quod objicitur in contrarium de verbo Apostoli 
(Hebr. 6, 6): Impossibile est eos, qui prolapsi sunt, rursus 
renovari ad poenitentiam; potest fieri vis in hoc, quod dicit 
impossibile, quia non ex viribus humanis; vel émpossibile 
id est difficile, loquitur enim de imperfectis, qui difficulter 
resurgunt. Vel ut fiat vis in poenitentia, quia loquitur de 
renovatione, quae est in poenitentia, quam sequitur ba- 


PAnS VI, 10. 


ptismus; haec enim virtutem totam habet ab hostia pas- 
sionis, et de hac dicit Apostolus (Hebr. 10, 26): Non re- 
linquitur. hostia pro peccato ... Ad illud quod objieitur de 
baptismo et contumelia sacramenti, patet responsio ex 
praedictis, quod non est simile. Hic enim non fit contu- 
melia sacramento, quia sic institutum est, et efficaciam 
habet; sed secundus vel iteratus baptismus nullius est 
efficaciae. Non fit etiam contumelia passioni, quia non 
sic totam et plenam efficaciam a passione recipit, ut ba- 
ptismus.^ 4. dist. 14. p. 2. a. 1. q. 2 concl. et ad. 1. 2. et. 5. 

$ Sie erraverunt aliqui eirca poenitentiam, sicut circa 
caritatem. Dixerunt enim quod habens semel veram ocari- 
tatem, nunquam perdit eam, similiter et habens veram 
poenitentiam, nunquam eam perdit. Sed hoc est mani- 
festus error, et contra Scripturam. Ratio autem, quae 
istos decepit, fuit, quia non consideraverunt quid dicatur, 
vel quid importetur per hoc nomen, verwm, cum dicitur 
vera poenitentia, vel vera caritas. Quamvis enim wnum 
dicat indivisionem principiorum entis, et verum indivisio- 
nem entis ab esse, sive actu absoluto (prout tamen natum 
est notum fieri apud intellectum), et bonum indivisionem 
ab actu ut in finem relato; tamen, quando verum reflecti- 
tur supra bonum, ut cum dieitur vera virtus, utrumque 
potest importare, et utroque modo aecipi potest. Et ideo 
intelligendum , quod veritas poenitentiae dupliciter accipi- 
tur, sicut et cujuslibet virtutis; uno enim modo dicitur 
virtus vera, quae habet verum virtutis opus, vel nata est 
habere, quantum est de se; et sie haec veritas est de 
essentia virtutis. Alio modo dicitur virtus vera, quae 
perducit in finem, et haec veritas non est essentialis vir- 
tuti, sed tantum dicit virtutis statum, sive continuationem. 
Secundum hoc dicendum, quod si primo modo dieatur 
poenitentia vera, quae verum virtutis habet actum; sic de 
veritate poenitentiae est detestari malum commissum, et 
pro illo tempore nullum committere, et de futuro pro- 
ponere non committere; et ab omnibus his potest homo 
cadere, et ita a poenitentia vera, veritate primo modo 
dicta. Si autem dicatur vera, quia perducit in finem, ut 
finalis et continuata, ab haec non est cadere. Sed hanc 
non est dicere hominem habere nisi in fine, et post non 
contingit cadere." 4. dist. 14. p. 2. a. 1. q. 1. 

$ ,Quilibet poenitentiam agens, super culpam commis- 
sam, propter Dei offensam et propter emendam, veniam 
invenit.^ — Dicendum quod agere poenitentiam, sive 
dolere de culpa commissa, est dupliciter, aut propter lae- 
sionem naturae, aut propter offensionem majestatis di- 
vinae, et ipsius justitiae. Primam poenitentiam super 
culpa commissa habere potest quis ex sola natura, sine 
aliqua gratia; sicut enim homo naturaliter se diligit, ita 
etiam odit omne, propter quod malum incurrit. Et haec 
poenitentia est in malis et in damnatis, et erit aliquando 
in angelis malis, cum absorpti erunt a poenis; sed in hac 
vivit et regnat mala voluntas, cum sit proprii boni amica; 
ideo Deus eam non acceptat, nec quis sic poenitens in- 
venit gratiam, vel veniam. Alia est poenitentia, qua quis 
poenitet propter Dei offensam, paratus ei facere emendam; 
et haec non est sine divina gratia gratum faciente, vel 
gratis data. Et haec adeo disponit ad gratiam, quod nul- 
lus est sic poenitens, quin inveniat gratiam et veniam; et 
ideo Deus nulli eam dat, nisi cum quo proponit facere 


539 


misericordiam. Et quoniam diabolus hane habere non 
potest, ideo non potest habere veniam. Sed si per im- 
possibile poneretur, quod diabolus hane haberet, utique 
Dominus daret ei gratiam. Haec igitur est potissima 
causa irremediabilitatis peccati diaboli; quia non potest 
poenitere, nec liberum arbitrium ejus verti ad veniam pe- 
tendam. Concedendum igitur, quod omnis agens poeni- 
tentiam super culpam secundum assignationem praedictam, 
quantumcumque peccaverit, inveniat veniam." 4. dist. 14. 
p. 2. a. 1. q. 3. 

7 ,Dolor contritionis potest dici, prout est quaedam 
pars poenitentiae divisa contra confessionem et satis- 
factionem, et est purgativa culpae; alio modo, prout mo- 
tus interior voluntatis, cui se subjicit anima poenitens: et 
dolor iste est poena satisfactoria, impetrativa augmenti 
gratiae et gloriae. Primus dolor est saeramentalis proprie 
et. per se, quia est effectivus remissionis culpae, ad quem 
solum semel tenetur poenitens. Alius non est sacramen- 
talis proprie et per se." 4. dist. 16. p. 1. a. 3. q. 2 ad G3. 
—  ,Contritio, quoad praeparationem in fieri, et quoad 
durationem, est successiva; quantum ad inductionem for- 
mae, quae est dissensus animae, et quantum ad esse, est 
in instanti.^ — ,Dicendum, quod est loqui de contritione 
quantum ad durationem, et quantum ad esse, et quantum 
ad fieri. Si guantum ad durationem, cum duret longo 
tempore, sic dico, quod est successiva, sicut est vivere 
hominis. Si quantum ad esse, quia est actus fixus in de- 
testatione peccati, et actus ut quies, sic dico, quod esse 
ejus est in instanti. Si quantum ad fieri, est distinguen- 
dum, quia in fieri est praeparatio, et formae inductio. 
Dico ergo, quod praeparatio ad actum contritionis est 
successiva, quia multa oportet prius considerare; sed ipse 
dissensus animae postea in instanti fit.^ Ibid. q. 1. 

$ ,Sicut peccatum perpetratur per consensum, sic o 
contra deletur et destruitur per dissensum voluntatis ra- 
tionalis. Et quia dissensus ab ea re, quam impossibile est 
non esse, generat dolorem, sicut dicit Augustinus (de Civ. 
Dei, lib. 1&, 15); ideo dicendum, quod contritio est dolor 
per essentiam. Sed attendendum, quod dolor dieitur du- 
plieiter: uno modo, ipse dissensus voluntatis; alio modo, 
passio resultans in sentientem, vel sensualitatem, ex illo 


'dissensu, per quam prorumpit homo in lacrymas: et ille 


dissensus est de essentia contritionis, sed illa passio est 
effectus ejus." 4. dist. 16. p. 1. a. 1. q. 1. 

* Dolor dicitur contritio, et dolor dicitur compunctio. 
Contritio, quia conterit, vel peccata in corde illo dolore 
teruntur; sed compuncetio, quia cor compungitur. Sed 
compungitur cor secundum duplicem aspectum, aut caren- 
tia gloriae, aut consideratione offensae; et secundum hoc 
attenditur duplex irriguum, scilicet superius et inferius; 
et ita compunctio communior est quam contritio." 4. disf. 
16. p. 1. dub. 3. — , Ad sacramentum poenitentiae non est 
necesse, quod accedat habens caritatem, vel dispositionem 
ad caritatem sufficientem secundum veritatem, sed sufficit 
secundum probabilitatem. Haec autem dispositio atíritio 
est, quae frequenter ob confessionem superadjunctam et 
absolutionem sacerdotis formatur per gratiam, ut fiat con- 
tritio, sive ut ad ipsam contritio subsequatur: et multis 
ibi gratia conceditur. Unde dico, quod sufficit, quod pro- 
babiliter se disponat ad gratiam per omnium peccatorum 

68 * 


540 


detestationem. Quod si se non disponit, immo cum volun- 
tate peccandi accedit, dico quod peccat mortaliter, quia 
sacramentum irritum facit, quantum est in se, et hoc non 
sine contemptu: unde tenetur iterum reverti ad sacerdotem, 
et petere absolutionem." 4. dist. 17. p. 2. a. 1. q. 4. 

1? "Confessio vocalis Deo facta, non simpliciter, sed 
in casu, est de lege naturae; sed homini confiteri non 
dictat natura, nisi in generali.^ — ,Dupliciter sunt aliqua 
de dictamine juris naturalis, aut in generali, aut in spe- 
ciali; in speciali, ut honorare parentes, in generali, ut 
dictat natura ea, quae superaddit lex evangelica, sicut 
sunt aliqua supererogationis, ut consilia, vel etiam aliqua 
sacramenta. Intelligendum est igitur, quod est confessio 
peccati mentalis et vocalis. Mentalis confessio est reco- 
gnitio peccati et offensae; et haec est de dictamine na- 
turae in speciali, secundum quod cognitio offensae est de 
dictamine naturae. Cognitio autem offensae humanae est 
de dictamine naturae per se, secundum quod est ratio- 
nalis; sed cognitio offensae divinae est de dictamine na- 
turae adjutae aliquo modo per fidem. Quomodo enim scit 
homo se offendere Deum, quem non videt, nisi per ali- 
quem radium fidei hoc cognoscat? Cum autem homo co- 
gnoscit, quod Deum per praevaricationem inhonorat, na- 
tura dictat, quod ab ipso est misericordia humiliter pe- 
tenda; et hoc nunquam est, nisi cognoscatur culpa. Vo- 
calis vero confessio est duplex, scilicet. quae fit Deo, et 
quae fit homini.  Vocaliter confiteri Deo dictat natura, 
non simpliciter, sed in casu, ut puta quando Deus exigit, 
sicut exegit ab Adam et Cain; vocaliter autem confiteri 
homini non dictat natura, nisi in generali, dictat enim, 
quod omnibus modis reconciliari oportet Deo, quibus ipse 
statuit. Unde natura sic dictabat, quod si Deus arbitrum 
constitueret inter se et peccatorem, ipsi esset culpa reve- 
landa; et ita dictabat in generali. Dictabat etiam, quod 
illi essent dicenda vera. 
spectat ad legem naturae. Quaedam enim est de dicta- 
mine naturae per modum necessitatis, quia natura dictat 
illam simpliciter et specialiter; quaedam etiam est de di- 
ctamine naturae per modum expedientis, non simpliciter, 
sed in casu necessitatis, ut confessio vocalis facta Deo; 
quaedam vero dietabat in universali solum, et haec est 
confessio facta homini. 
ducta ex simili in confessione vocali laudis, quia sicut in 
casu laudare oportet ore, tamen semper debet, actu vel 
habitu, laudare in corde; sic et intelligendum de confes- 
sione peccati, Ad illud quod objicitur de partibus aliis, 
scilicet contritione et satisfactione, dicendum quod istae 
partes respiciunt poenitentiam, secundum quod est virtus, 
et secundum quod est sacramentum; sed specialiter con- 
tritio et satisfactio respiciunt virtutem. — Sed confessio 
magis est poenitentiae ut sacramentum, confessio enim 
peccati, quae fit homini, ortum habet non tantum a natura, 
sed etiam ab institutione divina. Et ex hoc patet responsio 
ad ultimum, quod dicit, quod est opus virtutis. Dico enim, 
quod revera opus virtutis est, sed non omnino, sed vir- 
tutis cum adjunctione institutionis sacramenti; virtus enim 
non dictat, quod peccata occulta dicantur homini. Simi- 
liter nec poenitentia dietat illud per se, quantumcumque 
homo doleat; sed cum Deus instituit, tunc virtus obedien- 
tiae imperavit, poenitentia acceleravit, et veritas actum 


Et sic patet, quomodo confessio . 


Ex his patet... prima ratio in- - 


PARS V], 10. 


direxit. Et ita patet, ad quam virtutem spectet confiteri, 
et quomodo sit opus virtutis, et cujus. Unde poenitentia 
in generali dictat, seeundum quod est virtus volens facere 
emendam, obedientia per mandatum specificat, veritas 
elicit et regulat." 4. dist. 17. p. 2. a. 1. q. 1. — ,Con- 
fessio vocalis, ut sacramentum, est solius legis evangelicae, 
nec praecessit in lege veteri, nisi in figura, quia illi legi 
non competebat." — ,Duo sunt principaliter in confessione, 
propter quae oportuit, et conveniens fuit confessionem in- 
stitui. Primo est propter detectionem peccati et mani- 
festationem, et iste est finis confessionis in se; secundus 
finis est propter reconciliationem faciendam Deo, et ejus 
Ecclesiae. Primo igitur fit propter peccati detectionem; 
peeeator enim, dum sale agit, odit lucem (Joan. 3, 20); 
et ideo in reversione ad justitiam oportet redargui opera 
infruetuosa tenebrarum. Quae autem arguuntur, a. lumine 
manifestantur (Eph. 5, 13), hoec autem est per confessio- 
nem; et ideo debuit in ea lege institui confessio, in qua 
est manifestatio veritatis; in ea, inquam, lege, in qua 
Verbum caro factum est, ut intelligibile fieret sensibile et 
manifestum. In ea lege debent occulta et tenebrosa opera 
manifestari, et verba cordis formam vocis induere. Haec 
autem est lex gratiae; et ideo confessionis institutio, quan- 
tum ad primum finem, competit legi gratiae. Alius finis 
est ad reconciliationem faciendam, humano arbitrio me- 
diante; ideo fit homini, ut homo sit judex et arbiter inter 
Deum et peccatorem. Arbiter autem talis debet esse, qui 
possit manum ponere in utrumque; talis autem non potuit 
esse, quousque Deus factus est homo; et tunc homo dei- 
ficatus datus est nobis mediator et arbiter Christus, qui 
potuit arguere, e£ manum ponere in utrumque. Hic autem 
reliquit in Ecclesia successores, quos et arbitros constituit 
et rectores Ecclesiae, quibus commisit auctoritatem recon- 
ciliandi. Et quoniam haec auctoritas primo fuit in Christo, 
et in nullo potuit esse, antequam veniret ille praecipuus 
mediator, et hoc solum in lege nova fuit; ideo tantum in 
hac lege institui confessio debuit. Concedo ergo, quod 
confessio, prout est sacramentum, confessio, inquam, vo- 
calis, solius novae legis fuit, nec praecessit in lege veteri, 
nisi in figura, quia illi legi non competebat.  Praecessit 
autem in hoc, quod sacerdotibus data erat auctoritas dis- 
cernendi inter lepram et non lepram, sanctum et profanum. 
Sed haee quidem erant corporalia, et non spiritualia; et 
illam figuram ostendit Dominus impletam esse in lege 
novà, eum mundatos ad sacerdotes mittebat, ut dicitur 
(Matth. 8, 4)."^ Ibid. q. 2. — ,Ad illud vero, quod mani- 
festare peccatum est contra rationem, dicendum quod pec- 
cati propalatio potest fieri dupliciter, vel ad sui ipsius 
commendationem, sicut faciunt peccatores, qui laetantur, 
cum male fecerint, et exultant. in. rebus pessimis, quorum 
viae perversae sunt, cl infames gressus eorum (Prov. 2, 14—15) ; 
quibus facta est frons mulieris meretricis (Jer. 3, 3) ; et de 
quibus dicitur ([sai. 9, 9): Peccatum suum sicut Sodoma 
praedicaverunt, nec absconderunt. Et haec est contra na- 
turam et contra rationem rectam, et ad provocandam di- 
vinam inimicitiam. Et verecundia et confusio huic oppo- 
sita est adducens gratiam et gloriam (Eccli. 4, 25). Alia 
est confessio, quae fit ad sui accusationem, ad invenien- 
dam divinam propitiationem: et haec est ordinata ad fa- 
eciendam emendam, vel ad curandam "plagam occultam. 


pags VI, 10. 


Unde sieut natura dictat, quod vulnus etiam in locis se- 
cretis est aperiendum medico ad curationem, quamvis di- 
ctet pudenda operienda; sic est de peccatis. Et sicut si 
aliquis vulnus nollet ostendere, judicaretur superbus et 
stultus, et faceret contra naturam et salutem suam; sic 
intelligendum est in proposito . . . Quamvis autem naturae 
dictamini consonum sit erubescere, et nunquam detegere 
peccatum per confessionem, propter illam tamen causam 
non est dimittenda confessio. Et hoc propter multiplicem 
utilitatem quam habet, et propter quam instituit eam Deus. 
Valet enim ad peccati cognitionem, propter instructionem 
sacerdotis: S; difficile et ambiquum apud. te judicium esse 
perspexeris . .. venies ad. sacerdotes etc. (Deut. 17, 8—89)e 
Ad cogniti deletionem: Dé: confitebor adversum me in- 
justitiam meam Domino: et. tu remisisti impietatem peccati 
mei (Ps. 31, 5). Si propositum valet, quanto magis valet 
opus. Ad cognitionem et deleti satisfactionem, quia eru- 
bescentia in confessione est magna pars satisfactionis: 
Est confusio adducens gratiam et gloriam (Eccli. 4, 25). 
Ad poenae diminutionem in clavium potestate: Quodcum- 
que solveris super lerram, erit solutum et in caelis (Matth. 
16, 29). Ad Dei laudem: Da gloriam Deo, et confitere et 
indica mihi quid feceris (Jos. 7, 19). Ad intercessorum 
multiplieationem: Confitemini alterutrum peccata vestra, et 
orate pro invicem, (Jac. 5, 16). Ad conscientiae assecura- 
tionem, unde David, statim cum dixit: Peccavi, audivit: 
Transtulit. Dominus peccatum tuum (2. Reg. 12, 13). Et 
hoc magnum bonum est: Gloria nostra haec est testimonium 
conscientiae nostrae (2. Cor. 1, 12).^ Ibid. q. 1 ad 1—8. 

!! ,Satisfactio requirit emendam praesentem pro culpa 
praeterita, et propositum firmum pro vitanda futura.^ — 
»Ad satisfactionem completam duo requiruntur, scilicet 
emenda praesens pro culpa praeterita, et propositum fir- 
mum in vitando futura." 4. dist. 15. p. 2. a. 1. q. 1. — 
Quoniam sine gratia gratum faciente et caritate impossi- 
bile est aliquem Deo placere et opera ejus acceptari; ideo 
nec satisfacere est possibile. Potest tamen homo, ante- 
quam habeat caritatem, praeparare se ad habendam cari- 
tatem, et ad exequendam satisfactionem. Et sic intelli- 
gitur consilium Domini: Date eleemosynam , et. ecce omnia 
munda sunt vobis (Luc. 11, 41) ; et consilium Danielis (Dan. 
4, 24): Peccata tua eleemosynis redime, ut se praeparent 
per eleemosynam ad gratiam, qua accopta, multiplicando 
eleemosynas, satisfacerent.^ Ibid. p. 1. a. 1. q. 3. — ,Satis- 
factio proprie fit ipsi Deo, sed in Ecclesia et per Eoccle- 
siam, ut innotescat voluntas Dei per sacerdotes." — ,Cum 
peccator peccat, se ad poenam aeternam obligat. Cum 
autem divina misericordia justificat, seu vivificat, omnem 
remittit culpam, et reatum poenae aeternae, qui insepara- 
biliter adhaeret culpae. Sed quia misericordia non potest 
praejudicare justitiae, cujus est mala punire; ideo sic sol- 
vit a culpa et poena, ut tamen remaneat obligatus ad ali- 
quantulam poenam temporalem. Sed quoniam peccator 
ipsum Deum offenderat et Ecclesiam damnificaverat, com- 
misit Dominus judiciariam potestatem super peccatores 
rectoribus Ecclesiae, et in eos compromisit tanquam in 
arbitros, ut sic innotescat voluntas Dei poenitentibus per 
sacerdotes, et per illos imponatur poena peccatoribus, et 
Domino satisfiat principaliter, et Ecclesiae per consequens. 
Unde satisfactio proprie de peccato fit ipsi Deo; tamen 


541 


per Ecclesiam et in Ecoelesia.^ Ibid. p. 2. a. 2. q. 2. — 
Salisfactio fit per opera poenalia, quibus redditur honor 
Deo, quia ordinatur deordinatum, curatur infirmus et sol- 
vitur debitum." — ,Est satisfactio por opera poenalia; ot 
hujus ratio est quadruplex. Prima est, quia ibi est hono- 
ris ablati redditio. Unde honorem istum debet homo red- 
dere amplius, quam si non abstulisset; et ideo requiritur, 
ut non tantum Deo famuletur per operationem bonam, 
verum etiam seipsum dejiciat per poenam assumptam. $Se- 
cunda ratio est, quia est primo deordinati reordinatio; et 
quia deordinatum per culpam, optime ordinatur per poe- 
nam; ideo etc. Tertia ratio est, quia ibi est infirmati 
curatio, quia infirmatus per delectationis calorem, curatur 
per poenalitatis algorem; et ideo etc. Quarta ratio est, 
quia ibi est debiti absolutio; et quia peccator est debitor 
poenae; ideo debet per poenam satisfacere.^ Ibid. q. 3. — 
Satisfactio fit jejunio, oratione et eleemosyna, cum iis 
omnibus reconciliemur Deo.^ — ,Dicendum, quod oratio 
et jejunium et eleemosyna, quodlibet horum accipitur pro- 
prie, communiter et communissime. Proprie oratio est 
ascensus ad Deum ad aliquid degustandum, vel impetran- 
dum, vel exsolvendum; communiter oratio dicitur, secun- 
dum quod comprehendit omnem actum contemplativae ad 
Deum relatum; communissime, secundum quod compre- 
hendit omnem bonum actum, secundum quod dicitur: Non 
cessat orare, qui non cessat bene facere (Glossa super 1. 
Tim. 5). Similiter jejunium dicitur proprie afflictio carnis 
secundum gustum; communiter omnis carnis afflictio, quae 
consistit in vigiliis et flagellis et jejuniis proprie dictis; 
communissime dicitur jejunium abstinentia ab omni mor- 
tali: Hoc est jejunium, quod. elegi ; dissolve colligationes im- 
pietatis (Isa, 58, 6). Similiter eleemosyna dicitur proprie 
opus pietatis impensum proximo ad relevandam indigen- 
tiam corporalem; communiter, omne opus pietatis proximo 
impensum sive spirituale, sive corporale; communissime 
dicitur omne opus misericordiae, sive proximo, sive sibi 
impensum, secundum quod dicit Augustinus ( Enchérid. c. 76. 
n. 20), quod eleemosyna hominis debet incipere a semet- 
ipso, justa illud: Miserere animae tuae placens Deo (Eccli. 
'30, 24). His praesuppositis, dicendum quod haec tria, 
prout partes satisfaetionis dicunt, accipiuntur non commu- 
nissime, nee proprie, sed communiter; et tunc patet eorum 
distinctio et sufficientia manifeste. Eis praemissis, dicen- 
dum quod sufficientia et distinctio harum partium potest 
accipi secundum appropriationem et secundum propriota- 
tem. Secundum appropriationem, cum enim triplex sit 
radix peecati, sicut dicitur in Joanne (1, 2. 16), aut con- 
cupiscentia, carnis, et contra hanc est jejunium; aut con- 
cipiscentia. oculorum , et contra hane est eleemosyna; aut 
superbia vitae, et contra hane est oratio; hoc dico secun- 
dum appropriationem, quia unumquodque horum valet 
contra omnes, appropriate tamen magis opponuntur, sicut 
dictum est: et ex hoc patet numerus et sufficientia. Per 
proprietatem vero sie: opus poenale, aut ordinat nos ad 
Deum, et sic est oratio; aut ad nos, et sic est jejunium, 
quod maeerat carnem nostram; aut ad proximum, et sic 
ost eleemosyna: et sic patet sufficientia, secundum illud: 
Sobrie et juste et; pie vivamus (Tit. 2, 12). Aliter potest 
aecipi secundum reconciliationem, quia per orationem Deo 
reeonciliamur. Sed, sieut dicit Augustinus (Enarr. ín 


A 


542 


Ps. 42. n. 8): Si vis orationem tuam volare in caelum, 
fac duas alas, scilicet jejunium, et eleemosynam. Tobias 
(12, 8): Bona est oratio cum jejunio et eleemosyna. — Aliter 
accipitur sufficientia, quia duplex est vita, scilicet activa 
et contemplativa. Quantum ad contemplativam oratio, 
quantum ad activam eleemosyna; ut autem homo sit dis- 
positus ad utramque, sic est jejunium." Ibid. q. 4. — 
,Eleemosyna, ut sit satisfactoria, justo titulo debet possi- 
deri, ut res, quae pro eleemosyna datur, vera sit elee- 
mosyna.^... Ad illud quod objiceitur de necessariis et 
superfluis, dicendum quod necessarium dicitur dupli- 
citer, vel secundum naturae arctitudinem, vel secundum 
communem usum vivendi. Si secundum arctitudinem non 
tenetur, nec oportet ei imponi, qui peccavit, quia hoc 
est perfectionis illorum, qui totum victum exspectant a 
Christo, sicut sunt viri, qui sunt in statu perfecto. Et 
ideo si fiat eleemosyna, debet fieri de eo, quod super- 
est huic necessario, et bene est satisfactoria. Alio modo 
dicitur necessarium, quod expedi homini secundum 
communem modum vivendi; de quo dicit Augustinus, 
quod multa superflua habere probabimur, si sola neces- 
saria teneamus: et de tali fit proprie eleemosyna satis- 
faetoria, de superfluo vero non fit, quantum est de rigore 
justitiae. Tamen credo, quod divinae misericordiae beni- 
gnitas tanta est, quod totum acceptat, et quasi pro nihilo 
salvat nos.^ Ibid. a. 2. q. 1 ét ad 2 et 3; resp. ad 2. pro 
fund. — ,Restitutio non est pars satisfactionis proprie sum- 
ptae, quia restituere tenetur, qui rem possidet alienam, 
secundum omne jus; si autem satisfactio communiter te- 
neatur, sic est pars ejus, quia opus poenale est." — ,Circa 
hoe duplex est opinio. Quidam dieunt, quod restitutio 
non est pars satisfactionis, sed fundamentum. Quaedam 
enim requirunt ad poenitentiam, sive satisfactionem, ut 
fundamenta, et talia sunt peccati dimissio, et alienae rei 
restitutio; quaedam ut expedientia, ut vitare pravam so- 
cietatem; quaedam ut satisfactoria, ut jejunium, oratio, 
eleemosyna; quaedam ut perficientia, ut sunt opera 
supererogationis: Quodcumque supererogaveris, reddam tibi 
(Luc. 10, 35). 
in Deum, et quia satisfactio per poenam arbitrariam fit 
arbitrio sacerdotis. Sed alia opinio est, quia restitutio est 
opus satisfactorium, si fiat in caritate, alioquin non; sed 
sic nec alia opera. Posset tamen dici, quod satisfactio 
dicitur communiter et proprie; communiter, omne opus 
poenale voluntarie assumptum, sive ad quod tenetur ju- 
dicio Dei, sine judicio sacerdotis; et sic restitutio est opus 
satisfactorium, et ejus pars. Si autem dicatur satisfactio 
proprie per poénam voluntarie assumptam, ad quam non 
tenebatur nisi ex culpa, et judicio sacerdotis; sic non est 
pars ejus, quia restituere tenetur, qui habet rem alienam, 
secundum omne jus, etiam si sacerdos nunquam imponat.* 


Ibid. qg. 4. — ,Jejunium est opus satisfactorium, cum sit 
poenale, et Deo placet, quia corporis et spiritus est reor- 
dinativum."^ — ,Jejunium est opus satisfactorium, secun- 


dum quod ipse Dominus dicit: Hoc genus daemoniorum non 
ejicitur nisi in. oratione et jejunio (Marc. 9, 28). Est, in- 
quam, satisfactorium liberando a poena, cum sit poenale; 
et Deo est placitum, quia corporis et spiritus est reordi- 
nativum, ut corpus spiritui non repugnet contumaciter: 
Qui delicate a. pueritia nutrit. servum. suum, sentiet. illum 


Et ratio eorum est, quia culpa proprie est 


PARS VI, 10. 


contumacem (Prov. 29, 21) ; ut spiritui subjiciatur totaliter: 
Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (1. Cor. 9, 27) ; 
ut non crucietur aeternaliter: Est qué multa redimat mo- 
dico pretio (Eccli. 20, 12), et: Diem pro anno dedi tibi 
(Ezech. 4, 6); ut glorificetur aeternaliter: Id quod est in 
praesenti omentaneum et leve tribulationis nostrae (2. Cor. 
4, 17).^ Ibid. q. 2. — ,Oratio vocalis ordinatur ad men- 
talem, et e converso, et quaelibet est satisfactoria; licet 
ea, qua ad gemitum accenditur homo, plus sit satisfacto- 
ria.^ Ibid. q. 3. — De oratione vide etiam superius part. 5. 
cap. 10. nn. 1. 2. 4. 7. 

1? Semper obligatur homo conteri de culpa commissa, 
hon tamen ad semper, sed tantum pro loco et tempore." 
— ,Bieut dieit Hugo (de sacram. l. 2. p. 2), cum Deus 
absolvit hominem a culpa, ligat eum vineulo perpetuae 
detestationis, tenetur enim semper malum, quod fecit, de- 
testari. Sed quia tentio talis est praecepti affirmativi, quod 
semper obligat, sed non ad semper; ideo dico, quod sem- 
per tenetur conteri, sed non ad semper, sed pro loco et 
tempore, videlicet cum recogitat mala sua, in quibus offen- 
dit Deum... Ad illud quod objicitur, quod est poena, 
dicendum quod nunquam peccator se tantum potest punire, 
quin majori poena sit dignus secundum rigorem justitiae. 
Et quia homo sibi rigidus debet esse, et alii pius; nun- 
quam tantum se affligit per contritionem, quod sit super- 
fluum, dum tamen hoc possit sustinere, quia totum est ei 
ad gloriae cumulum. Tamen nota, quod contritio, ratione 
displicentiae peccati, semper est necessaria, saltem in ha- 
bitu; ratione vero gemitus et planctus, vel doloris sen- 
sibilis, non est necessaria, maxime viris perfectis, qui au- 
dierunt voce interna quod audivit Magdalena: Dimittuntur 
libi peccata tua (Luc. 7, 48); sicut dicit Bernardus (?n Cant. 
circ. prin.), sed ulterius possunt et debent meditationem 
suam ad dulcedinem patriae supernae convertere. Ante 
vero hunc statum, sanum consilium est, peccata sua ante 
oculos revocare ad gemitum et dolorem. Praeterea displi- 
centia non dicit semper poenam, imo frequenter magnam 
habet laetitiam conjunctam, dum considerat in se libera- 
tionem plenam." 4. dist. 16. p. 1. a. 3. q. 2 et ad 5. 

13 Non potest peccator de uno peccato satisfacere, 
quin de aliis satisfaciat, alioquin simul esset aversus et 
conversus ad Deum, quod implicat.^ — ,Non enim satis- 
facere dicit tolerantiam poenae tantum, quia Deus in 
malis nostris non delectatur, sed delectatur in justitia vo- 
luntatis nostrae et reconciliatione, quae non potest haberi 
de una culpa sine alia, tum propter connexionem virtu- 
tum in una gratia, quae delet culpam omnem mortalem, 
eum habeat omnem virtutem annexam: tum propter di- 
vinam largitatem, quae secundum partem non gratificat, 
immo omnem offensam condonat; tum propter peccata 
mortalia, quae omnia communicant in aversione et con- 
temptu Dei, et omnia sunt contra Deum et contra unum; 
et ideo si Deus remitteret culpam de uno sine alio, simul 
esset is, cui remittitur, amicus et inimieus, conversus et 
aversus. Et ideo, sicut dieit Magister, error est hoc po- 
nere, quod homo satisfaciat Deo offendendo Deum, quia 
semper manet aversio et imaginis deformatio et inimicitia. 
Et ideo dicitur (Zccl. 9, 18): Qui in uno peccaverit, multa 
bona perdet. Et beatus Jacobus (2, 10): Qui offendit in 
uno, factus est omnium reus; quia qui peccat in uno, non 


PARS VI, 10. 


satisfacit pro aliquo, eo quod in omni peccato unus offen- 
ditur, et impossibile est, quod Deus sit amicus et inimicus 
ejusdem." 4. dist. 15. p. 1. a. 1. q. 2. : 

1* ,Confiteri peccata venialia est quidem expediens, sed 
non tenemur, nisi secundum quod vel ligat conscientia, 
vel obligamur ab Ecelesia.^ — ,Confiteri omnes differen- 
tias peccati est necessarium, tum ex parte audientis, tum 
ex parte confitentis, cum ille sit judex, et hie debeat ju- 
8tificari.^ —— ,Confiteri circumstantias aggravantes est bo- 
num, sed non necessarium simpliciter: alleviantes vero est 
congruum: írahentes vero in aliud genus peccati, est ne- 
cessarium." 4, dist. 17. p. 8. a. 2. qq. 1—3. 

1$ ,Contritionis dolor quoad sensum non est necesse 
quod sit maximus, neque secundum displicentiam rationis 
absolute, sed bene in comparatione ad alios dolores." — 
,Cum quaeritur de quantitate doloris, dolor potest dici 
displicentia rationis, vel passio ex hae resultans in sen- 
sualitate. Si hoc secundo modo accipiatur, dico quod non 
est necesse magis dolere de peccato, quam de re temporali, 
nee etiam necesse est dolere, quia non est in potestate 
eujuslibet; talis enim dolor non consequitur amorem, sed 
consequitur ipsam affectionem, et affectio experimentalem 
cognitionem. Et quia non omnes habent experientiam di- 
vinae dilectionis, ideo non omnes ita sensibiliter dolent de 
peecatis; tamen quod magis etiam sensibiliter doleat ali- 
quis de peccato, quam de aliquo damno, hoc est perfectio- 
nis, et congruum, non necessarium. Sed in quantum dolor 
dieitur displicentia rationis, sic dico quod displicentia men- 
suratur secundum quantitatem caritatis. Quantitas autem 
earitatis dupliciter potest accipi, vel in se, vel in com- 
paratione ad alios amores. In se, sic dico quod est parva 
et major et maxima. In comparatione ad alios, sic dico 
quod vindicat sibi dominium in eorde, quamdiu est; nec 
unquam ibi est, nisi sit domina. Unde dico, quod ad hoc 
quod aliquis habeat caritatem, necesse est, quod diligat 
Deum super omnia. 
omnia, quod pro nullo damno, vel commodo velit offendere 
Deum: sie intelligendum est de displicentia contritionis. 
Unde dico, quod peccatum debet tantum displicere rationi, 
quod nullo pacto, nullo commodo, vel incommodo velit in 
ipsam consentire, vel consensisse, quoniam voluntas, quae 
ex aliqua causa consentit in peccatum, justa non est. Unde 
sieut non oportet habentem caritatem velle mori pro Christo, 
sed in casu, in quo vel oportet ipsum amittere caritatem, 
vel vitam, tune tenetur magis velle mori pro Christo, quam 
caritatem amittere; sic in proposito est intelligendum, quod 
non teneor nunc pro satisfactione, vel reconciliatione pec- 
cati omnem poenam sustinere, quia Deus non exigit: oet 
ideo sieut ego possum salvari non sustinendo martyrium, 
sic possum reconciliari Deo sine multis doloribus. Haec 
sint dieta de amissione rerum temporalium. $i vero de 
€omparatione et praeelectione culpae, vel poenae quae- 
ratur, respondent aliqui, et faciunt in hoc vim, quia potest 
intelligi respectu praeteriti, vel futuri. Sed ego non video 
in hoe vim, quia justa voluntas, et vere poenitens, ita 
detestatur praeteritum peccatum, quod fecit, sicut futurum 
ne fiat: et ita est peceatum velle peccasse, sicut velle 
peccare. Ideo de peccati praecedentis dolore et detesta- 
tione, dicendum quod in casu, in quo oportet praeeligere, 
vel consentire in peccatum, sive complacentiam peccati, 


Hoc autem est diligere Deum super - 


543 


vel tolerantiam poenae, quilibet tenetur praeeligere, sive 
magis eligere poenam, quam velle peccare, vel peccasse. 
Praeter casum necessitatis dico, quod praeeligere omnem 
poenam est perfectae virtutis, dubitare vero est infirmi- 
tatis, quia timor naturalis valde facit dubitare, et ista du- 
bitatio simul potest stare cum caritate; sed praeeligere 
eulpam alieui poenae, hoc est iniquitatis, si est cum de- 
liberatione et plena voluntate, quia omnis voluntas est 
iniqua, quae peccatum vult vel absolute, vel conditionaliter. 
Unde periculum est et stultitia quaerere hoc ab aliquo 
infirmo, vel etiam a seipso, quia hoc est hominem ponere 
in tentationem: unde nullus confessor debet hoc ab ali- 
quo, qui sibi confitetur, quaerere; sed si poenitens se offe- 
rat et dicat se malle mortuum esse, quam peccasse, vel 
simile aliquid, gaudendum est, quia signum bonae volun- 
tatis est. Si ergo quaeritur, utrum dolorem contritionis 
necesse sib esse maximum, 8i dicatur de dolore sensuali- 
tatis, manifestum est quod non: si de displicentia rationis, 
aut quantum ad intentionem motus absolute; et sic nec 
hoe modo oportet esse maximum: si in comparatione ad 
alios dolores, dico, sicut de amore, quod oportet quod ha- 
beat praedominium: et sic procedunt rationes probantes 
ipsum inter omnes alios dolores de rebus creatis obtinere 
principatum. Quod si intelligatur de dolore sensualitatis 
ad omnes per interemptionem solvendum est, sicut tactum 
est, quia sequitur experientiam et delectationem et etiam 
complexionem, vel aliquod tale; ideo sensibiliter magis 
dolet quis de morte unigeniti.^ 4. dist. 16. p. 1. a. 2. q. 1. 

1$ ,Contritio, seeundum quod dicit displicentiam ratio- 
nis de peccato, non potest esse nimia; sed quoad sensua- 
litatem posset habere excessum." — ,In contritione est 
dolor, prout est displicentia voluntatis rationalis; et est 
dolor passio, redundans in sensualitatem. Quantum ergo 
ad displicentiam rationis, concedo quod non potest esse 
contritio nimia, quia peccatum nulli potest displicere ni- 
mis, in quantum peccatum. Quantum autem ad passionem 
redundantem in sensualitatem, vix aut nunquam est nimia; 
tamen posset esse tantus dolor, quod humana infirmitas 
non posset sufferre sine magno detrimento; et tune dico 
quod temperandus esset. Sed esto quod non temperaret 
quis, quia non adverteret, et raperetur a fervore, non 
credo quod in tali casu peccaret, quia daret operam rei 
licitae. Si autem advertit, debet temperare; tamen paucis 
hoc consilium est necessarium. Si autem non temperaret, 
vel per affectionem gaudii, vel per consolationem spei, 
credo quod transcenderet metas virtutis, et ita contritionis. 
Contritio enim, sicut caritas, nominat quid informatum 
gratià. Unde dolor contritionis, manens contritionis, non 
potest esse nimius, quia displicentia peccati nunquam tan- 
tum potest intendi, quod possit esse nimia, cum sit ex 
consideratione recta." 4. dist. 16. p. 1. a. 2. q. 2. — ,Quae- 
ritur, quare magis denominatur nomine contritionis, et 
quae convenientia doloris ad contritionem. Dicunt aliqui, 
quod ideo hoc nomine censetur, quia sicut unguentum 
sanativum conficitur ex multis herbis in mortariolo con- 
tritis, sic unguentum compunctionis conficitur ex herbis 
peccatorum, quae natae sunt in terra nostra, cuf conte- 
runtur in mortariolo conscientiae; ita videtur Bernardus 
super Cantica (serm. 10) dicere. Sed tum ab hae con- 
tritione non diceretur homo contritus, sed conterens. Ideo 


544 


addendum, quod in haec contritione tria sunt attendenda, 
quod conteritur, à quo conteritur, et ad quid contritio 
terminatur. Quod conteritur, est cor peccatoris, quod est 
tanquam vas fictile, repletum veneno peccati, juxta illud: 
Fel draconum vinum eorum (Deut. 82, 33). A quo con- 
teritur est duplex mola; una superius sursum elevans, et 
haec est spes veniae ex consideratione misericordiae; alia 
mola deorsum deprimens, est timor poenae, veniens ex 
consideratione divinae justitiae. Et de his molis dicitur: 
Non accipies loco pignoris inferiorem et superiorem molam 
(Deut. 24, 6). Istud vas ad hoc conteritur, ut emollescat, 
quia durum est: Cor enim durum male habebit in novissimo 
(Eccli. 3, 27); vel melius, ut peceati delectatio totaliter 
effundatur; ideo dicitur contritio, non fractio, quia fractio 
est in majores partes, contritio in minores. Et quando 
in majores partes est fractio, sapor aliquo modo remanet; 
ui autem non remaneat nec sapor, nec veritas, ideo in 
partes minimas conteritur. Et haec delectatio totaliter 
removetur per poenam aeternam, et removetur per gra- 
tiam; et ideo utrobique dicitur contritio, et in poena ae- 
terna, secundum illud: Conteretur cum delinquente delictum 
(occi. 27, 3); et per gratiam: Cor contritum et humiliatum, 
Deus, non despicies (Ps. 50, 19). Sed aliter, quia ibi con- 
teritur in pulverem, non ut aliud vas fiat, quia de impiis 
dicitur: Non sic impii, nom sic, sed tanquam pulvis (Ps. 
1, 4); sed in contritione gratiae est contritio ad generan- 
dum vas novum et solidum per humorem gratiae ei la- 
erymarum; et ideo recte dicitur contritio, non attritio, 
quia partium tritarum est unio, ut fiat vas in honorem, 
secundum illud de Paulo (Act. 9, 15): Vas electionis est 
mihi. Si quis emendaverit se ab his, erit vas (2. Tim. 2, 24)." 
4. dist. 16. p. 1. a. 1. q. 1. ad 7. 

''" ,Ad dolorem faciendum sufficit quod res, quae dis- 
plicet voluntati, sit praesens aspectui, non secundum con- 
jecturam, sed secundum certitudinem, quia ita est, et non 
potest aliter esse; et tunc est dolor, sive illud, de quo 
gemitus est, sit praesens, sive praeteritum, sive futurum. 
Unde cum dieitur mihi certitudinaliter, quod aliquis, quem 
diligo, cras morietur, generat in me dolorem; multo magis 
de praeterito, in quo est perfecta certitudo." 4. dist. 16. 
p. 1. a. 1. q. 1 ad 6. 

18 Debet autem dolor animi duos habere comites, ut 
sit purgativus animae, et placativus Dei, scilicet timorem 
divini judicii, et ardorem interni desiderii, ut timendo, cor 
humile; desiderando et amando, cor devotum; et dolendo, 
cor recuperes illibatum. Time igitur divina judicia, quae 
sunt abyssus multa (Ps. 35, 7). Time, inquam, vehementer, 
ne forte, quamquam sis aliqualiter poenitens, adhuc tamen 
Deo displiceas. Time vehementius, ne post hoc Deum 
offendas. Time etiam vehementissime, ne finaliter à Deo 
discedas, semper carens lumine, semper ardens igne, nun- 
quam carens verme, nisi per veram poenitentiam in gratia 
finali decedas, ut sic cum Propheta decantes: Confige ti- 
iore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui (Ps. 118, 120). 
Dole quoque, ac satage propter commissa peccata. Dole, 
inquam, vehementer, propter annihilationem omnis boni 
divinitus tibi dati. Dole vehementius, propter impugnatio- 
nem Christi pro te nati, et propter te crucifixi. Dole ve- 
hementissime, propter vilipensionem Dei, cujus transgre- 
diendo leges inhonorasti majestatem, denegasti veritatem, 


PARS VI, 10. 


offendisti bonitatem; totumque universum dehonestasti, 
deformasti, deordinasti; dum divinis adversando statutis, 
imperiis et judieiis, omnibus tibi propter Deum servienti- 
bus, abusa es naturis, scripturis, justitiis, misericordiis, 
donis gratuitis et praemiis repromissis. Quibus diligenter 
consideratis, luctum unigeniti fac tibi, planctum amarum 
(Jer. 6, 26); deduc quasi torrentem lacrymas per diem et 
noctem; non des requiem tibi, neque taceat pupilla oculi tui 
(Thren. 2, 18).^ De regim. animae nn. 8—9. Supplem. 
vol. III. 

19 ,Contritio potest intendi, atque augmentum sumere, 
quemadmodum caritas et poenitentia augentur." — ,Con- 
tritio est motus virtutis, habens quantitatem virtutis, sicut 
est virtus, à qua est; unde et augmentum et intentionem 
habet secundum id, & quo recipit quantitatem, hoec autem 
est virtus poenitentiae. Unde sicut certum est caritatem 
augerl, ita et poenitentiam; ac per hoc certum est con- 
tritionem et intendi, et augeri. Unde notandum, quod 
quemadmodum caritas dicitur intendi quantum ad fervo- 
rem, et augeri quantum ad essentialem virtutem; et pri- 
mum est a cooperatione liberi arbitrii, secundum vero est 
& dono caelesti; ita et in proposito oportet intelligi, quod 
motus contritionis ferventior esse potest secundum coope- 
rationem liberi arbitrii. Unde ex aequali gratia aliquando 
magis fervens elicitur motus, aliquando minus, seeundum 
cooperationem liberi arbitrii; sed proprie loquendo non 
dieitur major, nisi virtute poenitentiae augmentatae; et 
hoc est per gratiam." 4. dist. 16. p. 1. a. 4. q. 1. — ,Con- 
tritio, prout est deletiva culpae, secundum habitum habet 
augeri; sed prout est deletiva poenae, etiam secundum 
actum.^ — ,Dupliciter est loqui de contritione, aut prout 
est deletiva culpae, aut prout est deletiva poenae. Si 
prout est deletiva culpae, sic operatur in justificatione 
impii in instanti; et sic actu non potest habere ordinem 
respectu specialium peccatorum, quia simul et in instanti 
est contra omne peccatum commissum. Habet tamen se- 
cundum habitum, quia dolor ille habitualiter disponit ad 
detestandum aliquod plus, aliquod minus; et quia habilitat 
ad detestandum malum, quia malum, ideo ad magis de- 
testandum majus malum. $i autem loquamur, prout est 
deletivaà poenae, tune dicendum quod habet majorem in- 
tensionem et minorem, etiam secundum actum." Ibid. q. 2. 

?» ,Resurgens per poenitentiam & peccato potest re- 
surgere in majori, in minori et in aequali gratia, secun- 
dum quod se melius praeparat. — ,Poenitentia, quantum . 
ad habitus substantiam, et gratiae, et habilitatem natura- 
lium, pristinam restituit peccatori sanitatem, licet non 
semper quoad decorem accidentalem." —  ,Opera bona 
prius facta, cum peccator revertitur ad poenitentiam, re- 
viviscunt, et manent viva.^ — ,Etenim aliud est vivificari, 
aliud recuperari.  Reecuperatio enim respicit esse, sed 
vivificatio respicit ordinatum esse, sive ordinem, vel tale 
esse, Et quoniam quod desinit esse, si iterum incipiat 
esse, non est idem numero, sed aliud; ideo habitus, si 
corrumpatur et amittatur, idem non recuperatur. Sed 
quia possibile est, quod idem manens idem habeat alium 
et alium ordinem, secundum hoe attenditur vivificatio et 
mortificatio in operibus." 4. dist. 14. p. 2. a. 2. qq. 1—2 
el q. 3 ad 3. — ,Quia wniversae viae Domini misericordia 
et veritas (Ps. 24, 10); ideo in justificatione, quae est 


PARS VI, 10. 


opus misericordiae, misericordia sic remittit culpam, ut 
justitiae regulam non praetereat. Propterea adhuc detinet 
obligatum ad poenam. Illa autem poena ob rigorem di- 
vinae justitiae est viribus nostris improportionabilis, et 
nostrae cognitioni ignota, et pro illa oportet, quod satis- 
faciat Deo. Providit adhuc ergo nobis viam misericordia 
divina, et constituit arbitrum sacerdotem, et illi dedit po- 
lestatem arbitrandi et taxandi poenam, et manifestandi 
nobis, et partem poenae remittere ex virtute passionis 
Christi, ut divina justitia pro illa parte solutionem ab isto 
non exigat, sed ex passione Christi poena sit contenta. 
Quanta sit pars ila, nostrum non est determinare, sed 
Dei. Et tune sacramentum poenitentiae non tantum erit 
onerosum, sed etiam fructuosum. Hane ergo opinionem 
sustinendo concedendum est, quod sacerdos remittit ali- 
quam partem poenae, non aeternae, non purgatoriae, sed 
communiter illius poenae, qua Deus obligat peccatorem 
post absolutionem a culpa. Et pro illa nunquam punitur 
in purgatorio, nec alibi; sed pro alia parte, à qua non 
absolvit, vel punietur hic sufficienter, vel Dominus exigit 
in purgatorio." 4. dést. 19. p. 1. a. 2. q. 2. — ,Dimissa 
peecata per poenitentiam, quoad culpam nullo modo re- 
deunt.^ — ,Aliquorum opinio fuit, quod priora peccata re- 
dirent et priora demerita, sicut ostensum fuit supra, quod 
redeunt priora merita, et reviviscant per gratiam subse- 
quentem. Dicebant enim bona et mala quantum ad morti- 
fieationem et deletionem, et quantum ad reditum et vivifi- 
cationem pari passu ambulare, secundum illud quod Dominus 
dicit de viro justo, qui se a justitia avertit, omnium justi- 
tiarum ejus non recordabor, et de peccatore resurgente, 
quod non recordatur iniquitatum (Ezech. 18, 22—24). Sed 
tamen illud non videtur intelligibile, quod eadem caritas 
amissa redeat, si est habitus creatus, nec quod eadem culpa 
similiter: si enim omnino deletur, non redit éadem, quae 
prius, sed nova. Et ideo fuit secunda opinio magis ali- 
quantulum temperata, quod peecata non redeant nisi per 
quatuor peccatorum genera, scilicet per odium fraternum, 
per apostasiam, per contemptum confitendi, et per hoc quod 
dolet se poenituisse. Unde fecerunt versus: 
Fratres odit, apostata fit, spernitque fateri, 
Poenituisse piget, pristina culpa redit. 

Ratio autem eorum, praeter auctoritates, quae hoc dicere 
videntur, et tanguntur in littera, fuit, quia Dominus re- 
mittit culpam sub quadrupliei conditione, scilicet si ipse 
dimittat proximo, si perseveret in fide, si confiteatur cul- 
pam, si perpetuo detestetur culpam commissam. Et quo- 
niam pactio frangitur, non existente conditione, quando 
aliquis peccat aliquo genere peccatorum, dicunt culpam 
redire. Sed nee ista positio debet teneri, licet fuerit 
magni clerici, scilicet Praepositivi, quoniam non rectum 
habet fundamentum. Constat enim culpam non deleri nisi 
per gratiam. Constat etiam ad praesentiam gratiae omnino 
deleri culpam. Si enim gratia praesens est, culpa omnino 
deleta est; quod si deleta est, et jam non est, nec est, 
qui faciat eam esse in anima; ideo non videtur esse pro- 
babile, quod propter aliquam conditionem deficientem 
eulpa dimissa iterum redeat. Et ideo est positio probabilis 
et recta, quam tenent moderni Doctores, quod peccata 
dimissa nullo modo redeant quoad culpam. Ad illud quod 


objieitur primo de remotione operimenti, dicendum quod 
S. Bonaventurae Breviloq. 


9045 


alitd est operiri in conspectu hominis, aliud in conspectu 
Dei. Iu conspectu hominis cooperiri potest aliquid, ita 
tamen quod propter hoc non desinat, sicut pictura operi- 
tur panno, non quia non sit, sed quia non apparet. In 
conspectu autem Dei, quem nihil potest latere, operire 
est facere quod non sit: et hoc modo caritas operit priora 
peccata delendo; et ideo, cum jam non sunt, remoto operi- 
mento, non apparent. Ád illud quod objicitur, quod gratia 
vivificat opera mortificata, respondetur ad hoe, quod non 
est simile, tum ex parte gratiae, tum ex parte bonorum, 
tum ex parte divinae misericordiae. Ex parte gratiae, 
quoniam ipsa potentior est ad bonum, quam culpa in ma- 
lum. Ex parte bonorum, quia connexio est in bonis, et 
manent in unitate corporis mystici, non sic in malis. Ex 
parte divinae misericordiae, quae pronior est ad miseren- 
dum quam ad condemnandum; et ideo non valet. Sed 
aliter potest dici, quod aliud est bona opera mortificari, 
aliud peccata deleri. Bona namque opera mortificantur, 
non quia esse desinant, sed quia reputantur indigna re- 
muneratione aeterna propter indignitatem solum peccantis. 
Sed peccata deleri, vere dicit peccati expulsionem, et re- 
motionem talis vitii ab anima. Unde sicut caritas, quae 
est habitus animae, nunquam eadem redit, si amittatur; 
sic nec culpa eadem redire potest." — ,Peccata illa, quae 
prorsus dimissa sunt, non redeunt per sequentem culpam, 
nisi quoad poenam damni: quae vero, quoad aliquam 
partem poenae, necdum dimissa fuerunt, quoad illam sic 
redeunt, quod ratione annexi illa erit aecterna.^ — ,Aliqui 
voluerunt dicere peccata praecedentia redire quoad reatum, 
quia per culpam sequentem tot reatibus obligatur ad poe- 
nam, quot prius erat obligatus. Et ratio hujus tangitur 
in littera. Dicebant enim, quod quot peccata commiserat, 
tot vinculis obligabatur, cum veniebat ad poenitentiam, ut 
detestaretur praeterita mala; et ideo, cum peccat, omnia 
vincula rumpit; et ideo tot reatibus reus est, quot prius 
peccata commisit. Sed illud nihil est. Primum, quia suf- 
fieit una detestatione detestari cetera, nec tenetur simul 
ei semel divisim detestari omnino; ergo in uno non pec- 
cat nisi omissione unica. Aliorum opinio fuit, quod pec- 
cata priora redeant per recidivum quantum ad aequiva- 
lentiam, pro eo quod ingratitudo, quae est conditio pec- 
cati, adeo aggravat peccatum, ut sit ita reus, sicut per 
omnia peccata praecedentia reus fuerat. Sed illud non 
videtur verum. Primo, quia ingratitudo pensatur secundum 
quantitatem beneficii; sed majus beneficium praestat Deus 
conservando innocentiam, quam revocando ad poeniten- 
tiam; ergo gravius peccavit, cum primo innocentiam per- 
didit, quam quando recidivavit; ergo ingratitudo non facit, 
quod adeo sit peccatum grave, ut praecedentia. Praeterea 
ingratitudo ista est peccati circumstantia a parte peccantis ; 
sed magis aggravat peccatum libido, vel genus peccati, 
quam aggravet circumstantia; ergo nunquam propter in- 
gratitudinem unum peccatum leve secundum genus aequi- 
pollebit peccatis praecedentibus gravibus et enormibus. 
Et ideo aliter dicendum, quod reatus est obligatio ad poe- 
nam; poena autem peccati duplex est, scilicet poena damni 
ei sensus, possumus enim loqui de reatu peccati dupli- 
citer, aut. quantum ad poenam damni, aut quantum ad . 
poenam sensus. Si quantum ad poenam damni; sic quia 
qui peccat 2n wno, factus est omnium reus (Jacob. 2, 10), 
69 


546 


credendum est, quod peccata dimissa redeunt. Si autem 
loquamur quantum ad poenam sensus, sic distinguendum 
est. Quia quaedam peccata sunt omnino dimissa quantum 
ad poenam et culpam, et talia nullo modo redeunt; quae- 
dam autem dimissa sunt in parte, et de talibus fienda 
est satisfactio. Et quoniam culpa sequens tollit potentiam 
satisfaciendi, quamdiu manet, per hoc ipsum iste obligatur 
ad supplicium aeternum, non ratione sui principaliter, sed 
ratione annexi: et sic intelligendum est peccata redire. 
Verum est etiam, quod aliquo modo aggravat culpam se- 
quentem praecedens remissio, quia est ibi contemptus 
praestiti beneficii, non tamen ita, quod faciat aequivalen- 
tiam.^ 4. dist. 22. a. 1. q. 1. concl. et ad 1. et 2; et q. 2. 
concl. — ,Conversio frequenter non habetur in morte pro 
eo, quod anima adeo intenta est dolori mortis et aegritu- 
dinis, quod minus potest ad seipsam redire, et cogitare 
quae spectarent ad hoc, ut haberet aliquis sufficiens re- 
medium verae poenitentiae." 4. dist. 20. p. 1l. dub. 8. — 
Duplex est certitudo, scilicet scientiae et conjecturae; 
certitudinem scientiae nemo habet nisi per revelationem, 
certitudinem autem conjecturae habet, qui sanus poenitet, 
eum ei prospera arrident; tunc signum est, quod dolor 
suus est ex Dei gratia, non ex affectione terrena. Utra- 
que harum certitudine caret, qui in fine poenitet sera poe- 
nitentia, quia magis habet rationem ad oppositum, quam 
ad propositum." lbid. dub. 1. 

?! |Oonfessio sacramentalis sacerdoti soli et in secreto 
debet fieri, nisi sit peccatum aliquod enorme, quod totam 
commovet urbem, vel etiam totum orbem, quod quidem 
debet quis confiteri in publico, ut in publico poenitentia 
solemnis imponatur, et ut ostendat et recognoscat se reum, 
ut puta si sit haereticus maniféstus. Quantum vero est 
de confessione, secundum legem communem, debet unico 
sacerdoti fieri in privato ... Ratio autem hujus est, quia 
oceultatio dupliei ex causa competit sacramento, tum quia 
hic manifestantur peccata sacerdoti, non ut manifestentur, 
sed ut deleantur et occultentur, quia caritas confessionis 
operit multitudinem peccatorum (1. Petr. 4, 9): tum etiam 
quia manifestantur sacerdoti ut Deo, ad testimonium con- 
Scientiae internae. Et ideo ut homo totam conscientiam 
revelet homini tamquam Deo, et hoc testificante teste 
secreto, in tali manifestatione non debet admitti alienus, 
sed sacerdos unicus, qui teneat locum Christi. I sic oc- 
cultatio competit duplici ex causa. Una est, quia confes- 
sio est adeo onerosa, sive ignominiosa, quod vix aliquis, 
aut nullus audet coram multitudine confiteri, cum pauci 
audeant plene et integre confiteri etiam coram unico sa- 
cerdote. Alia ratio est, quod manifesta confessio est peri- 
culosa. Si enim conscientiae manifestarentur, infinita mala 
orirentur, et rixae et discordiae et infamiae, sicut mani- 
feste apparet." 4. dist. 17. p. 3. a. 1. q. 3. 

?? ,Ratio autem hujus est, quia donum gratiae gratis 
datae non repugnat iniquitati, quin simul stet cum ea, 
sicut patet in scientia et aliis donis. Et rursus, perversi- 
tas non repugnat utilitati illius doni. Sicut enim malus 
praedicator bene praedicat, et frequenter fructificat, propter 
quod Dominus noluit prohibere eum, qui in nomine ejus 
ejiciebat. daemonia (Luc. 9, 50), quamvis eum non sequere- 
tur, quia hoc erat ad utilitatem aliorum; sic quia bonum 
illud gratiae gratis datae ordinatum est ad utilitatem com- 


PARS VI, 10. 


munem, et quamvis non valeat accipienti, tamen valet aliis ; 
ideo Dominus, qui in distributione sacramentorum utilitatem 
communem considerat, et suam institutionem non reitractat, 
malis confert istam potentiam, qui ordinati sunt secundum 
Eeclesiae catholicae formam. Sie ergo quantum ad id, 
quod est de necessitate clavis, sive quantum ad esse, sive 
quantum ad executionem, cum nihil exigatur ad hoc nisi 
ordo et jurisdictio, et hoc dicit donum gratiae gratis da- 
tae, tam in bonis, quam in malis est." 4. dist. 19. a. 1. g. 2. 

? In ordine sacerdotali clavium potestas confertur. 
Hujus autem ratio est institutio divina. Institutionis autem 
congruitatem videre possumus, quoniam harum clavium 
conservator habet officium mediatoris et officium recon- 
eiliatoris. Mediator autem est inter Deum et hominem, 
reconciliator vero reducendo ad Ecclesiam et reconciliando 
Ecclesiae. Ad hoc autem, ut possit esse mediator per- 
fectus et competens inter Deum et hominem, oportet, quod 
posse habeat offerendi dona et sacrificia pro peccatis (Hebr. 
5, 1), in quibus Deus placetur. Ad hoc, quod possit esse 
reconciliator, oportet, quod possit reducere ad corpus 
Christi mysticum, cujus caput est ipse Christus verus; et 
ut recta sit et ordinata potestas, oportet, quod habeat 
posse conficiendi sanctissimum corpus Christi. Hoc autem 
pertinet ad solos sacerdotes. Et ideo mirabilis Dei sa- 
pientia ordinatissimo modo ordinans ecclesiasticas pote- 
states, hane potestatem ligandi et solvendi solis sacerdo- 
tibus commisit: et ita in ordine sacerdotali dantur claves." 
4. dist. 19. a. 2. q. 1. 

^ .Cum triplex sit obstaculum ingrediendi in regnum, 
et triplex potestas illud removens; triplex est clavis spiri- 
tualis, differens secundum gradum et dignitatem.  Obsta- 
eulum autem ingrediendi in caelum est debitum alicujus 
peccati. Hoc autem est triplex. Primum peccati mortalis 
commissi, et hoc est debitum aeterni supplicii. Hoc autem 
obstaculum solus Deus amovet, quia hoc removetur per 
culpae deletionem; et ideo potestas hoc removens est 
potestas divina, quae ab aliquibus dicitur clavis auctori- 
tatis. Secundum obstaculum est debitum peccati contraeti, 
et illud est debitum solutionis pretii, et hoc solvi potuit 
per eum, qui potuit satisfacere: talis autem fuit solus 
Christus, et ideo haec potestas removens illud obstaculum 
est solius Christi; et vocant eam aliqui clavem excellen- 
tiae. "Tertium obstaculum est debitum peccati dimissi, 
quia postquam homini dimissa est culpa, adhuc est ob- 
ligatus ad temporalem poenam, et hoc removeri potest 
per illum, qui potest peccati poenam taxare; et talis est 
minister Christi, non tantum Christus; et illa potestas est 
hominibus communicata, et vocatur ista potestas clavis 
ministerii. Cum igitur triplex sit potestas secundum tri- 
plex obstaculum, triplex est clavis. Prima, scilicet aucto- 
ritatis, & qua est; secunda, scilicet excellentiae, et haec 
est in solo Christo; et tertia est clavis ministerii, quae 
descendit a clave auctoritatis mediante clave excellentiae, 
et de hac dictum est Petro (Matth. 16, 19): Té*bi dabo 
claves regni caelorum." 4. dist. 18. p. 1. a. 1. q. 1. 

?$ JSeientia non est clavis, secundum quod dicit habi- 
tum, sed in quantum dicit auctoritatem sive officium dis- 
cernendi. Hoc autem officium, sive haec auctoritas, est 
consequens ordinem inseparabiliter. Et haec est clavis 
essentialiter . . . Et hanc tenent communiter doctores, hoc 


PAnS VI, 10. 


addentes, quod scientia habitus est sicut dispositio faciens 
ad bene esse, vel etiam sicut dispositio materialis, sine 
qua altera clavis exire non potest in actum. Sicut enim 
lux visiva non est humidum crystallinum, tamen illud exi- 
git ad suam operationem; sic ipsa auctoritas discernendi 
requirit habitum scientiae; et quanto melius habetur scien- 
tia, tanto meliori modo habetur clavis. Et ideo maluerunt 
Saneti hanc clavem vocare hoc nomine, quam alio." 4. dist. 
18. p. 1. a. 8. q. 1. 

?6 "Habens clavem et potestatem clavis, mediator est 
Dei ad hominem, et hominis ad Deum. Unde per ipsum 
peccator ascendit ad Deum, et sic est sacerdos os pecca- 
toris, sive loquens pro peccatore; et per ipsum descendit 
Deus ad hominem: et sic est sacerdos angelus Dei, immo 
os, eo quod ipse separat pretiosum a vili. Secundum quod 
ascendit, habet se per modum inferioris et supplicantis; 
secundum quod descendit, per modum superioris et judi- 
eantis. Secundum primum modum potest gratiam impetrare, 
et ad hoc est idoneus; secundum secundum modum potest 
Ecclesiae reconciliare. Et ideo in hujus significatione in 
forma absolutionis praemittitur deprecatio per modum de- 
precativum, et subjungitur absolutio per modum judicati- 
vum; et deprecatio gratiam impetrat, sed absolutio prae- 
supponit tantum. Nunquam enim sacerdos absolveret 
quemquam, de quo non praesumeret, quod esset absolutus 
a& Deo. Si ergo quaeratur, utrum potestas clavium se ex- 
tendat ad delendam culpam; dicendum, quod bene potest 
se extendere per modum deprecantis et impetrantis, et 
illud signatum est in benedictione sacerdotum, sed per 
modum imperantis non. Quoniam ergo potestas sonat per 
modum activi et imperantis ex se; hine est, quod potestas 
clavium, proprie loquendo, non se extendit supra culpam." 
4, dist. 18. p. 1. a. 2. q. 1. 

^ ,In foro poenitentiali duo sunt quemadmodum in 
foro judieiali. In illo enim sunt duo isti actus, scilicet 
discernere causam, et postmodum sententiare; et isti sunt 
actus diversi: ad hoc quod plene committatur alicui au- 
cloritas, necesse est utrumque committi, alioquin plenam 
non habet auctoritatem. Est tamen duplex auctoritas con- 
currens in unam plenam. Quod patet, quia eam contingit 
dividi.^ 4. dist. 18. p. 1. a. 3. q. 2. 

?5 ,Dominus Jesus Christus, omnium creator et guber- 
nator, sanctam Ecclesiam suam, ascensurus in caelum, Ápo- 
stolis regendam et dilatandam commendavit, principaliter 
beato Petro Apostolo, cui de universo grege fidelium spe- 
cialiter dixit tertio: Pesce oves meas (Jo. 21, 17). Sed ut 
ordinatius gubernaretur uuiversalis Ecclesia, distinxerunt 
eam sancti Apostoli per Patriarchatus, Primatus, Archie- 


piscopatus, Episcopatus, parochias et alias canonicas di- 


stinetiones, ub quia per unum vel per paucos non poterat 
singulis fidelium in omnibus saluti necessariis congrue 
satisfieri, plures ad hujus sollieitudinis partes per deter- 
minatos sibi limites pro utilitate animarum vocarentur ; et 
secundum eurae pastoralis amplitudinem etiam quilibet 
istorum aecepit certam auctoritatis potestatem, residente 
plenitudine potestatis ecclesiasticae apud Sedem Aposto- 
licam Romanae Ecclesiae, cui Apostolus Petrus princeps 
Apostolorum specialiter praesedit, et successoribus suis 
ibidem eamdem potestatem reliquit. Triplex est autem 
hujus potestatis plenitudo, scilicet quod ipse summus Pon- 


94 


tifex solus habet totam plenitudinem auctoritatis, quam 
Christus Ecclesiae contulit; et quod ubique in omnibus 
Ecclesiis habet illam, sicut in sua speciali sede Romana; 
et quod ab ipso manat in omnes inferiores per universam 
Ecclesiam omnis auctoritas, prout singulis competit eam 
participari, sicut in caelo ab ipso fonte totius boni Christo. 
Jesu fluit omnis gloria Sanctorum, licet eam differenter 
singuli participent pro captu suo.  Praedicta vero di- 
stinetio ecclesiarum et parochiarum triplici de causa est 
instituta, scilicet propter rectorum sollicitudinem. Quod 
enim cuique specialius committitur, diligentius exequitur, 
nec exspectat, ut alter provideat his, qui suae  sollicitu- 
dini specialiter sunt commissi. ltem propter subditorum 
utilitatem, quia facilius reguntur, et singulis expeditius 
potest satisfieri, ut dictum est, per plures ministros quam 
per paucos, sicut Moyses solus, non valens onera multi- 
tudinis populi sustinere, partitus est tribunis, centurioni- 
bus, quinquagenariis ac decanis, ut majores majora, mi- 
nores minora proportionaliter expedirent, retenta sibi ta- 
men plenitudine potestatis (Exod. 18, 250—206), in typo 
futurae dispositionis Ecclesiae militantis. Item propter 
deprehendendas fraudes haereticorum, et latebras peccan- 
tium, ut quisque pastor super gregem suum vigilans, possit 
luporum deprehendere insidias, et errantium ovium ab- 
sentiam cognoscere, et ad gregis unitatem, eas quaerendo, 
revocare.^ Opusc. Quare Fratres Minores praedicent. etc. in 
princ. 

?  ,Si loquamur de potentia solvendi, quantum ad 
essentiam, sic radicaliter est in ipsa anima, sicut et cha- 
raeter, nec videtur ab illo differre, nisi secundum relatio- 
nem quandam: et hoc modo inseparabiliter se tenet cum 
sacerdotali ordine. Alio modo possumus loqui quantum 
ad usum: et hoe modo necessario requiritur status via- 
toris et auctoritas jurisdictionis. Quod status viatoris re- 
quiratur, patet; quia sicui ratio merendi non competit 
caritati extra statum viae, sic nec potestas reconciliandi, 
et sacramenta exhibendi, sive administrandi, nisi in statu 
Ecclesiae militantis. Et sic per mortem dicitur potestas 
usum amittere in anima separata. Quod iterum requiratur 
jurisdictio, patet sic. Sacerdos enim est mediator, et in 
quantum mediator, inferior est Deo, et superior poeni- 
tente; et arbiter et judex homini constitutus loco Dei ad 
aperiendum, sive solvendum, et ad parcendum, sive pu- 
niendum. Talis autem judicatio non est sine aliqua juris- 
dietione in eum, qui judicatur, quia nemo potest aliquem 
judieare, nisi qui judex ejus constituitur ab eo, qui potest. 
Et ideo jurisdictio est tamquam vis motiva ipsius clavis, 
sivo manus; hac autem deficiente, quae clavem moveat, 
etsi adsit clavis, nunquam aperiet: et si amittitur haec 
jurisdictio, cessat clavis executio... Superior enim pote- 
Stas potest subditos eximere a potestate inferioris, et hanc 
auferendo, aufert jurisdictionem." 4. dist. 19. a. 2. q. 2. 

30 Sicut dieit Dionysius: Lex divinitatis est media 
per prima, et ultima per media perducere ad purgationem, 
illuminationem et perfectionem. Ideo, sicut videmus in 
omnibus, sive in rationabilibus, sive in naturalibus, sive 
in caelestibus, quod ad hoc, quod sit concordia et decor, 
oportet, quod sit ordo; sie intelligendum est et in spiri- 
tualibus potestatibus in ipsa Ecclesia. Unde legitur, quod 
terribilis est wt castrorum acies ordinata (Cant. 6, 9). Quo- 

09 * 


548 


niam igitur ordo attenditur secundum praelationem et 
subjectionem, et praelatio attenditur secundum ascensum 
et descensum, non secundum aequalitatem; et in ascen- 
dendo ad superius est status et reductio ad unum, e contra 
iu descendendo est multiplicatio ; ideo secundum rectum 
ordinem Ecclesiae oportuit unum esse praelatum primum 
et supremum, in quo esset status omnis praelationis eccle- 
siasticae. Et quia in illo statu est tamquam in primo et 
simplicissimo in illo genere; ideo virtus in eo unita est, 
et solus est inter praelatos, qui habeat plenitudinem po- 
testatis. Item quoniam per recessum ab una fit multi- 
plieatio, et per hoe virtutis diminutio; ideo quanto prae- 
lati alii inferiores sunt, tanto plures sunt, et tanto mino- 
rem habent potestatem; ita quod status est in sacerdoti- 
bus parochialibus, qui immediate gerunt populi curam, et 
istorum jurisdictio arctata est ad portiuneulam determina- 
tam, et cuilibet commissa est sua portio secundum rectam 
ordinationem, et illa judicatur esse messis sua. Et quo- 
niam non licet alii sacerdoti mittere manum vel falcem 
in alienam messem; ideo alius non habet potestatem ejus 
subditum absolvere, nisi sit superior, vel vicem habeat 
superioris, ut poenitentiarii Domini Papae, et poeniten- 
tiarii Episcopi, legati et privilegiati, qui faciunt hoc au- 
cloritate superioris, sieut nuntius a principe procedens 
potest in omnes subditos aliis inferioribus. Haec autem 
intelligenda sunt secundum legem communem, quia in ar- 
ticulo necessitatis indulget rectitudo juris cuilibet sacer- 
doti quemlibet absolvere, si sit in Ecclesiae unitate." 
4. dist. 19. a. 3. q. 1. 

3! ,Ut diligenti examinatione indiget, qui debet esse 
doctor in medicina corporum; ita multa consideratione 
opus est, si sit idoneus, qui debet esse doctor et medicus 
animarum, cum sint subtiliores et periculosiores et.incura- 
biliores morbi peccatorum, quam passiones corporalium 
infirmitatum. Illi vero, qui se ad haec officia impudenter 
ingerunt, indignantes si ad ea tardius promoventur, quam 
sint imprudentes, perpendere nolunt aut nesciunt, et eo 
ipso se ad hoc ostendunt et reddunt indignos. Nam si 
digni fuerint et idonei, non deberent se ad hoc ingerere, 
sed modeste exspectare, quousque per inspirationem Dei 
& praelatis suis et fratribus ad hoc suo tempore assuman- 
tur. Si autem indigni, vel nondum idonei, tunc si se in- 
gerunt, primo quidem temerarii sunt, quod antequam vo- 
centur, ad tantum offieium currere praesumunt. Unde 
Jeremias (28, 21) : Ipsi currebant, cum ego mon mitterem 
eos, Scilicet praedicare. Et Paulus (Rom. 10, 15): Quo- 
modo praedicabunt, nisi mittantur? Idem alibi (Hebr. 5, 4): 
Nec quisquam swmit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo, 
tamquam Aaron ctc. Et Christus dicit in Joanne (8, 42): 
Neque enim a meipso veni, sed ille me misit, scilicet Pater. 
Secundo superbi, quia seipsos reputant dignos et idoneos 
ad quod forte nec Deus, nec fratres, vel praelati sui ju- 
dicant eos idoneos, sicut Core (Nw. 16, 1—2), qui voluit 
sibi sacerdotium vindieare. Tertio stulti, quia cum talia 
officia sint occasio tentationis per inanem gloriam, avari- 
tiam, luxuriam, noxiam libertatem ot internae devotionis 
exstinctionem, et alia plura pericula, quod ipsimet se tali- 
bus incaute ingerunt, nimis stulte se tantis periculis sine 
necessitate exponunt, cum fugere magis deberent a peri- 
culo, quam illud appetere, nescientes quo oxitu bellum, 


PARS VI, 10. 


quod sibi concitant, finiatur. Quarto non carent rancore 
invidiae, vel contra eos, qui ad haec officia eos promovere 
possunt, et non faciunt, vel qui forte impediverunt, im- 
putantes illorum malevolentiae magis quam suae insuffi- 
cientiae, quod non promoventur, cum ipsi sibi videantur 
ad haee digniores quam illi, quos vident jam promotos 
esse, quibus in scientia et aliis se reputant aptiores." Lib. 
Apolog. in eos, qui Ord. Fr. Minor. adversantur ; resp. ad q. 4. 

3? Sacerdos est mediator, et in quantum mediator, 
inferior est Deo, et superior poenitente; et arbiter et ju- 
dex homini constitutus loco Dei ad aperiendum, sive sol- 
vendum, et ad parcendum, sive puniendum; talis autgm 
judieatio non est sine aliqua jurisdictione in eum, qui ju- 
dicatur, quia nemo potest aliquem judicare, nisi qui ju- 
dex ejus constituitur ab eo, qui potest *). Et ideo juris- 
dietio est tamquam vis motiva ipsius clavis, sive manus; 
haec autem deficiente, quae clavem moveat, etsi adsit cla- 
vis, numquam aperiet; et si amittitur haec jurisdictio, 
cessat clavis executio." 4. dist. 19. a. 2. q. 2. 

3$ ,Si quis dicat eos (Fratres Mendicantes) a Papa et 
Episcopis non posse mitti, derogat Apostolicae auctoritati 
et potestati clavium in praelatis, et plenitudini potestatis 
in summo Pontifice, qui in terris (ut Scriptura asserit, 
fides sentit, jura testantur, rationes etiam irrefragabiles 
convineunt) caput unum et summum, et sponsus unicus, 
et hierarcha praecipuus, in quo etiam totus Ecclesiae mili- 
tantis status, obtinet locum Christi. Ideo omne genu de- 
bet ei curvari et principum et praelatorum, et clericorum 
et laicorum et religiosorum in terris ad instar Christi in 
caelis, cui omne genu flectitur caelestium, terrestrium et 
infernorum.^ De paupert. Christi, quaest. 1. art. 2. in fin. 

3* ,Quod in Ecclesia aliquis habeat potestatem, hoc 
est ab ipso Christo, qui potestatem contulit Apostolis, et 
praecipue ipsi Petro. Utramque enim Dominus ipsi Petro 
contulit potestatem, et ligandi et solvendi in foro poeni- 
tentiali, et ligandi et solvendi in foro judiciali. Prima 
potestas respicit ordinem, secunda praelationem. | Unde 
secundum primam par potest assolvere parem, secundum 
secundam non potest par ligare parem, nec superiorem. 
Et hujus ratio est, quia illa est ordinis, haec autem prae- 
lationis, scilicet potestas excommunicandi. Prima potestas 
ligandi et solvendi in foro poenitentiali aditum caeli ape- 
rit, et ideo recte dicitur clavis. Secunda per censuram 
judieii subditos coércet, et ideo dicitur gladius. Prima 
potestas est potestas arbitrandi inter Deum et hominem, 
secunda vero inter hominem ot hominem; et ideo prima 
respicit ordinem, secunda praelationem. Prima potestas, 
quoniam collata est Petro, ut sacerdoti, descendit in omnes 
sacerdotes, quamvis non omnes habeant executionem. Se- 
eunda, quia collata est Petro, ut praelato, descendit in 
omnes personas ecclesiasticas, quae habent praelationem, 


*) Sacerdotibus iter transmarinum suscepturis Ordinarii lo- 
corum, unde naves solvunt, possunt facultatem concedere ex- 
cipiendi fidelium confessiones tempore navigationis. Id S. Officii 
Congregatio die 17. martii 18690 his verbis declaravit: , Posse 
sacerdotes iter arripientes ab Ordinariis locorum, unde naves 
solvunt, adprobari, ita ut, itinere perdurante, fidelium secum 
navigantium confessiones valide et licite accipere valeant, usque- 
dum perveniant ad locum, ubi alius superior ecclesiasticus juris- 
dictione pollens constitutus sit." 


PAnS VI, 10. 


vel jurisdictionem. "Unde qui habent jurisdictionem ordi- 
nariam in judicaundo aliquos, habent potestatem coércendi 
eo8S per censuram ecclesiasticam, ut judicium eorum in- 
violabiliter observetur. Et quoniam jurisdictionem habent 
non solum habentes claves, sed etiam non habentes, ha- 
bent, inquam, vel ex jure, vel ex consuetudine; ... ideo 
possunt excommunicare. Rursus, quia aliqui habent cla- 
ves, qui non habent jurisdictionem in foro judiciali, ut 
simplices sacerdotes; ideo non possunt excommunicare 
nisi per commissionem, vel nisi in casibus determinatis ... 
Ergo... haec potestas non sequitur praecise potestatem 
clavium.^ 4. dist. 18. p. 2. a. 1. q. 8. 

.$* ,An aliquis debeat excommunicari pro damno, vel 
injuria illata Ecclesiae.^ — ,Ratione videtur, quia gladius 
unicuique datur ad defensionem; sed potestas excommuni- 
candi est gladius spiritualis; ergo potestate excommuni- 
candi potest Ecclesia se defendere et contra damnum et 
contra injuriam. Item justum est unumquemque puniri 
in eo, in quo peccat; ergo si peccat in matrem Ecclesiam 
inferendo damnum et injuriam, justum est, ut perdat ejus 
beneficia et suffragia; sed hoc est excommunicari; ergo 
etc. Contra: Excommunieatio sive anathematizatio est 
maledictio; sed dicitur (Eom. 12, 14): Benedicite maledi- 
centibus vos; benedicite et nolite maledicere; ergo maledicen- 
tibus vel malefacientibus non debet Ecclesia maledicere; 
ergo nec excommunicare. Item excommunicatio est bene- 
ficiorum subtractio ; sed Deus non subtrahit misericordiam 
ei beneficia ab iis, qui offendunt ipsum; ergo si prae- 
ceptum est ecclesiasticis viris, ut sint misericordes et per- 
fecti sicut Pater caelestis, qui facit solem oriri super bonos 
et malos, sicut. dicitur (Matth. 5, 45) ; ergo non debet Ec- 
clesia hoec subtrahere propter damnum vel injuriam ali- 
quam sibi factam. Item in excommunicationibus damnifi- 
eatur homo in spiritualibus; sed improportionabiliter ma- 
jus est damnum in spiritualibus quam in temporalibus; 
sed si quis incendit vel fregit ecclesiam , vel percussit 
clericum, vel aliquod tale, non damnificavit nisi in tempo- 
ralibus; ergo cum non debeat infligi major poena, quam 
sit damnum, videtur quod propter hoc non debeat excom- 
municari. Item Ecclesia militans debet imitari triumphan- 
tem; sed dicitur in canonica Judae (1, 9—10), quod cum 
Michael altercaretur de corpore Moysi, non est ausus judi- 
cium inferre blasphemiae, sed dixit: Imperet tibi Dominus; 
ergo videtur pari ratione, quod Ecclesia nullum altercan- 
tem cum ipsa debeat excommunicaro, sive anathematizare." 
— j$Exeommunieari principaliter nemo potest nisi pro 
contumacia; licet pro damno et injuria, sed non principa- 
liter.^ — ,Ad praedictorum intelligentiam est notandum, 
quod duplex est excommunicatio, sive excommunicandi 


modus, quaedam enim excommunieatio est a jure, quae- 


dam a judice. Prima excommunicatio est praeservativa, se- 
cunda est curativa. Prima excommunicatio, etsi videatur ad 
conservandam libertatem ecclesiasticam, sicut secunda fieri 
videtur propter emendam; tamen prima principaliori modo 
fertur ad cavendam culpam, quia magna culpa est et mul- 
tum gravis, quando quis peccat in Ecclesiam. Similiter 
secunda principaliori modo fit ad frangendam contuma- 
eciam, et ideo talis secundum formam juris nulli debet 
infligi nisi contumaci; et ideo debet monitio praemitti, ut 
sic de contumacia convincatur. Contumax autem dieitur, 


949 


qui semel et bis monitus, tertio peremptorie citatus, non 
comparet; aut si comparet, non vult stare juri; vel quando 
offensa est manifesta, et jussus a judice non vult emen- 
dare; tali autem competit haec medicina... Ex his pa- 
tent rationes ad utramque partem. Concedo enim, quod 
pro damno vel injuria potest excommuniocationis sententia 
dietari & judice, sed nou principaliter propter hoc. Et 
similiter pro emenda potest ferri a judice, sed non prin- 
cipaliter propter hoc, sed propter contumaciam... Rationes 
ad oppositum ostendunt, quod non principaliter pro damno, 
sed pro peccato. Unde Eocclesia maledicit et subtrahit 
beneficia ob meritum illius, non propter damnum suum; 
ob illius culpam, non propter vindictam. Si enim ille velit 
redire, et non posset emendare, statim Ecclesia parcet. 
Ad illud, quod objicitur, quod Ecclesia damnifieat illum in 
spiritualibus, dicendum quod Ecclesia non damnificat, sed 
ille, qui peccat et est contumax, seipsum damnificat. Sed 
Ecclesia ostendit ipsum damnificatum, ut sic saltem malum 
suum erubescat et deserat: et si quodam modo magis 
damnificet, haec aggravatio damni ad utilitatem ipsius fi- 
naliter secundum intentionem Ecclesiae ordinatur. Ad 
illud, quod objicitur, quod Michaél non maledixit, dicon- 
dum quod diabolus est obstinatus in malo et incorrigibilis, 
ef maledietio illata sibi non potest eum nee per se, nec 
per aecidens ordinare ad benedictionem; et ideo nulla 
fuit utilitas in maledicendo diabolum. Sed dum Ecclesia 
maledicit subditum, facit ei confusionem pro peccato; et 
quia tali confusione potest a peccato resipiscere, ideo male- 
dicit, ut postea benedicat, ideo ligat, ut absolvat; et ideo 
non est simile de hac maledietione et de illa." 4. dist. 18. 
p. 2. a. 1. q. 2. fund. concl. et ad 1—4. 

36 In divinis et ecclesiasticis judiciis, in quibus est 
instructio, curatio et correctio, duplex reperitur modus 
instruendi, et corrigendi, et etiam curandi. Quemadmodum 
igitur nolentibus acceptare rationem ostensivam fit argu- 
mentatio ducens ad impossibile; et morbis, qui non cu- 
rantur per emplastrum, apponitur vulnus et cauterium; et 
invitis et incorrigibilibus fit curatio per flagellum; sic esse 
oportuit in Ecclesiae rectoribus. Et ideo Dominus insti- 
tutor et fundator Ecclesiae eidem non tantum dedit mo- 
diceamenta sacramentorum ad curandum aecedentes, sed 
etiam gladium spiritus, quod est verbum Dei, et potesta- 
tem amputandi et resecandi contemptores et rebelles." 
4. dist. 18. p. 2. a. 1. q. 1. — , Excommunicatus bene pot- 


est iterum excommunicari, vel ejusdem excommunicationis 


iteratione, ad suam majorem confusionem, vel etiam alia 
propter novae culpae commissionem; et tune tot erunt ex- 
communicationes, quof causae principales, pro quibus excom- 
munieatur. Sicut enim iteratur culpa, ita rationabiliter ite- 
rari potest et debet ipsa poena." 4. dist. 18. p. 2. a. 1. q. 4. 

?! ,Relaxationes possunt fieri super eos, qui sunt de 
Ecclesia militante, tam adjuvando quam judicando; super 
eos vero de statu medio, tantum adjuvando; sed super 
eos de Ecclesia triumphante, nullo modo.^ — ,Relaxatio, 
sive indulgentiae collatio, duo dicit, scilicet thesauri Ecclo- 
siae communieationem, et cum hoe quamdam judiciariam 
absolutionem . . . Dico igitur, quod quia bona et thesaurus 
Ecelesiae est in Summi Pontificis potestate, et illi qui sunt 
in purgatorio, ratione caritatis idonei sunt spiritualia bene- 
ficia recipere, Papa potest eis bona Ecclesiae communicare. 


550 


Quantum autem ad auctoritatem judicandi, cum illi jam 
exierunt forum Ecclesiae et ecclesiasticum judicium, vide- 
tur, quod eis non possit fieri absolutio, nisi per modum 
deprecationis ; et ita, proprie loquendo, non fit eis relaxatio. 
Sed si large dicatur relaxatio cujuscumque auxilii impen- 
sio, et bonorum Ecclesiae communicatio, sic potest eis 
relaxatio fieri; sed haec non tenet modum judicii, sed 
potius suffragii. Amplius, relaxatio propter dicta non 
tantum dicit judiciariam absolutionem, verum etiam dicit 
aliquam commutationem in poenam aliquam voluntarie 
assumptam et cum devotione; et hoc videmus in omnibus 
indulgentiis. Hoc autem non potest esse quantum ad eos, 
qui sunt in purgatorio, quia sunt extra statum illum, in 
quo posset eis persuaderi alicujus poenae devota et vo- 
luntaria assumptio; et ideo non competit eis relaxatio, 
nisi forte per medium, sive per accidens. Si quis enim 
vellet crucem pro mortuo patre assumere, non est aliqua- 
liter negandum, quod si voluntas sit summi Pontificis, 
quin indulgentia illa prosit.^ 4. dist. 20. p. 2. a. 1. q. 5. 
— jQSieut videmus in politiis et communitatibus humanis, 
quod thesaurus reipublicae propter duo maxime consuevit 
proferri, e£ communicari exterius; sic est in spiritualibus 
intelligendum.  Profertur namque thesaurus extra ad di- 
spergendum propter gloriam principis, sicut faciunt reges 
curiales, sicut fecit Assuerus (Esth. 1, 4). Alio modo 
propter utilitatem communitatis, ut quando laeditur com- 
munitas, proferunt stipendia et donativa militibus, ut eant 
ad pugnam. Sie thesaurus Ecclesiae. ab his, qui habent 
dispensare, duplici ex causa debet distribui. Una causa 
est propter gloriam principis, et laudem: et laus et honor 
Dei est in Sanctis suis; et Sancti honorantur in constru- 
ctione basilicarum, et visitatione basilicarum , et comme- 
moratione virtutum suarum; et idem fit in praedicatio- 
nibus et sermonibus; ideo pro his omnibus indulgentiae 
recte fiunt. Alia causa est communis utilitas, quae qui- 
dam utilitas est defensio Terrae Sanctae, defensio fidei, 
promotio studii, et consimilia; et ideo pro talibus debent 
fieri. Et quoniam haec consistunt in actibus exterioribus; 
ideo maxime pro actibus exterioribus debent fieri indul- 
gentiae." 4. dist. 20. p. 2. a. 1. q. 4. 

39 ,Relaxationes et indulgentiae fiunt de meritis super- 
erogationis, quae sunt in Ecclesia, quae quidem sunt sicut 
thesaurus spiritualis ejus. Haec autem merita superero- 
gationis non omnium est dispensare, sed Episcoporum 
tantum; et ideo relaxationes facere ad solos Episcopos 
pertinet, Ratio autem, quare thesaurus Ecclesiae solis 
Episcopis committitur dispensandus, est, quia Ecclesia the- 
saurum istum habet ex desponsatione sui cum Christo, 
qui est vir ejus et sponsus, et cui generat filios et filias, 
id est perfectos et imperfectos, ad quorum educationem 
Christus vult servari haec bona. Et quoniam in lege 
(Ruth 4, 5) tactum est, quod qui recipit uxorem fratris 
sui, ut suscitel fratri suo defuncto semen, debet succedere 
in bonis, quae pertinent ad filiorum educationem, secun- 
dum quod innuitur; illis solis competit iste thesaurus dis- 
pensandus, qui sunt sponsi Ecclesiae. "Tales autem sunt 
Episcopi, qui sponsi sunt, et habent vim generandi filios 
et filias, id est perfectos et imperfectos. Et inter hos 
maxime Summus Pontifex, qui est totius universalis Ec- 
clesiae sponsus et rector. Ideo omnes Episcopi, qui habent 


Pans VI, 10. 


prolem, possunt facere indulgentias, et praecipue Summus 
Pontifex, qui est totius universalis Ecclesiae sponsus et 
rector, quia ipsi competit totius spiritualis thesauri dispen- 
satio, secundum quod curam habet de tota Ecclesia et 
omnibus ejus filiis ). Unde omnes sunt ejus filii, et ipse 
est pater omnium. Concedendum igitur est, quod indul- 
gentias facere non tantum non conceditur laicis, sed nec 


*) Juverit hic apponere Decretum S. Congregationis Indul- 
gentiarum 12. januarii 1878, quod ita est: ,Romani Pontifices 
in concedendis indulgentiis moderamen semper consueverunt 
observare, ne per indiscretas et superfluas indulgentias et claves 
Ecclesiae contemnantur, et. poenitentiae satisfactio enervetur (cap. 
Ex eo 14 de poenit. et remiss,). Eodemque consilio ducti haud 
unquam omisere indulgentias, quas moderaminis fines excessisse 
perspexerunt, intra eosdem cohibere. Sacrosancta item T'riden- 
tina Synodus (sess. 25, decr. de indulg.) veteri et probatae Ec- 
clesiae consuetudini inhaerens, moderationem in indulgentiarum 
concessione enixe inculcat, »e nimia facilitate ecclesiastica disci- 
plina enervetur. Abusus vero, qui in indulgentias irrepserint, 
emendatos et correptos cupiens, Episcopis mandat, ut eos Eccle- 
siae suae diligenter quisque colligat, et ad summum Romanum 
Pontificem deferat, cujus auctoritate et prudentia, quod univer- 
salí Ecclesiae expediet, statuatur. Quae auctoritas & Romanis 
Pontificibus per Sacram Indulgentiarum Congregationem post 
ipsius institutionem solet exerceri. — Quare varii abusus, quos 
in nonnullis regionibus adversus adeo salutarem Ecclesiae di- 
sciplinam inolevisse compertum est, propositi fuerunt in Con- 
gregatione generali habita in Palatio Apostolico Vaticano die 
14. decembris 1877 sub forma sequentium dubiorum: — 19 Po- 
testne Episcopus, vel alius quicumque praelatus, eidem actui 
pietatis, sive eidem pio sodalitio, cui a Romano Pontifice jam 
indulgentiae sive plenariae sive partiales concessae sunt, alias 
indulgentias adjungere? Potestne crucibus, coronis, sacris ima- 
ginibus à Papa vel sacerdote legitima facultate munito bene- 
dictis, novas adnectere indulgentias? — 2o Potestne Episcopus 
fidelibus dioecesis non suae indulgentias concedere, si Ordinarius 
loci consentit? Potestne tolerari hujusmodi praxis, si nihil aliud 
intenditur, nisi ut per majorem numerum praelatorum indulgen- 
tias concedentium summa dierum indulgentiarum eidem actui 
devoto adnexam multiplicetur? — 39 Potestne Episcopus eidem 
rei, vel eidem actui pietatis, cui jam antecessor indulgentias 
adnexuit, novas indulgentias applicare? — 49 Potestne Episcopus 
in partibus infidelium, quamvis auxiliarius Ordinarii alicujus 
dioecesis, indulgentiam quadraginta dierum concedere sicut dioe- 
cesanus? — 9 Potestne Episcopus, quin limites sui juris ex- 
cedat, ad augendas indulgentias, eumdem actum pietatis in par- 
tes dividere, et ex. gr. pro omni verbo Salutationis Angelicae 
quadraginta dies indulgentiarum concedere? — 69 Potestne De- 
legatus Apostolicus, virtute facultatum, quas & Summo Pontifice 
accepit, in concedendis indulgentiis concurrere cum uno vel 
&ltero Episcopis territorii delegationis suae, ut idem objectum 
vel eumdem actum pietatis indulgentiis ditet? — "79 Praelati, 
quibus privilegio apostolico data est facultas concedendi in 
quibusdam solemnibus festivitatibus per annum indulgentias 
plenarias, debentne hac facultate uti per modum actus toties, 
quoties talis solemnitas occurrit; an vero possunt unica con- 
cessione eamdem indulgentiam extendere ad omnes solemnitates 
periodo annorum. concurrentium, aut in perpetuum? — Sacra 
Congregatio respondendum duxit ut infra: Ad primum, negative, 
nisi novae conditiones adimplendae praescribantur, ad secun- 
dum, negative ad utrumque; ad tertium, quartum et quintum, 
negative; ad sextum, consultius ut se abstineat; ad septimum, 
affirmative ad primam partem, negative ad secundam." 


PARS VI, 10. 


etiam sacerdotibus, nec praelatis inferioribus, ut abbatibus 
vel prioribus." 4. dist. 20. p. 2. a. 1. q. 3. 

39 Relaxatio plus dicit quam communicatio, dicit enim 
quamdam auctoritatem, ratione cujus dicitur isti indulgen- 
tiam praestare; et ideo, quamvis quilibet habens carita- 
tem bona sua possit communicare, non tamen omnis pot- 
est relaxare, sed qui habet ad hoc concessam sibi aucto- 
ritatem. Item differt communicatio a relaxatione, quoniam 
relaxatio fit de praeteritis malis per merita Christi vel 
Ecclesiae, quae praecesserunt; communicatio autem pro- 
prie respicit futurum bonum, non solum praeteritum. Et 
quamvis possit dare alicui, quod jam non est datum, nec 
determinatum alicui, sicut unam Missam, quam cantat pro 
aliquo mortuo; tamen si cantavit eam pro suis peccatis, 
vel dedit alii, non potest sua auctoritate commutare. Hinc 
est quod, qui recipit relaxationes pro se, non potest dare 


alteri; quia si Ecclesia solvit debitum suum apud Deum, 


non propter hoc dedit potestatem, quod solveret ipse pro 
alio. Et si Deus dimisit isti debitum, non propter hoc 
potest iste dimittere alii, quod Deo debetur. Nec valet 
illud argumentum de communicatione naturali. Quia enim 
aliquis omnino liber est in possidendo temporalia, quicum- 
que est liberae conditionis, et libere possidet, libere potest 
alteri dare; qui autem servus est, non potest sine aucto- 
ritate domini. Omnia autem nostra sunt Christi, et omnia 
merita sunt spiritualia, et nos sumus ejus servi; et ideo 
nihil possumus in alterum iransferre vel dare, nisi sit. data 
auctoritas & Christo." 4. dist. 20. p. 2. a. 1. q. 3 ad 83 et 4. 
— jPoena satisfactionis potest commutari ratione unitatis 
caritatis quoad rationem pretii solvendi, non quoad illud, 
quod in se habet medicamenti. — ,Poena satisfactoria 
habet in se duplicem rationem, sive virtutem; poena enim 
talis propter duo est maxime, et propter medicamentum 
contra sequelas peccati, et in pretium ad solvendum rea- 
tum peccati. Si ergo loquamur de ista poena, secundum 
quod est purgatoria, sive medicinalis, cum morbus non 


recipiat medicinam ex poena aliena, sed propria (unde 


non extinguitur concupiscentia in me, si tu jejunas pro 
me), quantum ad hane rationem poena satisfactoria nec 
potest, nec debet commutari in aliam personam. Posset 
tamen commutari in poenam internam, quia gemitus cor- 
dis plus frequenter medetur et reparat animam, quam 
diuturnitas poenae exterioris. Si autem loquamur de poena, 
secundum quod habet rationem pretii, hoc modo est con- 
cedendum, quod potest commutari, quia potest unus pro 
alio solvere poenam. Sed haec commutatio debet fieri 
auctoritate sacerdotis, cujus est hic duo considerare, sci- 
licet debitam in subditis dispositionem, et debitam propor- 
tionem in poena. Debitam dispositionem voco, quod in 
uno sit sufficientia, et in alio indigentia, et in utroque 
sit caritas, quae facit bona communia. Si vero alterum 
horum desit, non fit commutatio recte.  Debitam vero 
proportionem voco, ut minor poena in majorem commute- 
tur, quia plus satisfacit Deo poena propria quam aliena, 
sieut efficacius homo meretur sibi quam alii. Unde sicut 
poena assumpta commutat in majorem poenam purgato- 
riam, eo quod multo minus est illa accepta, pro eo quod 
ista est voluntaria; similiter debet propria poena commu- 
tari in majorem alienam, ad hoc ut fiat commutatio recta." 
Ibid. q. 1. — ,Poenae relaxatio fieri potest non modo in 


551 


foro Ecclesiae, sed etiam in foro Dei, ita ut major taxe- 
tur in minorem, cujus residuum merita Ecclesiae satis- 
faciunt.^ — Dicendum quod relaxationes fiunt et fieri 
possunt; sed qualiter possint fieri, diversimode nobis in- 
sinuant diversi. Quidam enim, distinguentes forum Dei 
et forum Ecclesiae, dixerunt hujusmodi relaxationes non 
fieri, nec intelligi quantum ad forum Dei, sed quantum 
ad forum Ecclesiae. Hoc autem sic intelligunt. Sacri ca- 
nones pro mortalibus peccatis graves et diuturnas poeni- 
tentias taxant, ut pro uno mortali septennium, vel am- 
plius, secundum quod gravius est; quae poena adeo gravis 
est, quod vix aut nunquam posset quis facere, et pauci 
invenirentur, qui vellent. Ideo constituerunt rectores Ec- 
clesiae poenitentias secundum arbitrium imponi, et de re- 
siduo relaxationes constituerunt fieri; quod et facere po- 
tuerunt, quoniam constitutio humana erat, et in humana 
constitutione potest homo hic dispensare et temperare, 
quae dispensatio quaedam relaxatio non indebite appel- 
latur. Sed tamen ista opinio, etsi relaxationes videatur 
ponere, verius tamen interimit; quia si relaxant ita, quod 
Deus non relaxet, potius deceptio quam relaxatio vera 
judieanda est, et potius crudelitas quam pietas dici potest, 
dum minuendo híc poenitentiam, in futuro ad graviora 
trahit supplicia. Ideo aliter dicendum, quod relaxatio illa 
non solum valet in foro Ecclesiae, verum etiam in foro 
Dei, quia Deus habet pro condonato, quod sic condona- 
tur. Modus autem intelligendi, qualiter fieri possit, talis 
est. Praesupponendum quod bonum obtinemus ex triplici 
merito, scilicet ex merito proprio, et ex merito capitis, 
el ex merito ecclesiasticae unitatis. Et quod ita sit, in 
se manifestum est, quia quilibet meretur sibi per gratiam, 
quam habet. Quod Christus meruit nobis, nemo dubitat, 
nisi qui fide caret. Quod Ecclesia mereatur nobis, et ejus 
merita, patet per verbum Augustini... Nemo potest digne 
poenitere, quem non sustineat unitas Ecclesiae ... Per 
hune modum sicut meritum obtinendi est triplex, sic me- 
ritum liberandi a malo. Meritum scilicet proprium, et 
hoc est meritum nostrae contritionis; et per hoc meremur 
liberari a poena aeterna, ita quod simul sunt haec duo, 
sicut in angelis, gratia et gloria. Secundo modo meritum 
Christi, et hoc operatur in sacramentis, et potestate cla- 
vium; et per hoc remittitur pars poenae. Tertio modo 
est meritum unitatis ecclesiasticae; et per illud adhuc fit 
remissio. Et sic secundum triplex meritum triplex fit 
poenae condonatio, ut sic currat misericordia cum justitia; 
et in qualibet est commutatio majoris in minus. Unde 
poena aeterna primo mutatur in temporalem in remissione 
culpae; secundo temporalis magna et supra vires in poe- 
nam competentem viribus commutatur in sacerdotis ab- 
solutione; tertio vero commutatur poena, ad quam tene- 
tur judicio Ecclesiae, adhuc in minorem in relaxatione, 
et pro alio residuo merita Ecclesiae satisfaciunt, ita quod 
in nullo praejudicatur justitiae." Ibid. q. 2. — ,Commu- 
niter seeundum doctores, ad hoc quod indulgentiae, vel 
relaxationes, aliquid valeant, exigitur duplex conditio ex 
parte donantis, et duplex ex parte recipientis. Ex parte 
dantis requiritur potentia, requiritur etiam honesta et ra- 
tionabilis eausa. Non enim credenda esset indulgentia 
veri valoris, si quis daret eam euntibus videre torneamenta. 
Ex parte recipientis duplex, scilicet confessio cum vera 


952 


contritione * , et fides cum vera devotione, ut vere de 
peceatis sit poenitens, et vere confidens, quod pastoris 
indulgentia sibi valeat.^ Ibid. q. 6. im concl. — In rela- 
xatione, ad hoc quod fiat, consideranda est in eo, qui 
facit, potentia, ut sit talis, qui supra jus possit, et non 
sit illi juri subjectus: et in eo, cui fit, sit causa idonea, 
scilicet necessitas, vel utilitas ; alioquin non dispensatio, 
sed dissipatio debet dici... Dispensatio est juris relaxatio, 
facta cum causae cognitione ab eo, qui habet jus dispen- 
sandi. Unde dispensare dicitur, quasi diversa pensare; et 
ideo in eis, quae statum Ecclesiae decolorant, dispensan- 
dum non est, et cum eis, qui nituntur jus infringere: et 
hoc est, quando multis conceditur, quod paucis esset con- 
cedendum; et quando sic accipitur, ut non sit sibi de 
gratia, sed tamquam si esset de jure communi." 4. dist. 
19. dub. 6. 

*9 Potestas quadruplex reperitur in ministris Ecclesiae. 
Quaedam namque est fundata super ordinem principaliter, 
ut potestas conficiendi. Quaedam super jurisdictionem 
canonicam principaliter, ut potestas excommunicandi. Quae- 
dam super ordinem et eminentiam, ut potestas ordinandi. 
Quaedam super ordinem et jurisdictionem, ut potestas ab- 
solvendi et ligandi in foro poenitentiali. Et quoniam cha- 
racter auferri non potest; ideo potestas, quae consequitur 
characterem, de facto auferri non potest. Sed quoniam 
jurisdietio descendit ordinate a superiori ad inferius, ita 
quod plenitudo ejus est in summo Pontifice; ideo potest 
auferre eam, et potestatem, quae consequitur ipsam. Unde 
potest excommunieando auferre potestatem absolvendi et 
excommunicandi, sed non ordinandi... Quod objicitur, 
quod in summo Pontifice est plenitudo potestatis, verum 
est, secundum quod potestas consequitur jurisdictionem, 
quae maxima ot in termino est in eo; sed non in quantum 
sequitur characterem, quia ille immediate a Deo imprimi- 

*) Abs re non erit híc referre declarationem S. C. Indulgentiis 
sacrisque Reliquiis praepositae, datam sub die 17. decembris 
1870, quae ita est: ,,Juxta Apostolicae Sedis praxim in plenariae 
indulgentiae concessionibus apponitur clausula: Christifideles, 
qui vere poenitentes, confessi, sacraque communione refecti ctc. 
Haec clausula juxta declarationem aliás datam exprimit con- 
ditionem, ita ut confessio inter opera injuncta recensenda sit, 
et nemo indulgentiam plenariam, etsi in statu gratiae reperiatur, 
lucrari possit, nisi sacramentalem confessionem faciat, et cetera 
injuncta operu adimpleat. Jam vero in indultis, quibus partia- 
les indulgentiae conceduntur, nulla mentio fit de sacramentali 
confessione, sed adhibetur clausula, corde saltem contrito. Hinc 
apud nonnullos quaestio orta est, an praescripta contritio re- 
quiratur dumtaxat uti mera dispositio, nempe ut quatenus ali- 
quis in statu peccati mortalis reperiatur, ac propterea incapax 
lucrandae cujusvis indulgentiae, per perfectam contritionem cum 
proposito confessionis ad statum gratiae restituatur, et capax 
flat indulgentias assequendi: vel potius clausula illa corde 
saltem. contrito, inducat veram conditionem; scilicet tamquam 
pars operis injuncti contritio ipsa habenda sit, ita ut ad in- 
dulgentiam lucrandam etiam ab iis actus contritionis emitten- 
dus sit, qui in statu gratiae et caritatis reperiantur .... Sacra 
Congregatio, re sedulo diligenterque perpensa, proposito dubio 
respondendum censuit, prout respondet: Affirmative ad primam 
partem ; negatire ad secundam." 


PARS VI, 10. 


tur, et est in omnibus aequalis; tamen executio omnis 
potestatis debet fieri secundum ejus regimen; et ideo, si 
ipse prohibeat, non potest talis potestas licite exire in 
actum. Tamen quia ab ipso non dependet secundum rem, 
de facto facit sicut et alius." 4. dist. 25. a. 1. q. 2. et ad 3. 

*! ,Ecclesia judicat illos, quos aliquando regeneravit 
unda baptismatis, alios vero minime propter hoc, quod 
aliquo modo non sunt facti de Ecclesia." 4. dist. 47. dub. 1. 

*? »Dicuntur illi, qui praesunt pure in spiritualibus, Do- 
minationes; quia verum dominium est, quando superantur 
vitia, ac virtuosa opera in regno animae, sive Ecclesiae, 
dominantur. Non autem possunt exstirpari mala, ut bona 
efficaciter dominentur, nisi per praelatorum ministerium, 
quibus caelitus collata est auctoritas, ut per ipsorum offi- 
eium et sacramentorum mysterium evacuentur vitia, et 
mores in hominibus corrigantur; et sic subditorum mentes 
per morum disciplinam ad deiformem similitudinem refor- 
mentur. Et ideo apud praelatos animarum istius Domina- 
tionis auctoritas a Domino est relicta, ut, ipsis cooperan- 
tibus, peccati servitus penitus auferatur, et vera libertas 
Spiritus electis mentibus per ipsorum ministerium confera- 
tur. Unde dicitur in libro Sapientiae (Sap. 9, 2—3): In 
sapientia tua constituisti hominem, ut. dominaretur creaturae 
(uae, quae a te facta est, ut disponas orbem terrae in ae- 
quitate, et in directione cordis, et in justitia etc.; quasi di- 
cat, ideo dominium hominis super hominem contulisti, ut 
cor aversi hominis per injustitiam, mediante justitia, ad 
Deum iterato dirigatur.  Recognoscant igitur pontifices 
Christi ac sacerdotes, quod a Dominatore universae terrae 
receperunt supremum dominium, et a diebus saeculi non 
solum hominibus, imo et angelicis spiritibus penitus in- 
auditum ... Patet igitur, quod dignitas clericalis, quae in. 
sua radice considerata, est penitus spiritualis, merito est 
consona ordini Dominationis, quae sic praecedit alios in- 
feriores ordines, quod illos illuminat, perficit et purgat, 
et tamen ab illis non illuminatur, nec perficitur, nec pur- 
gatur. Quia sieut spiritus dignitate et officio praecellit 
corpus, sic potestas spiritualis dignior est quam saecularis; 
et ideo bene sortitur nomen Dominationis. Unde regalis 
potestas subjacet potestati et auctoritati spirituali, sicut 
in prima canonica Petri (2, 9) dicitur: Vos estis gens 
sancta, regale sacerdotium etc. Nam temporale regnum 
velut quoddam adjectum subjacet sacerdotio in novo Testa- 
mento, sed in veteri Testamento sacerdotium subfuit regno. 
Unde dicitur in Exodo (19, 5—0): Elegi vos in populum 
peculiarem, in. sacerdotale regnum. etc., ubi regnum ponitur 
substantive, sed sacerdotium adjective; et ideo reges tunc 
poterant amovere ab officio summos sacerdotes, sicut Sa- 
lomon amovit Abiathar (8. Heg. 2, 27). Jam vero pos- 
sunt sacerdotes et pontifices ex causa amovere reges, et 
deponere imperatores, sicut saepius accidit, et visum est, 
quando scilicet. eorum malitia hoc exigit, et reipublicae 
necessitas sic requirit. Summus vero Pontifex, penes 
quem prima in terris residet auctoritas, non & rege, non 
a principe saeculari, non ab homine judicatur, sed solius 
Dei judicio reservatur; spiritualis enim homo judicat omnia, 
et a nemine, nisi a solo Deo, judicatur (1. Cor. 2, 15)." 
De Eccles. Hierarch. part. 2. cap. 1. 


PAnS VI, 11. 553 


CAPUT XT. 
De integritate unctionis extremae. 
(Sacramentum exiremae unotionis cur institutum ; — ejus effioacia; — ejus materia est oleum simplex el conseoratum; — ejus 
forma est per verbum deprecativum; — fii per inunotionem infirmi in septem partibus determinatis; — non datur nisi adultis, petentibus 
el in periculo-oonstitulis, — et a solis sacerdotibus: —. in multis differb à sacramento confirmationis.) 


De sacramento extremae unctionis hoc in summa tenendum est, quod ipsa est 
sacramentum exeuntium ex hac vita, praeparans et disponens ad sanitatem perfectam. 
Valet etiam ad delenda venialia, et ad recuperandam sanitatem praesentem, si infirmo 
expediat. Ad hujus autem " sacramenti integritatem requiritur oleum simplex, sed con-»4wenon. 
secratum (D) vocalis expressio orationum ?, inunetio infirmi in septem partibus deterpni- v verorum 


et orationum 


natis, scilicet in oculis, auribus, naribus, labiis, manibus, pedibus et lumbis. Nec debet" 
illud sacramentum dari nisi adultis, et postulantibus, imminente periculo mortis, et hoc 
per manum? et ministerium sacerdotis. Ex quo colligitur, quod inter hoc sacramentum 2" 
et confirmationem est differentia septiformis, scilicet in efficacia, in materia, in forma, 
in suscipiente, in dante, in loco et in tempore (II). 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia principium nostrum 
reparativum, Verbum scilicet incarnatum, nos reparat, in quantum mediator Dei et ho- 


minum, hoino Christus Jesus (1. Tim. 2, 5); et? 1n quantum Jesus, habet salvare, in,2,*' * 


quantum autem Christus unctus, habet unctionis gratiam in alios derivare (Hebr. 1, 9). 
Hine est, quod ipsius est in sacramentis suis unctionem membris suis tribuere salutarem. 
Quoniam autem anima, ad hoc quod perfecte sanetur, indiget triplici genere sanitatis, 
scilicet. ad strenuitatem actionis, ad suavitatem contemplationis et ad felicitatem com- 
prehensionis; et prima est intrantium in aciem Ecclesiae, secunda est praesidentium in 
eadem, quorum est alios erudire, et tertia est exeuntium de eadem per mortem; hine 
est, quod non solum unctionem sacramentalem instituit Dominus 1n confirmatione, verum 
etiam mediam in ordine pontificali, e£ extremam ? imminente periculo mortis. e) Extremam 


unctlonem 
ibid. 

(I) Paulus V die 13. januarii an. 1611 propositionem sequentem, ,quod nempe sacramentum extremae 
unctionis oleo episcopali benedictione non consecrato ministrari valide possit,^ temerariam et errori proximam 
declaravit. Idipsum declaravit Gregorius XVI die 14. septembris an. 1842. Ex delegatione tamen Hom. 
Pontificis ctiam simplex sacerdos potest facere hane benedictionem, ut eruitur ex Instructione Clementis VIII 
91. augusti an. 1595 super aliquibus ritibus Graecorum, quam Benedictus XIV in Const. Js? pastoralis, $ 4 
confirmavit. Cfr. eumdem Benedictum XIV de Synod. dioec. 1. 8. c. 1. n. 4. 

(II) Sacramentum fictitium, histrionicamque hypocrisim passim Protestantes, duce Calvino, extremam 
unetionem vocarunt. Basnagius vero et Launojus ipsam ab omnibus indiscriminatim conferri posse autuma- 
runt. Contra eos autem Conc. Trid. sess. 14. can. 1: ,Si quis dixerit, extremam unctionem non esse vere 
et proprie sacramentum a Christo Domino nostro institutum, et a beato Jacobo Apostolo promulgatum; sed 
ritum tantum acceptum a Patribus, aut figmentum humanum; anathema sit.^ Et can. 2: ,Si quis dixerit, 
sacram infirmorum unctionem non conferre gratiam, nec remittere peccata, nec alleviare infirmos; sed jam 
cessasse, quasi olim tantum fuerit gratia curationum; anathema sit.^ Et can. 3: ,S8i quis dixerit extremae 
unctionis ritum et usum, quem observat sancta Romana Ecclesia, repugnare sententiae beati Jacobi Apostoli, 
ideoque eum mutandum, posseque a Christianis absque peccato contemni; anathema sit.^ Et cas. 4: ,8Si 
quis dixerit, presbyteros Ecclesiae, quos beatus Jacobus adducendos esse ad infirmum inungendum hortatur, 
non esse pu ordoiós ab Ijpiscopo ordinatos, sed aetate seniores in quavis communitate; ob que proprium 


extremae unctionis ministrum non esse solum sacerdotem ; anathema sit.* 
8. Bonaventurae Breviloq. 10 


554 rAnS VI, 11. 


Quoniam ergo finis imponit necessitatem his, quae sunt ad finem; hinc est, quod 
secundum exigentiam hujus finis debet hoc sacramentum operari, debet etiam integrari, 
suscipi et dispensari Primum igitur, quia hujus sacramenti operatio debet regulari a 
fine, et finis est, quia introductum est ad salutem felicitatis perpetuae facilius et expe- 

f Expdle-ditjus? consequendam, et hoc fit per devotionem sursum levantem, et per exoneratio- 
nem a culpis venialibus et aliis sequelis, quae deorsum deprimunt; hinc est, quod sa- 

,8) * "* eramentum istud efficaciam habet et? ad devotionem excitandam, et ad venialia dimit- 

bP"U*"tenda, et ad peccatorum scoriam facilius abolendam '. Et quia plurimis infirmis ex- 
pedit adhue vivere ad suorum cumulum meritorum; hinc est, quod sacramentum istud 
et animam vigorando in bono, et exonerando a malo, frequenter etiam alleviat a morbo *. 

» He ia. Et hinc? est, quod dicit B. Jacobus (5, 15), quod oratio fidei salvabit infirmum; el, si 
in peccatis fueril, dimattentur. ei. 

Rursus, quia hujus sacramenti institutio debet esse secundum exigentiam finis, et 

Jus hie? est acquisitio spiritualis salutis per remissionem culparum, et haec salus respicit 
iaerod. tom. sanitatem et munditiam conscientiae interioris, secundum quam judicat ille judex cae- 
lestis; hinc est, quod in isto sacramento debet esse oleum simplex et consecratum ", quia 
Dan '"* sanctitatem et nitorem designat in? habitaculo conscientiae". Quia vero super istam ? 
»/"^salutem mortalis homo non habet potestatem; hine est, quod oratio et forma vocalis 
exprimitur per verbum deprecativum, ad impetrandum gratiae donum *. Et quoniam 
anima infirmitates spirituales contrahit in corpore secundum quatuor virtutes ipsius cor- 
euer poris regitivas, scilicet sensitivam, interpretativam ", generativam et progressivam; hine 


pretativam 
ibid. 


» Ung 6Sb, quod membra his virtutibus deservientia sunt inungenda"*. Quia igitur quinque 

7" A sunt membra deservientia quinque sensibus, scilicet oculi visui, aures auditui, nares 
olfactui, manus tactui, et os gustui et etiam alii virtuti, scilicet interpretativae, et pedes 
deserviunt progressui, et lumbi generationi, quia genitalia indignum et pudendum est 
contrectar| et etiam nominari; hinc est, quod inuncetio debet fieri in septem locis prae- 
dictis", ut sie disponatur homo per hoc sacramentum ad plenitudinem sanitatis per de- 
letionem omnis venialis peccati. 

, Postremo, quia istius sacramenti susceptio a fine dependet, et finis est velocior 
transitus ad caelum per depositionem omnium venialium, et conversionem mentis ad 
Deum; ideo non debet dari nisi adultis, qui venialiter peecant, nec aliquibus nisi pe- 
tentibus, qui devotione sursum eriguntur, nec aliquibus nisi in periculo constitutis, et 
quasi in transitu ad alium statum *. Et quia hoc sacramentum est periclitantium ", et 

o "os tamen " habet materiam sacram, scilicet oleum consecratum; hinc est, quod propter peri- 

| culum evitandum communiter committ debet sacerdotibus, et propter consecrationem 
olei non est nisi à consecratis manibus contrectandum ". 

P) Secundum Ex variatione? igitur finis in confirmatione et unctione extrema oritur diversitas 

"*  ,in effieacia, in materia et in forma, in loco et in tempore, in suscipiente et in dispen- 
sante. In efficacia, quia illud sacramentum disponit ad melius agonizandum, hoc ad 
celerius evolandum. In materia, quia illud in oleo permixto balsamo, hoc vero in oleo 
puro. In forma, quia illud in indicativa, hoc vero in deprecativa. In loco, quia illud 
mn fronte, hoc vero in multiplici parte. In tempore, quia illud in sanitate, hoc vero in 

da" aegritudine. In suscipiente, quia illud non solum adultis, verum etiam parvulis, hoc vero ? 


PARS VI, 1l. 


99b 


tantum adultis. In dante, quia illud ab episcopis, hoc autem a sacerdotibus quibuscum- 
que*) Et haec omnis diversitas a fine procedit, quia, sicut claruit, diversitas in finibus 
proximis diversitatem introducit in his, quae ad fines illos habent finaliter ordinari. 


€ 


(*) In Ecclesia Graeca viget alicubi consuetudo, ut per plures presbyteros hoc sacramentum administretur. Hanc au- 
tem consuetudinem tolerandam censuit Benedictus XIV in Const. Etsi pastoralis 26. maji 1142 pro Italo-Graecis, $ 5 dicens: 
»Nec refert, utrum eadem extrema unctio per unum vel plures presbyteros fiat, ubi hujusmodi viget consuetudo; dummodo cre- 
dant et asserant illud sacramentum, servata debita materia et forma, ab uno presbytero valide et licite confici." 


Àp Carur XI. 


! ,Dicitur in institutione istius sacramenti: Si 2» pec- 
catis fuerit, remittentur ei (Jac. 5, 15); ergo istud sacra- 
mentum est ordinatum contra aliquem morbum peccati... 
/'Et cum non sit contra originale, nec contra mortale, re- 
linquitur, quod sit contra peccatum veniale... Sed no- 
tandum, quod de veniali peccato est loqui dupliciter, aut 
prout est quis in statu viae, aut prout est quis in egressu. 
Si prout est in statu viae, sive in itinere; sic morbus ve- 
nialis est quasi inseparabilis, vel quadam necessitate itera- 
bilis, e£ per hoc quodam modo incurabilis; et ideo non 
debuit contra ipsum aliqua medicina specialiter et prin- 
cipaliter ordinari; imo quodam modo omnia sacramenta 
valent ad ejus curationem secundum plus aut minus. Si 
autem loquamur, prout anima est in statu egrediendi, sic 
possunt curari sine iteratione. Et sic cum anima possit 
trahere talia cremabilia, quae retraherent a gloria, insti- 
tuit divina misericordia remedium, quod anima curari posset 
quantum ad remissionem culpae, et etiam partis poenae; 
et hoc est sacramentum unctionis extremae. Modus autem 
curandi veniale peccatum in hoc saeramento correspondet 
modo infirmitatis. "Veniale autem peccatum gravat ani- 
mam deprimendo deorsum, ut non ita intendat in Deum 
per devotionem et amorem, pro eo quod est ibi conversio 
inordinata ad commutabile bonum, et pro eo quod est 
minor amor Dei, sicut tangit Augustinus in libro Con- 
fessionum. Et ideo cum curatio directe sit per contra- 
rium, per illud euratur, quod animam aggravatam per de- 
votionem sursum elevat. Et quoniam corpus, quod cor- 
rumpitur, aggravat animam (Sap. 9, 15); cum illud sacra- 
mentum sit ad elevandam' animam per devotionem, in qua 
anima recipit vigorem quemdam, in quo semper est deletio 
venialium, si sunt in anima, et per consequens repressio 
molestiarum corporalium, si expedit ipsi animae; hinc est, 
quod istud sacramentum principaliter est ad curationem 
et alleviationem infirmitatis spiritualis, scilicet peccati ve- 
nialis, et per accidens est ad curationem et alleviationem 
infirmitatis corporalis *), quodam modo ad vigorandam ani- 


*) Concilium Tridentinum, de effectibus hujus sacramenti 
disserens sess. 14. c. 2, ait: ,Sanitatem corporis interdum, ubi 
saluti animae expedierit, (infirmus) consequitur." Idcirco, mo- 
net Benedictus XIV £m cit. op. de Syn. dioec. l. 8. c. 7. n. 2, 
8d inungendum infirmum exspectanda non est ultima hujus 
vitae periodus, qua extremum agat spiritum; hunc enim effe- 
ctum non operatur sacramentum per modum miraculi, quod in 
illis circumstantiis esset necessarium, sed virtute quadam, super- 


mam, quae regit corpus. Et sic patet, quid sit in hoc 
sacramento res tantum, quid signum, et quid res et signum. 
Signum tantum est unctio exterior, res tantum est venia- 
lis euratio, res et signum, in ipsa anima devotionis exci- 
tatio, quae non est aliud quam quaedam spiritualis unctio." 
4. dist. 23. a. 1. q. 1. 

? ,Quod non sit ad morbum corporalem curandum per 
se, videtur. Quia sacramenta novae legis in digne susci- 
pientibus efficiunt quod signant; si ergo viri sancti digne 
suscipiunt sacramenta; ergo haberet unctio semper in eis 
effieaciam sanandi; ergo viri sancti nunquam morerentur 
... Ad illud quod objicitur, quod non valet principaliter, 
dicendum, quod verum est: et hoc innuit ipsa forma ora- 
tionis, in qua non fit mentio nisi de remissione peccatorum. 
Si objicitur, quod nullo modo debet valere a simili, quia 
corporalis medieina non sanat spiritualem morbum; dicen- 
dum quod non est simile, quia spiritus continet corpus. 
Unde passiones animae spirituales multum redundant in 
carnem; unde Sapientia dicit (Prov. 17, 22) : Spiritus tristis 
exsiccat ossa., Ideo non mirum, si tranquilletur anima 
et vigoretur et laetificetur, si etiam hoc redundat ad cor- 
pus. Et sic hoc sacramentum respectum habet ad corpus 
relevandum propter alleviationem spiritus. Ad illud, quod 
quaeritur, per quam naturam hoc facit; dicendum quod 
per virtutem supra naturam. Sed illa operatur secundum 
divinam institutionem, quae noluit per hoc sacramentum 
prodere secretum fidei, et ita nec secundum legem com- 
munem ab infirmitatibus ineurabilibus liberare. Et iterum 
in hoc sacramento aliquid est naturale, aliquid supra na- 
turam. Effectus namque, qui est in spiritu, est supra na- 
turam; sed quod ille redundet in carnem, illud naturale 
est, secundum quod in Psalmo (62, 2) dicit homo devotus: 
Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro mea; 
et iterum alibi (Ps. 27, 7): Refloruit caro mea, et ex vo- 
luntate mea. confitebor ei.^ 4. dist. 28. a. 1. q. 1. ad 5—0. 

* ,Si oportet sacramentum unctionis fieri de oleo con- 
secrato, quaero cui competat nomen vel ratio sacramenti, 
an oleo, an unctioni. — Dicendum quod oleum consecra- 
tum, proprie loquendo, non est sacramentum, sed ad sa- 
cramentum ordinatum. Et ratio hujus est, quia non hábet 
nec perfectam significationem, nec sanctificationem, quous- 
que applicetur infirmo, et superveniat sacerdotalis oratio; 
tune enim significatur gratia ejus inungens, et tunc est 


naturali quidem, sed quodam modo ordinaria, quae causas na- 


turales adjuvat." 
10* 


556 


primo sacramentum, et non ante. Et ideo non est simile 
de corpore Domini, ubi in prima sanctificatione fit con- 
versio, et post non additur uberior interior sanctificatio, 
quae novam introducat virtutem." — 4, dist. 23. a. 1. q. 3. 
ad 9. 

* ,Sicut aqua in baptismo est elementum, sic in con- 
firmatione chrisma, et in unctione oleum consecratum ab 
Episcopo... À parte finis sumitur ratio, quoniam híc da- 
tur gratia sanans languores spirituales, et datur gratia 
ordinans ad sanitatem perfectam, quae quidem est gloriae; 
ideo debet signari per oleum, quod est curativum, ratione 
curationis, e£ per oleum consecratum, ratione ordinationis 
ad supereminentem curationem, et per oleum simplex, non 
permixtum, quia ad ingressum in gloriam requiritur et 
sufficit bona conscientia." 4. dist. 23. a. 1. q. 3. 

5 Omnia saeramenta, quae habent formam, eamdem 
debent habere per totam Ecclesiam catholicam, quia varia- 
tio formae est variatio sacramenti, et sacramentum debet 
esse uniforme sicut fides et Ecclesia. Sed hoc sacramen- 
tum non habet eamdem formam, nam in Ecclesia Grego- 
riana est haec forma: Per istam sanctam unctionem et 
suam piissimam misericordiam indulgeat tibi Dominus quid- 
quid oculorum vitio deliquisti. In Ambrosiana est haec: 
Ungo te oleo sanctificato in nomine Patris et Filii et 
Spiritus sancti, ut more militis uncti praeparatus ad cer- 
tamen, aéreas possis superare potestates; vel similis huic. 
Ergo non videtur, quod aliqua forma sit substantialis. — 
Dicendum, quod secundum id, quod est necessarium et 
essentiale sacramento, eamdem oportet esse; sed forma 
verbi non est necessaria ratione vocis exterioris, sed prout 
est expressiva verbi interioris." 4. dist. 23. a. 1. q. 4 ad 2. 

$ ,Extremae unctionis forma est oratio deprecativa, et 
hoc ex principali institutione, multiplici congruentia ordi- 
nata," — ,Aliqui voluerunt dicere, quod istud sacramen- 
tum non habebat formam verbi essentialem, sed quae so- 
lum erat de bene esse; et ideo non fuit expressa, nec in 
Ecclesia invenitur unica, sed diversa. Sed tamen istud 
non est securum dicere, nec secundum textum Seripturae, 
cum in istius sacramenti iustitutione maximam vim videa- 
tur Jacobus in oratione instituere, et sibi totam efficaciam 
attribuere, cum dicit: Oratio fidei salvabit (5, 15), non di- 
cit unctio. Oratio autem fidei dicitur non ipsius inun- 
gentis, sed ipsius Ecclesiae, in cujus fide administrantur 
sacramenta. Sicut ergo in aliis sacramentis non sufficit 
corde credere, nisi fiat professio in verbo exteriori; sic 
intelligendum est hic, quod non sufficit oratio mentalis 
sine vocali. Et ideo forma verbi est de integritate sacra- 
menti, forma, inquam, verbi, secundum quod est expressiva 
orationis fidei. Et hoc propter talem institutionem istius 
sacramenti. Unde nota, quod est forma verbi, quae ex- 
primit actum et intentionem; et talis est per modum in- 
dicativum, et non est de sacramenti necessitate, sed con- 
gruitate; et haec in aliquibus Ecclesiis habetur, sed non 
in Romana, quae maxime vitat ea, quae possunt esse oc- 
casio deviandi. Et est forma, quae exprimit orationem; 
et quoniam oratio est per modum deprecativum, talis forma 
est deprecativa: et haec est de necessitate sacramenti hu- 
jus, et habetur in omnibus Eeclesiis, quoniam haec tan- 
gitur in institutione hujus sacramenti. Et quoniam non 
exprimitur verbum determinatum, sed solum oratio fidoi; 


PAnS VI, 11. 


ideo non oportet, quod sit uniformitas in verbo orationis, 
sed solum quod sit in sensu. Si quaeras, quare in isto 
sacramento potius est oratio de essentia quam in alio, 
respondeo, quod ratio principalis est institutio. Si autem 
quaeras rationem institutionis, dici potest, quod haec ha- 
bet rationem congruitatis multiplicem. Prima est ex parte 
suscipientis, qui propter infirmitatem est destitutus; ideo 
oratione est relevandus. Secunda est ex parte modi cu- 
randi, qui est per devotionem et elevationem animae ad 
spiritualia; et quia quod super omnia excitat animam ad 
hoc, est oratio; ideo ete. Tertia ratio est ex parte morbi, 
quoniam hic fit remissio peccati, interveniente ministerio 
sacerdotis: et quoniam in remissione culpae sacerdos non 
se habet nisi per modum deprecantis, unde et in absolu- 
tione sua utitur oratione deprecativa; ... hine est, quod 
optime institutum fuit unctionem non fieri sine oratione, 
cujus expressio est forma sacramenti." 4. dist. 23. a. 1. q. 4. 

' ,lllae partes non inunguntur nisi prout concurrunt 
in unum, cui deserviunt, et secundum cujus nutum mo- 
ventur. Et ideo, quia unctio est in his secundum unam 
naturam, et per comparationem ad unum; ideo unum est 
sacramentum" *). /bid. ad 3. 

8 , Etsi anima secundum essentiam sit in qualibet parte 
corporis tota, et secundum potentiam intellectivam partem 
determinatam corporis non concernat; tamen secundum 
potentiam sensitivam et operativam determinat sibi aliquas 
partes corporis organizatas, in quibus delectatur, et se- 
eundum quarum delectationes diversa incurrit peccata." 
4. dist. 23. a. 2. q. 3 ad 3. 

? ,Hoc saeramentum est principaliter ad venialia de- 
lenda, secundum quod possunt convenientem recipere offe- 
ctum; et per hoc est in alleviationem animae aggravatae 
a corpore corruptionem habente. Et ideo istud sacramen- 
tum debet dari solis infirmis, qui peccare potuerunt ve- 
nialiter **), et his, prout sunt in articulo mortis, sic enim 


*) Receptissima fuit apud Scholasticos, quibus plurimi ex 
recentioribus etiam subseripsere theologi, opinio omnes sensuum 
unctiones pertinere ad substantiam et integritatem sacramenti, 
ita ut ex singulis, tamquam ex suis partibus essentialibus, con- 
stituatur atque integretur. Alii ex adverso validum censent 
ex!remae unctionis sacramentum, si vel una tantum inungatur 
corporis pars, unica prolata forma universali, omnes sensus com- 
plectente. Porro etsi de hac quaestione, quae sane gravissima 
est, nulla hactenus ab Apostolica Sede prodierit sententia: se- 
cundae tamen opinioni ,validissimum fundamentum, ait Bene- 
dictus XIV De Syn. dioec. l. 7. c. 3. nn. 3. á, praebet diversa 
in unetionum numero disciplina, quam in diversis Ecclesiis sua 
aetate viguisse affirmat Albertus Magnus ... Tanta autem in 
unctionum numero difformitas non fuisset singularum Ecclesia- 
rum arbitrio permissa, si certum earumdem numerum sacramenti 
validitas exposceret. Majus adhuc argumentum huic eidem opi- 
nioni suppeditant recentiora peculiarium Ecclesiarum ritualia, 
unicam unctionem fieri permittentia, si omnes perfici nequeant." 

**) In sententia igitur Seraphici beatissimam Virginem ex- 
trema unctione caruisse est inferendum. Non omnibus tamen 
theologis haec sententia arridet.  Audiatur Benedictus XIV 
de Syn. dioec. l. 8, c. 6. n. 3. ,Quod speciatim attinct, ait, ad 
beatissimam Virginem, res valde dubia et controversa est, an 
ea, utpote omnis peccati expers, fuerit capax et particeps sa- 
cramenti extremae unctionis. Affirmant S. Antoninus 3. part. 
tit. 14, cap. 8 et 19, Canisius 4. 1. de beat. Virg c. 9, Henriquez 


PARS VI, 11. 


possunt a culpa veniali liberari convenienter et sufficienter. 
Et hoc invenitur in ipso textu, status, inquam, infirmitatis; 
et hoc est quod dicitur: Imfirmatur: perieulum in hoe, 
quod dicitur: Quis, quasi diseretive et notabiliter et gra- 
viter, ita quod deficit virtus naturae et auxilium medi- 
cinae. Diseretio vero rationis in hoe, quod dicitur: Induc 
presbyteros; et iterum in hoc, quod subinfert: Si in pec- 
catis fuerit, vemittentur ei. Concedendae igitur sunt ratio- 
nes monstrantes hoc sacramentum dari debere solis infir- 
mis, ratione utentibus, et in periculo mortis existentibus. 
... Ad illud quod objicitur de his, qui intrant justum 
bellum, dieendum quod, etsi tales sint in periculo mortis 
secundum fortunam, non tamen secundum naturam. $Sa- 
eramenta autem ecclesiastica non fortunam sequuntur, 
sed naturam respiciunt. Situ objicias de illo, qui damna- 
tus est per sententiam, dicendum, quod talis infamis est 
in facie Ecclesiae, etiam si secundum veritatem non habeat 
eulpam ... Ad illud quod objieitur, quod alii indigent 
alleviatione, dicendum quod ad hoc principaliter sacra- 
mentum istud non ordinatur, sieut patet in ipsa forma, 
sed ad peccatorum remissionem, quae per sensus exterio- 
res perpetrata sunt; et ideo non datur infantibus, nec na- 
turaliter stultis.^ 4. dist. 28. a. 2. q. 2. concl. et ad 2—3. 

10 Istud sacramentum et debet et potest iterari. Si 
autem quaeratur ratio hujus, dicendum est, quod genera- 
lis ratio, quare sacramentum non debeat iterari, est, quia 
effectus ejus est perpetuus, qui non iteratur. Unde cha- 
racteris impressio non est generalis ratio, sed potius effe- 
ctus perpetuatio. Unde ex quo panis semel consecratus 
est, non debet amplius consecrari, quamvis non imprimatur 
ibi character; et similiter oleum benedictum non debet 
amplius benedici, sive consecratum non debet amplius 


LJ 


de sacram. 0, 3. c. II. n. 7, ct Suarez disp. 42, sect. 2. n. 5; 
quia habebat potentiam, quam vocant antecedentem , ad peccan- 
dum, etsi ob singularem Dei erga ipsam providentiam illa po- 
tentia nunquam proditura erat in actum: eo plane modo, quo 
dicimus, nunquam fore, ut praedestinatus ex hac vita decedat 
cum lethalis eulpae reatu. Contra Victoria Zn Summ. n. 222, 
Vasquez in 3. p. disp. 119. c. 8, et ''annerus tom. 4. disp. 7. 
q. 1. dub. 2, beatissimam Virginem extremae unctionis incapacem 
pronunciant; licet enim, inquit lTannerus, absolute loquendo, 
potuerit peccare, attamen ex privilegio, non utcumque eidem 
concesso, sed veluti consentaneo, et quasi debito excellentiae et 
dignitati, qua praestabat, divinae maternitatis, fuit ab omni pec- 
cato praeservanda; ac proinde non potuit ullo pacto eidem aptari 
extremae unctionis forma: Indwulgeat tibi Deus quidquid deli- 
quisti. etc. 


9001 


consecrari. Quoniam igitur in, unctione extrema non im- 
primitur character, nec datur effectus perpetuus, maxime 
si homo ab infirmitate resurgat *) ; ideo secunda operatio 
saeramenti necessaria est. Et ideo iterari potest et debet 
medicina absque aliqua contumelia ipsius sacramenti." 
4, dist. 23. a. 2. q. 4. 

!! ;,Hujus sacramenti dispensatio ex officio spectat ad 
sacerdotes; et illud confirmat auctoritas et ratio, quia 
dicitur: Inducat presbyteros etc., et orent. super eum. Ratio, 
quia cum hujus sacramenti materia sit oleum consecratum, 
non debet administrari, nec contingi nisi ab eo, qui habet 
manus consecratas, et talis est sacerdos; ideo non se ex- 
tendit ad omnes. Nec ad solos Episcopos, quia cum hoc 
sit sacramentum periclitantium, qui non possunt adire 
praelatos, sed magis e converso, oporteret multos perire, 
si a solis Episcopis dari deberet. Ideo disposuit Spiritus 
sanctus, quod wnguentum non solum esset 2n capite, vel 
in barba Aaron, sed etiam descenderet usque in oram 
vestimenti (Ps. 182, 2), scilicet usque ad inferiores sacer- 
dotes. Nec solum sumitur ratio a parte unctionis, verum 
etiam a parte orationis. Quoniam enim officium media- 
tionis sacerdotibus competit, sicut competit offerre dona 
et sacrificia pro peccatis (JTebr. 5, 1), nec solis Episcopis 
nec etiam laicis; sie etiam dispensatio hujus sacramenti, 
eujus efficacia principaliter consistit in oratione fidei, cujus 
est sacerdos minister de ratione sui officii." Ibid. q. 1. 

*) Labente saeculo undecimo et ineunte decimo secundo, 
illieitam nonnulli reputabant hujus sacramenti iterationem ; alii 
cam nonnisi post triennium a die, quo semel inunctus aliquis 
fuerat, permitti posse arbitrabantur; alii denique censebant non 
licere ipsum repetere intra ejusdem anni spatium, etiamsi jam 
semel inunctus in periculosum morbum iterato incidisset. Verum 
has omnes opiniones paucos nactas fuisse fautores ex eo con- 
jiei potest, quod sententia jamdiu praevaluerat, usuque com- 
muni recepta atque approbata fuerat, quam híc loei Seraphicus 
tenet, et omnes Scholastici docuerunt, quamque Coneilium 'l'ri- 
dentinum sess. 44, cap. 3 infallibili auctoritate confirmavit his 
verbis: ,Quod si infirmi post susceptam hanc unctionem con- 
valucrint, iterum hujus sacramenti subsidio juvari poterunt, 
cum in aliud simile vitae discrimen inciderint." An autem du- 
rante eadem infirmitate iterari valeat, Benedictus XIV de Syn. 
dioec. l. 8. c. 8. n. 4 haec, habet: 498i post susceptam extremam 
unctionem morbus ita remittat, ut aegrotus mortis periculum 
evasisse videatur, sed, antequam convaleseat, iterum in vitae 
discrimen relabatur, etiam juxta praesentem disciplinam poterit 
absque serupulo denuo sacra unctione muniri." 


CAPUT XII. 


De integritate ordinis. 


(In sacramento ordinis spiritualis potestas traditur. — Ordinem praecedunt tonsura et psalmistatus. — Septiformis est ordinis 
gradus usque ad sacerdotium, — in quo est siatus ordinum. — Huic sacramento, praeter polestalem simplicem, competit. etiam potestas 
excellens, — cujus est ordines dispensare, — quaeque quanto magis ascendit, lanto magis unitur, — et in uno Pontifice summo termi- 


nàliur, — & quo derivatur ordinata polestas usque ad infima Ecclesiae membra; — et ideo hoo sacramentum dispensandum est cum magna 


discretione et solemnitate.) 


De sacramento ordinis haec in summa tenenda sunt, quod ordo est signaculum 
quoddam, quo spiritualis potestas traditur ordinato. Licet autem ordo sit unum de 


558 PARS VI, 12. 


4) Pt» septem sacramentis, septiformis tamen est ordinis gradus. Primus est" in ostiariis, 
secundus in lectoribus, tertius in exorcistis, quartus in acolythis *), quintus in subdia- 
»)Swda- conis ?, sextus in diaconis, septimus in sacerdotibus. His autem quasi per modum 


diaconibus 


iud. ^ cujusdam praeparatori supponitur clericalis tonsura et etiam psalmistatus, per modum 
autem complementi superponitur Episcopatus, Patriarchatus et etiam Papatus'; a quibus 

9 8$» o. manant ordines, et dispensari debent sub? debitis signis, tam ex parte visus, quam ex 

J)cwe- parte auditus, solemnitate debita nihilominus observata ?, quantum ad tempus, locum, 
ofücium et personam. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia principium nostrum 
reparativum, Verbum scilicet incarnatum, ut Deus et homo, sacramentorum medicamenta 
ad salutem hominum instituit ordinate, discrete et potestative, secundum exigentiam 
suae bonitatis, sapientiae et virtutis; hinc est, quod ipsa medicamenta sacramentorum 
commisit hominibus dispensanda non qualitereumque, sed eo modo, quo exigebat ordo, 
discretio et potestas.  Oportuit ergo aliquas personas ad hujusmodi officium exequen- 
dum distingui et segregari, quibus ordinario jure potestas hujusmodi committeretur (I). 


(I) Quod ad sacramentum ordinis attinet, impugnata passim fuere a Protestantibus et a Jansenistis 
respective ejus institutio, naturaque, numerus insuper ordinum et hierarchia ecclesiastica, quae ex ipso sa- 
eramento constituitur. Protestantes enim, Wicleffi renovantes figmenta, quum cuilibet christiano baptizato 
sacerdotalem dignitatem, auctoritatemque tribuant sacra ministeria peragendi, intulerunt sacerdotium im- 
merito inter sacramenta recenseri, utpote quod nihil aliud sit quam externa quaedam aliquorum deputatio 
ad sacra ministeria obeunda, et praecipue ad munus praedicationis exercendum , a populo ejusque auctori- 
tate, delegata. Quum proinde haec deputatio sit ab ipso populo, ab eoque possit pro suo libitu revocari, 
sequitur primo distinctionem hierarchiae ecclesiasticae a laicatu a jure humano esse desumendam; secundo, 
nullam dari distinctionem inter Episcopos, presbyteros et ministros; tertio, posse sacerdotem per revocationem 
deputationis iterum laicum effici. Praeterea, si in ordinatione non est ratio sacramenti, ideo neque in ea 
datur Spiritus sanctus, neque per eam imprimitur character, neque ad eam opus est sacra unctione, nec 
varii ordines, quibus veluti per gradus ad sacerdotium ascendendum sit, praerequiruntur, quos omnes errores 
Protestantes explicite professi sunt. Concilium vero Tridentinum sess. 23 eos anathemate perculsit sequen- 
tibus canonibus. Can. 1: ,Si quis dixerit, non esse in novo Testamento sacerdotium visibile et externum; 
vel non esse potestatem aliquam consecrandi et offerendi verum corpus et sanguinem Domini, et peccata 
remittendi et retinendi; sed officium tantum et nudum ministerium praedicandi Evangelium; vel eos, qui 
non praedicant, prorsus non esse sacerdotes; anathema sit." — Can. 2: ,Si quis dixerit, praeter sacerdotium 
non esse in Ecclesia Catholica alios ordines, et majores et minores, per quos velut per gradus quosdam 
in sacerdotium tendatur; anathema sit.^ — Can. 3: ,Si quis dixerit, ordinem, sive saeram ordinationem, 
non esse vere et proprie sacramentum a Christo Domino institutum, vel esse figmentum quoddam humanum, 
excogitatum a viris rerum ecclesiasticarum imperitis; aut esse tantum ritum quemdam eligendi ministros 
verbi Dei et sacramentorum; anathema sit.^ — Can. 4: ,Si quis dixerit, per sacram ordinationem non dari 
Spiritum sanctum; ac proinde frustra Episcopos dicere: Accipe Spiritum sanctum; aut per eam non imprimi 


*) In Ecclesia Graeca ex quatuor minoribus ordinibus unus lectoratus confertur, ceteros ,vel nunquam habuisse, vel 
eorum exercitium aliis ordinibus esse adnexum, iidem Graeci affirmant." Ita Benedictus XIV in Const. Etsi pastoralis 26. maji 
1742, pro Italo-graecis, $ 7, qui ibidem ad controversias de medio penitus tollendas, quae oriri solebant quoad dubitationes, qui- 
nam nimirum ordines essent supplendi ab eo, qui primum ritu graeco aliquibus ordinibus initiatus, deinde ritu latino ad reliquos 
esset promovendus, ita decrevit: ,Si quis ritu graeco clericus et lector tantum fuit initiatus, atque ex benignitate Sedis Aposto- 
licae obtinuit, ut majores ordines latinis caeremoniis sibi conferantur, is antequam subdiaconus ordinetur, tres minores ordines 
omissos debet ritu latino suscipere. Si vero, praeter lectoris ordinem, ad subdiaconatum etiam graeco ritu ascendit, ct ex dispen- 
satione item apostolica facultas sibi facta sit ceteros ordines ritu latino suscipiendi, antequam inter diaconos cooptetur, ex mino- 
ribus ordinibus exorcistatum tantummodo supplere cogitur; cum per subdiaconatum, graeco ritu collatum, acolythatum et ostia- 
riatum recepisse censeatur. Idem dicendum de eo, qui una cum reliquis inferioribus ordinibus diaconatum, aut etiam presbyte- 
ratum graece suscepit, et latino postea ritu ad sacrum presbyteratus respective ordinem, aut episcopatum, promovendus sit ex 
apostolica concessione: nimirum exorcistatus ordinem in ipso, antequam presbyter ordinetur, aut episcopus consecretur, esse 
supplendum." 


PAnS VI, 12. 559 


Et quia hujusmodi discretio non debuit fieri, nisi per signa sacra, cujusmodi sunt 
sacramenta; hinc est, quod debuit esse aliquod sacramentum, quod esset sacrum signa- 


characterem; vel eum, qui sacerdos semel fuit, laicum rursus fieri posse; anathema sit.^ — Can. 5: ,Si quis 
dixerit, sacram unctionem, qua Ecclesia in sancta ordinatione utitur, non tantum non requiri, sed conte- 
mnendam, et perniciosam esse, similiter et alias ordinis caeremonias; anathema sit.^ — Can. 6: ,Si quis di- 
xerit, in Ecclesia non esse hierarchiam divina ordinatione institutam, quae constat ex Episcopis, presbyteris 
et ministris; anathema sit.^ — Can. 7: ,S81 quis dixerit, Episcopos non esse presbyteris superiores, vel non 
habere potestatem confirmandi et ordinandi; vel eam, quam habent, illis esse cum presbyteris communem; 
vel ordines ab ipsis collatos sine populi, vel potestatis saecularis consensu, aut vocatione, irritos esse; aut 
eos, qui nec ab ecclesiastica et canonica potestate rite ordinati nec missi sunt, sed aliunde veniunt, legiti- 
mos esse verbi et sacramentorum ministros; anathema sit.^ — Can. 8: ,Si quis dixerit, Episcopos, qui au- 
ctoritate Romani Pontificis assumuntur, non esse legitimos ac veros Episcopos, sed figmentum humanum; 
anathema sit." 

Protestantibus autem, saltem ex parte, affines sunt Richeriani et Jansenistae, qui licet divino jure 
hierarchiam ecclesiasticam a laicatu distinctam fateantur; attamen, quoad hierarchiam ordinis, et ipsi quatuor 
ordines minores contemptibiles esge, dignosque qui ab Ecclesia abolerentur, docent; quoad vero hierarchiam 
jurisdictionis, communitati fidelium omnem potestatem Christum contulisse autumant, a qua communitate 
derivanda in singulos ministros erat. Quibus innixum principiis, Conciliabulum Pistoriense Ecclesiam colle- 
gium aequalium, Episcopos primos inter pares, Romanum Pontificem caput ministeriale appellavit, cui proinde 
primatum jurisdietionis prorsus denegavit. Ex his patet, Jansenistas hierarchiam jurisdictionis funditus ever- 
tere, quam etiam Gallicani infirmarunt, qui concilium Summo Pontifici praestare contenderunt. Porro contra 
Jansenistas, praeter citatos canones "Tridentini, est proscriptio Synodi Pistoriensis faeta a Pio VI per 
Bullam Auctorem fidei sub die. 28. augusti 1794. Inter ceteras referenda híc est censura propositionis se- 
eundae, quae ita est: Propositio ,quae statuit potestatem a Deo datam Ecclesiae, ut communicetur pastoribus, 
qui sunt ejus ministri pro salute animarum, sic intellecta, ut a communitate fidelium in pastores derivetur 
ecclesiastici ministerii ac regiminis potestas, haeretica est." Propositio quoque tertia ejusdem Synodi damnata 
fuit his verbis: ,De capitis ministerialis denominatione Romano Pontifici attributa sic explicata, ut Romanus 
Pontifex non a Christo in persona beati Petri, sed ab Ecclesia potestatem ministerii accipiat, qua veluti 
Petri successor, verus Christi vicarius ac totius Ecclesiae caput pollet in universa Ecclesia; haeretica. — Contra 
eosdem sunt etiam Canones Concilii Vaticani, Constit. dogm. 1." — 19 ,Si quis dixerit, beatum Petrum Apo- 
stolum non esse a Christo Domino constitutum Apostolorum omnium principem et totius Ecclesiae militantis 
visibile caput; vel eundem honoris tantum, non autem verae propriaeque jurisdictionis primatum ab eodem 
Domino nostro Jesu Christo directe et immediate accepisse; anathema sit. 29 ,Si quis dixerit, non esse 
ex ipsius Christi Domini institutione, seu jure divino, ut beatus Petrus in primatu super universam Ecclesiam 
habeat perpetuos successores; aut Romanum Pontificem non esse beati Petri in eodem primatu successorem; 
anathema sit.^ 39 ,Si quis dixerit, Romanum Pontificem habere tantummodo officium inspectionis vel di- 
rectionis, non autem plenam et supremam potestatem jurisdictionjs in universam Ecclesiam, non solum in 
rebus, quae ad fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen Ecclesiae per totum orbem 
diffusae pertinent; aut eum habere tantum potiores partes, non vero totam plenitudinem hujus supremae 
potestatis; aut hane ejus potestatem non esse ordinariam et immediatam, sive in omnes ac singulas ecclesias, 
sive in omnes et singulos pastores et fideles; anathema sit.^ — Contra Gallieanos idem Concil. Vatican. . 
Const. cit. c. 4: ,Docemus, et divinitus revelatum dogma esse definimus: Romanum Pontificem, cum ex ca- 
thedra loquitur, id est, cum omnium christianorum pastoris et doctoris munere fungens, pro suprema sua 
apostolica auctoritate doctrinam de fide vel moribus ab universa Ecclesia tenendam definit, per assistentiam 
divinam, ipsi in beato Petro promissam, ea infallibilitate pollere, qua divinus Redemptor Ecclesiam suam in 
definienda doctrina de fide vel moribus instructam esse voluit; ideoque ejusmodi Romani Pontificis definitio- 
nes ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae, irreformabiles esse. Si quis autem huic Nostrae definitioni 
contradicere, quod Deus avertat, praesumpserit; anathema sit.^ — ,Nihil autem est manifestius in sacris 
litteris et in sanetorum Patrum scriptis, in gestis oecumenicorum Conciliorum et in sacris Canonibus, quam 
ea quae de suprema Romani Pontificis potestate Oecumenicum Concilium Vaticanum decrevit atque sancivit, 
renovando atque uberius declarando, prout recentiores errores postulabant, Oecumenicae Synodi Florentinae 
eadem super re definitionem, videlicet: Ecclesiam Romanam, disponente Domino, super omnes alias ordinariae 
potestatis obtinere principatum; et hanc Romani Pontificis jurisdictionis potestatem, quae vere episcopalis 
est, immediatam esse; erga quam cujuscumque ritus et dignitatis pastores atque fideles, tam seorsum singuli, 


560 : . PARS VI, 12. 


o&emionlum, ordinativum, distinctivum et? potestativum ad sacramenta cetera dispensanda 
modo distinctivo, potestativo et ordinativo. Et ideo ordo definitur signaculum quoddam, 


quam simul omnes, officio hierarchicae subordinationis, veraeque obedientiae obstringuntur, non solum in 
rebus, quae ad fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen Ecclesiae per totum orbem 
diffusae pertinent; ita ut, custodita cum Romano Pontifice tam communionis quam ejusdem fidei professionis 
unitate, Ecclesia Christi sit unus grex sub uno summo pastore: hanc autem esse catholicae veritatis doctri- 
nam, à qua deviare salva fide atque salute nemo potest... Habes hinc quid Christus Dominus circa hierar- 
chicum Ecclesiae regimen et ordinationem ipse constituerit. Episcoporum vero (quibus jure divino communis 
dignitas est) distinctio et discretio potestatis jure ecclesiastico invecta fuit, ,ne omnes sibi omnia vindicarent: 
sed essent in singulis provinciis singuli, quorum inter fratres haberetur prima sententia, et rursus quidam 
in majoribus urbibus constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri Sedem univer- 
salis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret (S. Leo Pp. ad Anastas. Thessalon. 
ep. 14).^ ,Ab ipso enim quasi quodam capite dona sua voluit Dominus in corpus omne manare (Id. ad Hilar. 
Arelat. ep. 10);" et revera ab eo ejusve successoribus majores Sedes habuere quidquid rite obtinent honoris 
et potestatis. Quoniam autem beatus Petrus, qui in propria Sede et vivit et praesidet (S. Petr. Chrysol. ep. 
ad Eutych. inter Op. S. Leon. Pp.), praestat quaerentibus fidei veritatem ,..ejusque dignitas in successoribus 
non deficit, vides horum esse et debitum et jus ea de praemissis decernere, quae Ecclesiae bonum ac utili- 
tas ef. vera animarum salus, quae suprema lex est, pro diversis temporibus ac locorum adjunctis, in Domino 
suggesserint.^ Epist. Pii Pp. IX ad Patriarcham Babylon. Chaldaeor. 16 nov. 1872. 

Hue etiam referendi sunt errores tum de Ecclesia ejusque juribus, tum de societate civili, sive in se, 
sive in suis ad Ecclesiam relationibus spectata; tum denique de civili Romani Pontificis principatu, quos 
omnes Pius IX in Syllabo proscripsit. Porro errores de Ecclesia ejusque juribus ibidem damnati sunt: — 
,19. Ecclesia non est vera perfectaque societas plane libera, nec pollet suis propriis et constantibus juribus 
sibi a divino suo fundatore collatis; sed civilis potestatis est definire, quae sint Ecclesiae jura ac limites, intra 
quos eadem jura exercere queat. — 20. Ecclesiastica potestas suam auctoritatem exercere non debet absque 
civilis gubernii venia et assensu. — 21. Ecclesia non habet potestatem dogmatice definiendi religionem oca- 
tholicae Ecclesiae esse unice veram religionem. — 22. Obligatio, qua catholici magistri et scriptores omnino 
adstringuntur, coarctatur in iis tantum, quae ab infallibili Ecclesiae judicio veluti fidei dogmata ab omnibus 
credenda proponuntur. — 23. RHomani Pontifices et Concilia oecumenica a limitibus suae potestatis reces- 
serunt, jura Principum usurparunt, atque etiam in rebus fidei et morum definiendis errarunt. — 24. Ecclesia 
vis inferendae potestatem non habet, neque potestatem ullam temporalem directam vel indirectam. — 25. Prae- 
ter potestatem episcopatui inhaerentem, alia est attributa temporalis potestas a civili imperio, vel expresse 
vel tacite concessa, revocanda propterea cum libuerit a civili imperio. — 26. Ecclesia non habet nativum 
ac legitimum jus acquirendi ae possidendi. — 27. Sacri Ecclesiae ministri Romanusque Pontifex ab omni 
rerum temporalium cura ac dominio sunt omnino excludendi. — 28. Episcopis, sine Gubernii venia, fas non 
est vel ipsas Apostolicas Literas promulgare. — 29. Gratiae a Romano Pontifice concessae existimari debent 
tanquam irritae, nisi per Gubernium fuerint imploratae. — 30. Ecclesiae et personarum ecclesiasticarum 
immunitas a jure civili ortum habuit. — 31. Ecclesiasticum forum pro temporalibus clericorum causis sive 
civilibus sive criminalibus omnino de medio tollendum est, etiam inconsulta et reclamante Apostolica Sede. 
— 32. Absque ulla naturalis juris et aequitatis violatione potest abrogari personalis immunitas, qua clerici 
ab onere subeundae exercendaeque militiae eximuntur; hane vero abrogationem postulat civilis progressus, 
maxime in societate ad formam liberioris regiminis constituta. — 33. Non pertinet unice ad ecclesiasticam 
jurisdictionis potestatem proprio ac nativo jure dirigere theologicaram rerum doctrinam. — 34. Doctrina 
comparantium Komanum Pontificem Principi libero, et agenti in universa Ecclesia, doctrina est, quae medio 
aevo praevaluit. — 35. Nihil vetat, alicujus Concilii generalis sententia, aut universorum populorum facto, 
summum Pontificatum ab Romano Episcopo atque urbe ad alium Episcopum aliamque civitatem transferri. 
— 396. Nationalis Concilii definitio nullam aliam admittit disputationem, civilisque administratio rem ad hosce 
terminos exigere potest. — 37. Institui possunt nationales Ecclesiae ab auctoritate Romani Pontificis sub- 
ductae planeque divisae. — 38. Divisioni Ecclesiae in orientalem atque occidentalem nimia Romanorum Pon- 
tificum arbitria contulerunt.* 

Errores de societate civili: — 39. Reipublicae status, utpote omnium jurium origo et fons, jure quo- 
dam pollet nullis cireumseripto limitibus. — 40. Catholicae Ecclesiae doctrina humanae societatis bono et 
commodis adversatur. — 41. Civili potestati, vel ab infideli imperante exercitae, competit potestas indirecta 
negativa in sacra; eidem proinde competit nedum jus, quod vocant Eequatur; sed etiam jus appellationis, 


PAnS VI, 12. 561 


in quo spiritualis potestas traditur ordinato; ita quod simul in ejus notificatione clau- 
duntur tria praedicta, ex quibus colligi possunt in summa, quae ad integritatem ordinis 


quam nuncupant, ab abusu. — 42. In conflictu legum utriusque potestatis, jus civile praevalet. — 43. Laica 
potestas auctoritatem habet reseindendi, declarandi ac faciendi irritas solemnes conventiones (vulgo Concor- 
data) super usu jurium ad ecclesiasticam immunitatem pertinentium cum Sede Apostolica initas, sine hujus 
consensu, imo et ea reclamante. — 44. Civilis auctoritas potest se immiscere rebus, quae ad religionem, 
mores et regimen spirituale pertinent. Hine potest de instructionibus judicare, quas Ecclesiae pastores ad 
conscientiarum normam pro suo munere edunt, quin etiam potest de divinorum sacramentorum administra- 
tione et dispositionibus ad ea suscipienda necessariis decernere. — 45. Totum scholarum publicarum regimen, 
in quibus juventus christianae alicujus Reipublicae instituitur, episcopalibus dumtaxat seminariis aliqua ra- 
tione exceptis, potest ac debet attribui auctoritati civili, et ita quidem attribui, ut nullum alii cuicumque 
auctoritati recognoscatur jus immiscendi se in disciplina scholarum, in regimine studiorum, in graduum col- 
latione, in delectu, aut approbatione magistrorum. — 46. Imo in ipsis clericorum seminariis methodus stu- 
diorum adhibenda civili auctoritati subjicitur. — 47. Postulat optima civilis societatis ratio, ut populares 
scholae, quae patent omnibus cujusque e populo classis pueris, ac publica universim instituta, quae literis 
severioribusque disciplinis tradendis et educationi juventutis curandae sunt destinata, eximantur ab omni 
Ecclesiae auctoritate, moderatrice vi et ingerentia, plenoque civilis ac politicae auctoritatis arbitrio subjiciantur 
ad imperantium placita et ad communium aetatis opinionum amussim. — 48. Catholicis viris probari potest 
ea juventutis instituéendae ratio, quae sit a catholica fide et ab Ecclesiae potestate sejuncta, quaeque rerum 
dumtaxat naturalium scientiam ac terrenae socialis vitae fines tantummodo vel saltem primario spectet. — 
49. Civilis auctoritas potest impedire, quominus sacrorum Antistites et fideles populi cum Romano Pontifice 
libere ac mutuo communicent. — 50. Laica auctoritas habet per se jus praesentandi Episcopos, et potest ab 
illis exigere, ut ineant dioecesium procurationem, antequam ipsi canonicam a S. Sede institutionem et Apo- 
stolicas Literas accipiant. — 51. Imo laicum Gubernium habet jus deponendi ab exercitio pastoralis ministerii 
Episcopos, neque tenetur obedire Romano Pontifici in iis, quae Episcopatuum et Episcoporum respiciunt 
institutionem. — 52. Gubernium potest suo jure immutare aetatem ab Ecclesia praescriptam pro religiosa 
tam mulierum quam virorum professione, omnibusque religiosis familiis indicere, ut neminem sine suo per- 
missu ad solemnia vota noncupanda admittant. — 53. Abrogandae sunt leges, quae ad religiosarum familia- 
rum statum tutandum, earumque jura et officia pertinent; imo potest civile Gubernium iis omnibus auxilium 
praestare, qui a suscepto religiosae vitae instituto deficere, ac solemnia vota frangere velint; pariterque pot- 
est religiosas easdem familias, perinde ac collegiatas ecclesias et beneficia simplicia, etiam jurispatronatus, 
penitus extinguere, illorumque bona et reditus civilis potestatis administrationi et arbitrio subjicere et vindi- 
care. — 54. Reges et Principes non solum ab Ecclesiae jurisdictione eximuntur, verum etiam in quaestio- 
nibus jurisdictionis dirimendis superiores sunt Ecclesia. — 55. Ecclesia a Statu, Statusque ab Eoccelesia se- 
jungendus est." 

Errores de civili Romani Pontificis principatu: 75. ,De temporalis regni cum spirituali compatibili- 
tate disputant inter se christianae et catholicae Ecclesiae filii. — 76. Abrogatio civilis imperii, quo Aposto- 
lica Sedes potitur, ad Ecelesiae libertatem felicitatemque vel maxime conduceret."^ — Quo autem in consiliis 
impiorum haec abrogatio tendat, et quaenam sit libertas ac felicitas servata Ecclesiae civili principatu de- 
stitutae, in patulo apud omnes est, praesertim ,ex quo invasores civilis Nostri principatus, ut ait S. P. Pius IX 
in Alloeutione ad Cardinales die 12. martii an. 1877 habita, omnibus divinis ac humanis juribus proculeatis 
... Vi atque armis... hane sanetam Civitatem expugnavere, ac tantae iniquitatis opere Ecclesiam universam 
luctu ac dolore compleverunt.^ Siquidem, ipse prosequitur, ,simulatae atque infidae promissiones, quas iis 
funestis diebus ipsi super rebus nostris Guberniis exteris obtulere, declarantes se velle obsequium et hono- 
rem reddere libertati Ecclesiae, et liberam ac plenam esse velle Romani Pontificis potestatem, efficere non 
potuerunt, ut Nos, vana spe illecti, non penitus praeciperemus animo quae luctuosa ac misera Nos sub eorum 
dominatione manerent; quia probe conscii consiliorum impiorum, quae propria sunt hominum, quos novarum 
rerum studia et sceleratum foedus consociat, aperte praenunciavimus eam sacrilegam invasionem non tantum 
spectare ad civilem Nostrum principatum opprimendum, quaníum ad destruendas facilius, temporali Nostra 
dominatione oppressa, institutiones omnes Ecclesiae, ad evertendam sanctae Sedis auctoritatem, ad vicariam 
Christi potestatem, quam, licet immerentes, gerimus in terris, omnino labefactandam.* — Rationem autem, cur 
civilis principatus Romanae Ecclesiae, divino sane consilio, adjectus fuerit, et quare Summi Pontifices contra 
illius violatores et usurpatores ipsum asserere ac vindicare nunquam praetermiserint, S. P. Leo XIII fel. 


reg. gravissimis hisce verbis ad scriptores omnium catholicarum ephemeridum Romam conventos, die 22. fe- 
8. Bonaventurae Breviloq. T1 


f) Et om.ibid. 


g) Buperna 
ibid. 


562 PARS VI, 12. 


exiguntur. Primum igitur, quoniam ordo est signaculum distinctivum et? sequestrati- 
vum ab omni populo, ut quis totaliter divino sit cultui mancipatus; ideo ordines prae- 
cedit distinctio quaedam in tonsura et corona ^, per quam intelligitur appetituum tem- 
poralium resecatio*, et mentis elevatio ad aeterna '*, ut totus ostendatur clericus depu- 


bruarii anni praeterlapsi 1879 habitis, lueculentissime ostendit. Interest quam maxime, ne qua erranudi 
relinquatur occasio, rursus in catholicorum mentem reducere, supremam Eoclesiae potestatem, quae Petro ejus- 
que successoribus divinitus collata est, ut universam Christi familiam in fide contineret, et ad aeternam cae- 
lestis regni beatitudinem adduceret, ex divina ipsius Christi institutione, plenissimam sibi libertatem vindicare: 
ad hanc autem potestatem libere toto orbe exercendam providissimo Dei consilio factum esse, ut post peri- 
culosa primae aetatis discrimina, civilis principatus Romanae Ecclesiae adjiceretur, eidemque longo saeculo- 
rum íractu inter infinitas rerum vicissitudines regnorumque ruinas conservaretur. llac autem ratione, sane 
gravissima, non regni ambitu, ut saepius ediximus, non dominandi cupiditate permoti, Romani Pontifices, 
quoties civilem hunc principatum turbari et violari senserunt, apostolici muneris esse putarunt sacra Romanae 
Eeclesiae jura sarta tecta servare et pro viribus tueri: Nosque ipsi, Praedecessorum Nostrorum exempla se- 
cuti, haec eadem jura asserere et vindicare non praetermisimus, nec unquam praetermittemus. Quapropter 
vos, filii dilectissimi, qui Petri Cathedrae maxime addicti, ad Sedis Apostolicae causam defendendam para- 
tissimos vos exhibetis, unanimes et alacres, voce ac scriptis, imperii necessitatem ad liberum spiritualis pote- 
statis exercitium propugnare ne desinatis; atque historia duce ostendite, ilud imperium tam 'legitimo jure 
fuisse constitutum ac perdurasse, ut aliud in humanis rebus majus vel aequale nemo praetendat. Si quis 
autem, ut vobis multorum invidiam conciliet, civilem Ecclesiae Romanae principatum cum Italorum fortuna 
et regnorum prosperitate componi non posse dietitaverit, contra objicite, nihil a Romanis Pontificibus, si im- 
perio potiantur, nihil a Catholica Ecclesia, si libertate fruatur, populorum saluti et incolumitati esse timen- 
dum. Non enim Eocclesia seditiosas commovet turbas, sed continet potius et componit; non simultates aut 
odia fovet, sed caritate restinguit; non imperandi libidinem aut superbiam acuit, sed potius supremi judicii 
severitate et caelestis regis temperat exemplo; non civilis societatis jura invadit, sed firmat; non regnorum 
dominium affectat, sed apostolici magisterii munere sibi divinitus demandato religiose perfungens, ea prin- 
cipia integra servat, quibus omnis ordo nititur, et ex quibus pax, honestas et omnis civilis cultus efflorescit." 

Hie loei indieandi denique sunt novissimi illi haeretici, ,qui se Veteres-catholicos dicunt per ejus- 
modi nominis abusionem, quae ridicula plane foret, nisi tot errores monsiruosi istius sectae adversus prae- 
cipua catholicae fidei principia, tot sacrilegia in re divina conficienda et in sacramentorum administratione, 
tot gravissima scandala, tanta demum animarum Christi sanguine redemptarum pernicies vim lacrymarum 
potius ab oculis exprimerent. Et sane quid moliantur aec spectent miserrimi isti perditionis filii, luculenter 
patet, tum ex alis eorum seriptis, tum maxime ex impio illo et impudentissimo quod nuper ab eo vulgatum 
fuit, quem ipsi modo pseudoepiscopum sibi constituerunt. Quandoquidem inficiantur ac pervertunt veram 
jurisdictionis potestatem in ltomano Pontifice et Episcopis beati Petri et Apostolorum successoribus, eamque 
ad plebem, seu, ut aiunt, ad communitatem transferunt; rejiciunt praefracte et oppugnant magisterium in- 
fallibile cum Romani Pontificis, tum totius Ecclesiae docentis; et adversus Spiritum sanctum a Christo pro- 
missum Ecclesiae, ut in ea maneret in aeternum, ausu incredibili affirmant, Romanum Pontificem, nec non 
universos Episcopos, sacerdotes et populos, unitate fidei et communionis cum eo conjunetos, in haeresim 
incidisse, quum definitiones oecumenici Concilii Vaticani sanxerunt et professi sunt. Eapropter denegant 
etiam indefectibilitatem Ecclesiae, blasphemantes ipsam in toto periisse mundo, proindeque visibile ejus Caput 
et Episcopos defecisse: ex quo sibi ferunt necessitatem impositam legitimi episcopatus instaurandi in suo 
pseudo-episcopo, qui non per ostium, sed aliunde ascendens, uti fur et latro, in suum ipse caput Christi 
damnationem convertit. Nihilo secius infelices isti, qui catholicae religionis fundamenta suffodiunt, qui notas 
ejus omnes et proprietates evertunt, qui tam foedos et multiplices commenti sunt errores, seu potius de- 
promptos e veteri haereticorum penu et simul collectos in medio protulerunt, minime erubeseunt se catho- 
licos dicere, et veteres-catholicos, dum doctrina, novitate et numero suo utramque a se vetustatis et catholi- 
citatis notam quam maxime abjudicant... Sed homines isti per iniquitatis et perditionis viam audacius pro- 
gressi, uti justo Dei judieio haereticorum sectis usuvenit, hierarchiam quoque sibi fingere voluerunt, sicuti 
innuimus, ae notorium quemdam a catholica fide apostatam, Josephum Hubertum Reinkens pseudoepiscopum 
sibi elegerunt et constituerunt; atque ut nihil impudentiae deesset, pro consecratione ejus ad illos confuge- 
runt Ultrajectenses Jansenianos, quos ipsi, antequam ab Ecclesia desciscerent, haereticos et schismaticos du- 
cebant una cum ceteris catholicis.^ Jgpist. Encyc. Pii Papae IX, 21 nov. 1878. 


PARS VI, 12. 563 


tatus esse ad divinum cultum*; et ideo dicit" in susceptione coronae: Dominus pars,» pit 
haereditatis meae (Psalm. 15, 5)'. Et quia talis debet esse instructus in divinis lau-- 
dibus, quae maxime consistunt in psalmis; ideo psalmistatus, tanquam praeambulans, 
ceteros" ordines antecedit?, quem tamen largo modo Isidorus inter ordines numeravit? 4» 
(lb. 2. de eccl. offic. c. 12)'. Secundo vero, quia ordo est signaculum ordinativum *, "^ 

et in seipso etiam est ordinatum, et ordo MICRO in graduum disparitate et disiinotions 
completa?, secundum quod exigit septiformis gratia", ad cujus dispensationem sacra- 
mentum ordinis principaliter ordinatur"; hine est, quod septem sunt ordines gradatim 
ordinati usque ad sacerdotium ", in quo status est ordinum ", quia ipsius est consecrare 
sacramentum corporis Christi, in quo est plenitudo omnium gratiarum; unde ali sex 

sunt tanquam subministrativi, et quasi gradus quidam, per quos ascenditur ad thronum P 5,974 
Salomonis". Qui et sex sunt propter numeri perfectionem, quia senarius est primus 
numerus perfectus" ^; et propter hoc, quod" sic exigit perfectio et sufficientia officiimema 
ministrandi". Nam oportet aliquos ministrare quasi a remotiori aliquos a propinquiorijmes 
et aliquos a" proximo, ut nihil desit in" ministerio ordinato. Et quia quodlibet isto- ^, «a; 
rum ministeriorum geminatur secundum actum purgandi et illuminandi et perficiendi ?; Ae So 


hinc est, quod sex sunt ordines ministeriales, et septimus? omnium perfectissimus ", in p) Horemed, 


quo altaris conficitur sacramentum, qui consummatur in ordine uno, tanquam in termino 3, P. "t 
ibid. 
ultimo et completo ". 2) nt adt 


Postremo, quia ordo est signaculum RE ACA Aon tantum respectu aliorum 
sacramentorum dispensandorum, verum etiam respectu sui", et potestas super potestatem 
est potestas excellens"; ideo sibi non tantum competit potestas simplex, cujusmodi est 


in ordine simplici, verum etiam eminentia potestatis, cujusmodi est in his, quorum est 
8) Ita ibid. et 


ordines ordinarie " dispensare. Et quia excellentia duae magis descendit, tanto magis ' *ditt. Arg 
g.; ordi- 


dilatatur, et quanto magis ascendit, tanto magis unitur"; hinc est, dad plures sunt rg 
» . » e . " . » . " 29 e is 
Episcopi, pauciores Archiepiscopi, paucissimi Patriarchae, et unus pater patrum " (II), qui naro si disp. 


Papa merito appellatur, tanquam unus primus "(III) et summus pater spiritualis omnium 


(II) S. Doctor in enumerandis praerogativis, quibus Romanus Pontifex pollet, eundem omnino servat 
ordinem, quem in dogmatica Constitutione de Ecclesia Concilium Vaticanum tenuit, ita ut ipsa veluti am- 
plius commentarium videatur doctrinae hie loci a nostro Seraphico summatim traditae. Supervacaneum igitur 
nemo dixerit, si praefatam Constitutionem ad textum declarandum hie supposuimus. — Pastor aeternus et 
episcopus animarum nostrarum, ut salutiferum redemptionis opus perenne redderet, sanctam aedificare Eccle- 
siam decrevit, in qua veluti in domo Dei viventis fideles omnes unius fidei et caritatis vinculo continerentur. 
Quapropter, priusquam clarificaretur, rogavit Patrem, non pro Apostolis tantum, sed et pro eis, qui credituri 
erant per verbum eorum in ipsum, ut omnes unum essent, sicut ipse Filius et Pater unum sunt (Joan. 17, 11). 
Quemadmodum igitur Apostolos, quos sibi de mundo elegerat, misit, sicut ipse missus erat a Patre (Joan. 
17, 18): ita in Ecclesia sua pastores et doctores usque ad consummationem saeculi esse voluit. Ut vero 
Episcopatus ipse unus et indivisus csset, et per cohaerentes sibi invicem sacerdotes credentium multitudo 
universa in fidei et communionis unitate conservaretur, beatum Petrum ceteris Apostolis praeponens, in ipso 
instituit perpetuum utriusque unitatis principium ac visibile fundamentum, super eujus fortitudinom aeternum 
exstrueretur templum, et Ecclesiae caelo inferenda sublimitas, in hujus fidei firmitate consurgeret (S. Leo M. 
serin. IV. cap. 2. in die Natal.).^ Conc. Vatic. in Const. Pastor aeternus, n principio. 

(III) Innocentius X die 29. januarii an. 1647 propositionem hanc, quae est ÀÁntonii Arnaldi: ,S. Pe- 
trus et S. Paulus sunt duo Ecclesiae principes, qui unicum efficiunt; vel: sunt duo Ecclesiae catholicae co- 
ryphaei ac supremi duces, summa inter se unitate conjuncti; vel: sunt geminus universalis Ecclesiae vertex, 


qui in unum divinissime coaluerunt; vol: sunt duo Ecclesiae summi pastores ac praesides, qui unicum caput 
11* 


t) Ita. Ed. 
Ven. et 1484 


564 PARS VI, 12. 


patrum (IV), imo pastor? omnium fidelium" (V), et hierarcha praecipuus", sponsus uni- 
cus, caput indivisum (VI), Pontifex summus", Christi vicarius(VIT), fons et origo", 
regula cunctorum prineipatuum ecclesiasticorum " (VIID, a quo tanquam a summo deri- 


constituunt, ita explicatam, ut ponat omnimodam aequalitatem inter S. Petrum et S. Paulum, sine subordi- 
natione et subjectione S. Pauli ad S. Petrum in potestate suprema et regimine universalis Ecclesiae," haere- 
ticam censuit et declaravit. 

(IV) ,Docemus itaque et declaramus, juxta Evangelii testimonia, primatum jurisdictionis in univer- 
sam Dei Ecclesiam immediate et directe beato Petro Apostolo promissum atque collatum & Christo Domino 
fuisse. Unum enim Simonem, cui jam pridem dixerat (Joan. 1, 42): T'u vocaberis Cephas, postquam ille suam 
edidit confessionem, inquiens (Matth. 16, 16): T'u es Christus, Filius Dei vivi, solemnibus his verbis allocutus | 
est Dominus (b. 16, 17—19): Beatus es Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed. Pater 
meus, gui in caelis est: et ego dico tibi, quia tu es Petrus, el. super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, 
eb. portae inferi non praevalebunt adversus eam: et tibi dabo claves regni caelorum, et quodcumque ligaveris super 
terram, erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris super terram, erit. solutum et in. caelis.^ Concil. Vatic. 
in cil. Const. Pastor aeternus, cap. 1. 

(V) ,Uni Simoni Petro contulit Jesus post suam resurrectionem summi pastoris et rectoris juris- 
dictionem in totum suum ovile, dicens (Jo. 21, 15—17): Pasce agnos meos; pasce oves meas. lluic tam ma- 
nifesíae sacrarum Scripturarum doctrinae, ut ab Ecclesia catholica semper intellecta est, aperte opponuntur 
pravae eorum sententiae, qui constitutam a Christo Domino in sua Ecclesia regiminis formam pervertentes, 
negant solum Petrum prae ceteris Ápostolis, sive seorsum singulis, sive omnibus simul, vero proprioque juris- 
dictionis primatu fuisse a Christo instructum; aut qui affirmant eundem primatum non immediate directeque 
ipsi beato Petro, sed Ecclesiae, et per hane illi, ut ipsius Ecclesiae ministro, delatam fuisse." Conc. Vat. ibid. 

(VI) ,Quod autem in beato Petro Apostolo princeps pastorum et pastor magnus ovium, Dominus 
Christus Jesus, in perpetuam salutem ac perenne bonum Ecclesiae instituit, id, eodem auctore, in Ecclesia, 
quae fundata super petram ad finem saeculorum usque firma stabit, jugiter durare necesse est. Nulli sane 
dubium, imo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus Apostolus, princeps et caput, 
fideique columna et Ecclesiae catholicae fundamentum, a Domino nostro Jesu Christo, salvatore humani 
generis ac redemptore, claves regni accepit: qui ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus, Epi- 
scopis sanctae Romanae Sedis ab ipso fundatae, ejusque consecratae sanguine, vivit et praesidet, et judicium 
exercet. Unde quicumque in hae cathedra Petro succedit, is secundum Christi ipsius institutionem primatum 
Petri in universam Ecclesiam obtinet. Manet ergo dispositio veritatis, et beatus Petrus, in accepta fortitu- 
dine petrae perseverans, suscepta Eeclesiae gubernacula non reliquit. Hac de causa ad Romanam Ecclesiam 
propter potentiorem principalitatem necesse semper fuit omnem convenire Ecclesiam, hoc est eos, qui sunt 
undique fideles, ut in ea Sede, e qua venerandae communionis jura in omnes dimanant, tamquam membra 
in capite consociata, in unam corporis compagem coalescerent.^ Conc. Vatic. ibid. cap. 2. 

(VII) ,Credendum ab omnibus Christi fidelibus est, sanctam Apostolicam Sedem et Romanum Pon- 
tificem in universum orbem tenere primatum, et ipsum Pontificem Romanum successorem esse beati Petri 
principis Apostolorum, et verum Christi Vicarium, totiusque Ecclesiae caput, et omnium Christianorum patrem 
ac doctorem infallibilem existere: et ipsi in beato Petro pascendi, regendi ac gubernandi universalem Eccle- 
siam a Domino nostro Jesu Christo plenam potestatem traditam esse; quemadmodum etiam in gestis oecu- 
menicorum Conciliorum et in sacris canonibus continetur.^ Conc. Vatic. ibid. cap. 3. 

(VIII) ,Docemus proinde et declaramus Ecclesiam Romanam, disponente Domino, super omnes alias 
ordinariae potestatis obtinere principatum, et hane Romani Pontificis jurisdictionis potestatem, quae vere 
episcopalis est, immediatam esse; erga quam cujuscumque ritus et dignitatis pastores atque fideles, tam seor- 
sum singuli, quam simul omnes, officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae obstringuntur, non 
solum in rebus, quae ad fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen Ecclesiae per 
totum orbem diffusae pertinent; ita ut, custodita cum Romano Pontifiee tam communionis, quam ejusdem 
fidei professionis unitate, Ecclesia Christi sit unus grex sub uno summo pastore. Haec est catholicae veri- 
tatis doctrina, a qua deviare salva fide atque salute nemo potest. Tantum autem abest, ut haec summi Pon- 
tificis potestas officiat ordinariae ae immediatae illi episcopalis jurisdictionis potestati, qua Episcopi, qui positi 
& Spiritu sancto in Apostolorum locum successerunt, tamquam veri pastores assignatos sibi greges, singuli 
singulos, pascunt et regunt, ut eadem roboretur ac vindicetur, secundum illud sancti Gregorii Magni (epist. 
ad Eulog. Alexandrin. l. S. ep. 30): Meus honor est honor universalis Ecclesiae. Meus honor est fratrum 


PARS VI, 12. 565 


vatur ordinata potestas usque ad infima Ecclesiae membra" (IX), secundum quod exigit 
praecellens dignitas" in ecclesiastica hierarchia " (X). Q) Dignitas 
Et quia haec dignitas praecipue manet in ordine, ideo hoc sacramentum non de-'^* 

bet dispensari nisi cum magna discretione et solemnitate; ac per hoc non a quolibet", 
nec cuilibet?, nec in quolibet loco, nec quolibet tempore?, sed personis literatis?, ho- 
nestis" et a cunctis irregularitatibus alienis", jejuno stomacho, loco sacro, tempore 
missae **. Et temporibus ab ecclesiastico jure statutis debent hujusmodi ordines dispen- 
sari, e£ hoc ab Episcopis, quibus propter sui eminentiam reservatur dispensatio ordinum, 
confirmatio per impositionem manuum, consecratio monialium " et abbatum, et dedicatio 
ecclesiarum ***), quae propter sui celebritatem non debent dispensari nisi ab his, qui 
habent praeeminentiam potestatis". 


meorum solidus vigor. Tum ego vere honoratus sum, cum singulis quibusque honor debitus non negatur.^ 
Concil. Vatic. ibid. 

(IX) ,Ex suprema illa Romani Pontificis potestate gubernandi universam Ecclesiam, jus eidem esse 
consequitur in hujus sui muneris exercitio libere communicandi eum pastoribus et gregibus totius Ecclesiae, 
ut iidem ab ipso in via salutis doceri ac regi possint. Quare damnata ot reprobata est sententia illorum, 
qui supremi capitis cum pastoribus et gregibus communicationem licite impediri posse dicunt, aut eandem 
reddunt saeculari potestate obnoxiam, ita ut contendant, quae ab Apostolica Sede vel ejus auctoritate ad 
regimen Ecclesiae constituuntur, vim ac valorem non habere, nisi potestatis saecularis placito confirmentur.^ 
Concil. Vatic. ibid. 

(X) ,Et quoniam divino apostolici primatus jure Romanus Pontifex universae Ecclesiae praeest, de- 
finitum est etiam et declaratum, eum esse judicem supremum fidelium (P; VI Breve Super soliditate, 
28. nov. 1796), et in omnibus causis ad examen ecclesiasticum spectantibus ad ipsius posse judicium re- 
curri (Concil. Oecum. Lugdun. II); Sedis vero Apostolicae, cujus auctoritate major non est, judicium a ne- 
mine fore retractandum, neque cuiquam de ejus licere judicare judicio (Jp. S. Nicolai I ad. Michael. Imperat.). 
Quare a recto veritatis tramite aberrant, qui affirmant licere ab judiciis Romanorum Pontificum ad oecumeni- 
cum Concilium, tamquam ad auctoritatem Romano Pontifice superiorem, appellare ... Ipso autem apostolico 
primatu, quem Romanus Pontifex, tamquam Petri principis Apostolorum suecessor, in universam Ecclesiam 
obtinet, supremam quoque magisterii potestatem comprehendi, haec sancta Sedes semper tenuit, perpetuus 
Ecclesiae usus comprobat, ipsaque oecumenica Concilia, ea in primis, in quibus Oriens cum Oecidente in 
fidei caritatisque unionem conveniebat, deeclaraverunt.^ Conci. Vatic. ibid. cap. 3 et 4. 


**) Ordines minores intra Missarum solemnia conferri quidem congruit; sacros vero ex gravi praecepto omnino oportet. 
Horum tamen collatio, quamvis illicita, valida foret, prout iterato summi Pontifices deciderunt. Vide Benedictum XIV de Syn. 
dioec. l. 8. c. 11. n. 5—7. 

*T**) Ex privilegio apostolico etiamsi quis episcopali charactere non sit insignitus, ecclesias potest consecrare; ct historia 
ecclesiastica nos docet Romanos Pontifices hujusmodi privilegio abbates celebriorum monasteriorum aliquando donasse. ,Par enim, 
ita Benedictus XIV in Epist. prima ad. Abbat. Campidon., quae legitur in Appendice vol. IV ejus Bullarii, Nobis visa est, cum 
ad sacramenti confirmationis, tum ad ecclesiarum dedicationis ministrum designandum, causa et exemplum. Enimvero, quamvis 
sacramenti confirmationis administratio ita soli conveniat episcopo, ut nullus antistes simplicem sacerdotem, qui baptizatos con- 
firmet, possit delegare; multis tamen Praedecessorum Nostrorum exemplis docemur, ejusmodi munus sacerdotibus et praecipuis 
quibusdam abbatibus, esto nullo charactere episcopali insignitis, fuisse collatum; modo extraordinarius confirmationis minister oleo, 
cui episcopus pridem benedixit, utatur ... Haud dissimili dispensatione ecclesias consecrandi privilegium, quod alioquin nulli 
convenit, nisi episcopali dignitate praefulgeat, apostolicae auctoritatis limites non excedit, quamvis nulli episcoporum jus sit sim- 
plicem sacerdotem ad id muneris designare." 


Ap Carur XII. 


! ,Necessarius est ordo in Ecclesia duplici ratione, est, puleritudinis est amator, non producit multa sine 


scilicet propter pulcritudinem et propter rectitudinem. — ordine: et inter haec maxime apparet sapientia Dei, quae 
Cum enim sit magna multitudo in Ecclesia, nisi esset ordo, inter omnia opera sua manifestatur in constitutione Eccle- 
manifesta appareret confusio: ct haec est multitudinis siae.  Necessarius est otiam ordo propter rectitudinem. 
foedatio. Unde omnis sapiens, qui eo ipso quod sapiens Nam multitudo, cum in statu est, in quo deviare potest, 


566 


errat, si non habet ducem, nece rectorem, sicut dicitur: 
Vidi cunctum Israel dispersum in montibus, sicut. oves non 
habentes pastorem (8. Reg. 22, 17). Quoniam ergo multi- 
tudo Ecclesiae est in statu, in quo potest deviare, indiget 
capite et regimine; et cum unus non possit omnibus suf- 
ficere, nec ad omnia, ideo oportet secundum plus et minus 
ecclesiastica officia et potestates distribuere, ut Ecclesia 
regatur et dirigatur sine errore." 4. dist. 24. y. 1. a. 2. q. 1. 

? ,In sacramento ordinis datur potestas ad istud nobile 
offieium exequendum. Et quoniam haee omnibus non da- 
tur, nec omnibus dari debet; ideo oportet personas hoc 
officium suscipientes primo consignari, et hoc signaculo, 
quod ostendat distinctionem, et quod etiam sit in eruditio- 
nem. Nullum autem ita conveniens est, ut tonsura cum 
corona. Primo ratione situs, quia in superexcellenti parte 
debet hoc signaculum poni, ut significetur officium nobili- 
tatis, ad quod parati sunt. Secundo vero, quia tonsura 
inferior cum rasura superiori cireularem figuram faciunt 
in capillatura; et ita appellari potest corona, quae signat 
eos parari ad regale sacerdotium, secundum illud: Vos 
estis genus electum, regale sacerdotium (1. Petr. 2, 9); ideo 
signaculum regale rectissime eis competit ad distinguen- 
dum. Competit nihilominus ad erudiendum; et in hoe, 
quia in talis signaculi collatione est superfluitatis amotio, 
et summitatis capitis denudatio, et figurae orbieularis im- 
pressio. In primo instruuntur clerici, quid sit vitandum, 
quoniam superfluitas terreneitatis, secundum illud Apostoli 
(1. Tim. 6, 8): Habentes alimenta, et. quibus tegamur , his 


contenti simus. Unde et in hoc signatur, quod debent esse. 


succineti lumbos mentis. In secundo instruuntur, quan- 
tum ad illud, quod est desiderandum, et quod est tenen- 
dum; et hoc est bonum supremum, secundum illud Apo- 
stoli (Philipp. 3, 20) : Nostra conversatio in caelis est; mente 
enim debemus accedere Deo, et sobrii esse proximo. In 
tertio instruuntur, qualiter sit ad illud perveniendum. 
Figura enim orbicularis est simplicissima, capacissima et 
pulcherrima, in quo signatur, quod simplices debent esse 
in mente: In simplicitate cordis, quaerite illum (Sap. 1, 1); 
dilatati in affectione: Os nostrum patet ad. vos, o Corinthii, 
cor nostrum dilatatum est (2. Cor. 6, 11); et pulchri in 
conversatione, quia confessio et puleritudo in conspectu 
ejus (Ps. 95, 6); et hoc est per munditiam, juxta illud 
Psalmi: ^imbulans in via immaculata, hic mihi ministrabat 
(Ps. 100. v. 6). Et sic patet, quare sic debeant consignare 
per tonsuram et coronam. Nam tonsura dicitur amotio 
capillorum a parte inferiori, sed corona amotio orbicularis 
a parte superiori. Vel corona posset dici etiam ipse cir- 
culus, et tunc corona utrumque comprehenderet.^ 4. d/st. 
24. p. 1. a. 1. q. 1. 

3 ,In susceptione coronae cleriei non abrenuntiant 
bona temporalia quantum ad possessionem ex praecepto, 
sed solum de bono et aequo.^ — ,Renuntiare temporalibus 
in eo, qui Ecclesiae deservit, sive in eo qui clericus est, 
perfectionis et non necessitatis est. Unde et hoc fuit in 
Ecclesia primitiva, quod nihil habebat aliquis proprium, 
nihil suum esse dicebat; et adhuc hodie per Dei gratiam 
invenitur in religionis perfectione. Ad hoc tamen non 
compellitur clericus nee jure divino, nec humano. Verum- 
tamen de bono et aequo minus debent insudare sollicitu- 
dini temporalium elerici quam laici, qui exspectant suc- 


PARS VI, 12. 


eessionem in posteris. Sed nunc illud verificatum est: 
Unus est, et. secundum non habet, et tamen laborare non. ces- 
sat (Eccle. 4, 8). Unde una ratio est, quia non exspectant 
posteros; alia ratio est, quia magis debent esse intenti ad 
spiritualia, et sollicitudo temporalis excludit spiritualem. 
Ideo auctoritates loquuntur quasi ipsi omnibus temporali- 
bus debeant cedere, et omnia dimittere; sed hoc non in- 
telligitur quantum ad possessionem, sed potius quantum 
ad affectionem; nec ad hoc inducunt sibi novam obliga- 
tionem super alios ex debito, sed solum de bono et aequo *). 
Ad illud quod objieitur de sacerdotibus et levitis, quod 
non debeant haereditatem habere (Deut. 18, 1), dicendum 
quod illud intelligitur quantum ad terrae divisionem, non 
quantum ad possessionem mobilium, ut pecudum et do- 
morum, et suburbanorum ad pecora alenda. Ratio autem, 
quare temporalis haereditas in possessione terrae non da- 
batur levitis, erat duplex: prima, quia ipsi ut cultores Dei 
per totum populum debebant dispergi; secunda, ut circa 
divinum cultum magis essent intenti, quia habebant, unde 
aliàs valerent sustentari. Nunc autem clerici sunt de omni 
gente per totum mundum dispersi; et ideo istud prae- 
ceptum non mansit. Et iterum, sacerdotii Christi non 
tam fuit figura sacerdotium Aaron, quam etiam Melchise- 
dech, qui, secundum quod dicitur (Hebr. 7, 1), fuit rex 
et sacerdos, sicut Christus. Et quamvis Dominus honorem 
regalem recusaverit propter exemplum humilitatis, et ipse 
pauper et mendicus fuerit; tamen propter suam dulcissi- 
mam benignitatem ad hoc alios non aretavit. Sciebat 
enim, quod melius est habere mercenarios, quam nullos 
vel paucos filios; et ideo, caritate refrigescente, disposuit 
Spiritus sanctus, ut Ecclesia temporalibus abundaret, ne 
cultus Dei propter paupertatem et inopiam deperiret. Et 
istud aperte videtur, quia Ecclesiae pauperculae quasi 
nullum inveniunt rectorem, nisi sit talis, quod pro sui vi- 
litate ab omnibus contemnatur. Unde nullatenus creden- 
dum est statum universalis Ecclesiae aliter regi, quam 
disponit Spiritus sanctus, quidquid sit de personis specia- 
libus." 4. dist. 24. p. 1. a. 1. q. 8. et ad 4 et 5. 

* ,Corona clericorum non est'sacramentum, sed dispo- 
sitio quaedam, ut catechizatio est dispositio ad baptismum." 
— jg4,Sicut in transeuntibus de uno síatu ad alium prae- 
mittitur aliquod praeparatorium, quod non ponit in statum, 
sed disponit, sic in proposito intelligendum est. Nam 
suscipientes ordinis sacramentum in quodam speciali statu 
inter fideles collocantur. Unde quemadmodum inter statum 
saecularem ot religiosum, medius est novitiatus, in quo 
nec saecularis, nec religiosus est proprie, eum non voverit 
ea, quae sunt religionis, servare; et sicut inter fideles et 
infideles, medii sunt catechumeni, qui tamen non sunt 
inter fideles computandi, imo hora communionis de Eccle- 
sia consueverunt emitti sicut novitii de capitulo; sic clerici 
medii sunt, in quantum habent tonsuram, inter laicos et 
ordinatos. Quia tamen signum istud omnibus est commune, 
ideo omnes elerici nuncupantur, et confunditur nomen. 
Sicut ergo novitiatus non est religio, sed ad religionem 


*) Wicleffus contendit Ecclesiam catholicam et clerum a pos- 
sessione bonorum temporalium esse prohibendos. Haec figmenta 
à Concilio Constantiensi et a Martino V die 22. februarii 1418 
damnata fuerunt. 


PARS VI, 12. 


disponit; et catechumenatio, sive catechizatio, non est ba- 
ptismus, sed dispositio et praeparatio; sic commune signa- 
culum non est sacramentum, nec ordo, sed tantum dispo- 
sitio. Ad illud quod objicitur, quod est sacrae rei signum, 
dicendum quod ista non est tota ratio sacramenti, sed 
amplius oportet addere. Non enim sufficit signatio, nisi 
etiam ibi aliquid conferatur; quod cum non fiat in corona, 
quia nulla traditur spiritualis potestas, patet quod non est 
ordo.^ 4. dist. 24. p. 1. a. 1. q. 2. et ad 1. 

* ,In omnibus ordinibus character imprimitur, quod 
est signum perpetuum distinctivum." — ,Aliqui voluerunt 
dicere, quod character in solo ordine sacerdotali impri- 
matur, sed in ordinibus inferioribus solum disponitur quis 
ad talis characteris susceptionem, nam propter suam no- 
bilitatem de congruo exigit ordines inferiores nabere prae- 
vios. Sed cum ordines inferiores, saltem sacri, sint de 
perfectione sacramenti, et in his fiat segregatio perpetua 
clericorum a laicis, non videtur in solo sacerdotio character 
imprimi. Et ideo dixerunt alii, quod character imprimitur 
in omnibus ordinibus sacris, sed non in minoribus. Et 
hujus signum est, quia isti non possunt laicis commisceri, 
alii vero sie. Sed cum nullus ordo iterari possit, et qui- 
libet habeat aliquid de ratione saeramenti, videtur quod 
in quolibet sit aliquid, quod habeat rationem rei et signi, 
et rationem signaculi perpetui; hoc autem characterem 
dieimus. Non igitur videtur, quod in illis solis imprimatur 
character. Et ideo est opinio probabilior, quod in omni- 
bus ordinibus character imprimatur, sicut rationes expressae 
ostendunt. Cum enim character sit signaculum distincti- 
vum et perpetuum, et Christo configurativum, et hoc est 
in omnibus ordinibus reperire, non est dubitandum chara- 
eterem in omnibus imprimi... Ad illud quod objicitur 
de indelebilitate et perpetuitate, dicendum quod character 
omnium ordinum manet in anima, sive revertentis ad ]lai- 
catum, sive morientis, ut signaculum distinctivum, et hoc 
vel ad gloriam, si bene usus est, vel ad ignominiam, si 
male; nec oportet, quod maneat semper quantum ad usum 
ministerii, quia iste usus quodam modo convertitur in 
praemium, vel supplicium." 4. dist. 24. p. 2. a. 1. q. 1 et 
ad 3 et 4. 

9 ,Corona enim signaculum est, quo assignantur in 
partem sortis ministerii divini. Corona regale decus signi- 
ficat, quia servire Deo regnare est. Unde ministri Eccle- 
siae reges esse debent, ut se et alios regant, quibus Petrus 
ait: Vos estis genus elechun, regale sacerdotium (1. Petr. 2, 9) 
... Videtur male dicere, quia dicitur sacerdotibus, quod 
sunt regnum sacerdotale (lixod. 19, 6); ergo secundum hoc 
sacerdotium adjacet regno, non e converso; ergo magis 
deberet dicere regnum. decorum. | Respondeo, dicendum, 
quod differentia est inter vetus et novum Testamentum, 
inter comparationem sacerdotum et regni. Quia enim 
vetus Testamentum erat adhuc carnalium et carnaliter 
viventium, ideo potestas saecularis erat principalior, et 
potestas sacerdotalis erat minor. Et ideo signanter dice- 
batur in lege regnum. sacerdotale, quia sacerdotium pende- 
bat ex regno. Sed contra in novo dicitur regale sacer- 
dotium, quia principalius est nune sacerdotium quam re- 
gnum, et potestas spiritualis quam temporalis, sive car- 
nalis; sic enim competebat statui gratiae." 4. dist. 24. 
p. 1. dub. 3. 


561 


' ,Psalmistatus proprie ordo non est, sed ordini an- 
nexus, fusius tamen ordo dici potest.^ —  ,Dicendum, 
quod psalmistatus proprie non est ordo, sed officium or- 
dini annexum. Et ratio hujus est, quia non dicit officium, 
cui debeat specialis gradus ordinis deputari, sed solum 
est annexum ordinis, psalmista enim et cantor pro eodem 
reputantur.^ 4. dist. 24. p. 2. a. 2. q. 2. 

$ ,In quolibet ordine character imprimitur in eo signo, 
quod majorem habet similitudinem ad signatum, et in quo 
principalis potestas, quam ordo respicit, significatur tradi 
ordinato. Ad quam significandam duo concurrunt exte- 
rius, scilicet traditio alicujus instrumenti, et expressio vo- 
ealis verbi, ut in signo visibili simul et audibili significe- 
tur dari: et haec duo sunt essentialia et intrinseca ordinis 
sacramento." Centil. p. 3. sect. 52. — ,Character ordinis im- 
primitur, cum dantur instrumenta, quae deserviunt suo 
ministerio et officio, non in unctione, neque in benedictione.* 
— 4AÀd praedictorum intelligentiam habendam haec sunt 
praesupponenda, quod omne sacramentum aliquod signum 
essentiale habeat exterius; nullo enim modo accidit sa- 
cramento esse signum, sed essentiale est simpliciter. Am- 
plius supponendum est, quod in omni sacro, in quo im- 
primitur character, istud est, essentiale sacramento, in quo, 
sive per quod, character imprimitur. Amplius, cum signum 
debeat habere similitudinem ad signatum, in eo imprimitur 
charaeter, quod exterius magis est in sacramento sibi si- 
mile. Quoniam igitur in ordine imprimitur character, quod 
est signaculum ad aliquam potestatem spiritualem; hoc 
pro generali regula habendum est, quod in illo signo ex- 
teriori imprimitur character in quolibet ordine, in quo 
principalis potestas, quam respicit ordo, signatur tradi 
ordinato. Ad hanc autem signandam duo concurrunt ex- 
terius, scilicet traditio alicujus instrumenti, et expressio 
verbi, ut sic in signo visibili simul et audibili significetur 
dari. Nec sufficit signum audibile sine visibili, propter 
hoe quod aliud verbum aliud debet respicere signum, ut 
patet in aliis sacramentis. Nec sufficit signum sine verbo, 
quia ad multa potest tale signum, scilicet liber vel illud 
vas dari; et ideo oportet per verbum arctari. Et haec 
duo sunt essentialia et intrinseca sacramento, et perficien- 
tia sacramentum. Quoniam enim manus est organum or- 
ganorum in operando, et lingua in exprimendo, recte si- 
gnificatur conferri potestas in officio utriusque; et haec 
in- quolibet ordine reperiuntur, secundum quod reperitur 
et characteris impressio. Sed quoniam characteres sunt 
diversi, habentes majorem dignitatem et minorem, secun- 
dum gradus potestatum; ideo tam signa quam verba di- 
versificantur, maxime in ordinibus sacris, et in minoribus. 
In ordinibus enim sacris, quoniam datur ibi nobilis pote- 
stas et excellens, fit manus impositio, non tantum instru- 
menti traditio; quoniam manus est organum organorum, 
in quo scilicet principalius residet potestas operandi; unde 
sic ordinabant in Ecclesia primitiva, ubi nonnisi isti duo 
ordines explicite erant. Sed in ordinibus minoribus fit 
traditio alicujus instrumenti, ut clavis vel libri, vel exor- 
eismi etc. Et si plura instrumenta tradantur uni, illud 
pro prineipali habendum est, quod Episcopus tradit cum 
prolatione verbi: Accipe potestatem. Unde in omissione 
principalis debet ordo iterari, quia praesumitur, quod cha- 
racterem non receperit. Sed in aliis consequentibus, si 


568 


fiat defectus vel negligentia, debent suppleri. Conceden- 
dum est igitur, quod in unctione non imprimitur character ; 
sed tantum fit propter solemnitatem et dignitatem corporis 
dominiei, quod non est contrectandum nisi manibus con- 
secratis. Pontifici autem fit unctio in capite, in quo signi- 
ficatur abundantia gratiae, quae in praelatis debet in ex- 
cellentia reperiri. Et hinc est, quod manus sacerdotis un- 
guntur oleo sancto, sed caput Pontificis chrismate, ut si- 
gnificetur, quod in eo debet esse excellentia vitae in con- 
spectu Dei in scientia, et in conspectu hominum quantum 
ad famam. Concedendum est etiam, quod non fit chara- 
cteris impressio in ipsa benedictione, quia potius est in- 
stituta ad devotionem excitandam, et impetrandam gratiam, 
quam sit de sacramenti substantia. Ad ilud ergo, quod 
objicitur de manuum impositione, quod non reperitur in 
omnibus, ratio jam dicta est; reperitur tamen aliquid si- 
mile, scilicet collatio alicujus instrumenti, in quo est pro- 
tensio manus, et fit signatio collationis potestatis. Ad 
illud quod objicitur, quod sacerdotes imponunt manus, di- 
cendum, quod illa manus impositio non est ad ordinis col- 
lationem, sed ad significationem.  Significatur enim gratia 
communionis, quae in ordine sacerdotali confertur, et per 
sacerdotem debet administrari; ideo non imponunt manus 
sacerdotes diacono, sed solus Episcopus, in cujus imposi- 
tione manuum non tantum est figuratio, sed etiam pote- 
statis collatio. Praeterea in hoc significatur, quod ille qui 
ordinatur, in illo ordine consecratur, cum sacerdotes manus 
sacratas imponunt. Et nota, quod etsi multi sint assisten- 
tes, sufficit tamen quod tres manus imponant; aliud est 
ex abundantia, nec tamen illud est de necessitate sacra- 
.menti. Ad illud quod objicitur, de libri vel vasis tradi- 
tione, dicendum quod, sicut omne instrumentum, sive ar- 
matura, in virtute manus est, sic etiam per impositionem 
manuum, ubi deessent talia, possunt signari. Unde, sicut 
post videbitur, in impositione manuum in Ecclesia primi- 
tiva ceteri ordines implicabantur, qui postmodum processu 
temporis explieati sunt, et quantum ad verbum et quan- 
tum ad signum et quantum ad personas. Ad illud quod 
objicitur de verbi expressione, dicendum, quod semper 
intelligendum est fuisse verbum aliquod, in quo expri- 
meretur potestas talis dari; sed non fuerunt verba prae- 
fixa, nisi in solis duobus sacramentis, quibus Dominus 
verba specialia ore proprio praedixit; et ideo in aliis, etsi 
verba sint necessaria, non tamen sunt determinata voca- 
bula, vel vocaliter, sed verba quaecumque sensum expri- 
mentia, quantum est de ratione sacramenti, sufficiebant, 
8i quis in haeresim introducere non intendebat. Sed nunc 
necessarium est servare formam ab Ecclesia statutam et 
approbatam. Ad illud quod objicitur de modo imperativo, 
dicendum, quod Pontifex summus gerit personam Christi, 
et personam superioris, sicut dicit Isidorus (7b. de Officiis). 
Et quoniam potestas superioris plus et minus traditur, et 
descendit, et secundum illam, qui conferunt, subsunt; ideo 
rectissime modo imperativo utitur: et sic patet responsio 
ad primam quaestionem. Omnes aliae quaestiones ex dictis 
patent, praeter illam, quae est de ortu istorum. Nam 
benedictio et manus impositio a Patriarchis venit; sed 
inunetio figuram habuit in lege, ubi dicitur (Levit. 8, 11), 
quod inunetus est summus sacerdos." 4. dist. 24. y. 2. a. 1. 
q. &. et ad 1—3, 5— 6. 


PARS VI, 12. 


? Oportet autem eam ordinari tribus ordinibus lapi- 
dum. Sunt autem gradus purgativi, illuminativi, perfectivi. 
Purgatio autem triplex est, purgatur homo a consortio 
foedorum, a nubilo ignorantiarum, ab infestatione dae- 
monum. His respondet ordo ostiariorum, lectorum, exor- 
eistarum. Ordo ostiariorum, ut excludantur immundi, ex- 
communiceati, energumeni, catechumeni, et non fundati in 
fide... Ordo lectorum est, ut purgetur a nubilo ignoran- 
tiarum per auditum lectionis, ut homo sciat historiam eo- 
rum, quae leguntur, et sic informetur; unde etiam in 
primitiva Ecclesia, quia tune quasi omnes erant literati, 
legebatur eis lectio. Tertia purgatio ab infestationibu$ 
daemonum, per ordinem exorceistarum. Ordo primus re- 
spondet angelis, secundus archangelis, tertius principati- 
bus. Item est ordo graduum ad illuminandum, per ordi- 
nem acolythorum, subdiaconorum, levitarum. Acolythorum 
est ferre lumina, subdiaconorum legere epistolam, dia- 
conorum legere evangelium. Omnes enim ministrant vasa, 
sed diversimode, quia acolythus ampullam, subdiaconus 
parat ealicem, diaconus gfferí, unde etiam aliquando mi- 
nistravit sanguinem, quando ministrabatur sanguis aliis. 
Sunt ergo isti ordines illuminativi. Illustratio autem quae- 
dam est per exempla exteriora, quaedam per documenta 
mediocria, quaedam per documenta suprema. Primi por- 
tant cereos, ut acolythi, quibus dieitur: Sint lumbi vestri 
praecincti, et. lucernae ardentes (Luc. 12, 35). Lucernae 
enim sunt opera lucida, secundum Gregorium (5n Ev. hom. 13). 
Secundi illuminant verbo et exemplo: Ut sitis simplices . . . 
inter quos lucetis, sicut luminaréa in mundo, verba vitae con- 
tinentes (Philip. 2, 15—16); ut subdiaconi, qui continent 
verbum epistolarum. Tertii per documenta altissima, sen- 
tentiae evangeliorum; et sic diaconi. Unde etiam sole- 
bant praedicare, ut Stephanus, Laurentius, Vincentius. 
Unde angelus ad pastores ait: Annuntio vobis gaudium 
magnum. etc. (Luc. 2, 10). Ille angelus est diaconus. Ordo 
acolythorum respondet Potestatibus, ordo subdiaconorum 
Virtutibus, ordo diaconorum Dominationibus. Est autem 
ordo perfectivus, et ille est triplex, sacerdotalis, episcopa- 
lis et patriarchalis, consummatio enim est secundum tri- 
plieem modum. Unde est in administratione communi sa- 
cramentorum, sine quibus non est salus, ut baptismo, poe- 
nitentia, unctione extrema. Primum est via, per quam 
introducitur homo in Ecclesiam; secundum, per quod homo 
reducitur in gradum pristinum; tertium, per quod homo 
introducitur in caelum. Primum est ad deletionem origi- 
nalis, secundum ad deletionem mortalis, tertium ad dele- 
tionem omnis venialis. Et quia in his non est perfectio 
nisi in Christo, ideo sacramentum eucharistiae committitur 
sacerdoti specialiter. Secunda est in administratione or- 
dinum privilegiatorum, ut sacri ordinis et confirmationis. 


Haee est non aliorum, sed Episcoporum, qui sunt sacer- 


dotibus perfectiores; ideo in ipsis debet esse altior per- 
fectio ad dandum Spiritum sanctum, qui nonnisi per Apo- 
stolos dabatur; ideo etiam locum tenent Apostolorum, 
super Apostolos autem est Christus, et post Petrus." Serm. 
22. in. Hexatm. post init. 

10 ,Videtur male dicere, quia dona Spiritus sancti sunt 
connexa; et isti gradus non sunt connexi necessario, nec 
simul; ergo non videtur, quod istud sacramentum sit gra- 
tiae septiformis. Item nulla videtur esse connexio horum 


PARS VI, 12. 


ordinum ad dona Spiritus sancti, quia ostium custodire 
ad nullum donorum Spiritus saneti videtur pertinere. Re- 
spondeo dicendum, quod verbum Magistri per quamdam 
appropriationem intelligendum est, non per proprietatem, 
quod dona Spiritus sancti divisim dentur in ordinibus sin- 
gulis; sed usus horum donorum his septem gradibus aptari 
possunt, eí hoc ascendendo a minori usque ad summum." 
4, dist. 24. p. 1. dub. 2. 

!! ,Ordines quidam sacri sunt, quidam non sacri, non 
ratione sui, sed ratione mysterii requirentis in ministris 
sanetitatem.^ — ,Dicendum est, quod sacramentum ordi- 
nis gradus habet plurimos; et prima quidem distinctio est 
per gradus inferiores et superiores, sive per gradus sacros 
ei non sacros. Ratio autem, quare hoc sacramentum gra- 
dus habeat, est, quia ordinat ad dispensandum sacramen- 
tum dignissimum, et ministrandum in templo Dei. Ad 
ministrandum autem illud coneurrunt quaedam officia di- 
gniora, et quaedam minus digna; quae etsi omnia requi- 
rant ministros sanctos, illa tamen, quae attenduntur circa 
altare, et circa portationem vasorum sacrorum, et circa 
oblationem sacrificii consummandam, potissime requirunt 
ministros sanctos, secundum illud: Mwundamini, qui fertis 
vasa Domini (Isa. 52, 11). Sanctitas autem, vel sancti- 
ficatio, potissime consistit in continentia; ideo sunt qui- 
dam ordines, qui requirunt continentiam in ministris, qui- 
dam vero minime. Ideo recte quidam ordines sacri di- 
euntur, quidam non sacri, non ratione sui, sed ratione 
mysterii, ad quod requiritur sanctitas in ministro; et sic 
patet ratio hujus distinctionis ordinum per sacros et non 
Sacros." 4. dist. 24. p. 2. a. 2. q. 1. 

1? ,Diversi characteres ordinum non sunt essentialiter 
ordinati; sed bene habent congruitatem ordinis inter se, 
non necessitatem." — ,Dicendum, quod est ordo necessi- 
tatis, et est ordo congruitatis. Si ergo loquamur de ordine 
istorum graduum ecclesiasticorum, dicendum quod non 
est ordinatio necessaria, nec essentialis, pro eo quod ordo 
posterior dari potest et suscipi sine priori. Si autem lo- 
quamur quantum ad ordinationem congruitatis, sic est ibi 
ordo, eo quod ad bene esse ministerii sequentis praeexi- 
gatur ordo, sive potestas ministerii praecedentis. Quem- 
admodum igitur si quis velit ordinate procedere, prius 
debet exordium praemittere, post narrationem, et post 
ratiocinationem, et postremo conclusionem; tamen si vellet, 
incipere posset a posteriori, licet non ita ordinate; sic in 
ordinibus dportet intelligi. Cum enim ordines inferiores 
ministrent sacris, et sacri ordines ministrent sacerdotio, 
et inferior gradus prior sit in ascendendo, et potestas mi- 
nisterialis sit inferior; patet quod ibi est ordo, non tamen 
necessitatis, quoniam potestates diversae sunt, et per se- 
ipsas obtineri et haberi possunt, licet non ita perfecte 
sine aliis. Est igitur ordo in his gradibus secundum ma- 
jorem accessum ad ultimum gradum, scilicet sacerdotium." 
4. dist. 24. p. 2. a. 1. q. 3. 

13 ,Episcopatus proprie non est ordo, sed ordinis emi- 
nentia, vel dignitas; nec in eo novus character imprimi- 
tur. ^ — ,Utrum Episcopatus sit ordo. Et quod sit, vi- 
detur. Gelasius Papa distinguens gradus ordinum, in fine 
dicit: Deinde subdiaconus, et postea presbyter, et exinde, 
si meretur, Episcopus ordinetur. Item, Isidorus (7b. 7. 


de etym. c. 12): Episcoporum quadripartitus est ordo; ergo 
8. Bonaventurae Breviloq. 


569 


Episcopatus est ordo. Item ratione videtur, quia nullus 
recte dieitur ordinari nisi ab ordinis susceptione; sed qui 
promovetur in Episcopum, recte dicitur in Episcopum or- 
dinari, sicut per omnes canones innuitur, qui de hac ma- 
teria loquuntur; ergo etc. Item, illa inter virtutes est 
virtus praecipua, quae virtutes alias regit, et eis imperat; 
ergo pari ratione in ordine ille erit magis praecipuus, qui 
alios dispensat et regit; et ille est ordo episcopalis; ergo 
etc. Item hoc videtur per diffinitionem ordinis. Ordo 
enim est, ut dicit Magister, signaculum, quo spiritualis 
potestas traditur ordinato; sed hoc totum est in Episcopatu, 
patet ergo etc. Minor patet per ipsam ordinationem Ejpi- 
scopi, in qua traditur sibi baculus, qui significat potestatem 
spiritualem; unde dicitur sibi, cum traditur ei baculus: 
Accipe baculum pastoralis officii, id est potestatem ligandi 
et solvendi; et sis in corrigendis vitiis pie saeviens, in 
fovendis virtutibus animos subditorum demulcens, in tran- 
quillitate severitatis censuram non deserens. ltem, so- 
lemnior inunctio, solemmior benedictio et solemnior ma- 
nuum impositio fit in consecratione Episcopi quam sacer- 
dotis; sed talis inunctio non potest esso vacua a signi- 
ficatione et efficacia, cum sit novae legis; ergo est am- 
plioris efficaciae: si ergo sacerdotium est ordo, multo 
fortius' videtur quod Episcopatus. — Contra: Magister 
Hugo de sancto Victore (Tib. 2. p. 3. c. 6) distinguens 
gradus ordinum dicit sic: Primus est ostiariorum, secundus 
lectorum, tertius exorcistarum, quartus acolythorum, quin- 
tus subdiaconorum, sextus diaconorum, septimus sacer- 
dotum. Hic gradus dispares in eodem ordine habet di- 
gnitates, scilicet Episcopi etc.; ergo Episcopatus solum 
dicit dignitatem, non ordinem etc. Item distinctio gra- 
duum et ordinum omnis est propter altaris ministerium, 
scilicet propter sacrificium, in quo est consummatio omnis 
divini cultus; ergo cum perventum est ad illud, ibi debet 
esse status; sed in presbyteratu pervenitur ad statum; 
ergo ete. Item, gradus ecclesiastici talem habent ordinem, 
quod possibile est posteriorem accipere omisso priori, quod 
patet per illud quod dicitur: Sollcitudo etc. et extra de 
clerico per saltum ordinato; T'uae litterae etc. Sed impos- 
sibile est aliquem promoveri in Episcopum sacerdotio omisso, 
sicut dicitur extra de excessibus praelatorum, ex literis, 
et infra, ubi dieit Innocentius: Pontificale officium sine 
altaris ministerio non valet adimpleri; ergo videtur, quod 
Episcopatus non sit ordo alius quam sacerdotium. Item, 
promotus in sabbato ad ordinem sacrum, non debet in die 
sequenti alium ordinem sacrum suscipere; sed promotus 
in sacerdotem potest in die sequenti, scilicet dominico, in 
Episcopum promoveri; ergo videtur, quod Episcopatus non 
sit ordo sacer.^ — ,Cum ordinis potestas principaliter sit 
ordinata ad dispensationem sacramentorum, et maxime 
illius sacramenti nobilissimi, scilicet Corporis Domini, ibi 
est status graduum et ordinum ascendentium; et ita ultra 
sacerdotium non est gradus ordinis. Sed tamen intra hunc 
gradum et ordinem contingit esse distinctionem dignitatum 
et officiorum, quae tamen novum gradum vel ordinem non 
constituunt, ut Archipresbyter, Episcopus, Archiepiscopus, 
Patriarcha, Pontifex summus, quae ultra sacerdotium non 
addunt ordinem, nec gradum novum, sed solum dignitatem 
et officium. . Et ita Episcopatus, prout concernit ordinem 
sacerdotii, bene potest dici ordo; sed prout distinguitur 
12 


510 


contra sacerdotium, dicit dignitatem quamdam, vel officium 
Episcopi annexum, et non est proprie nomen ordinis, nec 
novus character imprimitur, nec nova potestas datur, sed 
potestas data ampliatur. Unde sicut non recipit alias 
claves, sic nec alium ordinem. Et hoc sensit Magister 
Hugo (7. 2. q. 3); hoc etiam sensit Magister sententiarum 
... Hoe etiam tenet communis opinio, quod in Episcopatu 
charaeter novus non imprimatur, sed illi aliqua eminentia 
eonfertur, quae semper manet cum ipso charactere ordinis, 
ablata omni jurisdictione. Hanc ergo opinionem sustinendo 
dicamus, quod Episcopatus, praecise loquendo, non est 
ordo, sed ordinis eminentia, vel dignitas^ *). — Ad illud 
ergo, quod objicitur de Isidoro et Gelasio, dicendum, quod 
ad eorum auctoritates et consimiles unica responsione pot- 
est responderi, quod ipsi nomen ordinis ampliant ad officia 
et dignitates; sed Magistri nostri strictius accipiunt, sci- 
licet pro gradu potestatis. Et hoc patet per hoc, quod 
Isidorus dicit, quod Episcoporum quadripartitus est ordo. 
Cum enim ordinatus in Episcopum, si assumatur ad Archi- 
episcopatum, non eonsecretur de novo, sed solum accipiat 
pallium, patet quod non potest intelligi, quod novus sit 
ibi ordo, sed solum dignitas altior. Si ergo dicit ipsos 
esse diversos ordines, manifestum est quod nomen ordinis 
ad officia et dignitates se extendit. Et per hoc patet 
aliud sequens. Sicut enim ampliatur vocabulum et signi- 
fieatio ordinis, ita et verbum, cum dicitur: Iste ordinatur 
in Episcopum. Unde non ita proprie dicitur aliquis ordi- 
nari, eum promovetur in Episcopum, sicut cum promove- 
tur in sacerdotem, sed magis proprie dicitur consecrari **). 
Unde et Apostolus (Act. 20, 28) loquens proprie, dicit: 
Posuit nos Spiritus sanctus episcopos , regere Ecclesiam Dei, 
quam acquisivit sanguine suo. Et (1. Tim. 3, 1): Si quis 
Episcopatum | desiderat, bonum opus desiderat. Ad illud 
quod objieitur, quod per Episcopum ordines dispensantur, 
dicendum quod numquam possunt per Episcopum dispen- 
sari, nisi ordines illos, quos dispensat, haberet, maxime nisi 
haberet sacerdotium; et ideo concedo bene, quod Episco- 
patus includit necessario ordinem perfectissimum, scilicet 


*) Idem tenet etiam S. Thomas in Summa, suppl. p. 3. q. 35. 
a. 3. Verum communior modo est apud theologos opposita sen- 
tentia, quae docet Episcopatum esse Ordinem a presbyteratu 
specie distinctum. 

**) Minime extra propositum putamus, si hic ex Benedicto XIV 
de Syn. dioec. 1l. 13. c. 18. n. 5 adjicimus, ,quod etsi affirmari 
nequeat ab hac sancta Sede fuisse definitam quaestionem, an 
Episcopi consecratio, quam unus expleverit Episcopus, irrita 
sit et nulla, an potius tantummodo illicita; nemo tamen inficias 
 lerit, quin probabilior et magis plausibilis sit opinio, quae va- 
lidam esse propugnat, quamvis illicitam, ejusmodi ordinationem; 
haneque amplexi fuerint et in praxim redegerint Romani Pon- 
tifices, qui frequenter indulta elargiuntur, ut in remotioribus 
regionibus, in quibus haud facile tres Episcopi una convenire 
possunt, ordinandus consecrationis munus recipiat ab uno Epi- 
scopo, duabus ipsi assistentibus dignitatibus, vel duobus etiam 
simplicibus sacerdotibus: quod porro nullatenus praestarent, nisi 
probabiliorem arbitrarentur sententiam illam, quae asserit vali- 
dam firnamque ac tantummodo illicitam esse ordinationem, quam 
unus peregerit Episcopus; ideoque in sua facultate esse illiciti 
actus notam ab ea removere, impertiendo facultatem, ut ab uno 
tantum Episcopo expleri possit." 


pAnS VI, 12. 


sacerdotium, et illi superaddit aliquam eminentiam, quam 
et ipsum nomen insinuat, dicitur enim Episcopus ab epi, 
quod est supra. Ad illud, quod objicitur, quod ordo est 
signaculum, in quo spiritualis potestas etc. dicendum, quod 
Episcopatus deficit quantum ad utramque partem diffini- 
tionis. Primo namque deficit à ratione ordinis, quantum 
ad hoe, quod dicitur signaculum, quia signaculum ibi ac- 
cipitur pro charactere, et hic non imprimitur in Episco- 
patu: cujus signum est, quod non potest Episcopus con- 
Secrari, nisi sit sacerdos; et ita per se characterem non 
imprimit. Amplius deficit, quia non datur ibi nova pote- 
8tas, sed solum potestas ligandi et solvendi ampliatur; et 
ideo in hujus signum baculus pastoralis porrigitur. Unde 
sicut collatio pallii non dat novum ordinem Archiepiscopo 
ultra Episcopum; sic nec collatio baculi, aut annuli, aut 
mitrae, aut alicujus consimilis ultra sacerdotem, talia enim 
potius sunt sacramentalia quam sacramenta, non enim sa- 
eramentalia tantum praecedunt sacramentum, sed etiam 
sequi possunt. Ad illud quod objicitur, quod solemnior 
est inunctio, dicendum, quod verum est, pro eo quod ad 
summum pontificatum assumitur, et datur ibi eminentia 
status et dignitatis pastoralis, in qua debet esse eminentia 
sanctitatis. Unde illa sanctitatis eminentia per superabun- 
dantem inunctionem debet signari, secundum quod dicitur 
de summo pontifice Aaron (Ps. 132, 2): Sicut unguentum 
in capite ejus, quod descendit in barbam, barbam Aaron. 
Unde quia ad officium illud major requiritur sanetitas, 
quam requiratur ad ordines; hine est, quod major fii in- 
unctio. Reges enim et Principes consueverunt inungi in 
signum dignitatis, quibus non ordo confertur, sed regalis 
dignitas; sic et Episcopi, quibus confertur ordo sacerdo- 
talis. Et propter hoc ratio illa non valet, quia inunetio non 
respicit ordinem, in quantum est ordo, sed magis digni- 
tatem. Unde et sacerdos non inungitur ad ordinis ne- 
cessitatem, sed magis ad solemnitatem, ut digne possit 
corpus Christi sacratissimum consecrare." 4. dist. 24. p. 2. 
a. 2. q. 3. 

1* ,In diversis ordinibus diversi imprimuntur characte- 
res. Ratio autem hujus est, quia non solum, eo quod ad 
Dei cultum assumuntur, distinguuntur ab aliis, imo etiam 
inter ministrantes ordo est et distinctio, et ulterius gradus 
illi, et potestates ministrandi, si semel dantur, numquam 
auferuntur, etiamsi ad altius ministerium elevetur, qui in 
minori ministraverat; et ideo in diversis ordinibus diversa 
signacula debent imprimi, secundum quae nobts diversitas 
potestatum ministrandi, et perpetuitas innotescat. Tale 
autem signaculum est character; et ideo in diversis ordi- 
nibus diversi imprimuntur characteres." 4. dist. 24. p. 2. 
a. 1. q. 2. 

1$ senarius dicitur primus perfectorum, quia constat 
ex omnibus partibus suis aliquoties, scilicet tribus, duobus 
et uno.^ 1. dist. 2. a. 1. q. 4. 

1$ ,Hie ordo tamquam nobilissimus debet habere alios 
sibi administrantes respectu duplicis potestatis. In con- 
fieiendo Corpus Christi verum sibi serviunt subdiaconi et 
diaconi, ita quod potestas et officium subdiaconi est in 
accipiendo hostias a plebe; potestas et officium diaconi 
est easdem subdiacono susceptas sacerdoti offerre. In ab- 
solvendo autem Corpus Christi mysticum quatuor minores 
subserviunt sacerdoti; ita quod potestas et officium jani- 


PARS VI, 12. 


torum est ad locum sacrum admittere; lectorum est do- 
cumentum praebere; exorcistarum est auxilium praestare; 
acolythorum est exempla monstrare. Hoc officio septi- 
formi Dominus usus fuit. Fuit namque ostiarius, quando, 
facto flagello, ejecit negotiantes de templo. Fuit lector, 
quando legit in synagoga, assumpto libro. Fuit exorcista, 
quando saliva sua tetigit linguam surdi et muti. Ostendit 
se acolythum, quando dicit: Ego sum lux mundi (Jo. 8, 2). 
Fuit subdiaconus, quando lavit pedes discipulorum, et 
linteo se praecinxit. Fuit diaconus, quando post coenam 
corpus et sanguinem suum discipulis dispensavit. Fuit 
sacerdos, dum seipsum in ara crucis obtulit, idem sacerdos 
et hostia. Et etiam quando in coena panem in corpus, 
et vinum in sanguinem commutavit.^ Centil. p. 3. sect. 53. 

!! Ordines sunt septem, nec plures, nec pauciores*); 
unus tamen est, cui deserviunt ceteri, videlicet sacerdo- 
tium.^ — ,Omnes in hoc concordant, scilicet quod huic 
sacramento competit graduum distinctio. Sive propter hoc, 
quod penes ipsum membra Ecclesiae in corpore mystico 
ordinantur secundum diversas operationes et gratias, se- 
cundum quod dieit Apostolus (4. Cor. 12, 6). Sive propter 
hoe, quod secundum illud sacramentum configuratur et 
conformatur puleritudo Ecclesiae militantis pulcritudini 
Ecclesiae triumphantis. Sive propter hoc, quod illud sa- 
eramentum in supremo ponit, et disponit hominem ad 
gratiam perfectionis; et gratia perfecta in pluralitate do- 
norum Spiritus sancti consistit. Sive propter hoc, quod 
illud sacramentum ordinatur ad dignissimum ministerium, 
quod est consecratio dominici corporis, ad quam non sía- 
tim est convolandum, sed per gradus paulatim ascenden- 
dum, eum id sacramentum propter sui nobilitatem et re- 
verentiam multa debeat habere ministeria inferiora. Omni- 
bus his modis accipitur ratio pluralitatis in gradibus or- 
dinum; et secundum aspectum ad has rationes plurificandi 
sumitur sufficientia graduum ecclesiasticorum diversimode 
a diversis." 4. dist. 24. p. 2. a. 2. q. 4. 

1$ Sacramentum ordinis unum est, multas tamen habet 
partes, quae sacramentum non plurificant, pro eo. quod 
non sunt omnino partes subjectivae, et tamen recipiunt 
praedicationem totius, quia naturam habent quodam modo 
partium subjectivarum. Et tales sunt partes potestativae, 
quae maxime competunt ordini, tum quia ordo dicitur or- 
dinata potestas, quae ex ordinatione multorum ad unum 
redditur perfecta, et quodlibet illorum participat rationem 
potestatis, licet non perfecte; tum etiam quia ordo con- 
cernit distinctionem in partibus, sicut et numerus. Unde 


*) Quod hic loci noster Seraphicus docet, omnes nempe or- 
dines veram sacramenti participare rationem, etsi communior 
et probabilior sententia sit, non tamen ab omnibus, neque post 
Concilium Tridentinum, admittitur. Quin imo etiam nunc, te- 
stante Benedicto XIV, de Syn. dioec. |. 8. c. 9. n. 3, quaestio 
valde admodum difficilis et implexa est, an reliqui ordines, dia- 
conatu inferiores, verum sint sacramentum." Tridentinum si- 
quidem definivit sess. 23. can. 6 hierarchiam, divina ordinatione 
in Ecclesia institutam , constare episcopis, presbyteris et mini- 
stris; per ministros tamen saltem diaconos esse intelligendos, 
liquido patet; verum ceteros ordines diaconatu inferiores in iis 
verbis comprehendi nemo probare potest. Consulto autem Con- 
cilium eam vocem ministris adhibuit, ut diaconos denotaret, et 
de reliquis nihil definiret, sed scholae disputationi relinqueret. 


511 


quemadmodum partes numeri quodam modo habent natu- 
ram partium integrantium in hoc, quod simul convenientes 
per ordinem reddunt numerum perfectum, ut partes se- 
narii constituunt senarium, ,et tamen quaelibet pars numeri 
es& numerus; sie omnes gradus ordinum unum faciunt 
Sacramentum perfectum, et tamen quilibet gradus ordo 
dicitur." 4. dist. 24. p. 1. a. 2. q. 4. 

19 Ordo, prout dieit ordinatam potestatem ad ministe- 
rium, vel ad opus, vel ad alterum, est sacramentum." — 
Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod ordo 
dupliciter dieitur. Uno modo dicitur ordo ipsa relatio 
ordinatorum, ut praelatio et subjectio; et haec non dici- 
tur, nec est sacramentum. Alio modo dicitur ordo ordi- 
nata potestas, secundum quam ipsum subjectum potens habet 
ordinari dupliciter, scilicet ad opus, vel ad ministerium ; et 
habet etiam ordinari ad alterum, hanc autem potestatem 
dicimus ordinis sacramentum. Hanc autem necesse est 
poni in Ecclesia propter regimen et decorem, quae atten- 
duntur penes ordinem, quare debet esse in Ecclesia ordo. 
Sed prineipalior ratio, quare haec potestas debet conferri 
per modum sacramenti, est propter sacramentorum digni- 
tatem, quae in Ecclesia dispensantur, et in quibus Deus 
colitur, quae ut non venirent in contemptum, non debue- 
runt omnibus committi dispensanda, sed personis spiritua- 
libus; et dum his committitur, quod aliis non, datur his 
potestas, per quam speciali ordine situantur in Ecelesia 
Dei. Et quoniam hi debebant ab aliis per signa aliqua 
secerni, et id signum est rei sacrae; ideo potestas haec 
debuit ordinari per modum sacramenti. Et istud con- 
venientissimum est, cum enim sit ad sacramentorum ordi- 
natam dispositionem et distributionem, debuerunt ministri 
ad hoe ordinari per alicujus sacramenti susceptionem, in 
quo datur potestas, per quam ministri Dei ad ministran- 
dum, et etiam inter se ordinantur; ideo recte ordo appel- 
latur.^ 4. dist. 24. p. 1l. a. 2. q. 2. 

?*! ,Largissime dominandi potestas dicitur respectu 
omnis rei, qua homo potest ad libitum et votum suum 
uti: et hoc modo dicitur homo esse dominus possessionum 
suarum, sive mobilium, sive immobilium. Alio modo dicit 
excellentiam potestatis in imperando ei, qui est capax 
rationis et praecepti. "Tertio modo dicitur potestas coér- 
cendi subditos, et haee potestas dicit quamdam arctatio- 
nem libertatis: et talis potestas dominandi proprie dicitur 
dominium, oui respondet servitus. 2. dist. 44. a. 2. q. 2. 

*! Vide superius cap. 10. hujus partis n. 30. 

?2 "Locum tenent (Episcopi) Apostolorum, super Apo- 
stolos autem est Christus, et post Petrus. Oportet ergo 
esse Patrem Patrum, quem nos Papam vocamus; qui ta- 


men propter humilitatem quatuor habet Patriarchas, Con- 


stantinopolitanum, Alexandrinum, Hierosolymitanum, An- 
tiochenum. Et de his loquitur Isaias (19, 18): Erunt quin- 
que civitates loquentes lingua Chanaam. Roma autem uni- 
versalis est; ideo civitas solis vocabitur una (ibid.). Quia 
etsi aliae quatuor sedes plenam auctoritatem habeant super 
Ecclesiis partialibus, sola tamen Roma universaliter, sieut 
sol super planetas habet plenitudinem potestatis super 
omnes. Et secundum hoc sunt tres ordines, non quidem 
propter novi characteris impressionem, quia ultra sacer- 
dotium non est gradus, sed propter eminentiam et pote- 
statem. Primus respondet Thronis, secundus Cherubim, 
12* 


512 


tertius Seraphim; quia oportet Episcopum esse amplecten- 
tem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem 
(Tit. 1, 9). Papa autem debet esse perfectissimus inter 
omnes.^ Serm. 22 in Hexaém. cir. med. 

?3 ,BRespondens Simon Petrus dixit... unus pro omni- 
bus respondet, ut commendetur unitas Ecclesiae in fide, 
confessione et praelatione. Unde Peirus, tanquam unus 
praelatus universalis Ecclesiae, unus pro omnibus respon- 
det. Propter quod dicebat Paulus (4. Cor. 1, 10) : Obsecro, 
ut idipsum dicatis omnes, et non sinl in vobis schismata. 
Unde merito istius confessionis unius pro omnibus nomen 
Petri est sibi confirmatum, et universalis praelatio super 
Ecclesiam est concessa, secundum quod dicitur: Et ego 
dico tibi etc. Unde apparet, quod non ex impotu, sed 
Spiritu sancto incitatus, prior respondit Petrus. Et hoc 
est, quod dicitur in Glossa: Unus pro omnibus, et prae 
omnibus, quia senior et princeps Apostolorum . .. Unde 
in hoc clare patet, quod Christus hoc verbo confutavit 
errores, et siravit totius fidei fundamentum, secundum 
illud: Fundamentum aliud nemo potest ponere (1. Cor. 3, 11), 
Hinc est, quod Petrus est vocatus, et el concessum est, 
ut de Ecclesia ejus nunquam deficiat vera fides: Ego vro- 
gavi pro te, Petre, ut non deficiat fides tua." Exposit. in Luc. 
cap. 9. v. 20. 

^^ ,Dominus Papa non est subjectus Constitutionibus 
Patrum, sed super ommes est." 4. dist. 19. dub. 6. "Vide 
etiam superius cap. 10. huj. part. n. 28. 

2$ j,Sedes Apostolica immediate curam Ecclesiae habet, 
& qua ceteri Ecclesiarum pastores, tam majores, quam 
minores, gubernandi suscipiunt auctoritatem, tam mediate, 
quam immediate, et à qua omnes canonum leges emanant." 
Determinat. quaest. circa. Regul. S. Franc. 

?$ ,Cura pastoralis non est dominium, sed dispensatio 
et officium ecclesiasticae potestatis. Unde hierarchia, se- 
cundum Dionysium (de eccl. hier. c. 1), est potestas ordi- 
nata ad dispensandum sacra omnia potestati subjecta. In 
potestatibus autem ordinatis quidquid potest inferior, etiam 
potest superior, at non e converso. Unde et ipse hierarcha 
habet totam potestatem in se ordinatam, quae est hierar- 
chia per varios gradus distributa. Unde nominans hierar- 
chiam, nominat omnem hierarchicam potestatem. Unde 
docet Dionysius (?75;d.), quod licet ille hierarcha aliis tra- 
dat sibi subditis potestatem, manet tamen apud eum ordi- 
naria potestas ad agenda omnia quaecumque per sibi sub- 
ditos fieri possunt ad salutem fidelium procurandam."^ Expos. 
Regulae, cap. 9. 

?! ,Sgi unus non esset, qui in omnes exercere posset 
jurisdietionem, ubi maneret status Ecclesiae? Si partibus 
discordantibus non esset, qui posset mittere manum in 
ambabüs, fuisset synagoga felicior quam Ecclesia, quia 
illa habebat unum summum pontificem, qui omnes discor- 
dias poterat terminare, ut patet in Deuteronomio (17, $—10)." 
Expos. Regulae, in Prolog. 

?35 ,Petrus, a petra dictus, a Domino positus est Eccle- 
siae fundamentum: T'« es Petrus, et super hanc petram 
aedificabo Ecclesiam meam (Matth. 16, 18). Ubi Rabanus: 
Ut omnes per orbem credentes intelligant, quia quicumque 
ab unitate fidei, vel societate illius, quolibet modo segre- 
gant seipsos, nec a vinculis peccatorum absolvi, nec ja- 
nuam possunt regni caelestis intrare. Hinc Petro Domi- 


. PARS VI, 12. 


nus dedit super alios Apostolos ordinariam potestatem, 
dicens (Luc. 22, 32): Et tu aliquando conversus, confirma 
fratres tuos. In hujus rei figuram dicitur (Sap. 19, 24), 
quod in veste poderis, quam habebat Aaron, totus erat orbis 
terrarum." Expos. Regulae, in Prolog. 

2? ,Romana Ecclesia plenitudinem potestatis a Petro 
Apostolorum Principe acceperat, in quam nulla Patrum 
sententia nec interdictum ponere, nec arctare potuit, nec 
ei praejudicare, nec ligare eam ad aliquid." 1. dést. 11. 
a. 1l. q. 1. in conci. 

3? ,Hoe sana fide tenendum est, quod Dominus suo 
Vieario plenitudinem potestatis contulit, et tantam utique 
recepit potestatem, quantam decebat homini puro dari; 
et hoc ad aedificationem corporis sui, quod est Ecclesia. 
Unde super hoc non temerarie judicare, sed gratias pluri- 
mas Deo debemus agere. 4. dist. 20. p. 2. a. 1. q. o ad 4. 

31 Summus Pontifex plus potest quam omnes episcopi, 
eo quod plenitudinem habeat potestatis super omnes." 
4. dist. 20. p. 2. a. 1. q. 6. fund. 3. 

3? ,Ergo de sancta Ecclesia . .. procedunt fulgura, id 
est multa miracula; et voces, id est admonitiones ad bene 
agendum; et fonitrua, id est comminationes ad malum re- 
linquendum.* Comment. in Apocal. c. 4. v. 5. n. 276; Suppl. 
vol. II. 

33 Igitur libellum illum (Gerardi de Abbatis Villa) ca- 
lumniosum, cujus hoc initium est: Tantum sibi praesum- 
ptionis etc., cum aemulatione non secundum scientiam 
fuisse conscriptum, neque sanam continere doctrinam, qui 
diligenter vult considerare, luculenter potest advertere: 
primum quidem, quia in defensione illius libri erronei, 
qui sic incipit: Ecce videntes clamabunt foris, paucis re- 
volutis temporibus per Sedem Apostolicam reprobati *), 
non absque noía rebellionis est editus, legislatoris spreta 
sententia, quam in Deuteronomio (17, 8—12) sanxit: $i 
difficile atque ambiquum apud. te. judicium esse perspexeris, 
venies ad sacerdotes levitici generis, et sequeris sententiam 
eorum, nec declinabis ad. dexteram, vel ad sinistram. | Qui 
autem superbierit, nolens obedire sacerdotis imperio, qui eo 
tempore ministrat Domino Deo iuo, ex decreto judicis moric- 
tur homo ille. Quod si tempore sacerdotii figurativi pon- 
tifieis sententiae adversari malum erat, mortisque poena 
muletandum, multo fortius tempore veritatis et gratiae 
revelatae, quando Christi Vicario plenitudo potestatis col- 
lata esse dignoscitur, malum esse constat nullatenus tole- 
randum, in fjde vel moribus ejus definitioni dogmatizare 
contrarium, approbando quod ipse reprobat, reaedificando 
quod ipse destruit, defensando quod damnat." Apolog. 
pauper. c. 1. 

$^ Summus Pontifex, penes quem prima in terris re- 
sidet auctoritas, non & rege, non a principe saeculari, non 
ab homine judicatur, sed solius Dei judicio reservatur: 
Spiritualis enim homo judicat omnia, et a nemine, nisi a solo 


. Deo, judicatur (1. Cor. 2, 15).^ De Eccles. Hierarch. p. 2. c. 1. 


35 S. D. duplicem potestatis plenitudinem distinguens, 
plenitudinem scilicet sufficientiae, et plenitudinem super- 
excellentiae, priorem Episcopis etiam concedit, posteriorem 


*) Scilicet libelli de periculis novissimorum temporum a 
Guillelmo de Sancto-Amore et sociis Parisiensibus vulgati, et 
ab Alexandro IV an. 1206 III non. octobris damnati. 


PAnS VI, 12. 


soli summo Pontifici tribuit, En ejus verba: ,Voco largo 
modo plenam potestatem, prout dicit plenitudinem suffi- 
cientiae, per quem modum est in Episcopis; non prout 
dicit plenitudinem superexcellentiae, sie enim est in solo 
summo Pontifice, plenitudo scilicet potestatis et auetori- 
tatis.^ 4. dist. 20. p. 2. a. 1. q. 8 ad 2. 

36 ,Sieut inter caelos est ordo magni, majoris et ma- 
ximi, ut quoddam caelum sit infimum, quoddam medium, 
quoddam summum, ita tamen quod est influentia superio- 
rum in imos, et non inferiorum in summos; est etiam po- 
nere caelum, quod est creatione primum, quod est situ 
altissimum et influentià maximum, sicut est caelum oem- 
pyreum *), quod influit in omnia inferiora et media, et a 
nullo ipsum recipit influentiam ; sic et in Ecclesia Dei qui- 
dam sunt praelati minimi, ut parochiales presbyteri, qui- 
dam medii ut Episcopi, quidam maximi ut Patriarchae, 
ex quibus Romanus est dignitate summus et influentia 
maximus, eo quod ipse auctoritatem dat aliis, et omnibus 
praecipit, et ipse a nemine recipit, quia caelo primo per 
omnia est similis.^ Serm. 1. de St. Apost. 

3! ,Ecclesia est unio rationalium uniformiter et con- 
corditer unitorum per concordem et uniformem custodiam 
divinae legis, per unionem et concordem cohaerentiam 
divinae pacis, per uniformem et concordem consonantiam 
divinae laudis. Haec autem ordinata sunt, quia laus esse 
non potest, ubi non est pax; nec divina pax, ubi non est 
observatio divinae legis. De concordi et uniformi custodia 
divinae legis scribitur sic ad Timotheum (1. T?m. 3, 14. 15): 
Haec tibi scribo, fili Téimothee, ut scias, quomodo oporteat 
te conversari in domo Dei, quae est Ecclesia Dei vivi, co- 
lumna et. firmamentum veritatis. Ecclesia dicitur columna 
et firmamentum, et quia mentis illustramentum, et quia 
virtutis stabilimentum.  Venientes enim ad eam illustran- 
tur per fidem, et stabiliuntur per virtutis constantiam. 
Et haec duo facit lex divina. Unde est columna filiorum 
Israél, per eujus motum apparent omnia, quomodo agen- 
dum et quomodo quiescendum. In hoc enim omnes Eccle- 
siae concordant, ut custodiant legem Dei, ut olim totus 
populus motum nubis aspiciebat. Qui ad hanc non aspicit 
semper, non est de unitate Ecclesiae, ut si non eam intel- 
ligas; et si intelligas, et non sequaris. Iterum loquendum 
est Ecclesiae rationalium unitorum per conformem et con- 
cordem cohaerentiam divinae pacis. Unde dicitur in Eccle- 
siastico (9, 1) : Fili sapientiae Ecclesia justorum, et natio illo- 
rum obedientia et dilectio. Ecclesia enim natio diligens se est, 
dilectio enim nascitur ex legis impletione. Lex enim prae- 
cipit dilectionem, dicente Apostolo (1. Tm. 1, 5): Finis 
praecepti est caritas, de corde puro et conscientia bona. et fide 
non ficta. Et alibi (Kom. 13, 8): Qui diligit proximum, 
legem implevit. Et probatur per verbum Salvatoris dicentis 
(Matth. 22, 40): In his universa lex pendet et prophetae. 
Oportet ergo, ut legis observatores sint amatores, dicente 
Joanne (18, 35): In hoc cognoscent omnes, quod discipuli 
mei eritis, si dilectionem habueritis ad. invicem. Et Apostolus 
(1. Cor. 14, 33): Non est Deus dissensionis, sed pacis. Item, 
loquendum est Ecclesiae rationalium unitorum per uni- 
formem et concordem consonantiam divinae laudis, ut in 


*) De caelo empyreo et ejus influentia vide superius part. 2. 
cap. 3. 


919 


Psalmo (21, 26): Apud te laus mea in ecclesia magna.  Si- 
eut ex multitudine vocum unitarum secundum quamdam 
proportionem et harmoniam dulcedo fit cantus; sic ex mul- 
torum affectione harmonia spiritualis placens Deo altissimo, 
auetore psalmographo (Ps. 67, 27): In ecclesiis benedicite 
Deo Domino de fontibus Israel. Qui autem sunt obser- 
vatores divinae legis, sunt amatores divinae pacis, et per- 
solutores divinae laudis.^ Serm. 1. Àn Heraém. in princ. 

3$ ,Mulieres non modo non debent, et non possunt de 
jure ordinari, sed de facto non ordinant... Et si quae- 
ratur ratio hujus, dicendum quod hoc venit tam ex in- 
stitutione Ecclesiae, quam ex hoc quod eis non competit 
ordinis sacramentum. In hoc enim sacramento persona, 
quae ordinatur, significat Christum mediatorem. Et quo- 
niam mediator solum in virili sexu fuit, et per virilem 
sexum potest significari; ideo possibilitas suscipiendi or- 
dines solum viris competit, qui soli possunt naturaliter 
repraesentare, et secundum characteris susceptionem actu 
signum his conferre.^ 4. dist. 25. a. 2. q. 1. 

3? ,Determinatio temporis non est quantum ad sacra- 
menii necessitatem, sed potius quantum ad susceptionis 
congruitatem et solemnitatem, quam in majoribus ordini- 
bus oportet servari, saltem quantum ad annos discretionis *), 
propter votum continentiae, et ordinum dignitatem. Ulte- 
rior vero protelatio temporis quantum ad sacerdotes, quan- 
tum ad tempora moderna non exigitur, quia sicut in multis 
malitia supplet aetatem, ita in multis bonitas et sanctitas 
supplet. Praeterea multi nune ordinantur, qui non prae- 
fieiuntur populo, ut religiosi; ideo non oportet in eis ita 
servare tempora, ut in aliis, maxime si sit sanctitas vitae, 
et sciontia, e£. maturitas morum." 4. dist. 25. a. 2. q. 2. 
ad. 5. 

*" ,Ad aliquem ordinem requiritur usus rationis de 
necessitate sacramenti, ad aliquem ordinem de necessitate 
praecepti, ad aliquos de honestate et congruitate. Ad Epi- 
Scopatum namque, quoniam ibi contrahitur matrimonium 
spirituale, necessario requiritur consensus, sine quo non 
fit matrimonium, nec spirituale, nec corporale... Àc per 
hoc necessario requiritur usus rationis et discretionis de 
necessitate sacramenti, licet multa alia requirantur, de 
necessitate scilicet praecepti. Ad ordines vero sacros re- 
quiritur rationis usus de necessitate praecepti, pro eo quod 
ad illos ordines non debent admitti nisi qui possunt ad 
eontinentiam obligari; et ideo qui ordinant scienter eos, 
qui non possunt obligari, quia ratione carent, faciunt con- 
tra statutum et praeceptum Ecclesiae. Et ideo si tales 
ordinantur exterius, characterem recipiunt de facto, quia 
non contradicunt, quamvis non consentiant. Ad minores 
vero ordines requiritur de honestate rationis usus, quia 
ibi committuntur officia, quae spectant non solum ad ha- 
bentes usum rationis, imo etiam ad habentes scientiam 
litteraturae.^ 4. dist. 25. a. 2. q. 2. 

*! Sacramentum ordinis non solum abundat ab aliis 
secundum rationem signi, propter hoe quod non tantum 
sacramentum, sed etiam suscipiens sacramentum tenet ra- 


*) Nullus in posterum ad subdiaconatus ordinem ante vi- 
gesimum secundum, ad diaconatus ante vigesimum tertium, ad 
presbyteratus ante vigesimum quintum aetatis suae annum pro- 
moveatur." Conc. Trident. sess. 23. decr. de reform. c. 12. 


514 


tionem signi; imo etiam abundat secundum rationem re- 
medii, quia non solum ibi gratia ad curandum subjectum 
ordinatur, sed etiam datur gratia, quae ordinat ad curan- 
dum alios; unde collocat hominem non tantum in statu 
sanitatis, imo etiam in gradu honestatis et dignitatis. Et 
ideo ad hoe sacramentum requiritur non persona quae- 
libet, sed persona honesta, cui honor et dignitas competat 
clericalis. Et quoniam honestas multum respicit exteriora; 
ideo non solum propter defectum vitae efficitur quis in- 
habilis ad hoec sacramentum suscipiendum, sed etiam pro- 
pter defectum multorum aliorum. Ad hoc enim quod 
persona sit honesta, oportet quod in ea concurrat honestas 
& parte originis, nominis, corporis, actionis, conditionis et 
conversationis. Propter defectum a parte originis ineptus 
est filius sacerdotis spurius, et etiam quilibet illegitimus. 
A parte nominis, sive famae, inepti sunt infames, et pu- 
blice poenitentes... Propter defectum a parte corporis, 
corpore vitiati, et daemoniaci, et epileptici... Propter 
defectum a parte actionis, ut quando incidit in peccatum 
enorme, sive factum, ut homicidium ... et hoc est propter 
magnum horrorem, qui est in sanguinis effusione, sive 
juste fiat, sive injuste; vel propter hoc, quod dividit uni- 
tatem animae et corporis. Propter defectum conditionis, 
ut servus... Propter defectum conversationis, ut curiales 
... In omnibus autem tradunt distinctiones, sive exceptio- 
nes; sed illae spectant ad scientiam inferiorem." 4. dist. 25. 
a. 2. q. 4. 

* ,Bigami inepli sunt ad ordinis sacri susceptionem. 
Quoniam de significatione ordinis primaria est, quod ordi- 
natus significet Christum, ut sponsum Ecclesiae; et hoc 
non potest significare bigamus, qui habuit uxorem viduam, 
quoniam Ecclesia unicum habuit sponsum, et Christus 
unicam habet sponsam; hine est, quod tales inepti sunt 
ad ordines, maxime principales et sacros, in quibus homo 
jam incipit expresse figurare Christum. Unde bigamia 
reddit ineptum ad diaconatum et subdiaconatum et sacer- 
dotium, et potissime ad episcopatum. Et ideo in his or- 
dinibus numquam legitur dispensatum, nec dispensari de- 
bet, non quia sacramentum essentialiter deficiat, immo 
bigamus recipit characterem, sed quia perfectio sacramenti 
in ipso deficit, qui nulla ratione potest suppleri per homi- 
nem, nee repensari; tamen in ordinibus inferioribus ex 
causa necessitatis dispensationem recipit... Ratio sumi- 
tur ex parte totius hominis, cujus est matrimonium con- 
trahere, et quod est subjectum matrimonii, in quo quidem 
est impedimentum non ratione immunditiae, vel qualitatis 
absolutae, quae fit in carne, sed propter significationem 
deficientem. Quia enim contraxit cum una, signavit Chri- 
stum; quia vero ab una recessit, et contraxit cum secunda, 
recessit a significatione *); et ita est defectus sacramenti, 
scilicet unitatis, quae in sacramento matrimonii et ordinis 
debebat significari." 4. dist. 25. a. 2. q. 3. concl. et ad 2. 

*5 Quantum est de jure communi, hoc lieitum esi 8o- 
lis Episcopis, quia ipsi sunt sponsi, qui debent Christo 
animas consecrare, secundum quod dicit Apostolus (2. Cor. 
11,2) : Despondi vos uni viro virginem castam exhiberi Christo; 


*) Bigamum, ideoque irregularem, esse censendum etiam illum, 
qui unam uxorem ante baptismum, aliamque post baptismum 
habuit, S. Innocentius I contra opinionem S. Hieronymi definivit, 


Pags VI, 12. 


et debent filios perfectos generare. Et ideo habent cla- 
vium potestatem in excellentia, et eis solis ista, quae sunt 
excellentiae, commissa *).^ 4. dist. 20. p. 2. dub. 6. 

** ,Sicut sacri canones dicunt, secundum jus com- 
mune non potest aliquis ordines dispensare, praesertim 
ordines sacros, nisi solus Episcopus. Hujus statutum 
ortum habet ex sacra Scriptura, et Spiritus sancti ordi- 
natione. Ex sacra Seriptura, quia cum Dominus duo 
genera discipulorum habuit, quosdam in numero duo- 
deno, quosdam in numero septuagesimo, primos Apostolos 
nominavit (Luc. 6, 13), super quos etiam fundavit Eccle- 
siam, ipsos tamen primo fundando in se, alios simplices 
discipulos appellavit. Et Apostolis primo fuit collata po- 
testas imponendi manus et consecrandi, non autem sim- 
plieibus discipulis, sicut patet ex textu et ex glossa. Et 
quoniam Apostolis suecesserunt Episcopi, discipulis vero 
sacerdotes simplices; ... ita patet, quod auctoritas ordi- 
nandi et manus imponendi, secundum formam Ecclesiae 
primitivae, Episcopis appropriatur. Unde et Apostolus 
(4. Tim. 5, 22) scribens dicit: Manus cito nemini imposueris. 
Consilium etiam Spiritus saneti concordat, quo et Scriptu- 
rae sunt editae, et Constitutiones ecclesiasticae. Quia 
enim ordo potestas est, sive in ordine potestas traditur; 
ideo ab eo debet tradi, qui potestatem habet, et in quan- 
tum habet potestatem. Posse autem gradus distribuere 
et conferre non est cujuslibet potestatis, sed ejus qui in 
potentia supereminet, sicut patet etiam in regimine curiae 
saecularis. Ad hoc ergo, quod ordo recte tradatur, dis- 
ponit Spiritus sanetus, quod tradatur ab eo, qui non so- 
lum habet ordines, per quos est potens, sicut et alii, sed 
et eminentiam dignitatis, per quam potest super alios. 
Hunc autem dicimus ordinem, qui dicit ordinom cum emi- 
nentia. Ideo patet, quod duo requiruntur ad hoe, quod 
Episcopus possit ordinem conferre, scilicet quod ille habeat 
ilum ordinem, et quod habeat episcopalem dignitatem. 
Alia ratio est, quia si passim omnibus esset concessum, 
tot admitterentur ad ordines, quod non servaretur ordo, 
imo potius generaretur confusio. Et ideo dispositum est 
Dei consilio, quod solis Episcopis ordinum dispensatio, et 
aliorum perfectorum, ut consecratio abbatum, monialium, 
et ecclesiarum, et consimilium concedatur. Posset etiam. 
alia ratio assignari, sive ex hoec quod Episcopus sponsus 
est, sive ex hoe quod sacramentum ordinis statum per- 
fectionis dicit; ideo his, qui habent potestatis eminentiam, 
debuit reservari: et Episcopus, tamquam sponsus, filios, 
id est perfectos, et filias, id est imperfectos, debuit generare. 
Prima tamen ratio melius valet.^ 4. dist. 25. a. 1. q. 1. 


*) Origo ritus dandi velum monialibus repetitur ex illis ver- 
bis Apostoli (1. Cor. 11, 5): Omnis mulier orans, aut prophe- 
tans, non velato capite, deturpat caput suum. — Aliud autem est 
velum receptionis, quod datur novitiae, dum tirocinium pro- 
bationis aggreditur, aliud professionis, et aliud consecrationis. 
Hujus postremi tantum reservatur impositio Episcopis, qui nec 
presbyteros possunt ad eam delegare. Hodie fere ubique hujus- 
modi consecratio in desuetudinem abiit; ubi tamen adhuc est in 
usu, fleri debet in ecclesia exteriori et certis diebus festis; et 
insuper oportet, ut monialis velum acceptura saltem vigesimum 
quintum aetatis annum attigerit, sit virgo, et ad Ordinem ab 
Apostolica Sede approbatum, non tamen ad aliquem ex mendi- 
cantibus, pertineat. 


pans VI, 13. 515 


CAPUT XIII. 


De integritate matrimonii. 


(Mairimonium fuit ante pecostum in offcium naturae, — posi pecosium in remedium. — Quid signifloet, — et quomodo intro- 
duostur. — Ejus bons sunt iria, — et impedimenta duodecim.) 


De sacramento matrimonii! haec in summa tenenda sunt, quod matrimonium est 
conjunctio legitima maris et feminae, individuam vitae consuetudinem retinens*. Haec 
autem conjunctio non solum fuit post peccatum, verum etiam ante peccatum. Sed prius 
institutum fuit sacramentum conjugii in offidium, nune autem non solum in officium, 
verum etiam in remedium contra libidinis morbum *. Prius significabat conjunctionem 
Dei et animae; nunc vero" praeter hoc significat conjünctionem Christi et Ecclesiae, et*)5:em. 
duarum naturarum in unitate personae. Introducitur autem haec conjunctio in esse per 
liberum consensum animorum ex parte utriusque personae, exterius expressum in aliquo 
signo sensibili; consummari autem habet in copula carnali. Nam per verba de futuro 
dicitur " matrimonium initiari, per verba de praesenti ratificari, sed per carnalem copu- ,,*) ?«*« 
lam habet consummari (I. Hujus autem sacramenti tria sunt bona, scilicet ? fides, proles, 2 9" 


(I) Matrimonium, ut patet, spectari potest vel quatenus officium naturae, vel quatenus sacramentum. 
Porro, prout est officium naturae, ejus honestas impugnata fuit ab antiquis Gnosticis et a Manichaeis, qui 
nuptias a diabolo invectas illicitasque esse autumabant. Adversus eos Concil. Trident. sess. 24. can. 1: ,8i 
quis dixerit, matrimonium non esse vere et proprie unum ex septem legis evangelicae sacramentis a Christo 
Domino institutum, . .. neque gratiam conferre; anathema sit.^ Et ibid. in Doctrina: ,Matrimonii perpetuum, 
indissolubilenque nexum primus humani generis parens divini Spiritus instinctu pronunciavit, cum dixit: 
Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea; quamobrem relinquet homo patrem suum el matrem, et. ad- 
haerebit uxori suae, et. erunt. duo in carne una (Gen. 1, 23. 24)." 

Praecipui tamen errores modo versantur circa matrimonium, prout eat sacramentum. Et primo quoad 
ejus essentiam, Protestantes et Neoterici nudum contractum naturalem, minime vero sacramentum esse do- 
cent. Contra eos, praeter canonem cit. Concil. Trident., est propositio 65. Syllabi a Pio IX damnata: ,Nulla 
ratione fieri potest, Christum evexisse matrimonium ad dignitatem sacramenti.^ Neoterici praeterea matri- 
monium civile inducentes, autumant in matrimonio sacramentum nihil esse aliud quam quid contractui acces- 
sorium, ab eoque separabile, ita ut vi contractus mere civilis haberi possit inter christianos matrimonium 
veri nominis. Sed contra hoc figmentum idem S. Pontifex in Allocutione habita die 27. septembris an. 1852 
proclamavit, ,inter fideles matrimonium dari non posse, quin uno eodemque tempore sit sacramentum; atque 
ideireo quamlibet aliam inter christianos viri et mulieris, praeter sacramentum, conjunctionem, cujuscumque 
etiam civilis legis vi factam, nihil aliud esse nisi turpem atque exitialem concubinatum ab Ecclesia tantopere 
damnatum, ac proinde a eonjugali foedere sacramentum separari nunquam posse." Et in praecitato Syllabo 
damnavit sequentes propositiones, quae sunt 66. et 73.: , Matrimonii sacramentum non est nisi quid contractui 
accessorium, ab eoque separabile, ipsumque sacramentum in una tantum nuptiali benedictione situm est." — 
»Vi contractus mere civilis potest inter christianos constare veri nominis matrimonium; falsumque est aut 
contraetum mairimonii inter christianos semper esse sacramentum, aut nullum esse contractum, si sacramen- 
tum exeludatur.^ Et Leo XIII in litteris 1. junii 1879 ad Archiep. et Episc. Eccl. Province. Taurin. Vercell. 
et Genuen., omnino ad rem haec habet: ,Vos certe non latet, quomodo ad honestandam civilis potestatis 
immissionem in christiana matrimonii legislatione, ceu moderni progressus inventum, adducatur contractus a 
sacramento resolutionis conceptum; ita ut, divisim habito pro contractu, subjici Status dictioni idem prae- 
sumitur, Ecclesiae solummodo ritualis benedictionis opus relinquendo. Ad vim theoriae huie comparandam 
praesto sunt et exterorum codicum auctoritas, et factum alicujus catholicae nationis, penes quam matrimonium 
lex civilis et laica prorsus moderatur. Verumtamen quidquid jurisperiti acatholici, vel Status autocratiae 
addieti referant, pro certo habetur, nunquam vere catholicorum conscientiam excipere hujusmodi posse do- 
cirinam ceu christianae legislationis de matrimonio fundamentum; eo quod dogmatico errori innitatur, pluries 
ab Ecclesia damnato, utpote qui ad externam caeremoniam et ad meri ritus conditionem sacramentum redi- 


d) Facienda 
ibid. 


516 PARS VI, 13. 


et sacramentum (Aug. de gen. ad lt. l. 9. c. 7); et duodecim impedimenta, quae im- 
pediunt contrahendum, et dirimunt jam contractum ', quae in his versibus continentur: 


Error, conditio, votum, cognatio, crimen, 

Cultus disparitas, vis, ordo, ligamen, honestas, 

Oi sis affinis, si forte coire nequibis: 

Haec socianda " vetant conjugia, juncta retractant*). 


gat: doctrina isthaec christiani matrimonii essentiae conceptum subvertit, in quo connubiale ligamen, religione 
sanctificatum, una fit res cum sacramento, et cum eo unum individuum constituit subjectum et unicam sub- 
stantiam. Quamobrem in christiana societate connubium profanare, idem est ac illud de gradu dejicere, 
fidei subjectorum religiosae injuriam inferre, atque exitiosas eorumdem conscientiae intexere insidias, eo quod 
sola civilis actus legalitas nec sufficit, nec sufficere potest ad honestandas eorum uniones, et felices reddendas 
eorum familias. Neque catholicarum nationum prodest exemplum, quae diris funditus agitatae luctis motibus- 
que socialibus, talem subire reformationem coactae fuere; quam vel inspiraverunt doctrinae et opera hetero- 
doxorum, aut indidit imperantium vis; quae tamen reformatio, praeter quam quod uberrimos dederit amaritu- 
dinis fructus, nunquam pacificá usa est possessione, sed incessanter reprobata fuit per proborum catholicorum 
conscientiam, necnon per legitimum Ecclesiae magisterium." 

Etiam quoad matrimonii proprietates, quae ad unitatem et ad indissolubilitatem reducuntur, errores 
irrepserunt. Et quidem unitati per excessum adversabantur Novatiani et Montanistae, damnantes ut illicitas 
secundas nuptias; et Graeci, qui quartas reprobabant. Contra hos, Eugenius IV ad Armenos: ,Declaramus, 
non solum secundas, sed et tertias et quartas atque ulteriores nuptias, si aliquod impedimentum non obstet, 
licite contrahi posse." 

Per defectum autem contra unitatem venit polygamia simultanea, quam christianis juri divino non 
adversari, imo aliquando permittendam esse, Protestantes contenderunt. Sed contra Concil. Trident. sess. 24. 
can. 2: ,Si quis dixerit, licere christianis plures simul habere uxores, et hoe nulla lege divina esse prohi- 
bitum; anathema sit." 

Quoad secundam matrimonii proprietatem, nempe indissolubilitatem, praenotandum est matrimonium 
distingui in verum, ratum et consummatum. Verum dicitur matrimonium ab infidelibus legitime contractum; 
ratum est matrimonium a christianis initum, et ita vocatur, quia in eo est ratio sacramenti; consummatum 
demum est idem ratum, usu interveniente, completum.  Praenotandum est etiam solutionem esse posse vel 
a vinculo, vel tantum a toro seu ab habitatione. Hisce praemissis, Protestantes 1? negant indissolubilitatem 
matrimonii esse juris divini. Sed contra Concil. Trident. sess. 24 in Doctrina de matrim.: ,Matrimonil per- 
petuum indissolubilemque nexum primus humani generis parens divini Spiritus instinctu pronunciavit, cum 
dixit: Hoc nunc ete. 2? Contendunt matrimonium consummatum pluribus ex causis, praesertim, in quo cum 
Graecis schismaticis conveniunt, propter adulterium, dissolvi posse quoad vinculum. Sed contra Eugenius IV 
in praecitato Decreto pro Armenis statuit, quod ,quamvis ex causa fornicationis liceat tori separationem 
facere, non tamen aliud matrimonium contrahere fas est, cum matrimonii vinculum legitime contracti per- 
petuum sit.^ Et Concil. Trident. sess. cit. can. 5: ,Si quis dixerit, propter haeresim, aut molestam cohabi- 
tationem, aut affectatam absentiam & conjuge, dissolvi posse matrimonii vinculum; anathema sit." Et can. 7: 
,Si quis dixerit, Ecclesiam errare, cum docuit et docet, juxta evangelicam et apostolicam doctrinam, propter 
adulterium alterius conjugum matrimonii vinculum non posse dissolvi, et utrumque, vel etiam innocentem, 
qui causam adulterio non dedit, non posse, altero conjuge vivente, aliud matrimonium contrahere; moechari- 
que eum, qui, dimissa adultera, aliam duxerit, et eam, quae, dimisso adultero, alii nupserit; anathema sit." 
3» Negant matrimonium tantum ratum dissolvi posse per solemnem votorum professionem. Sed conira Trid. 


*) Quindecim modo enumerari solent impedimenta dirimentia, his contenta versiculis: 


Error, conditio, votum, cognatio, crimen, 

Cultus disparitas, vis, ordo, ligamen, honestas, 

Aetas, affinis, si clandestinus, et impos, 

Raptave si mulier parti nec reddita tutae, 

Haec facienda vetant connubia, facta retractant. 

Igitur, praeter indicata a S. Doctore, tria adjunguntur impedimenta, nempe aetatis, raptus et clandestinitatis. Sed pri- 

mum ingreditur, ut ita dicam, in defectu libertatis et idoneitatis, de eoque S. D. agit 4. dist. 36. a. 2. qq. 1. 2; secundum inclu- 
ditur in impedimento violentiae; tertium autem tempore Seraphici nondum exstabat. 


Pans VI, 13. —- 5T 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia principium nostrum 
reparativum, Verbum scilicet incarnatum, eo ipso quod Verbum Dei, est fons sapientiae 
in excelsis; eo ipso quod incarnatum, est clementiae fons in terris; et ideo eo ipso 
quod Verbum increatum, est humani generis formativum ex summa sapientia; eo ipso 
quod incarnatum, est ipsius reformativum ex summa clementia: ideo enim " humanum i)?" ** 
genus reparat per clementiam, quia prius reparabile fecit ex sapientia, quae pro suo 
summo ordine exigebat, quod genus humanum faceret potens stare, potens labi, potens 
etiam reparari, sicut in praecedentibus ostensum fuit. Quoniam ergo Verbum Dei in sua 
sapientia hominem fecit, sicut et congruum fuit, potentem stare, cadere et surgere; hinc 
est, quod genus humanum eo modo propagandum ordinavit, quod ex? ipso modo pro-,Q *" 
pagandi haberet, quod manuduceret ipsum ad standum; haberet etiam, quod manuduceret 


l. c. can. 6: ,Si quis dixerit, matrimonium ratum, non consummatum, per solemnem Religionis professionem 
alterius conjugum non dirimi; anathema sit.^ 4? Ecclesiam errore insimulant, eo quod separationem inter 
conjuges quoad torum aliquando permittit. Sed contra Trid. /. c. can. 8: ,Si quis dixerit, Ecclesiam errare, 
cum ob multas causas separationem inter conjuges, quoad torum, seu quoad cohabitationem, ad certum, in- 
certumve tempus fieri posse decernit; anathema sit.^ 35? Statum conjugalem virginitati anteponunt. At 
contra Trid. 4. c. can. 10: ,Si quis dixerit, statum conjugalem anteponendum esse statui virginitatis, vel cae- 
libatus, e£ non esse melius ac beatius manere in virginitate, aut caelibatu, quam jungi matrimonio; anathema 
sit.^ 69 Validum asserunt matrimonium Clericorum in sacris Ordinibus constitutorum, et Regularium, qui 
castitatem solemniter sunt professi. Sed contra Concil. Trident. /. c. can. 9: ,S8i quis dixerit, Clericos in 
sacris ordinibus constitutos, vel Regulares castitatem solemniter professos, posse matrimonium contrahere, 
contractumque validum esse, non obstante lege ecelesiástica, vol voto; et oppositum nihil aliud esse quam 
damnare matrimonium; posseque omnes contrahere matrimonium, qui non sentiunt se castitatis, etiamsi eam 
voverint, habere donum; anathema sit; cum Deus id recte petentibus non deneget, nec patiatur nos supra 
id, quod possumus, tentari. — Est etiam propositio 72 damnata in Syllabo, nempe: ,Bonifacius VIII votum 
castitatis in ordinatione emissum nuptias nullas reddere primus asseruit.^ 7? Prohibitionem solemnitatis 
nuptiarum 'certis anni temporibus, benedictiones et alias caeremonias ecclesiasticas damnant. Sed contra 
Concil. Trident. /. c. can. 11: ,Si quis dixerit, prohibitionem solemnitatis nuptiarum certis anni temporibus 
superstitionem esse tyrannicam, ab ethnieorum superstitione profectam; aut benedictiones et alias caeremo- 
nias, quibus Ecclesia in illis utitur, damnaverit; anathema sit." 

Erasmus Roterodamus, et post eum Calvinus, imo etiam Lutherus, si ex matrimonio nulla proles 
suscepta fuerit, docuerunt matrimonia a filiisfamilias contracta insciis velinvitis parentibus esse nedum illicita, 
verum etiam nulla et irrita, jure naturali ac divino. llunc errorem Conc. Trid. /. c. cap. 1. de Heform. re- 
probavit ac damnavit his verbis: ,Tametsi dubitatum non est clandestina matrimonia, libero contrahentium 
consensu facta, rata et vera esse matrimonia, quamdiu Ecclesia ea irrita non fecit, et proinde jure damnandi 
sunt illi, prout eos sancta Synodus anathemate damnat, qui ea vera ac rata esse negant, quique falso affir- 
mant matrimonia a filisfamilias sine consensu parentum contracta irrita esse, et parentes ea rata vel irrita 
facere posse; nihilominus sancta Dei Ecclesia ex justissimis causis ea semper detestata est et prohibuit." 

Novatores nostri temporis praeterea negant matrimonium esse indissolubile jure naturae. Contra 
quos est prop. 67 in Syllabo damnata, quae est: ,Jure naturae matrimonii vinculum non est indissolubile, et 
in variis casibus divortium proprie dictum auctoritate civili sanciri potest.^ — Denique nonnulli neoterici 
autumant matrimonium legitimum infidelium nunquam dissolvi posse quoad vinculum. Sed contra Inno- 
centius III in Decreto: .De divortWs statuit: ,Si alter infidelium conjugum ad fidem catholicam conver- 
tatur, altero vel nullo modo, vel non sine blasphemia divini nominis, vel ut eum pertraliat ad mortale pec- 
catum, ei cohabitare volente, qui relinquitur; ad secunda, si voluerit, vota transibit; et in hoc casu intelli- 
gimus quod ait Apostolus, 1. Cor. 7, 15, si infidelis discedit, discedat ... Nam etsi matrimonium verum 
inter infideles existat, non est tamen ratum.^ Hinc Benedictus XIV .De Syn. Dioec. l. 6. c. 4. n. 3 ait: 
» Certum est, infidelium conjugium, ex privilegio in fidei favorem a Christo Domino concesso, et per aposto- 
lum Paulum promulgato, dissolvi, cum conjugum alter christianam fidem amplectitur, renuente altero, in sua 
infidelitate obdurato, cohabitare cum converso, aut cohabitare quidem volente, sed non sine contumelia 


Creatoris." 
S. Bonaventurae Breviloq. 18 


518 | pPAns VI, 13. 


ad remedium, sicut etiam in propagatione illa est aliquid per peccatum, scilicet libido, 
quod traducit morbum. Et quia status hominis erat ex conjunctione ipsius animae ad 
Deum per amorem unitivum modo castissimo, singulari et individuo; remedium veniebat 
ex conjunctione divinae naturae et humanae in unitatem hypostasis et personae, uni- 
tatem, inquam, divina gratia introductam, ut singularem et individuam; hinc est, quod 
Deus ab initio instituit^, ut propagatio fieret per conjunctionem maris et feminae indi- 
viduam ' et singularem *, quae significaret ante peccatum conjunctionem Dei et animae, 
s 5» «seu Dei et supercaelestis * hierarchiae, post peccatum vero conjunctionem Christi et hu- 


Rom., super- 


sees e. manae naturae, seu Christi et Ecclesiae"; et ideo utrobique est sacramentum, scilicet 
ante et post, licet alio et alio modo, quantum ad significationem et usum". Cum enim 
esset sacramentum, antequam superveniret morbus, libido, quae supervenit per peccatum, 
»BaeteLpotius habet per matrimonium excusari", quam ipsum valeat" vitiare"; quia non mor- 
bus medicamentum corrumpit, sed medicamentum habet curare morbum" (IT) Ex quo 
manifeste apparet, quid sit matrimonium, et qualiter divinitus sit introductum in esse. 
ebd Rursus, quia quaelibet praedictarum spiritualium unionum in sacramento matri- 
li. "monii significatarum est unio unius sicut agentis et influentis, alterius? sicut patientis 
et suscipientis, et hoc faciente amoris vinculo, qui ex mera voluntate procedit; hinc est, 
quod matrimonium debet esse conjunctio duplicis personae, differentis secundum rationem 
agentis et patientis, scilicet virilis sexus et muliebris, et hoc ex mero consensu volun- 
tatis". Et quia voluntas exterius non apparet, nisi per signa ipsam exprimentia; hinc 
est, quod necesse est, ut consensus mutuus exterius exprimatur". Quia vero consensus 
ut de futuro non est proprie consensus", sed ipsius promissio", consensus vero ante 
commixtionem non facit plenariam unionem, quia nondum sunt una caro; hinc est, quod 
Xmumviper verba de futuro dicitur matrimonium esse initiatum, de praesenti ratum vel" con- 
firmatum, sed in carnali copula consummatum", quia tunc sunt una caro, et unum 
»Dewia.COrpus fiunt; ac per hoc plene significat unionem illam, quae est inter nos et Christum ". 
lune enim plene traducitur corpus unius in corpus alteriüs secundum sui comparis po- 
mPreren-testatem ad procreandam " prolem. Et ideo ipsius matrimonii sunt tria bona", scilicet 
sacramentum ", propter vinculum insolubile", fides, propter debiti solutionem "*; proles" 
vero, sicut effectus consequens ad utrumque" (III). 


(Ll) Ad rem hue veniunt verba S. P. Leonis XIII, quae leguntur in novissima ejus Epistola Ency- 
celica 10. februarii hujus anni 1880. Principio quidem, ait summus Pontifex, lex est provisa divinitus, ut 
quae Deo et natura auctoribus instituta sunt, ea tanto plus utilia ac salutaria experiamur, quanto magis 
statu nativo manent integra atque incommutabilia; quandoquidem procreator rerum omnium Deus probe 
novit, quid singularum institutioni et conservationi expediret, cunctasque voluntate et mente sua sic ordinavit, 
ut suum unaquaeque exitum convenienter habitura sit. At si rerum ordinem providentissime constitutum 
immutare et perturbare hominum temeritas aut improbitas velit, tum vero etiam sapientissime atque utilissime 
instituta aut obesse incipiunt, aut prodesse desinunt, vel quod vim juvandi mutatione amiserint, vel quod 
tales Deus ipse poenas malit de mortalium superbia atque audacia sumere. Jamvero qui sacrum esse ma- 
trimonium negant, atque omni despoliatum sanctitate in rerum profanarum conjiciunt genus, ii pervertunt 
fundamenta naturae, et divinae providentiae tum consiliis repugnant, tum instituta, quantum fieri potest, de- 
moliuntur. Quapropter mirum esse non debet, ex hujusmodi conatibus insanis atque impiis eam generari ma- 
lorum segetem, qua nihil est saluti animorum incolumitatique reipublicae perniciosius." 

(III) Multiplices ae praeclaros fructus, quos ex divina institutione matrimonia in publicam utilitatem 
ac salutem ferunt, S. P. Leo XIII in eadem praecitata Epistola Encyclica ita enumerat: ,Si consideretur, quor- 
sum matrimoniorum pertineat divina institutio, id erit evidentissimum, includere in illis voluisse Deum utilitatis 


PARS VI, 13. 519 


Postremo, quia dicta conjunctio matrimonialis debet esse ex libero consensu pro- 


n) Matrimo- 


cedens ad copulationem personarum distantium in unam matrimonii" legem", et hoc i. 
potest duodecim modis impediri; hinc est, quod duodecim sunt impedimenta matrimonii". 
Quod patet sic. Ad matrimonialem namque consensum requiritur libertas in consensu", 
et libertas in consentiente, et idoneitas ad conjunetionem. Sed libertas in consensu tol- 
ltur per duo, secundum duas partes involuntarii, scilicet per ignorantiam et per violen- 
tiam". Et sic sunt duo impedimenta, scilicet error? et violentia". Libertas autem in 
consentiente tollitur per hoc, quod quis est alligatus alteri, et hoc, vel Deo vel homini. 
Si Deo, hoc est, vel per votum expressum, vel per aliquid, quod habet votum anne- 
xum. Primum est in voto^, secundum in ordine". $Si autem homini, hoc est? dupli-$j2" 7 
citer, aut per ligamen existens, aut per ligàmen praecedens. Primum est in ligamine P, ha ^"^ 
quo quis ligatus est uxori; secundum est in crimine, quando moechus, vel moecha ma- 
chinatus est in mortem conjugis", vel, ipso vivente, fidem de contrahendo dedit^. Et 
sic sunt quatuor impedimenta, scilicet. votum, ordo, ligamen et crimen. lIdoneitas autem 


ad unionem est distantia personarum conveniens, quae tollitur, per nimiam proximitatem, 


vel? per nimiam elongationem. Nimia autem proximitas venit sive" per generationem ", 9 $75. 


. . . * [| . . . . " . . ibid, 
sive per aliquid simile generationi, ut est cognatio legalis" " spiritualis^; aut venit per rm ia. 


et editt. 


commixtionem sexuum, aut per contractionem sponsalium^. Et sic sunt tria impedi- ,4e ^ve, 
menta, scilice£. cognatio^, affinitas" et publicae justitiae honestas".  Nimia autem di- ^" 
stantia aut attenditur quantum ad ea, quae sunt naturae, ut cum non possunt commi- 

sceri carnaliter; aut quantum ad ea, quae sunt fortunae, quae non sunt in nostra po- 
testate, ut patet, cum est unus servus et alter liber; aut quantum ad ea, quae sunt 
religionis christianae, ut cum unus? est baptizatus, alter vero minime". Et sic sunt )2"* *t- 


tria impedimenta, scilicet. impotentia coéundi^, error" conditionis" et disparitas religio-ii ^" '"" 
nis". Ac per hoc sunt in universo duodecim impedimenta, quae, Spiritu sancto dictante, ipid. cron 


x) Inducta 


introducta ? sunt in Ecclesia Dei, cui? etsi omnia sacramenta sint" commissa, potis- ns 
y) Ita ibid., 


sime conjugii sacramentum commissum est regulandum (IV) propter varietates, quaest edi 


Ecclesiae. 
*. . . Ld . LJ . . . Jta Ibid. 
et salutis publicae uberrimos fontes. Et sane, praeterquam quod propagationi generis humani prospiciunt, epit 


illue quoque pertinent, ut meliorem vitam conjugum beatioremque efficiant; idque pluribus causis, nempe 
mutuo ad necessitates sublevandas adjumento, amore constanti et fideli, communione omnium bonorum, gratia 
caelesti, quae a sacramento proficiscitur. Eadem vero plurimum possunt ad familiarum salutem; nam mairi- 
monia, quamdiu sint congruentia naturae, Deique consiliis apte conveniant, firmare profecto valebunt animo- 
rum concordiam inter parentes, tueri bonam institutionem liberorum, temperare patriam potestatem proposito 
divinae potestatis exemplo, filios parentibus, famulos heris facere obedientes. Ab ejusmodi autem conjugiis 
exspectare civitates jure possunt genus et sobolem civium, qui probe animati sint, Deique reverentia atque 
amore assueti, sui officii esse ducant juste et legitime imperantibus obtemperare, cunctos diligere, laedere 
neminem. Hos fructus tantos ac tam praeclaros tamdiu matrimonium revera genuit, quamdiu munera sancti- 
tatis, unitatis, perpetuitatisque retinuit, a quibus vim omnem accipit frugiferam et salutarem; neque est du- 
ditandum similes paresque ingeneraturum fuisse, si semper et ubique in potestatem fidemque fuisset Ecclesiae, 
quae illorum munerum est fidissima conservatrix et vindex." 

(IV) Waldenses omnium primi, ut videtur, matrimonii impedimenta parvi pendere sunt ausi, eosque 
secuti sunt Novatores saec. XVI, qui ea despicientes effutierunt in Ecclesiae facultate non fuisse jus con- 
stituendi impedimenta dirimentia eamque in iis constituendis erravisse. Saec. XVII Marcus Antonius De 
Dominis Archiep. Spalatensis, et dein a fide desertor, quem secutus est Joannes Launojus doctor sorbonicus, 
Ecclesiam regiae potestati subjectam esse dictitarunt. Ex horum figmentis doctrina Regalistarum derivavit, 
qui proprium et originarium jus Ecclesiae sive statuendi impedimenta, sive in causis matrimonialibus quibus- 


cumque sese ingerendi agnoscere renuentes, illud civili potestati exclusive tribuunt; vel ad summum, qui 
18 * 


580 PAnS VI, 13. 
circa hoc sacramentum incidere possunt, et propter morbum annexum, qui est maxime 


temperatiores dicuntur, utrique potestati ecclesiasticae et civili ex aequo convenire contendunt. Haec Re- 
galistarum doctrina superiore saeculo late diffusa fuit, opera potissimum Jansenistarum, qui ipsam in odium 
pontifidiae potestatis et in principum gratiam omni cavillationum arte defenderunt, ac in Pistoriensi Concilia- 
bulo proclamarunt. Hine factum est, ut civiles legislationes fere ubique, licet variis passim appellatae no- 
minibus, ut Gallicanae, Febronianae, Josephinae, Leopoldinae, Tanuecianae etc. hac pice inficerentur. No- 
stris autem temporibus, etsi saltem aliquatenus praefata Regalistarum figmenta in desuetudinem abierint, imo 
etiam alicubi penitus fuerint sublata, uti in dominiis austriacis, in quibus anno 1855 conventione a piissimo 
Imperatore Francisco Josepho I, maxima sui nominis gloria et summo omnium bonorum gaudio, cum Sede 
Apostolica inita matrimonium ad canonicas sanctiones revocatum fuit; non desunt tamen, qui iisdem dam- 
natis doctrinis imbuti, eas mordicus tueri, ubi adhue quoquo modo vigent; vel pro viribus suscitare, ubi jam 
obsoleverint, impio ausu conantur. 

Sed contra omnes recensitos errores Concilium Tridentinum sess. 24. can. 3 definivit: ,Si quis dixerit, 
eos tantum consanguinitatis et affinitatis gradus, qui in Levitico exprimuntur, posse impedire matrimonium 
contrahendum, et dirimere contractum; nec posse Ecclesiam in nonnullis illorum dispensare, aut constituere, 
ut plures impediant et dirimant; anathema sit.^ Can. 4: ,Si quis dixerit, Ecclesiam non potuisse constituere 
impedimenta matrimonium dirimentia, vel in iis constituendis errasse; anathema sit.^ Et can. 12: ,Si quis 
dixerit, causas matrimoniales non spectare ad judices ecclesiasticos; anathema sit.^ Porro hune canonem 
loqui de jure proprio et originario, non de jure quasi-concessionali, prout Synodus Pistoriensis autumavit, 
constat ex censura propositionis 59 ejusdem Synodi his verbis contenta: ,Doctrina Synodi asserens, ad 
supremam civilem potestatem dumtaxat originarie spectare contractui matrimonii apponere impedimenta ejus 
generis, quae ipsum nullum reddunt, dicunturque dirimentia; quod jus originarium praeterea dicitur cum 
jure dispensandi essentialiter connexum; subjungens, supposito assensu vel conniventia principum, potuisse 
Ecclesiam juste constituere impedimenta dirimentia ipsum contractum matrimonii; — quasi Ecclesia non 
semper potuerit aec possit in ehristianorum matrimoniis jure proprio impedimenta constituere, quae matrimo- 
nium non solum impediant, sed et nullum reddant quoad vinculum, quibus christiani obstrieti teneantur 
etiam in terris infidelium, in eisdemque dispensare; — canonum 3, 4, 9, 15 sess. 24 Concilii Tridentini ever- 
siva, haeretica." 

Contra autem modernos Regalistas Pius IX. sequentes propositiones in Syllabo damnavit: — 68. ,Ec- 
clesia non habet potestatem impedimenta matrimonium dirimentia inducendi, sed ea potestas civili auctoritati 
competit, a qua impedimenta existentia tollenda sunt. — 069. Ecclesia sequioribus saeculis dirimentia impe- 
dimenta inducere coepit, non jure proprio, sed illo jure usa, quod a civili potestate mutuata erat. — 70. Tri- 
dentini canones, qui anathematis censuram illis inferunt, qui facultatem impedimenta dirimentia inducendi 
Ecclesiae negare audeant, velnon sunt dogmatici, vel de hac mutuata potestate intelligendi sunt. — 74. Cau- 
sae matrimoniales et sponsalia suapte natura ad forum civile pertinent." 

Sed contra Regalistarum errores Ecclesiae jura strenue tuitus est S. P. Leo XIII in praecitata no- 
vissima Epistola Encyclica, eujus verba, quum omnino ad rem faciant, nefas esset hic loci non referre." 
Christus, inquit, matrimoniorum disciplinam Ecclesiae eredidit et commendavit. Quae potestatem in conjugia 
christianorum omni cum tempore, tum loco exercuit, atque ita exercuit, ut illam propriam ejus esse appa- 
reret, nec hominum concessu quaesitam, sed auctoris sui voluntate divinitus adeptam. — Quot vero et quam 
vigiles curas in retinenda sanctitate nuptiarum collocarit, ut sua his incolumitas maneret, plus est cognitum 
quam ut demonstrari debeat. Et sane improbatos novimus Concilii Hierosolymitani sententia amores solutos 
et liberos (.Act. 15, 29); civem Corinthium incesti damnatum beati Pauli auctoritate (1. Cor. 5, 5); propul- 
Satos ac rejectos eodem semper tenore fortitudinis conatus plurimorum, matrimonium christianum hostiliter 
petentium, videlicet Gnosticorum, Manichaeorum, Montanistarum sub ipsa rei christianae primordia; nostra 
autem memoria Mormonum, Sansimonianorum , Phalansterianorum, Communistarum. — Simili modo jus ma- 
trimonii aequabile inter omnes atque unum omnibus est constitutum, vetere inter servos et ingenuos sublato 
discrimine (cap. 1. de conjug. serv.) exaequata viri et uxoris jura; etenim, ut ajebat Hieronymus, ,apud nos 
quod non licet feminis, aeque non licet viris, et eadem servitus pari conditione censetur" (Oper. t. 1. col. 455): 
atque illa eadem jura ob remunerationem benevolentiae et vicissitudinem officiorum stabiliter firmata; adserta 
et vindicata mulierum dignitas; vetitum viro poenam capitis de adultera sumere (can. Interfectores, et cam. 
Admonere, quaest. 2), juratamque fidem libidinose atque impudice violare. — Atque illud etiam magnum 
est, quod de potestate patrumfamilias Ecclesia, quantum oportuit, limitaverit, ne filiis: et filiabus conjugii cu- 
pidis quidquam de justa libertate minueretur (cap. 30. quaest. 3. cap. 3. de cognat. spirit.); quod nuptias 


PARS VI, 13. 581 


infectivus, e£ minime tenens modum; et ideo ipsius Ecclesiae est gradus cognationum '" »2 Cog 
inter cognatos et affines certis gradibus nullas esse posse decreverit (cap. 8 de consang. et affin.; cap. 1. 
de cognat. legali), ut nimirum supernaturalis conjugum amor latiore se campo diffunderet; quod errorem et 
vim et fraudem, quantum potuit, a nuptiis prohibenda curaverit (cap. 26 de sponsal.; capp. 13, 15, 29 de 
sponsal. et. matrim., et alibi) ; quod sanctam pudicitiam thalami, quod securitatem personarum (cap. 1 de con- 
vers. infid.; cap. 5 el 6 de eo qui duxit in matr.), quod conjugiorum decus (cap. 3, 5 et 8 de sponsal. et matr. 
— Trid. sess. X XIV, cap. 3 de reform. matr.), quod religionis incolumitatem (cap. 7 de divort.) sarta tecta 
esse voluerit. Denique tanta vi, tanta providentia legum divinum istud institutum communiit, ut nemo sit 
rerum aequus existimator, quin intelligat, hoc etiam ex capite quod ad conjugia refertur, optimam esse hu- 
mani generis custodem ac vindicem Ecclesiam; cujus sapientia et fugam temporum, et injurias hominum, et 
rerum publiearum vicissitudines innumerabiles victrix evasit. — Sed, adnitente humani generis hoste, non 
desunt qui, sicut cetera redemptionis beneficia ingrate repudiant, sic restitutionem perfectionemque matrimonii 
aut spernunt, aut omnino non agnoscunt. — Flagitium nonnullorum veterum est, inimicos fuisse nuptils in 
aliqua ipsarum parte; sed multo aetate nostra peccant perniciosius, qui earum naturam, perfectam expletam- 
que omnibus suis numeris et partibus, malunt funditus pervertere. Atque hujus rei causa in eo praecipue 
sita est, quod imbuti falsae philosophiae opinionibus corruptaque consuetudine animi plurimorum, nihil tam 
moleste ferunt, quam subesse et parere: acerrimeque laborant, ut non modo singuli homines, sed etiam 
familiae atque omnis humana societas imperium Dei superbe contemnant. — Cum vero et familiae et totius 
humanae societatis in matmmonio fons et origo consistat, illud ipsum jurisdictioni Ecclesiae subesse nullo 
modo patiuntur; imo dejicere ab omni sanctitate contendunt, et in illarum rerum exiguum sane gyrum com- 
pellere, quae auctoribus hominibus institutae sunt, et jure civili populorum reguntur atque administrantur. 
Unde sequi necesse erat, ut principibus reipublicae jus in connubia omne tribuerent, nullum Ecclesiae esse 
decernerent; quae si quando potestatem ejus generis exercuit, id ipsum esse aut indulgentia principum, aut 
injuria factum. Sed jam tempus esse inquiunt, ut qui rempublicam gerunt, iidem sua jura fortiter vindicent, 
atque omnem conjugiorum rationem arbitrio suo moderari aggrediantur. — Hinc illa nata, quae matrimonia 
civilia vulgo appellantur; hinc scitae leges de causis, quae conjugiis impedimento sint; hinc judiciales sen- 
tentiae de contractibus eonjugalibus jure ne initi fuerint an vitio. Postremo omnem facultatem in hoc ge- 
nere juris constituendi et dicundi videmus Ecclesiae catholicae praereptam tanto studio, ut nulla jam ratio 
habeatur nec divinae potestatis ejus, nec providarum legum, quibus tamdiu vixere gentes, ad quas urbani- 
tatis lumen cum oehristiana sapientia pervenisset. — Attamen Naturalistae, iique omnes, qui reipublicae nu- 
men se maxime colere profitentes, malis hisce doctrinis totas civitates miscere nituntur, non possunt repre- 
hensionem falsitatis effugere. Etenim cum matrimonium habeat Deum auctorem, fueritque vel a principio 
quaedam Incarnationis Verbi Dei adumbratio, idcirco inest in eo sacrum et religiosum quiddam, non adven- 
titium, sed ingenitum, non ab hominibus aeceptum, sed naturá insitum. — Quocirca Innocentius III (cap. 8 de 
divort.) et Honorius III (cap. 11 de transact.), decessores Nostri, non injuria nec temere affirmare potuerunt, 
,8pud fideles et infideles existere sacramentum conjugii^. "Testamur et monumenta antiquitatis, et mores 
atque instituta populorum, qui ad humanitatem magis accesserant et exquisitiore juris et aequitatis cognitione 
praestiterant; quorum omnium mentibus informatum anticipatumque fuisse constat, ut cum de matrimonio 
cogitarent, forma occurreret rei cum religione et sanctitate conjunctae. Hane ob causam nuptiae apud illos 
non sine caeremoniis religionum, auctoritate pontificum, ministerio sacerdotum fieri saepe consueverunt. — 
Ita magnam in animis caelesti doctrina carentibus vim habuit natura rerum, memoria originum, conscientia 


generis humani! — Igitur eum matrimonium sit sua vi, sua natura, sua sponte sacrum, consentaneum est, 
ut regatur ac temperetur non principum imperio, sed divina auctoritate Ecclesiae, quae rerum sacrarum sola 
habet magisterium. — Deinde consideranda sacramenti dignitas est, cujus accessione matrimonia christiano- 


rum evasere longe nobilissima. De sacramentis autem statuere et praecipere, ita, ex voluntate Christi, sola 
potest et debet Ecclesia, ut absonum sit plane potestatis ejus vel minimam partem ad gubernatores rei ci- 
vilis velle esse translatam. Postremo magnum pondus est, magna vis historiae, qua luculenter docemur, 
potestatem legiferam et judiecialem, de qua loquimur, libere constanterque ab Ecclesia usurpari consuevisse 
iis etiam temporibus, quando principes reipublicae consentientes fuisse aut conniventes in ea re, inepte et 
stulte fingeretur. Illud enim quam incredibile, quam absurdum, Christum Dominum damnasse polygamiae 
repudiique inveteratam consuetudinem delegata sibi a procuratore provinciae vel a principe Judaeorum po- 
testate; similiter Paulum Apostolum divortia incestasque nuptias edixisse non licere, cedentibus aut tacite 
mandantibus Tiberio, Caligula, Nerone! Neque illud unquam homini sanae mentis potest persuaderi, de san- 
clitate et firmitudine conjugii (can. Apost. 16, 17. 18), de nuptiis servos inter et ingenuas (Philosophum. Oxon. 


582 PARS VI, 13. 


limitare^, sicut pro tempore expedire videt(V), et personas legitimas vel illegitimas ju- 
dicare", et divortia facere^(VT). Sed nunquam debet, nec potest matrimonium, quod 


1851), tot esse ab Ecclesia conditas leges, impetrata facultate ab Imperatoribus romanis, inimicissimis nomini 
christiano, quibus nihil tam fuit propositum, quam vi et caede religionem Christi opprimere adolescentem: 
praesertim cum jus illud ab Ecclesia profectum a civili jure interdum adeo dissideret, ut Ignatius Martyr 
(Epist. ad. Polycarp. cap. 5), Justinus (Apolog. maj. n. 15), Athenagoras (Legat. pro Christian. nn. 32, 33) 
et Tertullianus (.De coron. milit. cap. 13), tamquam injustas vel adulterinas publice traducerent nonnullorum 
nuptias, quibus tamen imperatoriae leges favebant. Postea vero quam ad christianos Imperatores potentatus 
omnis reciderat, Pontifices maximi et Episcopi in Concilia congregati, eadem semper cum libertate conscientia- 
que juris sui, de matrimoniis jubere vetare perseverarunt quod utile esse, quod expedire temporibus cen- 
suissent, uteumque discrepans ab institutis civilibus videretur. Nemo ignorat quam multa de impedimentis 
ligaminis, voti, disparitatis cultus, consanguinitatis, criminis, publicae honestatis in Conciliis Illiberitano (De 
Aguirre, Conc. Hispan. tom. 1, can. 13, 15, 16, 17), Arelatensi ( Harduin., Act. Concil. tom. 1. can. 11), Chal- 
cedonensi (?bid. can. 16), Milevitano II (?bid. can. 17) alisque, fuerint ab Ecclesiae praesulibus constituta, 
quae a decretis jure imperatorio sancitis longe saepe distarent..— Quin tantum abfuit, ut viri principes sibi 
adsciscerent in matrimonia christiana potestatem, ut potius eam, quanta est, penes Ecclesiam esse agnoscerent 
et declararent. Revera Honorius, Theodosius junior, Justinianus (Novel. 137) fateri non dubitarunt, in iis 
rebus quae nuptias attingunt, non amplius quam custodibus et defensoribus sacrorum canonum sibi esse licere. 
Et de connubiorum impedimentis si quid per edicta sanxerunt, causam docuerunt non inviti, nimirum id sibi 
sumpsisse ex Ecclesiae permissu atque auctoritate (Jejer Matrim. ex instit. Christ. Pest, 1835); cujus ipsius 
judicium exquirere et reverenter accipere consueverunt in conitroversiis de honestate natalium (cap. 3 de 
ordin. cognit.), de divortiis (cap. 3 de divort.), denique de rebus omnibus cum conjugali vinculo necessitudi- 
nem quoque modo habentibus (cap. 13. qui filii sint legit.). — Igitur jure optimo in Concilio Tridentino de- 
finitum est in Ecclesiae potestate esse ,impedimenta matrimonium dirimentia constituere (Trid. sess. X XIV, 
can. 4), et causas matrimoniales ad judices ecclesiasticos spectare (?bid. cam. 12)." — Nec quemquam moveat 
illa tantopere a Regalistis praedicata distinctio, vi cujus contractum nuptialem a sacramento disjungunt, eo 
sane consilio, ut, Ecclesiae reservatis sacramenti rationibus, contractum tradant in potestatem arbitriumque 
principum civitatis. — Etenim non potest hujusmodi distinctio, seu verius distractio, probari; cum explora- 
tum sit in matrimonio christiano contractum a sacramento non esse dissociabilem; atque ideo non posse con- 
tractum verum et legitimum consistere, quin sit eo ipso sacramentum. Nam Christus Dominus dignitate 
sacramenti auxit matrimonium, matrimonium autem est ipse contractus, si modo sit factus jure. — Huc ac- 
cedit, quod ob hane causam matrimonium est sacramentum, quia est sacrum signum et efficiens gratiam, et 
imaginem referens mysticarum nuptiarum Christi cum Ecclesia. lIstarum autem forma ac figura illo ipso 
exprimitur summae conjunctionis vinculo, quo vir et mulier inter se conligantur, quodque aliud nihil est, 
nisi ipsum matrimonium. Itaque apparet, omne inter christianos justum conjugium in se et per se esse sa- 
cramentum: nihilque magis abhorrere a veritate, quam esse sacramentum decus quoddam adjunctum, aut 
proprietatem allapsam extrinsecus, quae à contractu disjungi ac disparari hominum arbitratu queat. — Qua- 
propter nec ratione efficitur, nec teste temporum historia comprobatur potestatem in matrimonia christiano- 
rum ad principes reipublicae esse jure traductam. Quod si hae in re alienum violatum jus est, nemo pro- 
fecto dixerit esse ab Ecclesia violatum. — Utinam vero Naturalistarum oracula, ut sunt plena falsitatis et 
injustitiae, ita non etiam essent fecunda detrimentorum et calamitatum" ... Attamen ,non ipsa ignorat, ne- . 
que diffitetur, sacramentum matrimonii, cum ad conservationem quoque et incrementum societatis humanae 
dirigatur, cognationem et necessitudinem habere cum rebus ipsis humanis, quae matrimonium quidem con- 
sequuntur, sed in genere civili versantur: de quibus rebus jure decernunt et cognoscunt, qui reipublicae 
praesunt" ... Quin immo , vult atque optat, ut in omnes partes salva sint matrimoniorum effecta, et ne quid 
liberis detrimenti afferatur." 

(V) Nam, quemadmodum 8. P. Leo XIII scripsit in eadem Ejpistola, ,Ecoclesia catholica, ut in re 
nulla potest ab religione officii et defensione juris sui declinare, ita maxime solet esse ad benignitatem in- 
dulgentiamque proclivis in rebus omnibus, quae cum incolumitate jurium et sanctitate officiorum suorum 
possunt una consistere. Quam ob rem nihil unquam de matrimoniis statuit, quin respectum habuerit ad 
statum communitatis, ad conditiones populorum; nec semel suarum ipsa legum praescripta, quoad potuit, mi- 
tigavit, quando ut mitigaret, causae justae et graves impulerunt." 

(VI) Antireligiosa doctrina contra connubiorum sanctitatem supremum attigit gradum in lege galli- 
cana anno 1792 promulgata, quae conjugium spectans ut mere civilem contractum, et nulla sacramenti vel 


| PAnS VI, 13. | 583 


legitime "" introductum est (VIT) annullare, quia quos Deus conjunxit, non potest homo, 59 Nec pet 


est legitime 
matrimo- 

nium, quod 

introductum 


impedimentorum ratione habita, divortia omnibus permisit. Napoleo I codicem reipublieae emendavit, sed ivi. 
religioni matrimonium non restituit. Porro quam late etiam nostra aetate pateat via ad hujusmodi excessus 
renovandos, quantique materiam mali divortia contineant, et quid ex iis timendum sit in societatis perniciem, 
audiatur supremus Ecclesiae Magister Leo XIII, qui in praecitata Encyclica gravissimis hisce verbis mentem 
suam aperuit. ,Quia modo passim libuit humanum jus in locum naturalis et divini supponere, deleri non 
solum eoepit matrimonii species ac notio praestantissima, quam in animis hominum impresserat et quasi con- 
signaverat natura; sed in ipsis etiam Christianorum conjugiis, hominum vitio, multum vis illa debilitata est 
magnorum bonorum procreatrix. Quid est enim boni, quod nuptiales afferre possint societates, unde absce- 
dere christiana religio jubetur, quae parens est omnium bonorum, maximasque alit virtutes, excitans et im- 
pellens ad decus omne generosi animi atque excelsi? Illa igitur semota ac rejecta, redigi nuptias oportet 
in servitutem vitiosae hominum naturae et pessimarum dominarum cupiditatum, honestatis naturalis parum 
valido defensas patrocinio. Hoc fonte multiplex derivata pernicies, non modo in privatas familias, sed etiam 
in civitates influxit. Etenim salutari depulso Dei metu, sublataque curarum levatione, quae nusquam alibi 
est quam in religione christiana major, persaepe fit, quod est faetu proclive, ut vix ferenda matrimonii 
munera et officia videantur; et liberari nimis multi vinculum velint, quod jure humano et sponte nexum 
putant, si dissimilitudo ingeniorum, aut discordia, aut fides ab alterutro violata, aut utriusque consensus, 
aliaeve causae liberari suadeant oportere. Et si forte satis fieri procacitati voluntatum lege prohibeatur, 
tum iniquas clamant esse leges, inhumanas, cum jure civium liberorum pugnantes; quapropter omnino viden- 
dum ut, illis antiquatis abrogatisque, licere divortia humaniore lege decernatur. — Nostrorum autem tempo- 
rum legumlatores, cum eorumdem juris principiorum tenaces se ac studiosos profiteantur, ab illa hominum 
improbitate, quam diximus, se tueri non possunt, etiamsi maxime velint: quare cedendum temporibus ac 
divortiorum concedenda facultas. Quod historia idem ipsa declarat. Ut enim alia praetereamus, exeunte 
saeculo superiore, in illa non tam perturbatione quam deflagratione Galliarum, eum societas omnis, amoto 
Deo, profanaretur, tum demum placuit ratas legibus esse conjugum discessiones. Easdem autem leges reno- 
vari hoc tempore multi cupiunt, propterea quod Deum et Ecclesiam pelli e medio ac submoveri volunt a 
Societate conjunctionis humanae, stulte putantes extremum grassanti morum corruptelae remedium ab ejus- 
modi legibus esse quaerendum. — At vero quanti materiam mali in se divortia contineant, vix attinet dicere. 
Eorum enim causa fiunt maritalia foedera mutabilia; extenuatur mutua benevolentia, infidelitati perniciosa 
incitamenta suppeditantur; tuitioni atque institutioni liberorum nocetur; dissuendis societatibus domesticis 
praebetur occasio; discordiarum inter familias semina sparguntur; minuitur ac deprimitur dignitas mulierum, 
quae in periculum veniunt ne, cum libidini virorum inservierint, pro derelictis habeantur. — Et quoniam ad 
perdendas familias, frangendasque regnorum opes nihil tam valet, quam corruptela morum, facile perspicitur, 
prosperitati familiarum ac civitatum maxime inimica esse divortia, quae a depravatis populorum moribus 
nascuntur, ac, teste rerum usu, ad vitiosiores vitae privatae et publicae consuetudines aditum januamque . 
patefaeciunt. — Multoque esse graviora haec mala constabit, si consideretur, frenos nullos futuros tantos, qui 
concessam semel divortiorum facultatem valeant 4nter certos, aut ante provisos, limites coércere. Magna 
prorsus est vis exemplorum, major cupiditatum: hisce incitamentis fieri debet, ut divortiorum libido latius 
quotidie serpens plurimorum animos invadat, quasi morbus contagione vulgatus, aut agmen aquarum, supe- 
ratis aggeribus, exundans. — Haee certe sunt omnia per se clara; sed renovanda rerum gestarum memoria 
fiunt clariora. — Simul ac iter divortiis tutum lege praestari coepit, dissidia, simultates, secessiones plurimum 
erevere; et tanta est vivendi turpitudo consecuta, ut eos ipsos, qui fuerant talium discessionum defensores, 
facti poenituerit; qui nisi contraria lege remedium mature quaesissent, timendum erat, ne praeceps in suam 
ipsa perniciem respublica dilaberetur. — Homani veteres prima divortiorum exempla dicuntur inhorruisse; 
sed non longa mora sensus honestatis in animis obstupescere, moderator cupiditatis pudor interire, fidesque 
nuptialis tanta cum licentia violari coepit, ut magnam veri similitudinem habere videatur quod a nonnullis 
seriptum legimus, mulieres non mutatione consulum, sed maritorum, enumerare annos consuevisse. — Pari 
modo apud Protestantes principio quidem leges sanxerant, ut divortia fieri liceret certis de causis, iisque 
non sane multis: istas tamen propter rerum similium affinitatem, compertum est in tantam multitudinem ex- 
crevisse apud Germanos, Americanos aliosque, ut qui non stulte sapuissent, magnopere deflendam putarint 
infinitam morum depravationem, atque intolerandam legum temeritatem. — Neque aliter se res habuit in 
eivitatibus catholici nominis: in quibus si quando datus est conjugiorum discidiis locus, incommodorum, quae 
consecuta sunt, multitudo opinionem legislatorum longe vicit. Nam scelus plurimorum fuit, ad omnem mali- 
tiam fraudemque versare mentem, ac per saevitiam adhibitam, per injurias, per adulteria fingere causas ad 


584 PAnS VI, 13. 


quantumcumque sit magnae potentiae, separare^, cum ipsius Dei judicio judicandi re- 
maneant universi. | 


illud impune dissolvendum, cujus pertaesum esset, conjunctionis maritalis vinculum: idque cum tanto publicae 
honestatis detrimento, ut operam emendaudis legibus quamprimum dari omnes judicaverint oportere. — Et 
quisquam dubitabit, quin exitus aeque miseros et calamitosos habiturae sint leges divortiorum fautrices, si- 
cubi forte in usum aetate nostra revocentur? Non est profecto in hominum commentis vel decretis facultas 
tanta, ut immutare rerum naturalem indolem conformationemque possint: quapropter parum sapienter publi- 
cam felicitatem interpretantur, qui germanam matrimonii rationem impune perverti posse putant; et, qualibet 
sanctitate cum religionis tum sacramenti posthabita, diffingere ac deformare conjugia turpius velle videntur, 
quam ipsa ethnicorum instituta consuevissent. Ideoque nisi consilia mutentur, perpetuo sibi metuere familiae 
et societas humana debebunt, ne miserrime eonjieiantur in illud rerum omnium certamen atque discrimen, 
quod est Socialistarum ac Communistarum flagitiosis gregibus jamdiu propositum. — Unde liquet quam ab- 
sonum et absurdum sit publicam salutem a divortiis exspectare, quae potius in certam societatis perniciem 
sunt evasura. — Igitur confitendum est, de communi omnium populorum bono meruisse optime Eocclesiarn 
catholicam, sanctitati et perpetuitati conjugiorum tuendae semper intentam; nec exiguam ipsi gratiam deberi, 
quod legibus civicis centum jam annos in hoc genere multa peccantibus palam reclamaverit (Pius VI, Epist. 
ad Episc. Lucion. 28. maji 1793. — Pius VII, Litt. encycl. die 17. febr. 1809, et Const. dat. die 19. jul. 1817. 
— Pius VIII, Litt. encycl. die 29. maji 1829. — Gregorius XVI, Const. dat. die 15. augusti 1832. — Pius IX, 
Alloc. habit. die 22. sept. 1852); quod haeresim deterrimam Protestantium de divortiis et repudiis anathemate 
perculerit (T'rid. sess. XXIV, can. 5 et 7); quod usitatam graecis diremptionem matrimoniorum multis modis 
damnaverit (Conc. Florent., et Instr. Eug. IV ad Armenos. — Bened. XIV, Const. Etsi pastoralis, 6. maji 1742); 
quod irritas esse nuptias decreverit ea conditione initas, ut aliquando dissolvantur (cap. 7 de condit. appos.) ; 
quod demum vel a prima aetate leges imperatorias repudiarit, quae divortiis et repudiis perniciose favissent 
(Hieron. Epist. 79 ad Ocean. — Ambros. lib. VIII in cap. XVI Lucae, n. 5. — August., De nuptiis, cap. 10). 
— Pontifices vero maximi quoties restiterunt principibus potentissimis, divortia a se facta ut rata Ecclesiae 
essent minaciter petentibus, toties existimandi sunt non modo pro incolumitate religionis, sed etiam pro hu- 
manitate gentium propugnavisse. Quam ad rem omnis admirabitur posteritas invicti animi documenta a Ni- 
colao I edita adversus Lotharium; ab Urbano II et Paschali II adversus Philippum I regem Galliarum; a 
Caelestino III et Innocentio IIl adversus Alphonsum a Legione et Philippum II principem Galliarum; a 
Clemente VII et Paulo III adversus Henricum VIII; denique a Pio VII sanctissimo fortissimoque Ponti- 
fice adversus Napoleonem I, secundis rebus et magnitudine imperii exultantem. — Quae cum ita sint, omnes 
gubernatores administratoresque rerup publiearum, si rationem sequi, si sapientiam, si ipsam populorum 
utilitatem voluissent, malle debuerant saeras de matrimonio leges intactas manere oblatumque Eocclesiae 
adjumentum in tutelam morum prosperitatemque familiarum adhibere, quam ipsam vocare Ecclesiam in su- 
spicionem inimicitiae, et in falsam atque iniquam violati juris civilis insimulationem."* 

(VII) ,Omnibus exploratum esse debet, ita idem Summus Pontifex ibidem, si qua conjunctio viri 
et mulieris inter Christifideles citra sacramentum contrahathr, eam vi aec ratione justi matrimonii carere; et 
quamvis convenienter legibus civicis facta sit, tamen pluris esse non posse quam ritum aut morem jure civili 
introductum; jure autem civili res tantummodo ordinari atque administrari posse, quas matrimonia efferunt 
ex sese in genere civili, e£ quas gigni non posse manifestum est, nisi vera et legitima illarum causa, scilicet 
nuptiale vinculum, existat." 


Ap Caprur XIII. 


! ,Hoe sacramentum appellatur conjugium, appellatur 
et nuptiae, appellatur et matrimonium. Et hanc triplicem 
denominationem habet secundum triplicem comparationem, 
sive considerationem. Potest enim considerari secundum 
illud, quod est; et sic dicitur conjugium, quasi commune 
jugum, quia mutuum est vinculum et mutua potestas... 
AÀut secundum signum, in quo apparet; et sic dicuntur 
nuptiae, quasi a nubibus, quia nubentes operiri solebant, 
et eorum capita velabantur; unde et nomen translatum 
est. Aut secundum fructum, ad quem perducit; et quo- 


niam perducit ad bonum prolis, ideo matrimonium appel- 
latur. Magis autem bonum prolis per matris nomen datur 
intelligi, quia mulier propter procreationem liberorum facta 
est in adjutorium viri, et quia in procreatione prolis magis 
incumbit sibi labor. Unde nota, quod matrimonium qua- 
tuor habet etymologias secundum nomen maíris. | Uno 
modo dicitur matrimonium, quia matris monos, id est lex; 
quia, ut dicit Augustinus (contra Faustum l. 16. c. 26): 
Ad hoc debet femina nubere etc. Secundo modo, quia 
matrem monet, ut servet foedus contra luxuriam; contra 


PARS VI, 13. 


quod dicitur (Prov. 2, 17—18): Reliquit. ducem pubertates 
suae, et pacti Dei sui oblita. est. 'ertio modo, quia matrem 
in vita defendit, tum per virum, tum per prolem, quia 
mulier indiget defensore: Defendite viduam (Isai. 1, 17). 
Quarto matrimonium dicitur matris munium, id est mairis 
officium, pro eo quod prolis enutritio et acquisitio maxime 
spectat ad mulierem in concipiendo, in portando, in pa- 
riendo, in nutriendo et in compatiendo. Unde sicut pos- 
sessio dicitur patrimonium, quia paterna sollicitudine acqui- 
ritur; sic prolis acquisitio matrimonium est." 4. dist. 27. 
a. 1. q. 2. 

? ,Sieut in ablutione baptismi est aliquid permanens, 
sicut impressio characteris, et aliquid transiens, ut lotio 
exterior, et utrumque dicitur baptismus; sie in matrimonio 
est aliquid permanens, et hoc est vinculum, per quod li- 
gatur vir e£ mulier, quantumcumque exterius separentur, 
et aliquid transiens, sicut conjunctio primo facta per ver- 
bum exterius, vel per exteriorem actum; et utraque di- 
eitur matrimonium, et utraque est conjunctio. Et ideo 
recte matrimonium conjunctio dicitur." Ibid. q. 1. 

3 ,Notatur ibi quadruplex genus causae, scilicet for- 
malis, in hoe quod dicitur: Conjunctio maritalis: efficiens, 
in hoc quod dicitur: Viri et mulieris, quae in quantum 
consentiunt, se habent in ratione causae efficientis; mate- 
rialis, in hoc quod dicitur: Inter legitimas personas; fina- 
lis, in hoe quod dicitur: Individuam vitae etc.; ubi tangi- 
tur bonum sacramenti, quod est principale matrimonii." 
4. dist. 27. dub. 1. 

^ ,Quia institutio respicit usum, usus matrimonii est 
in remedium, et est in offiedium. Usus autem aliorum sa- 
cramentorum est tantum in remedium; ideo matrimonii 
usus non tantum convenit infirmis, sed etiam sanis. Et 
ideo duplex fuit ejus institutio, una ante lapsum in offi- 
cium, alia post lapsum in remedium." 4. dis/. 26. a. 1. q. 1. 

? £,Hoe saeramentum habet impedimenta plura, sed 
quaedam impediunt ex congruitate, et ista dicuntur im- 
pedire contrahendum, sed non dirimere jam contractum; 
ut est Ecclesiae interdictum, si fiat clanculo*), et tempus 


*) 'lr'empore Seraphici clandestinitas impediebat tantum, non 
dirimebat matrimonia. Quamvis enim, ut etiam ex ipso S. D. 


4. dist. 28. a. 1. q. 5 patet, clandestina conjugia Ecclesia nun- 


quam non fuerit detestata, ea tamen pro validis semper habuit. 
Verum post Concilium Tridentinum, in iis regionibus, in quibus 
ipsum promulgatum fuit, clandestinitas impedimentum dirimens 
esse coepit. In illa enim Synodo, sess. 24, decr. de reform. 
matrim. cap. 1, sancta Ecclesia, cujus est, ut ait ipsemet Sera- 
phicus in textu, sicut pro tempore expedire videt, personas le- 
gitimas vel illegitimas judicare, occulte contrahentes illegitimos 
declaravit ad conjugia ineunda, et ideirco ea irrita ae nulla 
sunt censenda, imo nec in sponsalia possunt transire. En Con- 
cilii verba: ,Qui aliter, quam praesente Parocho, vel alio sacer- 
dote, de ipsius Parochi, seu Ordinarii licentia, et duobus, vel 
tribus testibus, matrimonium contrahere attentabunt, eos sancta 
Synodus ad sic contrahendum omnino inhabiles reddit; et hujus- 
modi contractus irritos et nullos csse decernit, prout cos prae- 
senti deereto irritos facit et annullat.^ JDubitatum aliquando 
fuit, an, stante bona fide, sustineri posset pro valido matrimo- 
nium coram parocho et unico teste contractum. At Congregatio 
Concilii die 14. januarii 1673 negative respondit. Eadem tamen, 


proposito dubio super validitate matrimonii contracti coram duo- 
S. Bonaventurae Breviloq. 


585 


feriatum; quia talia respiciunt solemnitatem matrimonii. 
Quaedam impediunt de necessitate, quia non stat cum eis 


bus testibus sine parocho in loco, ubi haereticus tantummodo 
minister residebat, catholicus autem parochus, aliusve sacerdos, 
vel omnino non aderat, vel illius adeundi libera potestas non 
erat, omnibus facti circumstantiis rite perpensis, pro validitate 
respondit die 30. martii 1669. Ita ex Benedicto XIV de Syn. 
dioec. l. 12. c. 5. n. 5. Ex qua postrema decisione facile erui- 
tur, impotentiam adeundi proprium parochum vel Episcopum, 
vel sacerdotem ab his delegatum, dummodo sit communis in 
aliqua provincia, ex. gr. ob politicam vel religiosam regni per- 
turbationem, excusare ab impedimento clandestinitatis. "Verum 
expressius id exposuit Pius VI in epistola ad Episcopum Lu- 
cionensem sub die 28. maji 1793, occasione gallicae perturba- 
tionis, dicens: ,Quoniam complures ex istis fidelibus non pos- 
sunt omnino parochum legitimum habere, horum profecto con- 
jugia contracta coram testibus et sine parochi praesentia, si 
nihil aliud obstet, et valida et licita erunt, ut saepius declara- 
tum fuit a S, Congregatione Concilii Tridentini interprete." 
Idem tamen Pontifex eodem anno die 5. septembris in Brevi ad 
Episcopum Genevensem declaravit, ,quoties duo saltem testes 
minime adfuerint, matrimonia esse invalida, et quatenus fieri 
posse, revalidanda,^ Neque praetereunda videtur ad pleniorem 
rei, de qua agitur, elucidationem, responsio S. Congregationis 
Cardinalium pro negotiis Ecclesiae Gallicanae specialiter depu- 
tatorum, quam die 22. aprilis 1195 Episcopis Galliae dedit, qui 
dubium proposuerant: An, supposito quod matrimonium cele- 
bratum fuerit absque benedictione sacerdotis, qui tune haberi 
non poterat, conveniat necne, ut praefata benedictio postea sup- 
pleatur. Respondit, ,fideles hortandos esse, ut cum sacerdotis 
(catholici cujuscunique) copiam habere possunt, ab eo bene- 
dictionem petant, qui tamen iis declarabit, hujusmodi benedictio- 
nem ad validum matrimonium minime pertinere. Hic porro 
sacerdos in simili casu, haec verba: Ego vos conjungo, proferre 
non debet, cum haec verba ad benedictionem nuptialem non 
pertineant, sed ad ipsam celebrationem matrimonii. Nuperrime 
autem, testante cl. Vecchiotti, Instit. Canon. lib. 5. c. 13. $ 100, 
Congregatio S. Officii ,declaravit facultatem celebrandi valide 
ac licite matrimonium cum duobus testibus sine praesentia pa- 
rochi tum adesse, cum per mensis spatium accessus ad eumdem 
tutus non sit. Pariter matrimonium celebratum inu locis missio- 
nis absque praesentia parochi, qui habitualem residentiam non 
habet, validum est, etiam si nupturientes non valde distent e 
loco, ubi parochus residet, ut patet ex S. Sedis declaratione an. 
1829, quam Episcopus S. Ludovici refert. Ex quibus colligitur, 
prosequitur idem auctor, matrimonia, quae, non servata forma 
& Tridentino praescripta, contrahuntur, valida esse tum in locis, 
ubi decretum de clandestinitatis impedimento vel non est pu- 
blicatum ac susceptum, vel diuturna consuetudine non est ob- 
servatum; (um etiam in locis, ubi, licet promulgatum fuerit, 
usuque receptum, nulli tamen proprii adsunt pastores, vel ad- 
sunt, sed nullo modo aut difficilline et cum gravi periculo ad- 
iri possunt. Quod aequitati valde consentaneum est. Siquidem 
ubi impossibilitas universalis et perpetua foret, totamque rem- 
publicam, regionem, aut communitatem aliquam afficeret, aequi- 
tas postulat, ut forma tridentina, quoad illud personarum genus, 
cui difficillimum, aut fere impossibile redditur eam servare, 
non censeatur inducta. Idem dicendum esse nonnulli arbitran- 
tur, ubi impotentia adeundi parochum vel Episcopum parti- 
cularis sit, quia eadem ratio valere videtur. 

Animadvertendum est tamen, sponsalia, seu promissiones dc 
futuro, sine parocho ac testibus facta, etiam post Tridentinum 
essc omnino valida, prout eadem Congregatio anno 1573 his 
verbis declaravit: ,Concilium "lridentinum decrevisse tantum 

14 


086 


sacramentum: unde dicitur impedire contrahendum, et di- 
rimere contractum, quia, quamvis esset contractum de 
facto, tamen in veritate, non fuit sacramentum, nec ma- 
trimonium verum." 4. dist. 34. a. 1. q. 2. — Quum porro 
de impedimentis dirimentibus inferius seorsim sermo ha- 
beatur, hic duas quaestiones addere sufficit, quae ad im- 
pedimenta simpliciter impedientia spectant. —  ,Ratione 
dupliei interdictum est celebrare nuptias aliquibus tem- 
poribus, non tamen per simplicem consensum contrahere, 
vel sponsalia.^ — ,Duplex est ratio, quare in his tribus 
temporibus interdictum sit nuptias celebrare, una scilicet 
moralis, alia figuralis. Moralis quidem est de his tribus 
temporibus anni propter praecipuarum solemnitatum ex- 
spectationem, in quibus consueverunt fideles communicare, 
Scilicet Natalis Domini, Pascha et Pentecostes, quando 
debent se fideles praeparare, ut Dominum suum possint 
digne et reverenter accipere; et per hoc debent sensum 
a terrenis aliquatenus elevare. Et quoniam in sponsae 
traductione et nuptiarum celebratione propter novitatem 
vehementer animus convertitur ad illud, quod deorsum 
est, et ad gaudia vana; ideo ista tria tempora ex ratio- 
nabili causa sunt interdicta, scilicet tempus Adventus us- 
que ad octavas Epiphaniae, tempus a septuagesima usque 
ad octavas Paschae, tempus a tertio die ante Ascensionem 
usque ad octavas Pentecostes *); et quia multae abusiones 
fiunt, quae his temporibus non conveniunt. Alia est ratio 
figuralis, scilicet quia in his temporibus sunt dies jejunio- 
rum; et sicut dicitur (Matth. 9, 15) : Non debent filii sponsi 
lugere, quamdiu cum illis est sponsus; cum autem auferetur 
ab eis sponsus, et tunc jejunabunt; ideo quodam modo in 
his diebus signatur absentia sponsi; et ideo in talibus die- 
bus non debet fieri sponsi et sponsae conjunctio, nec nu- 
ptiarum celebratio. Unde non est interdictum contrahi 
sponsalia vel matrimonium in his diebus per simplicem 
consensum, sed interdictum est nuptias celebrare, et spon- 


matrimonia per verba de praesenti clandestine contracta, irrita 
et nulla esse; sponsalia autem per verba de futuro contracta 
reliquisse in illis terminis juris, in quibus erant ante Concilium." 

Non est autem cum clandestinis conjugiis confundendum 
matrimonium, ut ajunt, conscientiae, quod coram Parocho, vel 
alio sacerdote legitimo deputato, et duobus testibus contrahitur 
ea lege, ut ea vulgari et manifestari non debeat. Ad hujusmodi 
tamen matrimonia ineunda ,non satis est quaevis et vulgaris 
causa, sed gravis, urgens, urgentissima," ut ait Benedictus XIV 
in Const. Satis vobis 17. novembris 1741, &b Episcopo probanda, 
à quo dispensatur tum super denunciationibus, tum super de- 
scriptione ejusdem matrimonii in publico et ordinato matrimo- 
niorum libro. ,Ex quibus satis intelligitur, ait cl. Vecchiotti 
Op. cit. vol. III, $ $3, matrimonium conscientiae verum et 
legitimum esse, nec temere confundendum cum aliis occultis 
conjunctionibus, quae non sunt verae nuptiae, sed foedi et da- 
mnati concubitus. Nemo tamen, prosequitur, inficiari poterit, 
occultis hujusmodi conseientiae matrimoniis spiritum Ecclesiae 
.nequaquam favere. Quantum enim a sacramenti dignitate, et 
ecclesiasticarum legum praescripto haec matrimonia, ut pluri- 
mum, abhorreant, satis superque conjici potest exitiosis illis 
effectibus, quos recenset Benedictus XIV Constit. cit." 

*) Post Concilium Tridentinum tempus feriatum limitatum 
fuit ,ab adventu D. N. Jesu Christi usque in diem Epiphaniae, 
et 2 feria quarta Cinerum usque in octavam Paschatis inclusive." 
Sess. 24. l. c. cap. 10. 


PARS VI, 13. 


sam in domum viri adduci; et hoc totum congruitatis ratio 
exigit, pro eo quod est constitutio humana." 4. dist. 32. 
a. á, q. 1. — ,Matrimonia tempore indebito contracta non 
possunt simpliciter separari, licet. in poenam ad tempus 
separari possint.^ — ,Dicendum quod junctos matrimonia- 
liter triplici modo separat Ecclesia. Quosdam simpliciter 
quantum ad vinculum, ostendens inter eos non fuisse ma- 
trimonium; et hoe est propter hoc, quod intervenit ali- 
quod impedimentum, quod est contra substantiam mairi- 
monii, vel ex parte consensus, vel legitimitatis personarum; 
et illud dieitur impedire contrahendum, et dirimere jam 
contractum. Quosdam separat simpliciter quantum ad 
tempus solum in poenam; et hoc est propter aliquod cri- 
men, quod est contra matrimonii bonum. Quosdam sepa- 
rat ad tempus solum ad poenitentiam agendam; et hoc 
quando intervenit aliquod impedimentum, quod non est 
contra matrimonium, nec quantum ad substantiam, nec 
quantum ad bonum, sed inducit peccatum; et tale est ec- 
clesiasticum interdictum.^ Ibid. q. 2.*) 

$ Institutio matrimonii est à Deo. Sed nota, quod 
quaedam sunt sacramenta, quae sunt purae fidei, sicut 
baptismus et confirmatio, et consimilia; quaedam autem 
non tantum sunt fidei, sed etiam naturalis dictaminis; et 
talia sunt poenitentia et matrimonium ; sed tamen non 
omnino sunt de dictamine juris naturalis. Quae primo 
modo sunt, Deus instituit mandando; quae secundo modo, 
instituit interius illustrando: et sic instituit matrimonium. 
Unde ipse non praecepit Adam, quod Evam duceret in 
uxorem, sed illustravit eum interius, ut intelligeret eam 
sibi dandam in uxorem, et omnibus posteris per liberum 
consensum uxores illo modo conjungi." 4. dist. 26. a. 1. q. 2. 

' ,Seeundum quod dicit Dominus, repudium uxoris 
nunquam licitum fuit, ut sine culpa fieret; fuit tamen li- 
citum, ut fieret sine poena. Unde aliquid licere alicui, 
hoc est duplici de causa; aut quia non obviat juris recti- 
tudo, et sic non fuit repudium licitum; aut quia non ob- 
viat juris punitio, et hoc modo licuit uxorem repudiare, 
quia tune non obviavit juris punitio." 4. dist. 33. a. 3. q. 1. 
— j,Repudiare uxorem Moyses ad multa mala vitanda, et 
coacte propter majus malum evitandum juste permisit." 
Ibid. q. 2. — ,Post repudium aliquid fuit licitum et con- 
cessum, ut ambos, scilicet virum et mulierem, manere in- 
nuptos, vel etiam ante nuptias alias invicem reconciliari. 
Aliquid fuit licitum et permissum, ut scilicet vir, uxore 
repudiata, aliam duceret uxorem, non enim fuit prohibi- 
tum habere plures. Aliquid fuit illicitum et prohibitum, 
ut videlicet uxor repudiata, viro vivente, duceret alium. 
Quia enim nunquam licuit uni uxori: plures habere viros, 
cum primus vir repudiatae vivat, non licet ei habere se- 
eundum. Hoe tamen non fuit prohibitum directe, sed ob- 
lique, in poenam ejus impositum, ut nunquam possit re- 
dire ad virum priorem, quia voluntarie se polluit cum se- 


*) Praedictis duobus impedimentis impedientibus duo alia 
addenda sunt, nempe sponsalia cum alia persona inita et non- 
dum dissoluta, et votum simplex castitatis, vel religionem in- 
grediendi, vel ctiam non nubendi, aut suscipiendi Ordines sacros. 
Hinc versus: 

Ecclesiae vetitum, tempus, sponsalia, votum 
Impediunt fieri, permittunt facta teneri. 


"pans VI, 13. 58 


cundo; et ideo dieitur (Deut. 24, 4; et Jerem. 3, 1) quod 
polluta. et. contaminata est mulier illa, propter adulterium 
scilicet quod commisit cum secundo.  Concedendum est 
igitur, quod lieitum est post repudium uxorem viro recon- 
ciliari, nisi culpa adulterii interveniat, propter quam pu- 
niendam prohibetur, ne ad virum redeat, quia tunc licite 
fiebat divortium. "Unde miro modo, licet occulto, tamen 
vere ipsa lex judieabat inseparabile esse conjugii saera- 
mentum .: et hoc magis expresse tangit Jeremias." Ibid. q. 3. 

? sine necessitate, congruitate, utilitate et honestate 
nunquam dispensavit Deus tenere coneubinas, quia illae 
sunt causae, quae ad talem dispensationem concurrunt." 
— ,Dicendum, quod ad dispensationem ad hoe quod de- 
bite fiat, et convenienter homo ea utatur, ista quatuor 
sunt concurrentia, seilicet necessitas, congruitas, utilitas 
ei honestas; et ista quatuor sunt hic. Primum quidem 
congruum fuit illud tempus dispensationis, quoniam tempus 
fuit figurae. Et quoniam Christus generare debebat libe- 
ros et filios per baptismum, et in Ecclesia catholica, et 
in haereticis diverticulis; ideo in figura debuit praecedere 
matrimonium, sive generatio, ex libera 'et ancilla. Et 
rursus, quoniam inter illos, qui ab haereticis baptizantur, 
quidam haeresim sequuntur, quidam ad Ecclesiam rever- 
tuntur; ideo utriusque figura praecessit; primi in Ismaéle, 
de quo dictum est (Gen. 21, 10): Ejice ancillam et filium 
ejus; secundi in ancillis Jacob, quarum filii sunt inter li- 
beros computati (Gen. 30, 3 et seqq.). Hoc habetur ab 
Augustino (Ub. 2 de Daptis. c. 10). Fuit ergo temporis 
congruitas. Fuit etiam necessitas, quia pauci erant Deum 
colentes; et ut cultus divinus non periret, necesse fuit, 
ut filios multipliearent. Et contingebat, quod uxores steri- 
les haberent; ideo necessitatem habuerunt tunc plures ha- 
bere. Fuit etiam utilitas, quia filii erudiebantur a paren- 
tibus, et mores patrum servabant; et ideo quanto plures, 
tanto cultus Dei erat celebrior; et ideo erat tunc utile 
multos procreare. Fuit etiam honestas, quia non affectu 
libidinoso, sed casto; non affectu adulterii, sed maritali, 
etiam coneubinas cognoscebant. In cujus rei testimonium 
de Abraham dicitur, quod non ipse aecepit ancillam, sed 
uxori obedivit, et ei in ea debitum reddidit, et affectu 
viri cognovit. Et ideo dicitur, quod Sara dedit Agar in 
uxorem Abraham (Gen. 16, 3), non quia fuerit uxor, quia 
postmodum fuit ejecta, sed ut significetur, quod eo affectu 
eam cognovit, quo et uxorem. Unde Augustinus vocat 
ipsum virum feminis viriliter utentem, uxore temperanter, 
ancilla obtemperanter, nulla intemperanter. Ex hoc patet, 
quod haec dispensatio non se extendit ad tempus naturae 
institutae, nec gratiae, quia in natura instituta non erat 
tempus figurae, nec necessitas sterilitatis. Similiter in 
tempore gratiae cessaverunt figurae, et omnes vocantur 
ad Christi eultum, et multiplieatum est genus humanum 
valde. Ratione utilitatis se extendit ante tempus Abrahae, 
quia ante non multiplieabantur ad cultum Dei, sed ad 
malum, quia imitatores erant paternorum scelerum; et ideo 
deleti sunt cum terra. Ratione vero honestatis ad illos 
solos se extendit, qui uxoribus et concubinis temperanter, 
et ad cultum Dei multiplicandum sciebant et volebant uti; 
aliter eis dispensatio non valebat. -Ista autem dispensatio 
facta est divina inspiratione in patriarchis et rege David, 
quoniam utrisque de semine facta est repromissio. Et 


quia isti erant capita, et imitandi erant tanquam sancti, 
et intellexerunt recte dispensationem hane ad omnes ex- 
tendi, qui erant imitatores eorum in castitate; et mos fuit 
ex hoc introductus, durans usque ad Christi adventum. 
Sed tune cessavit, quia cessavit congruitas et necessitas, 
ut visum est. Unde omnibus, quibus licuit, licuit solum 
ex dispensatione, quae fuit per inspirationem; et hoc di- 
citur (Extrav. de divortio) in quadam decretali Innocentii, 
ubi dicitur, quod nunquam licuit alicui nisi divina inspira- 
tione. Ad illud quod objicitur, quod Deus non facit eontra 
jus naturae, dicendum quod verum est contra jus naturae, 
quod ordinat in ipsum; sed contra jus naturae, quod or- 
dinat ad proximum, potest. Non tamen facit contra, sed 
supra; quia ratio recta sic dictat hoc non esse faciendum, 
ut tamen dieat in ejus opposito, Deo esse obediendum. 
Ad illud quod objicitur, quod una sit plurium, dicendum 
quod si una esset plurium, nulla esset utilitas, quia unus 
potest fecundare plures, sed non una a pluribus. Esset 
eliam damnum, quia defectus tranquillitatis, non enim 
potest cum pace unus duobus dominis servire, sicut unus 
dominus duobus servis imperare; et vir caput est, et do- 
minatur mulieri. Deesset etiam bonum sacramenti, quia 
una anima non duobus viris, sed Christus multis copulatur 
animabus. Et amplius esset incertitudo prolis, et con- 
fusio haereditatis. Ad illud quod objicitur, quod Deus 


instituit, quod duo in carne «una (Matth. 19, 5), dicendum 


quod verum est tempore legis naturae, et tempore gratiae. 
Sed ex eausa tempore legis debuit dispensare; nec facit 
eontra suam institutionem ipse, qui rem instituit, cum pro 
loco et tempore dispensat." 4. dist. 33. a. 1. q. 3 et ad 
1—83.  Ofr. etiam ibid. qq. 1. 2. 

? ,Potest accipi pro matrimonialis copulae significatione 
omnis conjunctio, cujus principium est amor, sive sit, amor 
vel appetitus naturalis, sive animalis, sive rationalis. Per 
appetitum naturalem est in qualibet re creata conjunctio 
materiae et formae, materia enim formam ad perfectionem 
sui naturaliter appetit; et quantum ad hoc omnis primor- 
dialis institutio creaturae potuit figuram habere matrimonii, 
quando dixit Deus, et facta sunt ; mandavit, et creata, sunt (Ps. 
148, 5). Ipsa quoque unio humani corporis cum spiraculo, 
per quod factus est homo in animam viventem (Gen. 2, 7), 
potuit matrimonialem copulam figurare. Per animalem 
quoque amorem, sive appetitum, est inclinatio cujuslibet 
ereaturae sensibilis ad sui speciei conservationem; propter 
quod in utroque sexu creatae sunt, et in diluvio bina et 
bina servatae sunt. In hoc ergo praefigurabatur hominum 
copula conjugalis. Per amorem autem rationalem est in 
hominibus copula amicitiae et societatis, quae, quantum 
est de se, ad indissolubilitatem tendit: Omnis amicus dicet, 
et ego amicitiam copulavi (Eccli. 37, 1); et: Omne animal 
diligit sibi simile; sic omnis homo proximum sibi, omnis 
caro ad similem sibi conjungetur , et. omnis homo sibi simili 
sociabitur (ibid. 13, 19. 20). Hujusmodi ergo amor bene 
significat copulam foederis conjugalis. Ipsum quoque ma- 
irimonium figura est copulae spiritualis, quae est inter 
Deum et animam per gratiam, de qua Osee (2, 20): Et 
sponsabo te mihi in fide; et Apostolus (1. Cor. 6, 17): Qui 
adhaeret Deo, unus spiritus est. Item significat eam copu- 
lam dignissimam Filii Dei cum humana natura in the- 
lamo uteri virginalis, de qua parabolice Dominus loquitur 

14 * 


RUP EN 


588 


(Matth. 22, 2): Simile est. regnum caelorum homini vegi, qui 
fecit nuptias filio suo. Gregorius (hom. in Evang. 38): Tune 
Deus Pater Deo Filio suo nuptias fecit, quando hunc in 
utero Virginis humanae naturae conjunxit, et Deum ante 
saecula fieri voluit hominem in fine saeculorum. Item 
significat copulam Christi et Ecclesiae, de qua in Apoca- 
lypsi (21, 2): Vidi civitatem sanctam Jerusalem novam, de- 
scendentem de caelo a. Deo, paratam sicut sponsam. ornatam 
viro suo. Descendisse de caelo dicitur, vol quia, descen- 
dente Dei Filio per humanae naturae assumptionem, ipse 
sibi eam copulavit, vel quia Ecclesia praesens, quantum 
potest, illam caelestem patriam imitatur. Item significat 
illam beatam copulam Dei et Ecclesiae triumphantis per 
gloriam, de qua in Apocalypsi (19, 9): Beati, qui ad. coenam 
nuptiarim Agni sunt vocati; et iterum (22, 17) : Et spiritus 
et sponsa dicunt: Veni. Quia illa caelestis curia hane prae- 
sentem Eeeclesiam ferventissimis desideriis ad seipsam cum 
Christo Deo sponso semper invitat."  Symbolica theologia, 
in op. Patio novae collectionis etc. P. Fidelis a. Fanna, Min. 
Ref. pag. 285. 

1 Matrimonii signum est verbum vel nutus explicans 
consensum; et cum sit quodam modo ab instinctu naturae, 
non habet hoe sacramentum elementum exíra sensibile." 
4. dist. 26. a. 2. q. 1. 

1! ;Suseipientibus hoe saeramentum datur remedium, 
quantum est de ratione sacramenti, quod exeusat coitum, 
et facit illud esse veniale, sive non esse peccatum, quod 
aliàás esset peccatum. Et hoc potest esse sine dono gratiae, 
et habuit hoc illud sacramentum statim post lapsum. Sed 
nune tempore legis novae non tantum praestat illud re- 
medium, sed etiam aliquod gratiae donum digne suscipien- 
tibus, utpote his, qui ex caritatis consensu uniuntur ad 
proereandum prolem ad divinum eultum. Ratione enim 
expressionis consensus in individuam consuetudinem vitae, 
et ratione benedictionis Ecclesiae, cujus est sacramenta 
Ecclesiae debite tractare, sublevatur anima a corruptione 
concupiscentiae inordinata, et datur gratia ad copulam sin- 
gularem, et ad copulam utilem, et ad copulam insepara- 
bilem. Et ex hae gratia fit remedium contra triplicem 
inordinationem concupiscentiae, et nascitur triplex bonum 
matrimonii. Concupiscentia enim inclinat ad multas..* 
inelinat ad delectationem, non ad utilitatem ... fastidium 
generat post impletionem ... Ex copula singulari oritur 
bonum fidei, ut ad aliam non accedat, ex copula utili bo- 
num prolis, ex copula inseparabili bonum sacramenti." 
4. dist. 26. a. 2. q. 2. 

1? , Actus conjugii exeusatur per sacramentum tanquam 
morbus per remedium, et potest excusari tam quoad cul- 
pam mortalem, quam quoad venialem." — ,Circea hoc qui- 
dam erraverunt dicentes, quod in actu generativae non 
est eulpa nisi per excessum, sieut in actu nutritivae. Alii 
erraverunt dicentes semper esse peccatum, et nullo modo 
exeusari; imo propter peccatum matrimonium vitiari, non 
vitium excusari, malum enim junctum bono ipsum vitiat, 
non e converso bonum malum excusat. Et primi quidem 
non intellexerunt morbum, quomodo scilicet infecta est vis 
generativa. Secundi vero non intellexerunt sacramentum 
esse remedium et medicamentum, quod non vitiatur a 
morbo, sed e contra morbum sedat. Et ideo qui recte 
credunt, videntes morbum et remedium, dicunt acetum con- 


PARS VI, 13. 


jugii per sacramentum excusari tanquam morbum per re- 
medium. Si quis autem velit rationem morbi et remedii 
intuerl, potest patere sic. Primum quidem omnis actus, 
in quo regnat pruritus libidinis, adeo quod absorbetur ra- 
tio, et homo efficitur totus caro, est actus deordinatus, 
et actus, in quo, quantum est de se, pervertitur regnum 
animae, et inordinatio quae est in viribus animae, secun- 
dum quam ordinationem attenditur justitia quaedam, quae 
non tantum est in ordinatione ad alterum, sed in ordina- 
tione virium animae ad se; sed hoc est in actu conjugali, 
sicut experimento patet, et Saneti dicunt, maxime Augu- 
stinus et Origenes. Et in Glossa tangitur: Qwi fornicatur, 
in corpus suum peccat (1. Cor. 6, 18) ; Glossa: Hie proprie 
servit anima corpori in tantum, ut ipso momento et ex- 
perimento hujus flagitii nihil cogitare homini liceat, aut 
intendere, quia mentem captivam subdit ipsa submersio 
et absorbitio libidinis. In hujus autem deordinationis ar- 
gumentum plurimum facit erubescentia naturae, quae men- 
dax esse non potest.  Erubescit autem motum illorum 
membrorum et actum tanto plus, quanto est melius ordi- 
nata. Et sic patet, quod actus ille de se est morbidus, 
quia sine tanta deordipatione exerceri non potest, sicut 
in eadem Glossa tangitur post. Ecce igitur qualiter pos- 
sumus videre morbum. Remedium autem intueri sic pos- 
sumus. Quidam enim est actus, qui dicit deordinationem 
mentis ad Deum, ut idolatrare et perjurare; quidam est, 
qui dicit deordinationem creaturae ad creaturam, sive 
unius ad alterum, sive ejusdem ad se. Primus est malus 
et morbidus seeundum se, et nullo modo potest fieri bene, 
nec divino mandato, nec aliter. Secundus vero, quia non 
habet essentialem deordinationem, potest per divinum im- 
perium ordinari; utpote eum Deus praecipit occidere ho- 
minem, cum etiam praecipit rem alienam aecipere, cum 
etiam inspirat seipsum oceidere, sicut Samson, in quem 
irruit Spiritus Domini (Judic. 15, 14). Per hune modum 
ordinavit coitum Osee cum muliere, quae non erat sua 
uxor, per Dei mandatum (Os. 1, 2). Sed quoniam actus 
iste conjugalis non omnibus debebat praecipi, providit di- 
vina dispositio illam deordinationem ordinare non per 
mandatum, sed per aliquod statutum, et per statutum, quod 
esset signum illius conjunctionis, quae erat ordinata ad 
concupiscentiae remedium; et ita per sacramentum matri- 
monii, quod, quia habet rationem medicinae, potius ex- 
eusat, quam vitiet. Sicut cum Dominus praecopit Hebraeis, 
ut vasa Aegyptiorum asportarent ([/xod. 3, 22), asportatio 
non facit praeceptum malum, sed potius e contra prae- 
ceptum, quod est potentius et superius, fecit asportatio- 
nem bonam et meritoriam, quae aliás esset culpabilis ot 
mala. Saneti igitur et omnes catholici dicunt coitum per 
sacramentum matrimonii exeusari a culpa mortali, maxime 
quando gratia prolis fit. Sed de modo excusandi est du- 
plex opinio, quia quidam voluerunt dicere, quod excusatur 
a culpa mortali, sed non a veniali, quia mortale fit ibi 
veniale. Alii dixerunt, et hoc videtur sentire Augustinus, 
quod, cum Deus perfectum det remedium contra morbum, 
quando gratia prolis coitur, potest esse sine omni culpa. 
Et hoe est magis consonum rationi et pietati fidei, et 
concedendae sunt rationes ad hoe; si tamen haec intentio 
duret à principio usque in finem, ut non deflectatur ad aliud 
mens, quod tamen est valde difficile." 4. dist. 31. a. 2. q. 1. 


PARS VI, 13. 


133 Matrimonium accipit rationem spiritualitatis et gra- 
tiac, quando consensus jungitur benedietioni, ubi oxpli- 
catur significatio, et obtinetur per benedictionem sanctifi- 
eatio *); et ideo in benedictione sacerdotali consistit ra- 
tio spiritualis praecipue." 4. dist. 26. a. 2. q. 2 ad 4. 

1^ Matrimonium uno modo comprehendit vinculum, et 
exterius signum; et sic matrimonium est consensus expres- 
sus, non ejus effectus. Alio modo, prout stat pro vinculo in- 
teriori. Hujusmodi àutem vineulum habet causam primam et 
habet causam proximam, prima est divina institutio, proxima 
est humana pactio, quae est convenientia consensuum duo- 
rum, scilicet maris et feminae. Et ideo dico, quod consensus 
est causa matrimonii, sed non tota, imo cum institutione 
divina consensus non alterius tantum, sed utriusque perso- 
nae.^ 4. dist. 27. a. 2. 4. 1. —: , Matrimonium non est, ubi con- 
sensus est ad tempus, quia ibi implicatur aliquid contra na- 
turam matrimonii." — ,Dicendum quod ad hoc, quod fiat ma- 
trimonium, necesse est consensum esse et exprimi simpliciter; 
unde dici debet: Accipio te in meam. Quod si alio modo 
consentiat, non est consensus matrimonialis, sive conjugalis, 
sed adulterium. Unde deficit matrimonium verum, sive 
deficiat in corde, sive in ore, consensus simpliciter: sed 
quando in corde, tunc in conspectu Dei et secundum ve- 
ritatem; quando in ore, tunc in facie Ecclesiae. Ratio 
autem, quare oportet simpliciter consentire, et quod nihil 
valet consensus ad tempus, est, quia consensus non facit 
matrimonium, nisi eatenus, quatenus praesupponit divinam 
institutionem, divina autem institutio respicit. congruam 
signationem. Si ergo est signatio rei indivisibilis, sive 
eonjunctionis; ideo constituit Dominus conjunctionem ta- 
lem ad perpetuitatem. Et huic etiam competit dictamen 
juris naturalis, quia vir potest uxori dare simpliciter po- 
testatem sui corporis; et ideo si consensus consonat in- 
stitutioni, necesse est, quod sit ad omne tempus, alioquin 
causa particularis non concordat universali; et ideo nihil 
fit, nec consentit in talem ut in uxorem, sed potius in 
coneubinam.^ 4. dist. 28. a. 1. q. 2. 

1$ , Ad omnis sacramenti esse necessario requiritur si- 
gnatio, sive expressio. Omne enim saeramentum signum 
est, et ut signum administratur; et ideo istud est. necessa- 
rium. Sed in aliquibus est materia determinata, et forma 
verborum praeseripta, quae vim habent sibi ad hoc datam; 
et talia sacramenta nunquam fiunt, nisi illa verba pronun- 
tientur. In aliquibus autem non venit vis in verbo ex- 
teriori, sed ab intrinseco, ut in poenitentia quantum ad 
confessionem, et in matrimonio; et in talibus sufficit qualis- 
eumque fiat expressio, sive verbo, sive scripto, sive etiam 
quoeumque nutu alio. Concedendum est igitur, quod ma- 
trimonium non contrahitur, nisi consensus exterior expri- 
matur vel per verba convenientia, vel poer nutus idom 
importantes." 4. dist. 28. a. 1. q. 4. — ,Matrimonium ve- 
rum non est in foro Dei, ubi est tantum exterior et non 
interior consensus, licet in foro Ecclesiae esse aliquando 
possit.^ — ,Est loqui de matrimonio duplieiter, aut in 


*) ,Saneta Tridentina Synodus conjuges hortatur, ut ante- 
quam contrahant, vel saltem triduo ante matrimonii consumma- 
tionem, sug peccata diligenter confiteantur, et ad sauctissimum 
eucharistiae sacramentum pie accedant." Sess. 24, decr. de rof. 
matrim. c. 1. 


589 


foro, seu facie Ecclesiae, aut in foro conscientiae, secun- 
dum duplex forum, scilicet judiciale et poenitentiale. Et 
secundum hoc est dupliciter judicare, quia in foro judi- 
eiali judicatur secundum allegata, in foro poenitentiali se- 
eundum veritatem et conscientiam. Si ergo in foro poo- 
nitentiali loquamur, quia hoc est judicium secundum veri- 
tatem et in conspectu Dei, dicendum quod, sicut dicunt 
Doetores nostri, nec est matrimonium, nec matrimonium 
judicandum. Et cum hujus sit multiplex ratio, haec tamen 
est praecipua, quia in omnibus sacramentis requiritur in- 
tentio voluntaria faciendi, quod faeit Ecclesia. Quia ergo 
talis seeundum veritatem non intendebat contrahere ma- 
trimonium, non fuit, nec est sacramentum. Si autem lo- 
quamur in foro judiciali, ubi secundum allegata oportet 
judicari, si probari potest consensus per verba exteriora, 
in quibus non apparuit evidens dolus, matrimonium judi- 
eatur. Sed tamen Ecclesia decipitur, sed non est deceptio 
eontra justitiam, quia non est ibi ignorantia juris, sed 
facti. Ergo si sit consensus exterior sine interiori, non 
est. matrimonium secundum veritatem, nec secundum di- 
vinum judicium, nec secundum conscientiae forum, quam- 
vis esse videatur, et judicetur secundum judicium eccle- 
siasticum .. . Ad illud quod objicitur, quod fraus non de- 
bet alieui patrocinari, dicendum quod duo sunt ibi, sci- 
licet verbi dolositas, sive falsitas, et vera carentia con- 
sensus. Verbi dolositas non patrocinatur, imo obest in 
omni foro, sive judiciali, sive poenitentiali, quia utrobique 
vel punitur, vel pro obligatione reputatur. Sed vera ca- 
rentia haec est, quae suffragatur in conspectu Dei, ut 
verum matrimonium non sit. Ad illud, quod nemo scit, 
utrum interius consentiat, dicendum quod, quia de quo- 
libet praesumendum est bonum, nisi manifestus dolus ap- 
pareat; ideo de quolibet praesumendum est, quod corde 
consentiat, si ore exprimat, nec est aliud credendum." 
4. dist. 27. a. 2. q. 2. concl. et ad 4—6. 

16 Quia non est ibi consensus, ideo non matrimonii 
contractio: quia vero est promissio, ideo est obligatio. 
Propterea non matrimonium, sed sponsalia debent dici. Et 
haec quidem firmata sunt, quando simplici promissioni ad- 
ditur juramentum. Secundum enim jura cogendus est vir, 
ut mulierem accipiat in uxorem, nisi aliquis casus inter- 
veniat, qui solvat sponsalia *). 4. dist. 28. a. 1. q. 1. — 

!! ,Consensus conditionatus, si fiat per verba de futuro, 
judicari habet sicut et consensus de futuro. Unde sieut 
consensus de futuro non facit matrimonium, sed despon- 
sationem, sive sponsalia; sie nec talis consensus sub con- 
ditione. Attendendum tamen, quod conditio aut apponitur 
per modum poenae, aut ut determinatio contractus. Si 
per modum poenae, nullius esi vigoris, pro eo quod ma- 
trimonia debent esse libera. Unde si quis proponat: pro- 
mitto contrahere tecum sub poena centum marcarum; vol, 
si non contraxero, dabo tibi centum ; etiamsi non contrahat, 


*) Ante oculos habenda híc est censura prop. 58 Synodi 
Pistoriensis.^ Propositio, quae statuit sponsalia proprie dicta 
actum mere civilem continere, qui ad matrimonium celebrandum 
disponit, eademque civilium legum praescripto omnino subjaccre: 
— Quasi actus disponens ad sacramentum mon subjaceat sub 
hae ratione juri Ecclesiae, falsa, juris Ecclesiae quoad effectus 
etiam e sponsalibus vi canonicarum sanctionum profluentes, lae- 
siva, disciplinae ab Ecclesia constitutae derogans." 


590 PAgS VI, 13. 


non debet, nec tenetur ad ilaàm poenam. Si autem appo- 
nitur ut determinatio contractus sive consensus, distin- 
guendum est. Aut enim est conditio honesta, aut in- 
honesta. Si est honesta, stante.conditione, stant sponsalia, 
non stante, non stant; ut si quis dicat: Contraham tecum, 
si placuerit patri meo, velsi tu volueris converti ad fidem. 
Si autem est inhonesta, duplex est, aut est contra sub- 
stantiam matrimonii, aut non. Si contra substantiam ma- 
trimonii, tunc nulla est obligatio; ut si dicat: Contraham 
tecum, si procuraveris venena sterilitatis, vel aliquod hujus- 
modi. Si autem est inhonesta, et non contra substantiam 
matrimonii; ut si dicatur: Contraham tecum, si furatus 
fueris, vel si Deum offenderis; talis conditio pro non ad- 
jecta habenda est... Si autem consensus fiat per verba 
de praesenti, aut conditio est praeterita, aut praesens, aut 
futura. Si conditio est praeterita, ut: Accipio te in meam, 
8i mortuus est pater tuus; vel de praesenti, ut: Aoccipio 
te in meam, si es virgo; stante conditione, stat matrimo- 
nium. Si autem conditio est de futuro, aut futuri neces- 
Sarii, aut futuri contingentis. Si futuri necessarii, ut: Ac- 
cipio te in meam, si sol orietur cras; tunc est matrimo- 
nium. Si autem conditio est contingens, dico quod non 
est matrimonium, eo quod consensus pendet de futuro, 
sicut et conditio; et ideo judicandum est tunc, sicut de 
futuro, nec est matrimonium, nisi carnalis copula subse- 
quatur, quia tunc intelligitur a conditione apposita reces- 
sisse." 4. dist. 28. a. 1. q. 8. 

1* ,Copula carnalis non est de integritate sacramenti 
mairimonii quantum ad esse necessitatis, sed solum quan- 
tum ad esse completionis." — ,Quod non sit de integri- 
tate quantum ad signantiam, videtur, quia perfectum ma- 
trimonium fuit inter Adam et Evam ante cognitionem car- 
nalem, et ante dixit: Hoc nunc os ex ossibus meis etc. (Gen. 
2, 23), quam eam cognosceret; ergo commixtio non est 
de integritate. Item perfectum matrimonium fuit inter 
Mariam et Joseph, quia fuit ibi bonum prolis, bonum fidei 
et sacramenti, et sine commixtione; ergo etc. Item quod 
non sit de integritate remedii, videtur, quia Augustinus 
(de bono conjug. c. 3) dicit, quod sanctior est copula men- 
tium quam corporalis; ergo major datur ibi efficacia 
eontra coneupiscentiam in unione mentali quam carnali. 
Item in actu illo efficitur homo totus caro; ergo per op- 
positum cum gratia, quae est remedium contra concupi- 
scentiam, faciat spiritualem, nunquam datur in illo actu... 
Integritas rei dupliciter accipitur, videlicet vel quantum ad 
esse necessitatis, vel quantum ad esse completionis. Si 
loquamur quantum ad esse necessitatis, verum est quod 
sacramentum mairimonii esse habet sine commixtione car- 
nis. Si autem quantum ad esse plenitudinis, sic est de 
ejus integritate ... Et hoc patet sic. In matrimonio enim 
considerantur haec tria, scilicet signum, officium, remedium. 
Quantum ad significationem dicendum, quod duplex est 
ejus significatio, significat enim conjunctionem Christi et 
Ecclesiae per caritatem, et conjunctionem eorumdem per 
naturae conformitatem *). Similiter duplex est officium, 


*) Sunt theologi, qui opinantur vinculum matrimonii ratum 
inter fideles multo fortius esse matrimonio inter infideles con- 
summato. ,Verum negari nequit, ait Benedictus XIV De Syn. 
dioec. |. 13. c. 21. n. 4, complures alios esse huic opinioni con- 


unum enim est mutuae educationis et fomenti, et aliud 
procreandae prolis. Similiter duplex est remedium, unum 
est quantum ad concupiscentiae defluxionem, ut scilicet 
non ad omnem mulierem intendat; aliud quantum ad in- 
ordinationem, ut scilicet non libidine, sed amore prolis, 
nec sine matrimoniali affectu mulierem cognoscat. Primum 
igitur signatum et primum officium et primum remedium 
sunt in sacramento mairimonii quantum ad conjunctionem 
animorum, secundum est solum quantum ad conjunctionem 
corporum. Et primum est de substantia matrimonii quan- 
tum ad esse necessarium, secundum quantum ad esse ple- 
num... Et secundum hoc distinguunt juristae matrimo- 
nium, scilice£ matrimonium ratum et matrimonium con- 
summatum." 4. dist. 26. a. 2. q. 8. fund. 1—4. et concl. 

!* Bona tria, fides, proles et sacramentum, signant 
triplicem proprietatem unionis Christi cum Ecclesia." — 
Sunt de necessitate matrimonii, licet duo, fides et proles, 
quodam modo sint ad esse, et quodam modo ad bene esse." 
4. dist. 81. a. 1. q. 2. — ,Cum sint tria bona matrimonii, 
scilicet fides, proles, sacramentum, unum, scilicet sacra- 
mentum, est de necessitate matrimonii. Sacramentum enim 
venit ex mutua obligatione, et divina institutione, et signa- 
tione illius unionis; et ideo, quia ista sunt de necessitate 
matrimonii, per consequens et sacramentum. Sed alia duo 
bona quodam modo sunt de esse, quodam modo de bene 
esse. Si enim loquamur quantum ad matrimonii usum, sic 
sunt de bene esse, quoniam. usus matrimonii absque his 
esse potest, sicut quotidie est; et non solum est absque 
his, sed etiam cum suis oppositis. Unde sterilitatis et 
abortus procuratio et fidei fractio non dissolvunt matri- 
moniale vinculum contractum. Si autem loquamur quan- 
tum ad matrimonii contractum, qui est per matrimonialem 
consensum, sic potest esse contractus absque his duobus 
bonis, ut puta in sterilibus et in continentibus, si tamen 
non est contra haec. 'Tune autem est consensus conira 
haee, quando sub tali pacto consentitur, ut prolis sterilitas 
procuretur, vel uxor alii prostituatur, tunc enim non est 
consensus, vel pactio matrimonii, sed potius adulterii, cum 
directe repugnet institutioni matrimonii. Sed carentia sive 
absentia horum duorum non repugnat, quia fides venit ex 
recto matrimonii usu, et quia possunt homines abuti ipso; 
ideo potest deesse fides. Similiter proles venit ex fructu 
ventris; et quia steriles possunt esse vel natura vel arte, 
ideo matrimonium hoc bono potest carere." Ibid. q. 3. 

?? Non tantum secundae nuptiae, sed etiam tertiae et 
quartae et ampliores sunt licitae, dum tamen fiant bono 
fine, scilicet propter prolem generandam, vel propter for- 
nieationem vitandam, vel propter necessitatem suam susti- 
nendam, ut cum contrahit vir cum muliere, ut ipsum fo- 


trarios; qui scilicet negant matrimonii rati vinculum inter fi- 
deles fortius esse vinculo matrimoniali, quod inter infideles fue- 
rit consummatum: matrimonium enim ratum eam Christi Domini 
unionem significat, qua se per gratiam animabus justorum com- 
municat; matrimonium vero consummatum eam repraesentat 
unionem, qua idem Dominus noster per Incarnationem cum Ec- 
clesia sese conjunxit ... Et quidem matrimonium etiam inter 
infideles eonsummatum unionem illam significat Christi cum 
Ecclesia per Inearnationem ... Quod adeo veritati conforme 
censuit Vasquez in 3. p. d. Thom. tom. 4. disp. 2. n. 57, ut abs- 
que erroris nota id negari non posse docuerit." 


PARS VI, 13. 


veat, et e converso." — Secundae nuptiae in se sunt 
sacramentum, in comparatione vero ad primas habent 
semiplenam rationem sacramenti... Sed attendendum, 
quod nuptiae possunt esse secundae ex parte viri, et primae 
ex parte mulieris, vel e converso, vel ex parte utriusque. 
In primo casu salvatur ratio sacramenti, Christus enim 
unitur pluribus animabus, et sibi eas desponsat: in secundo 
easu, minus: in tertio, minime. Et ideo in primo casu, 
eum mulier est virgo, quamvis vir sit bigamus, nuptiae 
benedieuntur.^ — ,Proprie loquendo, non sunt honorabiles, 
quia carent gloria; sunt tamen tolerabiles, quia carent 
culpa.* 4. dist. 42. a. 3. qq. 1—3. ( 

?! Insolubilitas consequitur matrimonium non tantum 
consummatum, sed etiam ratum: et propter hoc etiam ra- 
tum est, quia quamdam insolubilitatem, licet minorem, quam 
matrimonium eonsummatum, habet, habet tamen sibi com- 
petentem sicut et illud. Sicut enim vinculum matrimonii 
consummati est insolubile, viventibus extremis vita corpo- 


rali, nec solvitur nisi morte corporali; sic nec maíirimo-- 


nium, in quo est conjunctio mentium et animorum, potest 
solvi, nisi homo moriatur spiritualiter huic mundo, sive 
operi carnis; et hoc fit intrando religionem, et emittendo 
votum castitatis solemne. Ex tunc enim solvitur tale ma- 
trimonium, ex quo spiritualiter moritur." 4. 4ist. 27. a. 3. 2. 2. 

?? 4, dist. 31. a. 2. qq. 2. 3; et dist. 32. a. 1—3. 

?3 ,Proles potest quaeri triplici intentione, primo ut 
educetur ad cultum Dei, secundo ut in haereditate succe- 
dat, tertio ut quis in prolis multitudine et pulcritudine 
gloriosus appareat. Primum est bonum sub ratione boni, 
secundum est sub ratione indifferentis, tertium est bonum 
deformatum, sive ad malum tractum. Bonum igitur ma- 
trimonii, quod est bonum simpliciter, judicandum est pro- 
lis cum tali intentione et cum tali ordinatione. Si autem 
alis duobus modis habeatur, habetur quidem aliquid bo- 
num, sed non sicut institutum est, et competit huic sacra- 
mento, quod institutum est ad procreandam prolem ad 
cultum divinum.^ 4. dist. 81. dub. 1. 

?* ,Cum triplex bonum sit in conjugio, scilicet fides, 
proles, sacramentum: fides est, quod suam cognoscat et 
non aliam; hoec est bonum moris de se ordinatum, et ca- 
dit in genere honesti: prolis vero bonum cadit in genere 
conferentis, confert enim prolis multiplicatio ad speciei 
conservationem et perfectionem numeri, sicut cibus ad 
conservationem individui: bonum enim sacramenti cadit 
in genere delectabilis, quia tanta est ibi unio, ut relinquat 
homo patrem et matrem, et sint duo in carne una (Matth. 
19, 5); unde praecipitur viris, ut uxores diligant sieut 
eorpora sua (Jphes. 5, 28). Et sic patet, quod cum tria 
sint in electione, sicut vult Philosophus (3 et 5 Eth. c. 5), 
scilicet honestum, conferens et delectabile, in triplici ge- 
nere est bonum conjugii: et haec tria bona pura essent 
in statu puritatis et innocentiae, sed per peccatum sunt 
suis contrariis admixta. Quoniam in actu illo est quaedam 
inhonestas contracta ratione improbitatis libidinis et pruri- 
tus; et ideo in bono honesto quaedam permiscetur in- 
honestas. Est etiam quoddam damnum, quia impeditur 
homo a rationis instantia, seu intentione; unde procreando 
prolem ad cultum Dei, impeditur, ut tunc perfecte colere 
Deum non valeat: sic igitur bono conferenti permiscetur 
damnum. Est etiam delectabili, scilicet. sacramenti indi- 


5091 


visioni, quaedam tribulatio et augustia, quia qu cum uxore 
est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et. di- 
visus est (1. Cor. 7, 33); et ita bonum delectabile permi- 
scetur tristitiae et angustiae. Quoniam ergo bonum est, 
tamen permixtum; ideo appeti potest, et etiam melius est 
non appeti. Unde qui jungit virginem suam bene facit, et 
qui non jungit virginem, melius facit (1. Cor. 7, 38)." 4. dist. 
31. a. 1. q. 1. 

?5 | Consensus, qui matrimonium facit, est consensus in 
mutuam suorum corporum potestatem. | Et hoc sonant 
verba, cum dicunt: Accipio te in meam, vel in meum... 
Sed notandum est, quod aliter datur potestas corporis in 
eontractione matrimonii, aliter in consummatione. In con- ' 
tractione ita datur uni, ut non possit, illo vivente, dari 
alii; ita eliam datur illi, ut jus habeat petendi, et necesse 
sit reddere petenti, nisi moriatur mundo per votum casti- 
tatis solemne, et ingressum religionis... In matrimonii 
autem consummatione omnino transfertur potestas, ita 
quod nec voto privato nec solemni possit petenti debitum 


adversari." 4. dist. 28. a. 1. q. 6- 


?6 Ratio, quare hoc sacramentum magis habeat im- 
pedimenta, quam alia, est duplex. Una est ratione causae 
efficientis, quia quamvis omnia sacramenta sint a divina 
institutione, et humana dispensatione, tamen hoc sacra- 
mentum maxime consistit in humana dispensatione, quia 
per consensum contrahentium oritur, nec habet dispensa- 
torem determinatum. Alia ratio est ratione finis, quia 
eum omnia sacramenta sint in remedium, istud non ían- 
tum est in remedium, sed etiam in officium; et cum alia 
Sint spiritualia, huic conjuncta est actio carnalis... Et 
ideo facilius recipit impedimenta." 4. dist. 94. a. 1. q. 1. 
Cfr. ibid. q. 2. 

?! ,Secundum faciem Ecclesiae consensus praesumptus 
matrimonium facit, quando scilicet probabiliter praesumi- 
tur, quod consensus ille sit maritalis. Hoc autem potest 
esse tripliciter; primo modo, quando consentit ore; secundo 
vero, quando etsi non consentit ore, tamen voluntate con- 
sentit in carnale opus, petendo et reddendo quod exigitur; 
tertio modo, quando reclamare potest, et habet locum et 
tempus, et non reclamat, consentire praesumitur; et ideo 
amplius non auditur. Immo in facie Ecclesiae pro ma- 
trimonio habetur non propter negligentiam, sed propter 
consensum, qui ereditur inclinatus et voluntarius simpli- 
citer, quamvis in principio fuerit coactus." 4. dist. 29. 
dub. 3. — ,S8i aliquis consentit in absentem per procura- 
torem, potest fieri matrimonium, non solum sponsalia con- 
trahi, sicut in praesentiarum potest unus alteri consensum 
exprimere per interpositam personam. Quod autem quae- 
ritur, utrum ipsa poenitente matrimonium contrahatur, di- 
cendum quod revera, si non ante poeniteat, quam ille con- 
sentiat, res est salva. Et si poenitet in corde, et recla- 
mat in signo in conspectu testium, per quos possit probari, 
utpote negando, vel matrimonium cum alia contrahendo, 
revera non est matrimonium nec in conspectu Dei, nec in 
conspectu Ecclesiae, quia consensus non simul concurrunt, 
maxime si fecit quod in se fuit, ut renovatio voluntatis 
ejus ad nuntium perveniret. Et hoc patet, quia si statim, 
ex quo poenitet, cum alia contraheret, matrimonium esset. 
Quod objiecitur, quod dedit alteri suam potestatem, dicen- 
dum quod semper intelligitur potestatem ad hune actum 


592 


dare, consensu in ipso remanente, qui est de essentia ma- 
trimonii interius in facie Dei, et exterius in facie Ecclesiae." 
Ibid. dub. 2. 

?8 ,Impedimentum fit, sive potest fieri, ex quadruplici 
eausa. Nam ex efficiente causa provenire possunt tria. 
Efficiens causa est consensus, ad consensum autem con- 
currit ratio et voluntas: contra rationis actum est error; 
contra actum voluntatis, vis vel violentia; contra acetum 
utriusque, conditio servitutis, quae impedit partim propter 
defectum libertatis, partim propter errorem. Ex parte 
causae materialis tria, quia matrimonium est conjunctio 
voluntarie introducta; ergo est personarum naturaliter 
disparatarum; conjuncti ergo proximitate sunt inepti ad 
matrimonium. Sed conjuneti possunt esse tripliciter, con- 
sanguinitate, affinitate, justitia publicae honestatis, quae 
contrahitur ex sponsalibus per verba de praesenti: et sic 
sunt tria impedimenta. Ex parte causae formalis íria, 
quia matrimonium est vinculum, in quo est mutua potestas 
viri et uxoris; impedimentum autem contra hoc est, quando 
non potest dare sui corporis potestatem. Et hoc potest 
esse tripliciter; aut quia tradidit alteri, qui adhuc vivit, 
et sic est ligatio; aut quia se dedicavit Deo, et sic est 
sacer ordo; aut quia Deo et praelato, et sic est votum, 
quando quis vovet ingredi religionem, vel continentiam 
solemnem. Ex parte finis similiter tria, quia matrimonium 
est ad procereandam prolem ad cultum Dei, vel saltem in 
remedium honestatis. Contra rationem procreandi, vel 
remedii, est impotentia co&undi; contra cultum Dei, qui 
est in fide, est disparitas cultus, qui est in moribus, est 
eriminis enormitas. Ita sunt duodecim impedimenta.  Si- 
militer aliquam recipiunt divisionem, ut impotentia coéundi 
et crimen, sicut melius patebit infra. Posset tamen aliter 
horum impedimentorum sumi sufficientia. In matrimonio 
enim considerantur personae, quae junguntur, et ipsum 
vinculum, et illud per quod vinciuntur, et illud ad quod 
vinciuntur. Quod vincitur, et vinculum per quod et ad 
quod, et personae, quae vinciuntur, debent aliquo modo 
convenire in cultu Dei et fide; sed distare vinculo natu- 
rali et consimili propter hoc, quod natura abhorret per- 
sonas multum consimiles in actu illo sociari. Multum igi- 
tur distant, quando sunt dispares in cultu; multum appro- 
pinquant, quando sunt juncti cognatione, vel affinitate, vel 
publicae honestatis justitia. Propinquitas consanguinitatis 
est ex fructu matrimonii, sed affinitatis ex actu, justitia 
publicae honestatis tenet medium inter utrumque; et sic 
sunt quatuor impedimenta, scilicet cultus disparitas, co- 
gnatio, affinitas et publicae honestatis justitia. Conside- 
ratur iterum ipsum vinculum, quo vinciuntur individualiter ; 
et ob hoc non possunt conjungi vel vinciri, qui sunt aliis 
obligati. Obligari autem alii est dupliciter, aut Deo, aut 
homini; et homini dupliciter, aut per matrimonium, et sic 
est ligamen; aut per servitutem, et sic conditio: obligari 
similiter Deo est dupliciter, aut per votum, aut per id, 
quod habet annexum votum, ut sacer ordo: et sie sunt 
alia quatuor, ligamen, conditio, votum et ordo. Tertio 
circa matrimonium consideratur illud, per quod contrahi- 
tur; et sic est consensus, et hic respicit actum rationis, 
et contra hunc est error; et actum voluntatis, et contra 
hune est violentia: et sic sunt duo. Quarto consideratur 
usus matrimonii, et hie dupliciter impeditur; aut per im- 


PARS VI, 13. 


possibilitatem utendi, et sic est impotentia coéundi; aut 
per abusum, et sic est enormitas criminis. Et sic patet 
numerus et sufficientia horum impedimentorum." 4. dist. 34. 
a. 1. q. 2. 

?) Error potest esse dupliciter in consensu, aut error 
cirea personam, aut circa proprietates personae. Si sit 


'error circa personam, talis consensum tollit, et matrimo- 


nium impedit . . . Si autem sit error proprietatum personae, 
talis error non omnino tollit consensum; et ideo non 
omnino impedit matrimonium, nisi quando est error con- 
ditionis, sive servitutis." 4. dist. 30. a. 1. q. 1. — ,Error 
fortunae non excludit consensum, immo consensum inducit. 
Inducitur autem consensus a falsa aestimatione ad eli- 
eiendum consensum verum: et cum non sit in aliam per- 
sonam, quam in hanc, verus est consensus, et verum est 
matrimonium ... Aliud est spe pecuniae consentire, aliud 
sub conditione consentire. Qui enim consentit spe pecu- 
niae, supponit divitias in aestimatione, et absolute elicit 
consensum ex voluntate; et ideo mairimonium contrahit: 
sed qui sub conditione, reservat sibi adhue consensum; et 
ideo non est matrimonium, nec est similitudo inter hunc 
consensum et illum." Ibid. dub. 3. | 
3? Duo sunt de ratione voluntarii, videlicet cognitio 
singularium, sive circumstantiarum, et quod operationis 
principium sit intrinsecum." 2. dist. 22. a. 2. q. 3. ad 6. 
—  ,Consensus coactus vi, vel metu justo, utpote qui 
in virum constantem cadere potest, non facit matrimonium; 
sed si post coactionem in earnalem copulam consensit, ex 
tune incipit esse matrimonium. Coactio autem ex metu 
levi non impedit matrimonium." — ,Dicendum quod con- 
sensus coactus potest esse dupliciter, scilicet vi vel motu. 
Vis est majoris rei impetus, quae repelli non potest: metus 
est instantis vel futuri periculi trepidatio. Tunc autem 
fit vis, quando capitur, ducitur, trahitur invitus vel ligatus, 
ipso reclamante et renitente; et haec est coactio, in qua 
non est consensus, et iu hac omnino non est matrimonium. 
Est et alia coactio per metum, ut cum aliquis minatur 
mortem, vel intentat, si non consentiat. Et de hae co- 
actione distinguunt aliqui, quod talis consentiens, aut con- 
sentit ore, sed non corde; et tunc non est matrimonium 
aliquo modo: aut corde consentit, quamvis coactus; et 
tunc matrimonium est in conspectu Dei, quia voluntas 
coacta, voluntas est; sed non est in conspectu Ecclesiae, 
quae praesumit, quod talis non consenserit corde; et ideo 
judicat et sententiat, ut uterque alteri in Domino nubat. 
Sed certe in istud non videtur eonsentire decretalis prae- 
dieta (de sponsal. et matrim.), quae dicit, quod consensus 
non habet locum, ubi metus vel coactio intercidit. Et 
ideo distinguitur aliter, quod metus duplex est, quidam 
levis, quidam justus. Justus, utpote qui in virum con- 
stantem eadere potest; levis est, cum quis parvum malum 
minatur, vel eum talis minatur, de quo praesumitur, quod 
implere non possit. Et talis metus non facit consensum 
adeo defectivum, quod impediat matrimonium contrahen- 
dum, vel dirimat jam contractum; sed consensus cum tali 
metu facit matrimonium. "Tunc autem est metus justus, 
quando aliquis comminatur damnum mortis, mutilationis, 
servitutis et stupri. Tunc autem cadit in virum constan- 
tem, quando praesumitur probabiliter, quod ille qui mina- 
tur, possit minas implere; non tamen esset timendum, si 


PARS VI, 13. 


simplex rusticus minaretur duci. In hoc metu dicunt jura 
consensum non facere matrimonium. Sed ratio hujus su- 
mitur a diversis diversimode. Quidam enim dicunt, quod 
hoe est ex indulgentia juris. Jura enim indulgent tales 
separari, vel quia praesumunt consentiente ore non con- 
sensisse corde; et quia verbum solum dixit, ut poenam 
redimeret: vel etiam ratione finis, quia coacta matrimonia 
pessimos exitus consueverunt habere. Alii dieunt, quod 
non ex juris indulgentia, sed hoc facit defectus liberi et 
perfecti consensus, quia plenus debet ibi esse consensus; 
et hoc videtur probabilius. Si tamen post coactionem in 
carnalem copulam consensit, ex tunc incipit esse maiíri- 
monium *. Ad illud ergo, quod primo objicitur, quod 
coacta voluntas, voluntas est, dicendum quod verum est, 
sed nunquam sufficit talis voluntas ad faciendum bonum, 
nec etiam ad contrahendum matrimonium, pro eo quod 
Dominus voluit hoc saeramentum contrahi per consensum 
liberum, non coactum. Ad illud, quod objicitur, quod qui 
coactus consentit in baptismum, baptizatur; respondetur, 
quod baptismus est opus Dei, non hominum, sed maíri- 
monium est ad consensum hominum. Aliter potest dici, 
quod non est simile, quia non tanta libertas ibi requiritur, 
quanta in matrimonio, totum enim esse maítrimonii à con- 
sensu causatur. Ad illud, quod objicitur, quod consensus 
inducitur per blanditias, dicendum quod blanditiae non 
ita detrahunt de ratione consensus sieut minae, quia blan- 
ditiae ad amorem excitant, sed minae ad terrorem. Ad 
illud, quod objicitur de eo, qui negat Christum timore, 


*) Hoc apprime cohaeret juri, quod ante Tridentinum vigebat. 
Siquidem Innocentius III cap. 7 de raptor. haec decreverat: 
»Rapta puella legitime contrahet cum raptore, si prior dissen- 
sio transeat postmodum in consensum, et quod antea displicuit, 
tandem incipiat complacere.^ Verum in eo Concilio sess. 24, 
c. 6 de reform. matrim. decretum fuit: ,Inter raptorem et ra- 
ptam, quamdiu ipsa in potestate raptoris manserit, nullum posse 
subsistere matrimonium: quodsi rapta, a raptore separata, et 
in loco tuto ae libero constituta, illum in virum habere con- 
senserit, eam raptor in uxorem habeat." Quamobrem, ait cl. Vec- 
chiotti op. cit. l. 5. c. 18. $ 109, vulgo fertur, novum raptus 
impedimentum a Synodo 'ridentina inductum esse, non solum 
quod recesserit a placitis civilium legum, dum inter raptorem 
et raptam nuptias dirimit, non perpetuo quidem, sed quoad haec 
in illius potestate manserit, verum etiam quod recedit a jure 
Decretalium in cit. cap. de raptor., quatenus consensus raptae 
ad contrahendas nuptias ineptum fore constituit, nisi à raptore 
separata, et in loco tuto ac libero constituta, consensum ipsum 
praestiterit. Unde compertum est, raptum ex jure Decretalium 
non aliam ob causam validitati nuptiarum obstitisse, nisi ob vim 
illatam et defectum liberi consensus, quod impedimentum est 
juris naturalis; Ex decreto autem Tridentino raptus irritat 
nuptias jure etiam ecclesiastico, quum scilicet, manente rapta 
in potestate raptoris, matrimonium nullum et irritum est, quam- 
vis puella rapta, non animo repugnante, sed ultro libenterque 
consenserit.^ Sacra autem Concilii Congregatio iterato declara- 
vit raptum ex a2lia, quam matrimonii ineundi causa, commissum, 
non comprehendi in Concilii decreto; saepe etiam reposuit post 
Concilium Tridentinum matrimonia metu contracta non convale- 
Scere, purgato metu, per cohabitationem cum carnali copula, 
nisi iterum contrahantur, adhibita forma Concilii Tridentini, ut 
in Hispal. 21. julii 1869. 


8. Bonaventurae Breviloq. 


093 


dicendum quod facilius est peccare quam benefacere. Unde 
plura exiguntur ad constituendum bonum, quam ad facien- 
dum malum. Praeterea nullus timor respectu peccati 
perpetrandi potest, nec debet cadere rationabiliter in virum 
constantem. Nam talis timor est tantum respectu alicujus 
rei faciendae, quae non est nostrae saluti contraria, sicut 
vir constans rationabiliter prius deberet permittere se 
interfici quam Deum negare; sed non rationabiliter ageret, 
si dimitteret se interfici, antequam in aliquid indifferens 
consentiret. Matrimonium autem non est de his, quae 
sunt saluti contraria, vel contra salutem. Et sic patet, 
quomodo intelligitur de metu, qui potest cadere in con- 
stantem virum." — ,Consentiens in renitentem, perseve- 
rante renitentia corde et signo, praejudicium non facit 
Sibi, ut non possit cum alia consentire." — ,Matrimonium 
est maris et feminae conjunctio, omnis autem talis con- 
junetio est aequiparantiae relatio; sed omnis talis requirit 
convenientiam inter extrema, quia ad minus est inter duos. 
Unde si alter duorum desinat esse similis, non est simili- 
tudo; ergo à simili in matrimonio, si alter dissentiat, non 
est matrimonium, nec sponsalia; constat ergo, quod nulla 
est ibi obligatio, nec aliquod praejudicium. — Dicendum, 
quod quaerere, utrum consentienti in renitentem fiat prae- 
judicium, est quaerere, utrum matrimoniale vinculum clau- 
dicet, ut ex parte sit solidum, et ex parte contritum: et 
hoe est quaerere, utrum aliquis sit vir, cujus non est uxor; 
et aliqua sit uxor, quae non habet virum. Et haee in seipsa 
quaestio solvitur, pro eo quod in ea opposita implicantur 
propter naturam matrimonialis vineuli, quod est relativum 
et mutuum, quod signat ipsa comparatio et relatio uxoris 
ad virum. Dico igitur, quod matrimonium non potest esse 
elaudum quantum ad vinculum, quia si mulier invita est, 
et in dissensu perseverat tam signo quam corde, nullum 
esí matrimonium, nec unus acquirit potestatem aliquam 
in alterum, pro eo quod in altero extremo defuit con- 
sensus. Unde primus non se habet per modum efficientis, 
sed disponentis; et ideo si secundus adveniat, tune per- 
fiei&£ matrimonium, pro eo quod jam habet consensum mu- 
tuum, qui est ejus principium completum; et ex tunc vir 
obligatur, et ei praejudicium ad consentiendum in perso- 
nam aliam generatur. — ,Pater non potest cogere, nec 
praecipere filiis, ut contrahant matrimonium, nisi caritas 
aut rationabilis quaedam causa eos liget." — ,Matrimonii 
contractus debet esse liber omnino, tum ratione signatio- 
nis, tum etiam ratione talis et. tantae obligationis, quae 
in illo eontraetu consistit; et ideo non est praecipiendum 
a parentibus filio praecepto obligatorio, quod contrahat, 
quia potest continere, si vult, et iterum, si vult, contrahere. 
Et adhue per praeceptum non potest pater ad contrahen- 
dum cum hae vel cum illa eum obligare, nisi caritas vel 
rationabilis causa eum liget, vel promissio ipsius voluntaria. 
Rationabilis autem causa ligat, quando pater habet inimi- 
citias, et non potest evadere, nisi filius cum consanguinea 
inimici contrahat; caritas vero ligat, quando pater pro- 
hibet filio, ne contrahat cum muliere mala; ob promissio- 
nem voluntariam ligatur, ut quando ipsemet se obligat 
contrahendo sponsalia, praejudicium sibi generat in hoo, 
quod inchoat matrimonium, unde tenetur ad consumman- 
dum, et ad hoc compelli potest per mandatum ecclesia- 
sticum.^ 4. dist. 29. a. 1. qq3. 1. 2. 3. — ,F'uria concomitans, 
19 


594 


et removens potestatem consentiendi, impedit matrimonium." 
4. dist. 84. a. 8. q. 1... 

31 ,Post copulam carnalem emisso voto, vir debet de- 
bitum reddere uxori petenti, sed non potest petere." — 
Dicendum quod continere est duobus modis, aut omnino, 
ita quod debitum nec petat, nec solvat; aut non omnino, 
ita quod debitum non petat, tamen petenti solvat. Primo 
modo non potest vir continere, uxore invita, quia non 
potest ei auferre jus, quod habet in corpus viri. Secundo 
modo continere potest, ipsa contradicente, et vovere pot- 
est; et si voveat, servare tenetur, scilicet. ut numquam 
debitum petat." — ,Uxore petente ante carnalem copulam, 
potest vir duos menses continere, sed post tenetur reddere 
debitum, vel manifestare se mortuum mundo per solemne 
votum." — ,Dieendum quod ante consummationem ma- 
trimonii utraque persona nec omnino obligatur, nec omnino 
est libera. Non omnino obligatur, quia potest mori mundo; 
ei sic matrimonium solvitur, ipso vivente in carne; et 
tune, hoc facto, omnino est absolutus: nec omnino libera, 
quia si vult huie mundo vivere, necesse habet petenti de- 
bitum reddere. Et quia in medio est inter vitam hujus 
saeculi et vitam religiosam, sive spiritualem; ideo sacri 
canones terminum praefixerunt, ut possit deliberari, vide- 
licet terminum duorum mensium, vel circa illud. Et ideo 
dicendum, quod uxore petente potest continere per duos 
menses, sed post vel tenetur reddere debitum, vel mani- 
festare se mundo mortuum per solemne votum ac religio- 
nis ingressum; quod si non faciat, tenetur ad debitum 
solvendum ... Quaeritur juxta hoc, unde hoc est, quod 
copula conjugalis violenter extorta matrimonium consum- 
mat, et consensus coactus matrimonium non ratificat; et 
utrum huie liceat post copulam mulieris vovere continen- 
tiam. Et quod sie, videtur; quia si prius licebat, et nul- 
lus potest ei jus suum violenter auferre; patet etc.... 
Dicendum, quod quia matrimonium est consummatum, non 
potest sine assensu viri religionem intrare, nec votum vo- 
vere. Ad illud quod objicitur, quod matrimonium debet 
esse liberum, dicendum quod verum est quantum ad con- 
sensum, in quo est matrimonii fundamentum; ista tamen 
copula, quamvis sit violenta, quia tamen maritalis est, et 
fundata super consensum voluntarium; ideo voluntaria 
judicatur, et ideo matrimonium radieatum consummat. 
Praeterea consensus de sui ratione importat libertatem, 
non sic conjunctio corporalis." 4. dist. 32. a. 1. qq. 1—2. 

3? ,lsta duo sunt de essentia voti, scilicet promissio et 
obligandi intentio. Cum votum sit obligatio nova et vo- 
luntaria, quia de novo est superaddita, promissio est ne- 
eessaria: quia vero voluntaria, oportet quod velit obligari, 
et quod se obligare intendat. Sed contingit promittere 
duplici verbo, scilicet interiori et exteriori. Promissio 
quantum ad verbum interius cogitationis et  deliberationis 
est de necessitate voti simplicis, quod obligat quantum ad 
Deum, qui intuetur cor. Sed promissio quantum ad ver- 
bum vel signum exterius est de necessitate voti solemnis, 
quod obligat quantum ad faciem Ecclesiae, quae judicat 
secundum ea quae patent." 4. dist. 38. a. 1. q. 1. — ,Vo- 
tum, generaliter loquendo, est de iis, quae ad Deum per- 
tinent, et faciunt ad salutem: simpliciter vero et proprie 
est de his, quae promovent ad salutem ultra statum com- 
munem. Unde quaecumque sunt talia, cadunt sub voto; 


PAnS VI, 13. 


quae autem his opposita sunt, ut quae ad dispendium sa- 
lutis vergunt, sub voto cadere non possunt, quoniam vo- 
tum debet habere comites, quos habet juramentum, scilicet 
veritatem, judicium et justitiam. Primo namque necesse 
est, ut in eo sit justitia, scilicet ut. illud quod vovetur, 
spectet ad salutem: et sic bonum est et honestum. GSe- 
cundo necesse est in eo esse judicium, ut vovens delibe- 
rate voveat, non praecipitanter. "Tertio quod sit in eo 
veritas, et quod discrete et juste voveat, et hoc persolvat. 
Si ergo id vovetur, quod ad detrimentum justitiae facit, 
non est ibi lex voti, nee obligatio, sed ipsi voto fit in- 
juria, nec est obligatio ad servandum, sed potius ad poe- 
nitendum, sicut de conscientia erronea judicatur." Ibid. 
q. 2. — ,Quicumque liber est, potest vovere; ideo reli- 
giosi sine praelati licentia non possunt vovere, neque servi 
de iis, quae ad corporale servitium attinent, sine domino." 
Ibid. q. 89. — ,Votum simplex continentiae non dirimit 
matrimonium jam contractum, licet generaliter impediat 
contrahendum.^ — Dicendum quod votum continentiae 
est tale votum, quod generaliter impedit matrimonium con- 
trahendum, sed non generaliter dirimit jam contractum, 
nisi solemnizatum; et rationem hujus assignant aliqui 
Ecclesiae institutionem. Quod enim vovens sit persona 
illegitima, hoc non est ex voto, quia in ipso matrimonio 
perfecto continentia servari potest ab eo, qui debitum 
non exigit, sed solvit. Unde Augustinus (n Ps. 149) di- 
cit, quod computatur pro sanctificatione perfecta, si non 
exigis, sed reddis quod debes. Sed quod impediat, hoc 
est ex constitutione Ecclesiae, cujus est personas legitimas 
vel illegitimas matrimonio determinare. Ratio autem, quare 
Ecclesia de voto solemni instituit, ut dicunt, est, quod in 
voto solemni non potest decipi, et potest in fractione ejus 
seandalizari, quia publicum est; sed in voto simplici neu- 
trum habet locum, quia privatum est. Sed haec solutio 
videtur supponere duplex falsum. Unum, quod sit ab in- 
stitutione Ecclesiae talis illegitimitas; quia Ecclesia, ut 
communiter dicitur, non potest ibi dispensare, potest au- 
tem dispensare generaliter in suis constitutionibus. Aliud 
falsum est, quia votum solemne non dicitur quia notorium, 
vel publicum, quia votum, quantumcumque publicetur, nisi 
aliud adsit, simplex judieatur, nec impedit matrimonium 
jam contractum. Unde aliud est votum publieum, aliud 
solemne. Ideo alia ratio assignatur, et accipitur & voti 
solemnizatione. Votum enim tripliciter solemnizatur, sci- 
licet ordinis susceptione, professionis emissione, et habitus 
professorum assumptione cum aliis, quae hominem pro- 
fessum ostendunt"). Et hoc est commune in voti sole- 
mnizatione, quod fiat coram persona, quae locum Dei 
tenet, et quae votum potest approbare; quia in recipiente 
votum continentiae transfertur potestas corporis voventis 
in alium, quia alius adest, qui recipit; sed in voto sim- 
pliei, ubi homo mera se obligat voluntate, et in nullius 
manibus hoe facit, obligatur quidem, sed tamen dominium 


*) Modo tamen ,ad valide emittenda vota solemnia ... re- 
quiritur professio expressa, ct ideo professio tacita omnino ab- 
rogata est." Ita in Declar. Encycl. L4tter. S. Congr. super Statu 
Regularium de votorum simplic. profess. n. 11, edita die 12. ju- 
nii 1858. 


PARS VI, 13. 


sui corporis in alterum non íransfertur*). Et quia quod 
translatum est in potestatem unius, non potest transferri 
in potestatem alterius; ideo, emisso voto solemni, non pot- 
est matrimonium contrahi, in quo est translatio dominii 
proprii eorporis. Sed quod íranslatum non est, adhuc 
transferri potest; ideo, voto simplici emisso, potest vir 
potestatem sui corporis in matrimonio dare; ideo, si con- 
trahat, contractum est. Amplius, in voto solemni Deo et 
homini obligatur; sic et in matrimonio. Et quoniam utro- 
bique est par obligatio, et par obligatio non solvit vin- 
culum paris obligationis, sed bene praepotens super vin- 
eulum minoris obligationis; ideo obligatio voti solemnis 
non potest infringi per superveniens vinculum matrimonii. 
Hoe autem non ideo dico, quod faciat scandalum, quia et 
illud potest esse in voto simplici; sed hoc facit obligatio 
duplex cum translatione potestatis in alterum. Est igitur 
haec summa rationis, quia votum solemne obligat aequa- 
liter districte ex opposito, non simplex; ideo impedit." 
4. dist. 38. a. 2. q. 1. — , Votum potest mutari et propter 
necessitatem supervenientem, et propter periculum immi- 
nens ex observatione." — ,Dicendum, quod licet votum 
mutare ex causa, illud scilicet, quod recipit recompensa- 
tionem, sed non ex levitate, nec ex propria voluntate, 
quam obligavit, sed ex necessitate, sive utilitate, cum prae- 
lati auctoritate, excepto voto religionis, vel etiam status 
perfectioris, in quod potest aliud votum commutari sine 
praelati licentia, quia propter sui dignitatem licentiam dant 
jura. Sanum est tamen consilium, quod fiat superioris 
auctoritate, ubi non creditur, quod contradicat, ne videa- 
tur ex levitate procedere, et auctoritatem superioris con- 
temnere. Ratio autem, quare licet votum mutare et com- 
mutare, est propter necessitatem supervenientem, vel pro- 
pter periculum, quod imminet frequenter in observatione, 
vel propter majorem utilitatem et voventis et aliorum. In 
his enim ratio recta et divina illustratio manifeste clamat, 
quod per mediatorem et procuratorem debeat et possit 
provideri, ut Deus non damnificetur, nec iste periclitetur, 
in quo et iste debuit salvari, et Deus honorari, et propter 
quod votum ordinatum est fieri... Ad illud, quod obji- 
citur de matrimonio, dicendum quod non est simile, quia 
vinculum matrimonii ligat non tantum ratione promissio- 
nis, sed etiam signationis rei insolubilis, in quam nulla 


*) Vota simplicia, quac religiosi viri, post praecitatas J/ncgycl. 
Litter. diei 19. martii 1557, ante solemnem professionem emittere 
tenentur, cum ceteris votis simplicibus aequiparari nequeunt. Ea 
enim, juxta declarationes citatas, 4^. 1, 2, 3, sunt j,perpetua ex 
parte voventis, utpote quae tendunt ad emittenda deinde vota 
solemnia, in quibus perfectionem et complementum accipient." 
Praeterea ,eorumdem dispensatio reservata est Romano Ponti- 
fiei, cui professi, gravibus urgentibus causis, preces porrigere 
poterunt. Verum eadem simplicia vota solvi etiam possunt ex 
parte Ordinis in actu dimissionis professorum, ita ut, data di- 
missione, professi ab omni dictorum votorum vinculo et obli- 
gatione eo ipso liberi fiant.^ Attamen, licet perpetua sint ex 
parte voventis, quum perpetua non sint ex parte personae, co- 
ram qua fit, quae locum Dei tenet, et quae votum potest appro- 
bare; idcirco ,nonnisi per solemnem votorum professionem ma- 
trimonium ratum et non consummatum dissolvitur, non vero per 
professionem votorum simplicium * Decl. ejusd. Encycl. Litt. ed. 
die 25. januarii 18061. 


595 


potest auctoritas. Praeterea, non est unum matrimonium 
melius alio, sicut votum; et ideo non competit matrimo- 
nium permutari, nec commutari, sieut competit de voto." 
Ibid. q. 2. concl. et ad. 0. — , Votum potest dispensari a 
summo Pontifice, prout dispensatio dicit juris declaratio- 
nem, non autem ut dicit juris relaxationem." — ,Dispen- 
satio dicitur duplieiter, uno modo juris relaxatio, alio modo 
juris declaratio. Dicunt ergo aliqui, quod Papa potest in 
voto dispensare, secundum quod dispensatio est juris re- 
laxatio, eo quod ejus auctoritas est supra obligationem 
voti. Et rationem hujus assignant, quia Papa est imme- 
diatus omnium praelatus, et ad ipsum spectat omnium or- 
dinatio, maxime quagfum ad ea, quae sunt supererogatio- 
nis. Et quia omnium voluntates ejus subsunt auctoritati 
et dispositioni; ideo nullum votum aliter debet emitti nisi 
eum hae conditione, nisi Dominus Papa de vovente aliter 
duxerit disponendum; et ideo nullus obligatur ad votum 
faciendum, cum Papa aliter disponit. Quod si illam con- 
ditionem non apponat, tamen non potest eam excludere; 
et ideo dicunt, quod in omni voto potest dispensare, et ab 
omni obligatione absolvere. Et ad omnes rationes respon- 
dent, quod non est ibi obligatio absoluta, sed conditio- 
nata; et ideo dispensare potest, cum possit illam condi- 
tionem infringere, si sibi aliud de vovente placeat dispo- 
nere. Sed cum illa, quae Deus consulit facienda, absque 
dubio bona sint, sine haesitatione totis visceribus implenda 
sunt. Videtur etiam, cum Deus voluerit unumquemque 
liberum esse, quod unusquisque sine conditione aliqua 
talia possit et debeat vovere. Et ideo alii dicunt, quod 
Papa in nullo voto potest dispensare, secundum quod di- 
spensare est juris relaxatio, quia obligatio voti pendet ex 
jure divino, non humano, ex jure naturali, non ex con- 
stitutione Patrum. Propterea Papa non habet posse, nec 
auctoritatem in votum, relaxando jus, quia illud non est 
ei subjectum, habet tamen potestatem, quantum jus sibi 
dat; et ideo dispensare potest, secundum quod dispensatio 
est juris declaratio. Et haec positio est rationabilior ot 
securior, et. quia magis per ipsam satisfit conscientiae. Ad 
intelligentiam ejus est notandum, quod jus obligationis 
voti constituitur ex duplici jure naturali, ex hoc videlicet 
quod homo debet esse verax in promisso, et ex alio quod 
nihil debet homo promittere, nisi salva sua salute et di- 
vinae majestatis honore. Ergo ex jure naturali est, quod 
quis per votum non impediri debet, quin facere possit 
sibi utilius, et ideo acceptabilius. Et ideo in omni voto, 
quod recipit recompensationem melioris boni, sive simpli- 
citer, sive pro loco et tempore, Dominus Papa, cujus est 
jus dilueidare, potest dispensare. Et in hoc communitor 
omnes conveniunt, sed diversificantur penes modum di- 
spensandi. Aliqui enim dicunt, quod non est aliquod vo- 
tum, quod pro loco et tempore non recipiat recomponsa- 
tionem; ideo nullum est, in quo non possit dispensare. 
Unde dicunt, quod bono continentiae praefertur bonum 
universalis Ecclesiae, ut pax; et ideo in voto continentiae, 
de quo minus videtur, potest fieri dispensatio, vel simpli- 
citer, vel ad tempus, sicut etiam aliquando factum est. 
Alii vero dicunt, quod votum continentiae non recipit re- 
compensationem, quia non est digna ponderatio animae 
continentis, quando obtinetur victoria de domestico ini- 
mico; in omnibus aliis est recompensatio; ideo potest dis- 
16 * 


596 


spensari in omnibus, praeterquam in hoc. Tertii dicunt, 
quod perfectioni religionis, quae est in imitatione Christi, 
nihil potest aequari, nec pro illa recompensari; et quia 
illa substantialiter consistit in triplici voto, scilicet con- 
tinentiae, paupertatis et obedientiae, in his tribus non 
potest dispensari; perfectio enim consistit in assimila- 
tione ad Christum maxime, sicut dicit Augustinus (7. de 
vera rel. c. 16). Et quia in nullo tantum assimilatur homo 
Christo, sicut in his, nihil potest haec tria homini recom- 
pensare, quoniam recompensatio non tantum aliorum re- 
Spicit bonum, verum etiam voventis, quoniam Deus vult, 
quod magis sit unusquisque sollicitus de sua salute, quam 
aliorum. Quae istarum trium opinionum sit verior, fateor 
me nescire, et satis potest quaelibet sustineri; ideo nullam 
assero. Sl quis tamen velit hanc ultimam acceptare, non 
occurrit ei inconveniens manifestum, ut dicatur, quia nec 
in omni, nec in nullo, sed in quodam sie et in quodam 
non.^ Ibid. q. 3. 

33 ,Ordines minores ad contrahendum matrimonium 
non praestant impedimentum, licet ministerium et bene- 
fidum in Ecclesia occidentali oppositionem habeant ad 
matrimonium.^ — ,Dicendum, quod in ordinibus minori- 
bus est considerare ordinem et officium, sive ministerium 
et beneficium; et simul haec tria possunt comparari ad 
matrimonium. Et ordo minor nullam habet oppositionem 
ad matrimonium ratione sui, sive characteris, nec quantum 
&d contraetum matrimonii, nec quantum ad usum; sed 
ministerium et beneficium, secundum Eeclesiam occiden- 
talem, oppositionem habent ad matrimonium quantum ad 
usum propter honestatem. Et quoniam clericus in mino- 
ribus ordinibus non tenetur, nec est obligatus ad officium, 
nec ad ministerium; ideo potest contrahere sine aliquo 
impedimento. 4. dist. 87. a. 1. q. 1. — ,Sacer ordo im- 
pedit matrimonium contrahendum, ei dirimit contractum, 
ratione statuti ecclesiastici et voti. —  ,Absque dubio, 
sicut sacri canones dicunt, sacer ordo impedit matrimonium 
contrahendum, et dirimit jàm contractum. Verumtamen 
quantum ad modum dicendi, sive intelligendi, inter docto- 
res diversos diversitas opinionum resultat. Quidam enim 
dicunt, quod ordo sacer impedit matrimonium propter vo- 
tum annexum, ad quod obligatur, qui suscipit ordinem 
sacrum. Sed quoniam in susceptione ordinis non videtur 
voti emissio, aut, si est emissio, haec est quantum ad 
factum, quamvis non sit quantum ad verbum; sed non 
videtur tunc differre ab impedimento voti, quod falsum 
est, quia apud Graecos non est votum continentiae, quia 
illi sacerdotes lieite utuntur uxoribus *), et tamen nullus 


*) Abs re non erit híc afferre, quae Benedictus XIV quoad 
matrimonia presbyterorum italo-graecorum statuit in Constit. 
Etsi pastoralis 6. maji 1742, $ 7. Etsi expetendum quam 
maxime esset, ut Graeci, qui sunt in sacris Ordinibus constituti, 
castitatem non secus ac Latini servarent; nihilominus ut eorum 
clerici, subdiaconi, diaconi et presbyteri uxores in corum mini- 
sterio retineant, dummodo ante sacros Ordines virgines, non 
viduas, neque corruptas, duxerint, Romana non prohibet Eccle- 
sia. Eos autem, qui viduam vel corruptam duxerunt, vel ad 
secunda vota, prima uxore mortua, convolarunt, ad subdiacona- 
tum, diaconatum et presbyteratum promoveri omnino prohibe- 
mus. Praeterea si quis subdiaconus, diaconus, vel presbyter, 
post sacram ordinationem, uxore mortua, aliam duxerit; vel, si 


PARS VI, 13. 


potuit, nee potest in sacris ordinibus constitutus contra- 
here, sicut. ex Synodo septima habetur, quae celebrata 
fuit apud eos, in quo se huie statuto subjecerunt, praeter 
votum continentiae; ideo aliorum est opinio, quod ordo 
praestat impedimentum ratione statuti ecclesiastici, quod 
ligat clericos suscipientes ordines ad nunquam conirahen- 
dum. Sed quoniam auctoritates canonum inveniuntur, 
quae utrumque sonare videntur, ut quod in susceptione 
ordinis est solemnizatio voti; ideo dicendum est melius, 
quod, etsi apud Graecos non impediat, hoc est ratione 
statuti, et sic non impedivit, ut dicunt quidam, a tempore 
Apostolorum; tamen apud Latinos impedivit et ratione 
statuti, et ratione voti. Sicut enim ordo monachorum et 
habitus continentiam habet annexam per illum, qui habi- 
tum instituit, et regulam dedit monachalem; ideo qui pro- 
fitetur, et suscipit habitum, dicitur emittere votum con- 
sequenter; sic ordo apud Latinos ex ecclesiastica consti- 
tutione habet inseparabiliter continentiam annexam. Et 
ideo qui illum suscipit, spontanee se obligat, ita quod illa 
obligatio procedit ex statuto pariter et ex voto. Et sic 
patet, quod impedit, et qualiter impedit. lbid. q. 2. — 
Ecclesia potuit, et ei licuit, quia et decens erat, et ex- 
pedire videbatur, statuere, ut sacer ordo impediret matri- 
monium contrahendum, et dirimeret contractum." — ,Istud 
statutum de clericorum continentia fecit Ecclesia, quia po- 
tuit, sive licuit, quia decuit, quia expediens fuit. Potuit 
autem Ecclesia dupliciter, tum propter auctoritatem prae- 
latorum, et maxime Pontificis summi, tum propter consen- 
sum subditorum. Propter auctoritatem namque potuit, 
quoniam etsi omnia sacramenta auctoritatem respiciant in 
dispensante aliquo modo, tamen illud sacramentum prae- 
eipue inter alia. In cujus signum in ordinis datione lo- 
quitur potestatem habens ille, qui ordines confert, unde 
et dicit: Accipe potestatem etoc.; et ideo istud onus, quod 
voluit summus Pontifex huie ordini, sive sacramento, alli- 
gare, potuit, et sibi licitum fuit. Sed huic auctoritati et 
potestati successit in Latinis voluntas obtemperandi, quia 
tale statutum super se libenter receperunt; et haec duo 
fecerunt statutum firmum. Sed Graeci dederunt tergum, 
et quia non consenserunt in nobile statutum, ut vasa sua 
servarent munda, ablatum est regnum et intelligentia Scri- 
pturarum, et datum est genti facienti fructum ejus (Matth. 
21, 28). Sic igitur patet, quod potuit. Nee solum licuit, 
imo etiam decuit; et hoc propter duo, quoniam in actu 
carnali, qui est usus matrimonii, ut plurimum est libido, 
et in cohabitatione ut plurimum est sollicitudo; et libido, 
sive carnalis delectatio, reddit foetidum et immundum, et 
sollieitudo reddit divisum. Et quoniam clericum in sacris 
ordinibus constitutum decet esse mundum, cum ferat vasa 
Domini (7sa?. 52, 11); decet nihilominus esse sollicitum et 
attentum, ut sollicite et diligenter serviat Domino, et stu- 


uxorem non habebat, ducere praesumpserit, nedum excommuni- 
cationis latae sententiae poena, aliisque nostro et Successorum 
nostrorum Romanorum Pontificum arbitrio infligendis, severissime 
punietur; verum etiam statim ab Ordine erit deponendus, et ab 
illegitima uxore separandus, matrimonium enim post recensitos 
Ordines contractum nullum irritumque declaramus. Presbyter 
Graecus conjugatus, antequam ad sacrum Sacrificium, seu san- 
ctam Missam celebrandam accedat, vel per hebdomadam, vel per 
triduum ab uxore curet abstinere." 


PARS VI, 13. 


deat, quo modo placeat Christo; ideo decens fuit eos ab 
uxoribus separari, ut per omnia fierent idonei cultores 
ministri altaris. Si enim illi, qui comedebant panes pro- 
positionis, vasa sancta habere debebant (1. Heg. 21, 4), 
quanto magis isti, qui agno immaculato assistunt, et dis- 
pensant, et sumunt, omni puritate et sanctitate debent 
fulgere, et vasa sua custodire in sanctificatione et honore, 
non in desiderii potestate? Certe hoc non tantum decens, 
sed et etiam decentissimum judicabit omnis anima, quae 
est templum Spiritus sancti. Et non tantum decuit, imo 
etiam expediens fuit, primo propter vitandum irregulari- 
tatis periculum, secundo propter vitandum latrocinium .. . 
Ad illud quod objicitur, quod eleriei indigent remedio, di- 
cendum quod verum est; sed tamen non solum est re- 
medium matrimonii ad vitandam fornicationem, sed multo 
nobilius est remedium macerare carnem. Unde quando 
otium est, et nulla est carnis maceratio, sed nutritur et 
impinguatur venter, tunc praestatur fomentum igni luxu- 
riae; et ideo aliquibus videtur difficile continere. Sed si 
occuparent se bono exercitio, et carnem macerarent, alio 
remedio non indigerent; et istud remedium est eis con- 
cessum, quia convenit eorum statui. Aliud vero est re- 
medium, quod non competit eorum coelibatui. Ad illud 
quod objicitur, quod difficillimum est abstinere juvenibus 
ab actu carnis, dicendum quod revera hoc difficillimum 
est, quia qui ignem abscondit in sinu, quomodo potest 
eum ferre, ut ejus plantae non ardeant (Prov. 6, 27—28)? 
Difficile autem est exstinguere ignem immittendo ligna, 
sed facillimum est superinfundendo aquam. Si enim vis 
continere, necesse habes mulieres effugere, et carnem ma- 
cerare, maxime si juvenis es. Quod si hoc feceris, et con- 
tinentiam amare coeperis, fiet tibi non solum non difficile, 
imo per omnia facile. Cum enim dicitur, quod lex nova 
est onus leve (Matth. 23, 4), hoc dicitur ratione caritatis, 
quae cetera mandata facit facilia, qua qui caret, valde 
difüculter potest onus portare. Ad illud, quod objicitur 
de perfectione, dicendum quod Ecclesia nullum compellit 
absoluta impulsione, sed sub conditione, quae est in vo- 
luntate hominis, scilicet si velit ordinem suscipere, et hoc 
non est compellere simpliciter; sed homo tunc se obligat, 
quando voluntarie sumit ordinem, oportet enim, quod ac- 
eipiat ipsum eum suo onere... Ad illud, quod objicitur 
de ampliatione cultus divini, dicendum quod, cum tot sint 
de laicis, qui vacent illi multiplicationi carnali, et tam 
pauci, qui sciant, possint et velint vacare spirituali; ideo 
oportuit haee duo officia dividi. Et cum divisa sint, ad- 
huc earnalis generatio multos habet ministros, et spiritua- 
lis paucos. Non ergo timendum est, quod deficiat cultus 
Dei propter defectum generationis carnalis, sed multum 
timendum est, ne tepescat propter defectum spiritualis." 
Ibid. q. 3. et ad 1. 2. 3. 5. 

3* ,Occidere uxorem potest quis tripliciter, aut perse- 
quendo culpam, aut persequendo naturam, aut persequendo 
matrimonium.  Persequendo culpam, aut cum in forni- 
cationis crimine deprehendit, et adeo detestatur, quod in 
ultionem eriminis mortem infligit. Poersequendo naturam, 
ui si mulier propter defectum aliquem, quem habet in se, 
non habet gratiam viri; unde vir eam exosam habens et 
gravem, propter istam detestationem et odii intensionem, 
furore aecenso, ipsam perimit. Persequendo matrimonium, 


591 


ut quando moechatur cum aliqua, quam vult ducere in 
uxorem, et non potest nisi uxore mortua; et ideo ipsam 
interficit. Primum est grave peccatum propter excessum, 
secundum est gravius, tertium est gravissimum. In quo- 
libet horum prohibetur & maítrimonio contrahendo, sed 
magis in secundo, et maxime in tertio: et in quolibet 
horum casuum dispensatur ab Ecclesia, et maxime in ju- 
venibus, sed in primo de facili, in secundo difficilius, in 
tertio quodammodo sic, et quodammodo non. Respectu 
ergo illius personae, cum qua moechabatur, et propter 
quam habendam in matrimonio occidit conjugem, nunquam 
cum eo dispensabitur, imo, si junctus fuerit, simpliciter 
separatur; sed respectu aliarum propter periculum dispen- 
satur. Unde quamvis crimen non faciat omnino illegiti- 
mum, respectu omnium, propter periculum fornicationis; 
facit tamen simpliciter illegitimum respectu alicujus per- 
sonae determinatae, scilicet homicidium junctum eum ad- 
ulterio, vel adulterium cum fidei datione, vel datio fidei 
cum uxoricidio. Et sic concedendum est, quod tale crimen 
impedit matrimonium aliquo modo taliter, quia impedit, 
sed non dirimit; alio modo auod etiam dirimit. Ad illud 
ergo, quod objicitur, quod qui occidit uxorem alienam, 
propter homicidium non efficitur inhabilis ad matrimonium, 
dicendum quod non est simile. Quia enim offendit maíri- 
monium in se, cum uxorem propriam interficit, ideo in se 
debet puniri; non sie cum interficit alienam*^ *). 4. dist. 37. 
a. 2. q. 3. et ad 1. 

35 Sub his verbis duo criminum genera matrimonium 
dirimentia includuntur, nempe adulterium cum promis- 
sione futuri matrimonii, et adulterium ac matrimonium, 
vivente conjuge, cum adultera attentatum.  Adulterium 
autem, seclusa machinatione et fide futuri matrimonii, non 
est impedimentum dirimens. 

36 ,Ut intelligibilia fiant, quae dicuntur in parte ista, 
praeponenda est triplex definitio... Primo ergo viden- 
dum est, quid sit consanguinitas. Consanguinitas autem 
definitur sic: Consanguinitas est vinculum personarum ab 
eodem stipite descendentium, carnali propagatione con- 
tractum. Stipes autem vocatur persona, qua aliqui du- 
xerunt originem, à qua descendentes sunt consanguinei 
ad invicem, et illi etiam, a quo sunt. Secundo videndum 
est, quid sit linea consanguinitatis, quae definitur sio: 
Linea est ordinata collectio personarum consanguinitate 
conjunetarum, ab eodem stipite descendentium, diversos 
gradus continens. Unde dicitur ordinata collectio, quo- 
niam sicut ordo est in linea praedicamentali secundum 
superius et inferius, ordo vero tripliciter potest accipi, vel 
ad illud quod supra, vel ad illud quod infra, vel ad illud 
quod juxta; ideo tres lineae consueverunt assignari. Quae- 
dam enim est ascendentium, quaedam descendentium, quae- 
dam transversalium. Secundum lineam ascendentem com- 
putantur gradus, ita scilicet, pater et mater, avius et avia, 
proavus et proavia, atavus et atavia. Secundum lineam 
descendentem filius et filia, nepos ot neptis, pronepos et 


* Cum hoc impedimentum sit de jure ecclesiastico, et nullum 
supponat, uti ex. gr. supponit affinitas, vinculum naturale, si 
quis baptizatus, hujusmodi erimen ante baptismum, commiserit, 
eodem impedimento non afficitur. Id constat ex Declar. S. C. 
de Prop. Fide, sub die 28. augusti 1832. 


598 


proneptis, abnepos et abneptis. Secundum lineam trans- 
versalem duo fratres et filii duorum fratrum, nepotes duo- 
rum fratrum, pronepotes duorum fratrum, et ibi est status. 
Tertio videndum est, quid sit gradus, qui sic definitur: 
Gradus est habitudo distantium personarum, qua cogno- 
scitur quota generationis distantia duae personae differant 
inter se. Et nota, quod ista definitio est secundum jura 
canonica, nam secundum jura civilia gradus accipiuntur 
secundum numerum personarum collectarum in linea. Unde 
dicunt legistae, quod frater et soror duos gradus faciunt; 
sed decretistae dicunt, quod unum et primum gradum. 
Nec est contradictio, quia unius habitudinis duo sunt ex- 
trema. Et quia secundum jura canonica gradus est habi- 
tudo, cum duplicis extremi una sit habitudo, ponitur unus 
gradus. Sed quia duae sunt personae, et quaelibet suum 
respectum habet ad principium; ideo computantur secun- 
dum leges duos gradus. His visis, notandae sunt hae tres 
notulae. Prima ost, quod nulli licet contrahere cum ali- 
qua usque ad quartum gradum inclusive. Et talis est 
hujusmodi prohibitio, quod si quis contra eam praesum- 
pserit copulari, nulla longinquitate defendatur annorum, 
cum diuturnitas temporum non minuat peccatum, sed au- 
geat; et tanto graviora sunt crimina, quanto diutius in- 
felicem animam detinent assignatam ... Secunda notula 
est, quod toto gradu personae descendentes a stipite di- 
stant à se invicem, quoto distant a stipite. Et ideo, si 
aliquis vult scire, quoto gradu aliqui sibi attineant, cum 
talis attinentia originem ducat a stipite, oportet quod ad 
illam personam recurrat, cui immediatius conjungitur ... 
Tertia regula est, quod quando personae inaequaliter di- 
stant a stipite, ut puta, quando una in secundo gradu et 
altera in quinto, linea consanguinitatis et gradus debet 
computari secundum distantiam magis remoti ... Ratio 
autem hujus est, quod tota ratio proximitatis ortum habet 
a stipite; ergo nullus proximior est alicui collaterali, quam 
stipiti. Si ergo distat a stipite per quinque gradus, pari 
ratione distat a collaterali, sive distet per unum gradum, 
sive per duos distet gradus in quinque. Quod si amplius 
distet, secundum magis distantem oportet computari; et 
ideo ille, qui distat in quinto gradu, potest contrahere 
cum illo, qui distat in secundo. His autem praesuppo- 
sitis... vinculum consanguinitatis est et fundatur in re- 
latione ad eamdem originem et in affectione naturali, quae 
extenuatur, secundum quod protenditur propagatio." — 
,Consanguinitas impedit matrimonium in aliquo sui gradu 
propter dictamen legis naturae, in aliquo vero dictamine 
legis divinae, et in aliquo praecepto ecclesiastico." — ,Con- 
sanguinitas secundum legem naturalem impedit in primo 
gradu, secundum legem veterem usque ad secundum, se- 
cundum vero legem evangelicam usque ad quartum." 
4. dist. 40. a. 1. qq. 1—3. 

9 ,Cognatio legalis ita describitur: Cognatio legalis est 
proximitas proveniens ex adoptione. Oritur autem quasi 
triplex proximitas ex adoptione. Una est quasi descen- 
dentium, quae attenditur inter adoptantem et filiam, vel 
neptem adoptatam. Alia est quasi a latere, scilicet illa, 
quae est inter filium naturalem et filiam adoptivam. . Tertia 
vero est quasi quaedam affinitas inter adoptatum et uxo- 
rem adoptantis, vel adoptantem et uxorem adoptati. Hae 
sunt species, de quibus parum dieitur in jure canonum. 


PAnS VI, 13. 


Secundo intelligendum est, quod ista cognatio, sicut patet 
per rationem suam, contrahitur per actum adoptandi. 
Adoptare autem est extraneam personam in filium, vel 
filiam, vel nepotem, vel deinceps legitime assumere. Le- 
gitima autem assumptio dicitur, quia non omnis persona 
potest omnem adoptare. Nam adoptare non potest mulior, 
nisi ex rescripto principis sibi concedatur in solatium fi- 
liorum, iste enim actus est proprie virorum. Item non 
omnium, quia adoptare non potest minor viginti annis, 
nisi forte justa causa interveniat: ille vero potest adoptare, 
qui paterfamilias est, et sui juris, et potest generare... 
Quilibet autem potest adoptari, sive masculus sit, sive fe- 
mina, dummodo sit minoris aetatis patre adoptivo, vel 
adoptante. Unde sive sit minor, sive sit major, sive habeat 
patrem, sive non, adoptari potest, differenter tamen. Qui 
enim sui juris est, dicitur arrogatus, et transit in pote- 
statem arrogantis: qui autem est in potestate patris, non 
transit in potestatem adoptantis, et dicitur simpliciter ado- 
ptari... Alia differentia est, quia adoptans filio arrogato 
tenetur relinquere quartam partem bonorum, filio adoptivo 
nihil, si non vult*). Tertio intelligendum est, quod co- 
gnatio legalis per modum descendentium et per modum 
affinitatis semper impedit matrimonium. Unde nunquam 
adoptans potest contrahere cum filia adoptiva, nec cum 
uxore filii adoptivi, et sic de aliis; sed in secunda specie 
non manet impedimentum nisi ad tempus, scilicet quamdiu 
est et durat adoptio, sed ea soluta emancipatione filii ado- 
ptivi, vel naturalis, postea non impedit^... ,Cognatio lega- 
lis, quae contrahitur per adoptionem filiorum, ost vincu- 
lum.^ — ,Impedit matrimonium; et ratio hujus est statu- 
tum Eoeclesiae, quae legem confirmat, et approbat... ra- 
tione honestatis, quoniam isti affectus, scilicet paternus et 
maritalis, cirea. eamdem personam, sunt incompossibiles, 
salva honestate." — Transit in alterum per carnis com- 
mixtionem ad semper; sed per generationem tantum ad 
tompus.^ 4. dist. 42. a. 2. qq. 1—3. 

33 Oognatio spiritualis ita diffinitur: Cognatio spiri- 
tualis est propinquitas, aut proximitas, proveniens ex sa- 
cramenti donatione, vel ad illud tentione. Unde tam ille 
qui baptizat, quam ille qui tenet, proximus et cognatus 
spiritualiter judicatur ... Consanguinitatis spiritualis tres 
Sunt species. Una dicitur compaternitas, quae attenditur 
inter patrem spiritualem et carnalem patrem. Alia dicitur 
paternitas; et haec attenditur inter eum, qui suscipitur, 
et eum qui suscipit, sive sit masculus, sive femina. Tertia 
dicitur fraternitas; haec attenditur inter filium spiritualem 
et filium carnalem praecise et universaliter, nam non se 
extendit nisi ad illum, qui suscipitur... Spiritualis co- 
gnatio dupliciter contrahitur, scilicet directe et indirecto. 
Indirecte, ut£ quando uxor efficitur commater alicujus per 
actum viri, vel e contra vir efficitur compator per actum 
uxoris. Directo vero contrahitur per actum proprium, ut 
eum tenet aliquem vol aliquam ad sacramenti suscoptio- 


*) Ex his duabus adoptionis speciebus prior, seu adrogatio, 
est perfecta; altera, quae etiam adoptio simplex ct in specie 
appellatur, est imperfecta. Num autem impedimentum ad ma- 
trimonia ineunda a sola inducatur adrogatione, an etiam ab 
adoptione simplici et imperfecta, disputant theologi et canonistae. 
Cfr. Denedictum XIV de Syn. dioec. l. 9. cap. 10. n. 4—5. 


- 


PAnS VI, 13. 


nem*)... Propterea cirea hoc quaeruntur tria. Primo 
quaeritur, utrum cognatio spiritualis contrahatur per ali- 
quod saeramentum. Secundo quaeritur, utrum impediat 
matrimonium. Tertio quaeritur, utrum transeat ab uno 
in alterum." — ,Cognatio spiritualis et est, et esse debet, 
propter conformitatem spiritualium ad carnalia." — ,Co- 
gnatio spiritualis praecedens matrimonium impedit con- 
trahendum, et dirimit contractum, si baptismo et confir- 
matione sit causata; sequens autem, etsi non solvit, in 
aliquibus tamen casibus tollit jus petendi debitum.^ — 
,Consanguinitas spiritualis per alterius actum non transit 
in alterum, per actum etiam proprium ante carnalem co- 
pulam non transit, sed post carnalem copulam transit." 
4. dist. 42. a. 1. exp. art. et qq. 1—3. 

33 ,Sponsalium effectus ... duplex. Unus obligationis 
ad matrimonium, ad quod astringuntur per promissionem, 
quae est in sponsalibus. Unde dicuntur a spondeo, spon- 
des: unde compellendi sunt ad matrimonium contrahen- 
dum, nisi timeatur de uxoricidio, vel aliquis dictorum ca- 
suum interveniat. Alius effectus est publicae honestatis 
justitia **), quae est quod nullus consanguineorum pro- 


*) Ofr. superius cap. 7. not. 30. huj. part. Non tamen con- 
trahitur a patrinis, qui in supplendis baptismi solemnitatibus 
adhibentur. Ita declaravit S. C. de Prop. Fide in Instruct. diei 
11. septembris 1779 ad Episc. Scodrensem. 

**) Diu ac varie inter catholicos disputatum fuit de natura 
et effectibus illius actus, quem matrimonium civile vocant, ac 
praesertim an, in sensu Ecclesiae, vim haberet sponsalium, vel 
considerari posset uti matrimonium clandestinum nullum, ubi 
lex Concilii Tridentini viget; atque ideo, an et usque ad quem 
gradum induceret impedimentum justitiae publicae honestatis. 
Cum theologi et canonistae in diversas abirent sententias, du- 
bium S. C. Concilii propositum fuit: ,AÀn actus, qui vulgo au- 
dit matrimonium civile, pariat impedimentum justitiae publicae 
honestatis." Cui dubio die 18. martii anni praeterlapsi 1879 
respondit: , Negative, et consulendum Sanctissimo, ut id declarare 
ac statuere dignetur./^ Facta autem de praemissis relatione San- 
ctissimo Domino Nostro per R. P. D. Secretarium praedictae 
sacrae Congregationis in audientia diei 17. ejusdem mensis, 
Sanctitas Sua resolutionem approbare ac confirmare dignata est, 
ac jussit fieri decretum. Ex his, ut scite ajunt compilatores 
ephemeridis, Acta sanctae Sedis, vol. XII. p. 176, colligitur: 
5,19 Actum illum, quem vulgo matrimonium appellant civile, 
ab Ecclesia semper detestari, quatenus per ipsum intendatur 
unio legitima et maritalis; tolerari tamen tamquam caeremoniam 
mere civilem, qua catholici, vel jam matrimonio religioso legi- 


time conjuncti, vel mox conjungendi, propriae et prolis utilitati. 


consulere student. 29 Hanc tamen caeremoniam, licet ab Eccle- 
Sia ita toleratagm, prouti jacet et communiter accipitur, cuicum- 
que effectui ecclesiastico gignendo imparem esse; tum ob de- 
fectum jurisdictionis in ferente legem, tum ob defectum inten- 
tionis in contrahentibus, quos, cum catholici sint, catholice agere 
praesumendum est. 39 Hine dictam caeremoniam in se per- 
spectam, nisi adjuncta in casibus particularibus contrarium sua- 
deant, considerari non posse neque uti sponsalia, neque uti ma- 
trimonium clandestinum in sensu Ecclesiae; ideoque opinionem 
eorum, qui vel uti sponsalia, vel uti matrimonium clandestinum, 
nulla facta distinctione, valere contendunt, omnino esse explo- 
 dendam. 49 Varias demum theologorum et canonistarum opi- 
niones cirea matrimonium clandestinum, quatenus inducat vel 
non impedimentum justitiae publicae honestatis, in eodem statu 
manere ac erant ante hujusmodi S. Congregationis resolutionem." 


599 


pinquorum sponsi potest contrahere cum sponsa, nec e 
converso." 4. dist. 36. a. 2. q. 8. ad quaest. 83 lat. Ad 
illud quod quaeritur, quibus modis solvantur, dicendum 
quod in octo casibus. Primus est, voto solemni super- 
veniente, puta si alter sponsorum intravit religionem. Se- 
ecundus, superveniente matrimonio, puta si contrahat cum 
alia per verba de praesenti post sponsalia. Tertius, super- 
veniente affinitate, puta si cognovit consanguineam sponsae, 
et hoc facto vel fama probari potest. Quartus, super- 
veniente incurabili infirmitate, puta lepra, vel mutilatione 
membri alicujus. Quintus, altero se absentante, puta cum 
vadit in regionem longinquam sine licentia. Sextus, altero 
fornicante, puta cum alter cognoscit alteram, quam spon- 
sam suam. Septimus, utroque volente, puta cum ambo 
consentiunt. Octavus est, minore petente, puta si con- 
tracta sunt sponsalia inter aliquos duos, quorum alter est 
in aetate debita, alter est minor. Primis duobus modis 
solvuntur sponsalia ipso facto, aliis per judicium Ecclesiae.* 
Ibid. ad. q. 2 lat. 

^^ ,Bonum naturae respicit cognatio carnalis, bonum 
gratiae cognatio spiritualis, bonum vero fortunae cognatio 
legalis. 4. dist. 42. a. 2. q. 1. 

"^! ,Differt esse affinem, et esse consanguineum, nam 
consanguinitas venit ex carnis propagine, sed affinitas ex 
carnali commixtione, praesupposita tamen consanguinitate. 
Unde affinitas diffnitur sic: Affinitas est proximitas per- 
8onarum ex carnali copula proveniens, omni carens paren- 
tela. Intellige, quantum est de se; tamen praesupponit 
consanguinitatem. Unde si quis cognoscit mulierem, effi- 
citur affinis omnibus consanguineis mulieris per illam com- 
mixtionem, et e converso in muliere... Antiquitus tria 
genera affinitatis esse consueverunt... Nunc autem non 
stat nisi primum, quod surgit ex consanguinitate et prima 
carnis commixtione... lis visis, quaedam regulae sunt 
notandae. Prima est, quod in primo genere affinitatis non 
licet. contrahere usque ad quartum gradum inclusive, si- 
cut et de consanguinitate . .. Secunda regula est, quod 
ex quo contracta est affinitas, mortua persona, mediante 
qua contracta est, nihilominus manet affinitas, pro eo quod 
est vinculum perpetuum, sicut et consanguinitas ... Ter- 
tia regula est, quod affinitas contrahitur non solum per 
matrimonium, sed etiam per coitum fornicarium *)." 4. dist. 
41. a. 1. in princ. art. — ,Àffinitas non generat affinitatem, 
sed ipsa protenditur secundum protensionem consanguini- 
tatis, secus de consanguinitate dicendum." — ,Affinitas, 
quae praecedit matrimonium **), impedit contrahendum, et 
dirimit contractum ; non autem superveniens.^ /bid. qq. 2. 3. 
—  ,Incestuosus cognoscens sororem uxoris, etiam per 
sponsalia de futuro, non potest contrahere matrimonium, 


*) Attamen sancta Synodus Tridentina, ,.gravissimis de cau- 
sis adducta, impedimentum, quod propter affinitatem ex forni- 
catione contractum inducitur, et matrimonium postea factum 
dirimit, ad cos tantum, qui in primo et secundo gradu conjun- 
guntur, restringit. In ulterioribus vero gradibus statuit, hujus- 
modi affinitatem matrimonium postea contractum non dirimere." 
Sess. 24. de ref. matr. cap. 4. 

**) Affinitas, quamvis in infidelitate contracta, quoad bapti- 
zatos, est impedimentum dirimens, ex Decl. S. C. de Prop. Fide, 
diei 23. augusti an. 1852. Ratio est, quia supponit vinculum 
naturale. 


600 


quia contracta affinitas per cognitionem sororis impedit 
matrimonium; mulier tamen nubere potest, nisi fuerit con- 
scia sceleris." 4. dist. 34. a. 3. q. 2. 

3? ,Justitia publicae honestatis contrahitur ex spon- 
salibus de praesenti*)... Propinquitas consanguinitatis 
est ex fructu matrimonii, sed affinitatis ex actu; justitia 
publieae honestatis tenet medium inter utrumque." 4. dist. 
34. a. 1. q. 2. in conci. 

55 ,Status aetatis impedit matrimonium." — ,Ad illud, 
quod quaeritur, quid impediat, dicendum quod defectus 
aetatis ratione instabilitatis puerilis, et impotentia coéundi 
naturalis. Quod objieit de sene et infirmo, non est simile, 
quia stabiles sunt in sensu et in affectu. Sed quod dicit 
quod impuberes non possunt, dicendum quod jura judicant 
et instituunt non secundum ea, quae semper, sed secun- 
dum ea, quae fiunt frequenter." — ,Sponsalia de jure non 
possunt contrahi ante septennium, et si contrahantur de 
facto, nihil fit; permittitur tamen ipsum nihil in re, quod 
est aliquid in spe, propter bonum pacis. Ratio temporis 
haee est, quia sieut non possunt aliqui matrimonium con- 
trahere nisi proprio consensu, et proprio signo exprimente 
consensum; sic non possunt ad matrimonium obligari, nisi 
placeat, et complacentiam verbo vel signo exprimant, quia 
ut frequenter ab illo tempore incipiunt intelligere quae 
dieunt, et loqui secundum proprium affectum; ideo ex 
tunc incipiunt valere. Ex his patent objecta, quia non 
est simile de obligatione matrimonii et sacramento baptismi, 


*) ,Justitiae publicae honestatis impedimentum, ubi spon- 
salia, quacumque ratione valida non fuerunt, sancta Synodus 
prorsus tolit; ubi autem valida fuerint, primum gradum non 


excedant." Conc. T'rid. sess. 24. decr. de vef. matr. c. 8. Cum. 


autem multi dubitarent, an praefatum decretum ,de sponsali- 
bus per verba (ut ajunt) de futuro tantum conceptis intelli- 
gatur, vel etiam matrimonia per verba de praesenti contracta, 
non tamen consummata, quae interdum sponsalia appellantur, 
comprehendat, ita ut etiam eo casu impedimentum inde pro- 
veniens sublatum fuerit;^ S. Pius V die 1. julii 1568 declara- 
vit et definivit ,decretum Concilii hujusmodi omnino intelligen- 
dum esse et procedere in sponsalibus de futuro dumtaxat, non 
autem in matrimonio sic, ut praefertur, contracto, sed in eo 
durare adhuc impedimentum in omnibus illis casibus et gradi- 
bus, quibus, de jure veteri, ante praedictum decretum Concilii 
introductum erat^ Matrimonium igitur ratum, sed non con- 
summatum, impedimentum publicae honestates quidem inducit, 
sed usque ad quartum gradum inclusive. Cum autem Concilium 
cirea impedimentum publicae honestatis, quod oritur.ex matri- 
monio rato, nihil innovaverit, sequitur nunc quoque impedi- 
mentum hujusmodi exurgere ex quolibet matrimonio rato, etiam 
invalido, dummodo invalidum non sit ex defectu consensus, ex- 
cepto matrimonio clandestino, ubi scilicet viget lex "Tridentini, 
ex quo plures et non infimae notae theologi nominatum impedi- 
mentum induci negant. Quoad tamen sponsalia occulta, prae- 
dictum impedimentum publicae honestatis ex ipsis nullatenus 
oriri communis est theologorum sententia. Ratio est, quia hujusce 
impedimenti natura et indoles tota consistit in externa et ap- 
parenti decentia, juxta quam non videtur inter fideles convenire, 
ut illius uxor esse dicatur, quae fuit sponsa consanguinei, et e 
contra. Cum igitur non oriatur nisi propter actus externos et 
hominum scandalum, cumque et hoc et illi in sponsalibus oc- 
cultis minime habeantur; videtur deesse in eisdem ratio, cur 
hujusmodi impedimentum inducatur. 


PARS VI, 18. 


quia illa est necessaria ad salutem, ideo merito per alium 


subvenitur aegroto. Patet etiam ratio temporis, quia quam- 
vis non sit plena discretio ad discernendum bonum a malo 
in eis, tamen est discretio ad intelligendum quod dicitur, 
et respondendum quod libeat." 4. dist. 36. a. 2. qq. 1—28. 
Vide etiam 4. dist. 34. a. 2. per integrum. 

* ,Secundum jus novum conditio servitutis non impedit 
matrimonium, etiam domino contradicente, vel dominis, 
quia sacramenta ecclesiastica omnibus sunt communia, et 
servus etiam conjugatus potest suo domino debita ser- 
vitia exhibere. Unde per matrimonium non subtrahitur 
à domini potestate. —  ,Conditio servitutis cum errore 
matrimonium impedit, si liber eum ancilla contrahat *); 
si vero inter pares sit, vel servus cum libera, non impe- 
dit." 4. dist. 36. a. 1. qq. 1. 2. 

5$ ,In veteri lege distinguendum erat inter infideles, 
quia quaedam mulieres erant infideles, et erant de terra 
Chanaan, quam Dominus promiserat filiis Israél propter 
illius gentis obstinationem in infidelitate, manderaveratque 
eas occidendas; et de talibus prohibitum erat. Unde si 
quis de populo Israél cum illis contraheret, cum esset 
contra Domini praeceptum, non erat matrimonium. Quae- 
dam erant infideles de aliis nationibus; et de talibus non 
erat prohibitum, sed permissum et concessum, ubi non 
timebatur lapsus in idololatriam, sicut in Joseph et Moyse. 
Ratio autem, quare prohibuit gentes illas et non alias, 
fuit duplex, una quia judicaverat ommes reos mortis, alia 
quia obstinatae erant in malo. In novo Testamento alio 
modo est, quia infidelis est dupliciter, aut quia caret fide, 
aut quia fidei sacramento. Si quia fide tantum, sic talis 
disparitas, ubi nota est, impedit matrimonium, sed non 
dirimit jam contractum; ut si catholieus contrahat cum 
haeretica baptizata **). Si autem sit infidelis, quia caret 


*) Quum error, non disparitas conditionis, matrimonium diri- 
mat, sequitur matrimonia, quae ad »morganaticam dicunt, et va- 
lida et licita semper fuisse. Hujusmodi autem matrimonia ita 
describit Benedietus XIV de Syn. dioec. l. 18. c. 23: ,Ea sunt, 
quibus vir nobilis, post susceptos ex prima uxore itidem nobili 
liberos, ea defuncta, cum continentiae leges sine uxore obser- 
vare non possit. coram parocho et testibus, obtenta prius & pro- 
clamationibus opportuna dispensatione, alteram ex humiliori 
ordine ducit, addita conditione, ut tam mulier, quam filii ex eo 
matrimonio nascituri, nihil sibi juris ex eo acquirere possint, 
praeterquam ad ea, quae ad victum sunt necessaria.  lIujus 
conditionis vi et mulier a participanda mariti dignitate exclu- 
ditur, et filii ab omnibus titulis, muneribus et paternorum avi- 
torumque bonorum successione extranei censentur." 

**) Hujusmodi matrimonia ea sunt, quae m?xta vulgo appel- 
lari solent. ,Exploratum porro satis superque est, quid Eccle- 
sia de matrimoniis catholicos inter et acatholicos perpetuo sen- 
serit. Ipsa nimirum tamquam illicitas planeque perniciosas 
semper habuit ejusmodi nuptias, tum ob flagitiosam in divinis 
rebus communionem, tum ob impendens catholico conjugi per- 
versionis periculum, pravamque sobolis institutionem" (Gre- 
gor. XVI, Instruct. et Archiep. et Episc. Austriae, 22. maji 1841). 
Potestas autem dispensandi super hoc impedimentum ad Apo- 
stolicam Sedem unice spectat, quae ,si de canonum severitate 
remittens, mixta istiusmodi matrimonia quandoque permisit, id 
gravibus dumtaxat de causis aegreque admodum fecit, et non- 
nisi expressa sub conditione de praemittendis opportunis cau- 
tionibus, non modo ut conjux catholicus ab acatholico perverti 


PARS. VI, 13. 


fidei sacramento, ut puta baptismo; quia sacramentorum 
ecclesiasticorum et fidelium janua et fundamentum est 
baptismus, fidelis, qui contrahere habet secundum sacra- 
menta Ecclesiae, si cum tali contrahat, nihil facit, etiam 
si sit fidelis *), dum tamen non habet baptismum **) ; unde 


non posset, quin potius ille teneri se sciret ad hunc pro viribus 
&b errore retrahendum; sed insuper ut proles utriusque sexus 
ex hisce conjugiis procreanda in catholicae religionis sanctitate 
omnino educaretur. Quae certe cautiones in ipsa naturali ao 
divina lege fundantur, in quam procul dubio gravissime peccat 
quisquis se vel futuram sobolem perversionis periculo temere 
committat.4 (Ibid.) 

*) Ex hoc enim impedimento matrimonium nullum est ac 
irritum, non modo si contrahatur a quolibet infideli cum bapti- 
zata, verum etiam si contrahatur a catechumeno; et eadem ra- 
tione si mulier baptizata infideli, vel etiam catechumeno, nupse- 
rit. An autem nullum sit matrimonium contractum a persona 
baptizata cum ea, quae baptismum ficte recepit, disputant. do- 
ctores. Hoc porro impedimentum non a jure naturali vel divino 
profectum, sed a jure ecclesiastico tantum, imo nec scripto, sed 
consuetudinario, seu a consuetudine originem duxisse, communis 
est inter theologos et canonistas sententia. Omnibus siquidem 
notum est, matrimonia inita inter personas cultu dispares olim 
valida et licita habita fuisse, aliter, quemadmodum ostendit 
Benedictus XIV, de Syn. dioec. 1. 9. c. 3. n. 5, ,dicendum esset 
(quod hactenus a nemine affirmatum est) sanctas illas mulieres 
peccasse, quae nedum cum haereticis, sed cum infidelibus ma- 
trimonium contraxerunt: uti factum constat tum a S. Monica 
D. Augustini matre cum Patritio ethnico, a S. Anastasia cum 
Publio idololatra, a S. Caecilia cum Valeriano nondum ad chri- 
stianam fidem converso, ntque ab aliis pluribus. Quin imo 
»improvida etiam ratione (quod asserere temerarium esset) a 
magno Chalcedonensi Concilio, jam usque a quinto Ecclesiae 
saeculo, statutum fuisset, quod legitur in ejusdem Concilii 
canone decimoquarto, ne scilicet catholicus matrimonio jungatur 
cum parte haeretica, judaea, aut ethnica, mis? forte persona 
orthodoxae copulanda promittat, se ad orthodoxam fidem trans- 
ferre.^ Cum igitur hujusmodi impedimentum divini aut natu- 
ralis juris non sit, consequitur ab eo posse dispensari. Et 
reapse Romani Pontifices in locis infidelium, quamvis raro et 
gravibus tantum de causis, ac sub debitis conditionibus, pro 
matrimonio sive contracto, sive etiam contrahendo, quandoque 
tamen dispensant. Imo, etsi rarissime et solum pro contracto 
validando, urgentibus rerum adjunctis, in locis quoque christia- 
nis aliquando dispensarunt. Quum autem quaesitum fuerit 
utrum per verba gravibus tantum de causis, intelligi possit, 
tamquam causa gravis et sufficiens, salus animae illorum, qui 
tali matrimonio jamdiu contracto, absque Creatoris contumelia 
vixerunt, praesertim si filios genuerint, vel eosdem difficillimum 
sit ab insolenti conjuge separari?" Congregatio S. Officii an. 
1786 respondit: ,Casum expositum esse gravem, et sufficientem 
ad impetrandam dispensationem. Et S. Congregatio de Propag. 
Fide die 4. februarii an. 1804 declaravit ,conditionem, «ub: sunt 
plures infideles quam fideles, ita inteligendam esse, ut locum 
habeat ubi in tota regione, de qua habenda ratio est, plures 
sint infideles, etiamsi in uno aliove pago plures numerentur 
fideles quam infideles.^ Conditiones autem, quae in dispensatio- 
nibus apponuntur, sunt: Ut cohabitatio cum infideli nullum 
perversionis periculum, nullamque Creatoris contumeliam ad- 
ducat; ut proles in christiana religione instituatur, et ut de 
conversione infidelis spes adsit. 

*"*) Quaestio hie maximi profecto momenti occurrit, nempe 
de dubio baptismate quoad matrimonii validitatem. Duo circa 

8. Bonaventurae Breviloq. 


601 


dirimit jam contractum . .. Ad illud, quod objicitur, quod 
sanctificatur mulier infidelis per virum fidelem (1. Cor. 7, 14) 
et e converso, dicendum quod loquitur Apostolus de ma- 
irimonio contracto ante cultus disparitatem , quod dicit 
manere, quia fideles viri plerumque salvant occasionaliter, 
sive sanctificant mulierem, sicut fides parturit filios. Ad 
illud, quod objicitur de disparitate morum, dicendum quod 
non est simile, quia disparitas fidei facit disparitatem sa- 
cramentorum; non sic disparitas morum, quia boni et mali 
conveniunt in sacramentis. Non tamen disparitas fidei sem- 
per facit disparitatem in sacramentis, sed eatenus, quate- 
nus facit, periculosior est. Ad illud, quod objicitur, quod 
matrimonium est sacramentum commune fidelibus et in- 
fidelibus, dicendum quod eatenus est commune, quatenus 
est legis naturae, sed non in quantum Ecclesiae: et si 
fidelis contrahit, sacramentum ejus jam est Ecclesiae; ideo 
in hoc non communicat cum infideli, immo multum distat. 
Ad ilud, quod objicitur, quod non est contra aliquod 


hoc speciatim quaeri possunt: 19 An acatholici, de quorum ba- 
ptismi validitate serio dubitatur, tamquam infideles habendi 
sint, ita ut eos inter ac catholicos dirimens impedimentum dis- 
paritatis cultus adesse censeatur. — 29 An impedimentum dis- 
paritatis cultus locum item obtineat in matrimoniis contractis 
inter ejusdem vel diversae confessionis acatholicos, quum alter 
ex eonjugibus catholicam fidem amplexatus, exorto de bapti- 
smatis validitate dubio, illud sub conditione recipit, alter vero, 
de cujus baptismatis valore serio pariter dubitari potest, in 
haeresi perseverat. — Ad primam quaestionem, quod spectat 
Calvinistas ac Lutheranos in illis locis degentes, quorum baptisma 
dubium est ac suspectum, actum est in Congregatione S. Officii, 
quae die 17. novembris 1830 haec statuit: ,Quoad haereticos, 
quorum sectae ritualia praescribunt collationem baptismi absque 
necessario usu materiae et formae essentialis, examinari debet 
casus peculiaris: quoad alios, qui juxta eorum ritualia baptizant 
valide, validum censendum esse baptisma. Quod si dubium per- 
sistat, etiam in primo casu censendum est validum baptisma in 
ordine ad validitatem matrimonii. Si autem certe cognoscatur 
nullum *baptisma ex consuetudine actuali illius sectae, nullum 
est matrimonium." — Ad secundam vero quaestionem eadem 
S. O. Congregatio die 5. februarii 1851 rescripsit: ,Generatim 
loquendo, qui in Hollandia convertuntur ad catholicam fidem, 
habendos esse ex capite baptismatis tamquam valide conjugatos, 
nisi forte certe et evidenter constet in aliquo casu particulari 
haereticum, de quo agitur, fuisse revera nulliter baptizatum ; 
sed oratorem, quoties occurrunt casus particulares hujus generis, 
recurrere debere cum expositione omnium omnino casus circum- 
stantiarum ad S. Sedem. Et detur decretum authenticum diei 
17. novembris 1830 a s. m. Pii Papae VIII approbatum.^ — 
Ex quibus cl. Vecchiotti in op. cit. lib. 5. cap. 13. $ 97, infert: 
19 ,Ubi constat de baptismo non suscepto, vel nulliter recepto 
ex utraque parte, matrimonium verum ac validum esse; irritum 
e contra dici, si ex una tantum parte constet, quo casu bapti- 
smus absolute conferri, et matrimonium convalescere debet. 
2o Si de baptismi susceptione seu valore prudens dubium exur- 
gat, baptismus sub conditione iteratur, sed nil novi pro matri- 
monio praestatur, siquidem dubium de validitate baptismi, vel 
baptismum sub conditione collatum, per se non sufficit, ut pa- 
riter dubitetur de validitate matrimonii. Baptismus enim, at- 
tenta omnimoda ejus necessitate, sub conditione, in casibus du- 
biis, conferri secreto debet, absque ullo matrimonii praejudicio, 
si id prius contractum fuit.^ Hoc expresse statuit S. Concilii 
Congregatio die 4. maji 1731. 
106 


602 


bonum matrimonii, dicendum quod falsum est, immo contra 
bonum prolis, quia alter conjugum de facili potest impe- 
dire, ne proles Deo dedicetur. Est etiam contra bonum 
fidei, propter periculum fidei. Est etiam contra bonum 
sacramenti, quia ex parte fidelis matrimonium natum est 
esso ratum et insolubile, cum sit fundatum super funda- 
mentum fidei; ex alia parte est contritum, quia non habet 
fundamentum." 4. dist. 39. a. 1. q. 1. concl. et ad 3—6. — 
Matrimonium apud infideles est in officium, et excusat a 
culpa; sed non est ratum, neque in remedium, cum non 
sit sacramentum ob defectum fidei.^ — ,Matrimonium est 
institutum in officium et in remedium et in sacramentum, 
et ista tria complete habet, secundum quod est apud fi- 
deles. Apud infideles vero habet ista secundum rationem 
semiplenam, nam est in officium, quia est  procreatio prolis 
legitimae, sed non ad cultum Dei. Apud fideles autem 
ad cultum Dei; est in remedium, quia excusat coitum a 
peecato mortali; et rursus datur ibi gratia remittens con- 
eupiscentiam, ratione benedictionis adjunctae. Apud in- 
fideles vero maritali affectu uxores cognoscentes est ex- 
eusatio a culpa, sed non datur gratia; apud fideles utrum- 
que est. ltem est etiam in sacramentum apud fideles, 
quia signat unionem Dei et animae, sive unionem divinae 


naturae et humanae, non tantum aptitudine, sed actu; . 


apud infideles vero aptitudine tantum. Et praeterea ratio 
sacramenti maxime consistit in ratificatione vinculi, apud 
infideles autem vineulum non habet ratificationem per- 
fectam. Unde... quoddam matrimonium ratum et logi- 
timum, ut fidelium; quoddam legitimum, sed non ratum, 
ut infidelium; quoddam ratum, sed non legitimum, ut ma- 
trimonium contractum a fidelibus in oeculto *). Si autem 
quaeratur, quare matrimonium infidelium non est ratum, 
dicendum quod hoe est propter defectum sacramenti fidei 
et propter statum, quia in tali junctus est uxori, in quo 
potest vineiri vinculo fortiori, scilicet suscipiendo sacra- 
mentum baptismi, et Christo alligari, a quo statu nemo 
potest prohibere; et ideo potest in casu istud vinculum 
infirmari, habet enim ratitudinem, ut illo statu in utroque 
manente, non possit solvi.^ Ibid. g. 2. — ,Matrimonium 
infidelium exeusat aliquo modo a culpa, quia est in re- 
medium semiplenum, cum imperfecta sint ibi bona matri- 
monii.^ — ,Matrimonium contractum ante baptismum cum 
una, et post cum alia, facit bigamum." Ibid. q. 3—4. — 
Matrimonium infidelium, altero veniente ad fidem, et in- 
fideli nolente cohabitare sine contumelia nominis Christi, 
vel impulsu ad infidelitatem, potest frangi quoad vineulum 
apud infidelem.^ — Quae ,solutionem matrimonii contracti 
in infidelitate faciunt, primum est ipsius imbecillitas, sc- 
eundum est cultus disparitas, tertium Creatoris vel ma- 
trimonii injuria. Primum reddit possibile ad solutionem, 
seeundum disponit, et tertium dissolvit, Matrimonii imbe- 
eillitas est ratione signationis imperfectae, quam habet 
apud infideles, et ratione defectus baptismi. Unde dicitur, 
quod illud matrimonium est.legitimum, sed non ratum, 
quia dieit Innocentius: Sacramentum fidei, id est baptismi, 
quod semel admissum est, ratum efficit sacramentum con- 
jugii, ex parte scilicet suscipientis est intelligendum. Et 


. .*) Hoc postremum nunc veritatem non habet nisi ubi dc- 
creta Concilii Tridentini nondum fuerunt promulgata. 


PAns VI, 18. 


hoe est, quia infideles possunt ita ligari in individuam 
vitae consuetudinem, quin alter possit transire ad fidem: 
et si non vult commutari, potest simpliciter separari, cum 
perfecta fides advgniat, suscipiendo sacramentum fidei. 
Cultus disparitas est secunda ratio, quia tunc advenit alteri 
personae fortius vinculum. Injuria matrimonii, sive Dei, 
est, cum non vult cohabitare, aut non sine contumelia 
Creatoris; e£ tunc vinculum illud solvitur, quia repugnat 
vineulo, quo fidelis alligatur Deo.* lbid. a. 2. q. 1. — 
,Matrimonium solvitur secundum veritatem, si vir fuerit 
relictus à muliere remanente in infidelitate, ipsa tamen 
est alligata in poenam peccati: quod si reversa absolvatur, 
marito alteri uxori alligato, potest alteri nubere.^ — ,Di- 
cendum, quod quidam dicunt, quod hane quaestionem non 
est nostrum determinare, quia nec spectat ad nos de his, 
quae foris sunt, judicare. Sed verum est, quod non spectat 
ad nos judicare puniendos spiritualiter ; tamen spectat ad nos, 
cum spiritualis homo omnia judicet (1. Cor. 2, 15), discernere 
quis recte, quis non recte vivat. Et ideo dicendum, quod 
statim post discessum solvitur vinculum a parte viri, quia 
potest alteri conjungi statim: non sic a parte mulieris. 
Unde notandum, quod vinculum manet dupliciter, aut se- 
cundum veritatem sacramenti, aut in poenam peccati. 
Quamdiu vir fidelis manet in statu, in quo potest mulier 
infidelis redire ad eum, mulier est alligata quantum ad 
veritatem saeramenti. Sed quando vir est in statu, in quo 
non potest ei conjungi, ut si alteram ducat, vel introt re- 
ligionem, vel accipiat saerum ordinem, mulier soluta est 
secundum veritatem sacramenti, quia amplius non est uxor, 
sed tamen alligata est in poenam peccati; unde non licet 
ei nubere, quousque solvatur a culpa, et hoe non est, 
quamdiu est infidelis. Si autem convertatur et baptizetur, 
cum tune solvatur ab omni eulpa et poena peccati, ex 
tune licite poterit nubere, nisi aliud obsistat ... Ad illud, 
quod quaeritur, a quo solvitur, dico quod a Deo et ab 
Ecclesia, sed per aecidens, quia ex quo ille desinit esse 
vir, per consequens ista desinit esse uxor. Et si tu ob- 
jicias, quod commodum reportat de malitia, dicendum quod 
falsum est, quia quamdiu manet culpa, divino judicio est 
aligata. Et amplius, si ad fidem veniat, et vir eam re- 
petat, si non contraxit cum alia, est ei reddenda. Unde 
satis rationabiliter potest dici, quod vinculum illud non 
omnino solvitur, statim eum mulier discedit, sed cum vir 
alligatur alii fideli vinculo inseparabiliter; tune enim for- 
tius vineulum solvit minus, et si prius aliquo modo esset 
solutum, ex tune perfecte solutum est, illo ultimo per- 
sistente.^ Ibid. q. 2. concl. et ad 3. — ,Matrimonium non 
solvitur, altero conjugum labente in infidelitatem." — 
Ratio hujus triplex est. Una, ut praecludatur malis via 
simulationis et deceptionis. Alia est secundum veritatem, 
quia saeramentum conjugii infidelibus, propter hoec quod 
perfectam habet signationem, et significat unionem insolu- 
bilem, ipsum est insolubile. Rursus, quia fundatum super 
sacramentum baptismi, quod imprimit characterem indele- 
bilem, ipsum est insolubile.^ /bid. q. 3. — ,Matrimonium 
propter illegitimitatem naturae et gradus a lege veteri 
prohibitos, cum conjuncti veniunt ad fidem dissolvitur, 
non autem ob illegitimitatem et gradus ab Ecclesia pro- 
hibitos.^ — ,Dieendum quod illegitimitas personarum ad 
matrimonium est duplex. Una est secundum naturam et 


PARS VI, 13. 


- 


institutionem divinam, ut puta quod filius non contrahat 
eum matre, neque pater cum filia. Item quod alligatus 
uxori non ducat aliam, vel etiam in gradibus divina lege 
prohibitis, ut dicunt jurisperiti, ubi prohibetur secundus 
gradus: et haec illegitimitas astringit fideles et infideles. 
Et si in tali illegitimitate contrahitur matrimonium apud 
infideles, solvitur, cum veniunt ad fidem, quia, ut dicit 
Ambrosius (?n 1. Cor. 7): Quod extra Dei decretum factum 
est, non est putandum matrimonium, sed cum cognoscitur, 
emendandum. Unde si Judaeus contrahat cum sorore in 
secundo gradu, ad fidem veniens ab ea separatur. Si 
autem contraxit cum uxore fratris, quia hoc est in lege 
concessum, minime separatur. Alia est illegitimitas ex 
constitutione Ecclesiae, ut sunt personae infra quartum 
gradum; et haee non arctat infideles, nec impedit matri- 
monium, quin contrahatur: et quia non ad praeterita re- 
vocantur, non solvunt legitime jam contractum." Ibid. q. 4. 

$ Secundum diversa tempora oportebat diversas per- 
sonas et diversos gradus excipi. Quia ergo statuta divina 
non decet sic mutare sicut humana; hine est, quod non 
ipse Christus debuit limitare, sed limitandos Petro et ejus 
successoribus committere. Et sic patet, quod potuit." 
4. dist. 40. a. 1. q. 3. | 

7 ,Ratio hujus est, quia illud sacramentum in con- 
tractu consistit, qui est personae ad personam. Et quo- 
niam Dominus plenam jurisdictionem dedit Petro super 
spiritualia, et ampliorem quam reges terrae et Imperator 
habeant super temporalia; si ergo regis ot principis po- 
tentia potest contractus limitare, ut malae fidei possessor 
judicetur, qui contra eorum interdicta veniat, quid mirum, 
si dederit Ecclesiae posse? Imo debuit dare, ut posset 


personarum legitimitatem et idoneitatem ad contrahendum - 


determinare." Ibid. 

5 ,Ex fornieationis causa divortium fieri potest, si cul- 
pabilis fuerit fornicatio et singularis, ita videlicet quod 
alter non sit particeps.^ — Dicendum, quod propter for- 
nicationem licitum est fieri divortium inter conjuges, altero 
postulante. Et ratio hujus est, quia Dominus concessit 
(Matth. 19, 9). Ratio autem, quare concessit, haec est, 
quia non servanti fidem, immo frangenti, non tenetur vir 
fidem servare; et quia directe peccavit contra actum ma- 
trimonialem, in eodem puniri debet. Concessit igitur Do- 
minus divortium fieri, hoc exigente aequitate juris maíri- 
monialis, quae surgit ex hoc, quod alter injuriatur alteri 
eulpabiliter subtrahendo jus, quod habebat in corpore sine 


603 


injuria alterius. Unde non ex quacumque fornicatione fit 
divortium, sed ex ea, quae est culpabilis et singularis in 
altera personarum. Si ergo fornicetur sine culpa, ut puta 
per violentiam, vel per ignorantiam, cum credit alium, 
cum quo coit esse virum suum, aut credit virum mortuum, 
ei contrahit cum alio, ex tali non fit divortium. Si vero 
fornicatio non est singularis, vel quia alter similiter forni- 
eatur, et non potest de hoc alterum increpare; vel etiam 
quia alter fornicatur altero consentiente et prostituente, 
et tune est particeps criminis; vel etiam altero occasio- 
nem praebente, ut puta cum repudiavit eam, et illa con- 
traxit cum alio, si ambo veniant ad fidem, seu lucem, 
tenetur ipsam recipere; vel etiam altero tolerante et dis- 
simulante, ut puta cum cognoscit eam voluntarie, post- 
quam scit conjugem fornicari: omnibus his modis fit quasi 
criminis particeps, et ideo non fit ei injuria; et ideo ex 
causa tali non debet fieri divortium: quodsi fiat ex tali 
causa propter defectum probationis, peccat ille, qui pro- 
curat divortium, quia injuste subtrahit jus conjugi.^ — 
,Fornicariam uxorem publice et perseveranter peccantem 
tenetur vir dimittere ex praecepto; secus, si occulte et 
poeniteat." — ,Fornieariam uxorem quoad torum potest 
vir propria auetoritate dimittere, sed quoad cohabitationem 
non potest sine judicio Ecclesiae." — ,Divortio celebrato 
inter personas legitime conjuncetas, non possunt separati 
alteri nubere." — ,Quia cum essent personae legitimae, 
fuit inter eas sacramentum, quod est vinculum insolubile. 
Unde divortium non est separatio quantum ad vinculum 
sacramentale, sed quantum ad debitum et cohabitationem." 
— jgHheconciliatio fieri potest de utriusque partis consensu 
inter eos, qui divortio sunt separati, dissentientibus tamen 
nequaquam: quod si nocens innocentem petat, non debet 
cogi; sed si innocens nocentem postulet, debet compelli." 
— ,Divortium non potest fieri sine culpa praecedente 
inter.conjugatos, si velint in eodem statu persistere: do 
consensu tamen uiriusque partis volentium vovere religio- 
nem et castitatem, potest." 4, dist. 85. a. 1. qq. 1—6. 

? Quaeritur hie, si aliquis moriatur et resuscitetur, 
utrum uxor sua sibi reddenda sit... Dicendum quod vin- 
culum matrimoniale non fundatur in anima, sed in con- 
juncto; unde eum aliquis moritur, statim perit altera pars 
relationis; et ideo vinculum statim solvitur, et si mulier 
alii esset matrimonialiter juncta, non esset separanda. Si 
tamen alii non esset juncta, et si ipse vult eam, ex qua- 
dam honestate est ei reddenda.^ 4. dist. 38. dub. 10. 


APPENDIX. 


Quaestio adhuc inter theologos agitatur de ministro matrimonii. 
quum is numquam in textu de sacerdote nuptias benedicente sermonem instituat, 
nistros hujus sacramenti, in ejus sententia, esse ipsos contrahentes. 
Quamvis omnia sacramenta sint a divina institutione et humana dispensatione, 


34. a. 1. q. Í his verbis: 


Porro quoad nostrum Seraphicum, 
liquido inferri potest, mi- 
Quod quidem satis aperte innuit 4. dist. 


tamen hoc sacramentum maxime consistit in humana dispensatione, quia per consensum contrahentium oritur, 


nec habet dispensatorem determinatum." 


Et 4. dist. 28. a. 1. q. 5 expressius: 
sufficiunt, scilicet legitimitas in porsonis, et unitas in consensu. 


,ÁÀd esse matrimonii ista duo 
Ad solemnitatem vero et decorem, sive ho- 


nestatem, requiritur et parentum traditio, et sacerdotum benedictio; haec autem ita sunt ad decorem sacra- 


menti, ut tamen sint de necessitate praecepti." 


P 


16* 


604 PARS VI, 13. 


Haec autem nostri Seraphiei sententia, quae communior et probabilior in scholis jamdiu habebatur, 
nunc cería, imo etiam fidei proxima est dicenda, licet nondum ab Ecclesia sit expresse definita; id enim, ut 
3 cl. Cretoni in Adaot. ad Comp. Theol. Mor. Gury, Romae 1875, vol. II. pag. 644 rite demonstratur, ex 
prineipiis a S. Sede solemniter traditis proxima atque immediata illatione evidenter eruitur. Juvabit ejus 
verba referre. ,Contrahentes ipsos esse sacramenti matrimonii ministros ita demonstratur. 1. Ex Brevi fel. 
mem. Gregori XVI diei 30. aprilis an. 1841 ad Primatem et Archiepiscopos regni Hungariae circa matri- 
monia mixta, valida dicuntur, quamvis illicita, matrimonia illa inita cum adsistentia parochi mere passiva, 
quae in eo consistit, ut ipse ,parochus catholicus, aliusve. sacerdos ejus vices fungens, eisdem nuptiis mate- 
riali tantum praesentia adsit, perinde ac si partes unice ageret meri testis, ut ajunt, qualificati, seu auctori- 
sabilis, ita scilicet ut, utriusque conjugis audito consensu, deinceps pro suo officio actum valide gestum in 
matrimoniorum librum referre queat. Nec audiendus esset, qui diceret, hujusmodi matrimonia valida qui- 
dem esse in ratione contractus, non autem sacramenti dignitate insignita. 2. Nam, quando de christianorum 
matrimonio agitur, contractus a sacramento, ut summus Pontifex Pius IX in epistola ad Sardiniae Regem 
die 19. septembris 1852 data declaravit, distingui nequit. ,lFidei enim dogma est (ait ibi Pontifex), matri- 
monium a Domino nostro Jesu Christo ad sacramenti dignitatem evectum esse; atque ex Eocclesiae doctrina 


sacramenti ratio non qualitatem aliquam accidentalem refert contractui superadditam, sed ad ipsius matri- 


monii essentiam pertinet ita, ut unio conjugalis inter christianos non sit legitima nisi in matrimonio, quod 
sit sacramentum, extra quod non habetur nisi coneubinatus." Hinc in Instructione S. C. de Propaganda 
Fide ad Archiepiscopum Fogariansensem et Episcopos suffraganeos rumeni ritus uniti an. 1869 transmissa 
legitur: ,Si quis mixta connubia cum passiva tantum parochi assistentia, quae S. Sedes pro validis habet, 
sacramenti ratione destituta esse pronuntiaverit, contractum in matrimonio christianorum a sacramento dividi 
posse supponeret, atque in hoc doctrinae Ecclesiae contradiceret.^ 3. Demum ex JDecreto Unionis Concilii 
Florentini constat, praeter materiam et formam, requiri ad sacramentum perficiendum et personam ministri 
conficientis sacramentum cum intentione faciendi quod facit Ecclesia. Idque confirmatur a Trid. Synodo, 
sess. VII. can. 11 et 12, ubi pariter sermo est de ministro conficiente aut conferente sacramentum. 

Quibus praemissis catholicae doctrinae principiis, en argumentum: Constat ex primo una cum secundo 
principio, matrimonii sacramentum valide fieri posse, quin sacerdos quidquam dicat aut agat, dummodo prae- 
sens adsit, seu passive matrimonio assistat. Atqui ex fertio principio sacramenti minister alius non est, nisi 
persona sacramentum ipsum conficiens aut conferens, id est active, imo principaliter in illud eooperans. 
Ergo sacerdos dici nequit absque contradictione hujus sacramenti minister. Quare si ejusmodi sententia, 
cum praefata S. Sedis oracula nondum prodierant, dicta tamen fuit a Bellarmino cum communi nova ac 
falsa, a Fagnano periculosa in fide, a Sanchesio cum aliis pluribus £emeraria (uti refert S. Doctor lib. VI. 
n. 897), haud mirum videbitur, si eadem modo Aeeresi proxima dicatur." 


605 


"snquiomu3rp €enmueurureeuud 
$nquoro9wogjgo ejnjilA 
snquonod ejejmun 
snqrioroned odeumu 


sruourelovs ut eun elg sd4oo * * ewryelg o3e[ UT 


UIniOIOgLIO€8 OGUOIJOUIJSID 
. * . . . [4 . 9 oe 
euomerdxo 5 * * * * - - ur eeneiS wwanfif * * €ejduos eso uri ( OPUSP ni0duj jtAv3de vjuoureorpour umwtssquoidos 'emb 


GUOISIOUIDnOJIO 
snqruorjeuioop Urnjeul60Uu] 
SIOgLIOUS P * ' " * * * Ul Owrpelg w.(Quin * * eeinjeu ode[ ut urnqo A 
suqiuore|qo 


*Orpeure1 euis jo1eirno snqiour ponb jrsruued uou * * * uenutssiquowojo 'emb 


"NOLLVIHIVA KOSHOJLNHWNVHOVS 4d II O 


senb ied 4?»$n02 


(01:90. Siqpuy vsnpo nos 'snjon4f) stuoremo ureneid jrLineq ouroq snqmb ur ^ev 


| ewre1d juns 240204520 
juejr010xe euorjeogis1leAIp * * * i[Iqrosidnouoo ur 22?p390 


(nwut2c04d. Siqowif, 0snoo nos '"susn) junrpnie euoneogruSis * * * * r[euoryei ur 2D:2uD.004D1. $ 0QA0 juejod 
. e. . . . . . . e. t & 
juerrummq euondeosns * * * * * t[IqI0suJt ut 22:9.2d?is u09 jn 'ejnjsur ojsurq) € vrnb 'ejueure1oeg 


'(S120wA40f v$np2) wijuvogrjouves euornorpeueq xe 
(suatyfo vsnp»o) wnueogrugis euorjnjnsur xe » wI[Iqgssuos ?eUSIS qQUnS * * * * * * * * ondjno 2u0:90920 
(Stqp1402Dw. 09102) 'euuvgueseuidei iernjyeu eurpnjrrus xo 


"INIDHO NQNOLNHZKVHOVS SQ 170 


"j1nqIIjSIp S?[nQ9?j UI 


v]Xos SIUq 


606 


e * * $9 9 9 €* uto? p.co 


'opuerdrosus osdres ur 30 opuveununsuoo 'opueniur 4 * * * " twmgystupu2no 


opueuiunsuoo je opuvqouidde 'opueurniguoo 


"uud 


"uunzuowi.quu. 1od * *— [enjeu osso ut 


10)1u2210420d. 10d ^ * * qej10ur nsvo v 
t!2D20S1401/212 10d * * * *1|viuoA nsvo v 


ttt t5 t wnusidoq 


419101221. 14Dw(0.x2. V 3Im3198UL * * 7 * *. $t03uowDA9DS. 201204D. $u0f 
dui d M wu201)0Wt.Lf/u02 
"ttt qwuniguomuuuus 


t5 * t q009u911u90d. 
EX mE jn sujsu) 
2D1D4b ju * * " siuOTjvOUljouvS üUrerloUOgJo pv 


| sStjuouro|8g 39 SIQIO9A UI jInjIJSUI "jUOUIGIOUS * * un]DWADOU] 
$10391.00 qn * * siuoryeogiuSIS urenuopiAo pu * 


Diàquncscttot ttti *-* vpgue[noruupe ejUOurelo?S jInj9j8 * * * stjnjitA evururns 
SDj49a qu s toot tto tt toot tt ts t t €ueSrp vydeoewid jrpep * * *sryegnieA ovunums $ wgq424 
Dhà qn ccc cto tto tt oto ** vnuvogneeq vssruodd j3msodo4d * * srejruoq oweuruns 


"NOLLOJLLLLSNI NOHOLNHAVHOVS 4G "AI O 


12200009. 
w2up.o 30d * * qenjtuds osso ur 


| ut32u762]9.L ureijeid opuep u22031uD$ optwoa428u02 


12102220, 140142422 19d * * * * * * * S0qunoxo 
t2u0gputtcfuóo 10d * ^ * 7 7 * * * S93uv38S 5. w02uonumu 
wumusidoq xod * * * * * sejuerpoaaur 


"wntutoug.pui. 3od 
w2u0222u1 w012.42x2. 10d 
w21)4231420d. 10d 
w2Wwp40 iod 
w02281.001/2802. 10d 


w2u01mut4ifuoo. 1od 
tnus dpQ ied 


ovrjue1oduiej 
. Snuipnjriog 


* (unt]outp.400 
e LÀ everusnf 2] 2p 


Ure1980U 
evtjuopnad 


umnjnjirA nsn ur 'opuongnso4 opwup w00209t08 040452]? ( urouonyeino urejoojied pv unjuvurpio v€jueureiovg 
' * SI9v3LI99 | 


'' ** leds 5 wn.t015010212 
*** * [epy 
""tiiowuipDit 19d. ovruoosidnouoo 
wu0190w.(/409 18d * * * styegrurigut 
w0181404219. 10d * * * * ouwnqeur 
t2U1p.(0 Jod * * : ovi1qus10ust 


9vuoeod 


$09.t0t&. 0puogjodxo  2j02J-tad 
u2u01)2un. w02.2x2 10d * * * * * sieruoA 


w0:3u231u20d 10d * * * * siejiour » ev?d[no 
wmusidpQ ded * ^ * * sipeurgiuo 


WNOLLONLLSIG iH OWWHWON NKOHOLNZNWVHOVS IG TII 'O 


607 


*** *0p4o '[D0s evejveordrynur 
0190/4090. "08. * * oeje10qO1 . topg 8nj0jS SOjvUIULIOJOD 
*Inju€e1ej: uou je *ure10jou1eqo junurudurt Ty . 2E 
ju e1o3T ] jowreqo j HQUIU 4. q4552200Q  "|I9S ovjtuod yunrotdsoa 
"***0p40 "[DS * toot * soo0tgodederq supeads 


vnb 'uvpevub 
tunauowg. put 


0122uT. DWI9.()X2 


'Jn]U'*€10)I O€Sn'*90 O9AOU OUOI]UI 
; : * * 91u2jn20d. 


' * *[r?s *uni[tqe1ejgr undoqiour vrpeuie1 pev vjonpoujul 


V93UQ9UIUIOVQ 
' * Qusitupona 
"Usn?O UlOpUo xo 
JInju*e1oj: uou ' * 'sturuoq uuouorjeiedei pe an3uvurpio vmb * * eiu 
ureuos1od : 
uropueo 1edns 
UlULIO]€UI 
"HNOLLVWLI WOHSOJLN4SNVHOVS dd. IA O 
"Ul9jejrn umpunoes 
Va F Ureiso[oonp 9.rjur 
Ul0jVjII0A Urnpunoos : ; 
Sr)€jt10]0n9 ouorjeri IUIUIOQ jISIUIUIOO * * S24]08 $S12Dj1.04208 
Ulo3€jL10A urnpunooes Uureise[oon[ "v1jxo 
) * 14201414201 ( 
ARM. ul9jejrssooou *rjuerordsoi 42.(0::?0 snqlioLiogut 
($12031$$9004. "44D u1) wmwusai4doq ' T 
14240122Wn. 4UD1U2.()10 | 
wDu2j00d. , "08 *Dipow. snqrjopaoovs ' jrsruuroo [0s "sew:p.o. $0201. V troryuoSixo unpunooes 
14D1251.D1/0119 Í 
1215.00. Uto] e3TUSI 
rs " Toyustp vnuoerotdso1 /n40íDu * * sidoosido 
utou022Dt.(fu09.— *V103n34IA : , 
Srjn[es .oejstulur vmb | injuusuodsip vjueuruJdovg 


"wISe[oon j10vj ponb rpuoerovj urej[es 
nsu) 1egsuur wmb (.. .... «nos uf snipngyoo.t 


euonuejgur umo * * * * * s euoryez 9mb 


"wnpwnoajos wroeururoq 


v sLl0jesuodsrp uiojejruLi0juoo urepuvaI1es qo 'umuruoq unrejsmuiu iod 
449.02Da]0$ Umj81Iq]) | pese) :p Urepeynunog P q Put (um ojsrur 


WHNOLLVSNUdSIG WüHOJLNZSNVHOVS 4d A 0 


608 


od j 03juo1j ur sion1o ureuorsseidui ded tttttttttt sis ss ** * 9IOpnd euis 
'(owuixoAd. 014220 
(uH fion '"***** $nuvu ueuonrsodur 10d * * s: s: s* 


Lüttestttttttt*** QIOUII QUIS 


[4 
) * «0pido4ju 


) owjsouoq eujIA | 
€ 0 609 9 ^ e.a o9 9? 9^ e^ 9$ 6€ urnurespoq dod * e 6 ^*^ * à ^» 0$ s e : ovurvj evuoq f 9JOpo [4 Snqruturoq 
'(030ut04. 0142204) * ^ wppiopjd UI9UOISS89JUOO p' OjsI1qg)) 


vjnjnsur 3n *1nje1593ur oryeuriguo?) 


"* * O9€nuoelosuoo e1o0jIu 
. LÀ e . . . LJ LÀ . UnigAI[O UnoIJo lod . e. . LJ e. e. . . e. e . e. . a Ooo(q 
] '* evnue3i[[o gut eururmg 
. 34 T * o 
| 592? StqQuq ounuow -uT"^ v1o3o00 1od 
'(0w40/) 4 snos ojpuist.A[o 22: 0wtf uoo 
!$:20n42 0wDis 22 oubig" *€qioA 19d *: 5 c 


sipenbovoo ojoues mjuidg je Lieq 're(q 119A 


nsuqgo * * wun4522w 
' ' *Ixgionio snqrumuoqg o4d sruiuioq r10A 


SINOLLVNHIANOO W(LVILIWTOWLNISG TIIA 'O 


"'epg ur ureuoryeunrojur pe ^wmwst20?09 3ed | , 
: ] í ui9jnjtA10es ureor[oqeip ur jigrpou enbumnuqn 
eerre1juoo srj638030d uoeuors[ndxe pe *unusio.0xo 19d i DAC ee pr ere 


"up.edo.d. u:242:1420d. 12 w2pif 10d. *uroqueosidnouoo n3ov unjpe 


omiso]oog wp) 3ed * * *wie[rqrosrdnouoo urn[na1ed | 3109 jo 'epunre mmjronpeu snuojeunb '1eooed sipeurgr10 jeoi[t08 (29.00 1.02900 

"wopupoyi«nd urenyeig ied * * * "ured[no pv j3rppei ureuoud 
* Uu'vurtue 

1234091/1222., ureT3€18 10d * * * umn3njatA. suqniqeq sun ' " 

199u0.001269.( Wrewye18 30d * ^ 7 * 7 c c ovryeiS va Td 


"wo2Djpibi4f ownbe iod - * - wrjueosidnouoo 1n3e1eStjoi 3n 


UIeIjuoIXo 
070]01442d. owvabu ied * * - * * * * o€e1qouoj 1njuoSngoe 3n 5 4:0 sndo ur'epueoqour urenb pe | urmnpunoes 
1230314nd. ewnbe 10d * * * * * enrpunuuut 1njes1ejsqe jn Simjps opupuou [(/ 10361803Ut 
snusmdeq 

"unwuisssununuoo opnbp wmjwowoj? ied * * ewrressooou snqiuuro : 


*9DwuA40/. $140270204d. 
142)0912u029w:8. 10d * * 
901402014 $1101200:2d d.» : : 
Ojsl1q)) Oun ur 
1425114. w270131un. 10d * * 
"8IUOT091In$01 18e *vo snuojenb *:57240do.4 «diowiad: $122,412 


e€inj[ndes , ureuorsse1dxe pe ^wowosnjqo ww. 19d * * nsu) sruorssed 
DS9Hu) STOUI 


ZESEED RA 
,W^uy 'gowuos 
sny.lg ;9 np 29 Stguq ounuou wt ozudoq 2? of — wreu0j ied * * S13'83IULLT, 


INSLLdV8 WLVIIHTOWXLNI SG IA 


609 


*($2wosnjosqo Y . 

Uisden iunio US d $0j5230d) 
*08Suods evrso[oon  * * * * * * OouJg9jXO OIOJ UI 

"8tje1no snqmopieoss ) ($:40:n520sQ0 S$07$220d) 
sidoosido 5 * * * * * ouiojur OJOJ UI 

Dogruoq ouruns 

"IpueA[os jo rpueZi[ uieAv[o 1ed 
owrjuoros uieAv[o 1ed 


ejyeurplo — :2u42u0p:pst4n( peonb 


venrerorpnf $€s030d 
injep emb * * * * * enusnf ruissmoor srotpnf * * * 85207122. 0100] 


) $nqnopoovs st[os 3o snqruuiro — w212p.0 peonb 


IpuvArproer urenbunu umjtsodoud aed * * * * * * * umnumnjnj pe umjuenb 
sipueijodied ep weuornesseo 1ed : * * * * * * suesevid pe umjuenb , wumjp4b22ut 


sueijedied ep uremueordsrp ded * * * * * wmnjr103gevad pe umnjueub 


"8IuOtgwjoe[op evrjueoe[duroo evj3[nooo 


umj31soddo *eerjuegrueod ure1opop 1ed uresnvo snisdr urepuopurosewid pe 


urouorjovjstvs 1ed o1edo ut sruorje1jedaod 


J1nj9ep umnip 
-ouno1 emb : * enuepnud ruussuiued rorpeur * * o0:2u2:dps e1u0j 


* * * Q4n2d)0 


Ureuorssogjuoo ded : * : o10 ur snsuosuoo 5 umjeoood urmnpuoelojne pe 


urouorjounduroo 1ed epaoo ur stuorjejoe[op 
enbumoseronb 


"jue49oo0ed 7 enbumoopouronb & e1eSnjuoo 3$030d urenuejgrueod pe vj oveq ut 103e00ed vmnb * * vrjueure[o ruussud srogmuod * *20:u2w0j) 03u0j 


enbumnoumjuenb 


"VLLNWSLINWOd WLVILIIOHTLNI HG CX 


'Sil0ure uriouorj0Aop ied * * * * 2400 
Iepg ureuorjeurumnj[r 1ed * * 202214600 


"3nqnejeridoad wmno €nueprooe juouuurel 

nsuos € qnjtdroued uou snjsuno 

"UIÜnjis suoqeq uou 
umoo[ suednooo uou 
sujdriosumnodro uou 
SDSIAIDUI 

$1303 

R snun 


) ett *9300U ur jso oenb ^2.s0u 1207120d00 


vo ur emb * * * * * * * sopif ungiaows. 193d0a1d 


snjstiq[o) 1njep eroeds enbveijn ur vmb 


$140d400. 4122031)02.0w. 103d041d UNE MR 


ulojueruoAUOO * *wuusssiquaidos vemb 


qnjeruvejsqnsu€1) vruejsqns onbunn vwmb 


"Stjoe[|oo urmnun ur sIuro€ 39 sruui1g 


snqimjd op umurA je urouwd ied qujeogruSIs snjoepge sufe emb * * * * supubmop wowpjoa 1e3do1d 
TUrA umjgod ied 3e srued wumqro 10d injep vrnb * * * 5 s5p2rpnao w0040.001/ 103d04d 


"UI0.I0]n[98 
urounuuloo » * * * * umqro aed * 
uro[enjtrads 
"UInAI]'8ULIOJSU'€1] 
umAnmnmn $*-*-*unioum lod : 
UInAISnpIp 


urerreuo[d 
ureproe[d » * ureuorjve[qo ied : 

ureind 
"Ulouorojei ro-yerA ded : 


* * *tnasjoofo., urnorerA 3n 


* una)» wnjuoeure1o09s 3n (^ * t ^ * 2D04D 140019] 


* w2120022d umnrogriovs 3n 


wnsdis 049u? 14240120)009]0p 


Urouorununuoo rmueureloes sniun dod * * * unmuro4d po w0u0:201p V opuwA1esuoo ^o1n1jnu uieunuow ve ju * * tunwurssuonfns umb 
ureuorje[qOo riogriovs ded * * * * * * wmno(qp pp wouonoaop 


"VILSRIVHOOW XLVLISOWLNI WO XI 0 


te 
t 
Ojvul1SsoU[ 
O0q10 A 
€ j80 jn 
*4o1eddv tmn 
-uejruood uj 


Ulensrreqo 
"nip 31n3rjsut 
umridioutiq 
urnuriq 


8. Bonaventurae Breviloq. 


610 


'e1oduie 

090] 

ojuep 
equetdiosns ' ur euorjeuriguoo € 319grp 

: '9UI10J 

VLIO9]0Ul 

'S10'90]Jo 


"Urviows ureniojeur 1o3do4qd * * * * sos ————" - dod b d 
umpuejA um[nonred 103dougd * * snquauo THOP n. uc d a 


$nquuajd suos * ** — —"  -*-* ume(q pe urQuoiSIGAUOO $IjUQUI : 
S1 ^ yi) . e . e e . . . casum ü . [] . e. e. . . d led CY 1njeut3qo 
"gnyep opoununjueg ) SU"P uieuonisodep umi[eruoA ] 
mb *524022d20$ns 
$1njgsuoo opoiad wu? — 09pt390 ^*^ **** * um[ouvo pe snjisu?i] lojI00[gA — ]js9 


sopod * *** * * * * ureAisso1do01d 
$0Qun] * * * * * * * * urearjye1ouos 


****'* UltAnjvjo1d1oqut 
$5 UIA ümpunooes umlejoeljuoo uimnied[no ureuoisstuoai1 iod — anjeunqo 


opuobun ' *enjsna 


eug 9 1n3e[n2o1 
Snupu * * * snj39vj 


$240u * * Snjovj[o T ; 

mb *9u0124522u1 
$2.4»: * * Snjlpne : 340110409] 
$0jn20 * ' * *SnsIA 


* UICATJISUOS 


'opuoajn gaxvooadop Qwiof ** t ***** seit seuvunq $Srjuopooxo 


**'* *$grjnjes siyenguids onismboe — 389 
zojduns * * * * * uro1ojru HBIUSCEHSIIHIOS ODER 3 


: o€tjuerosuoo srjuorordsod 
w204928u00 * * * Ulo1e31j0U*8 d at. 


opuaqu[po 12,0 


094044 D Opupwojpo *'****-*wue[eiodioo urejyejtues 1ed ure 'suqmbi[e qe 


*0210QD 
wD14008 w40)0020d. * sionbes € » ureuotye1reuoxo 1od 'sniipedxo 
opuojuip vijp1u2a snqi[eruoA v 


eepueuboesuoo *owenjedued stjv3rotr[oj sn[es 380 rnb — s:u0:27.(2do 


Srouno v 


0puDj:012 wi2w012002p * * uroju'eAe[ Uurnsins urouotjoAop ied 'sni[to€j 


'0u0190U&. 7W242x2 ui *eruorsueqe1duroo urojejtoi[o] D9 * * " * Snquunoxo 
2u»p40 ut 'sruotye[durequoo urejejrAens pe * * snquuopisop4d. 5 stiquieur sims 31nqri, wueuornoun 5757.47) 3n 


6 e. e. e. e p 
 9uo$Dw.ufuoo ui *sruorjoe urojejrnuo1j8 pu Snqiuwo4ui ponb 'oywureou[ Oq10A €" — so 


jeA[US sou 's»s2p 3n 


SVANWHLXH SINOLLONO HLVJILERIOHLNI HG IX 0 


Extrema unctio 


611 


(ungobqymuoaAd. 32nf. qn. ^unuiguopiAg, wmipouop 
1s0d) vuejejrunsepuv[o iod — evornserso[ooe stiSe[ 
$nj[no ure3ejtredsrp ied — sruorgi[oi 5 juns ownb vo ps *erjuejsrp erumu 
Smuonrpuoo uelollo Jod — eveunj10j 
urerjuojodur ied — oinjeu junrpedur urenb "ureu 
ojyejsouoq xo | -onounfuoo pe urojejreuopr 


ojejrug]e xo 
Teyug * Suopeoo1d 'sejrurxougd vrumru 


ie3o[ 

I[enjtuids » euorjeudSoo xo jrunboz 
I[e1n3eu 4270)? p1)và ?n$ po 
"UGUITIO d p | 

uoured] junrpedur urenb *euruoq uro 


9gUOTjUOSUOO UI 


mios j^ Pmpedur uwnb oq ums 


* uoj9j10qi] 


55899194 1 emrpodurr urenb. *nsuosuo 
ioijo ( JUnipedurm HORUOS' MT — Umu$is ul 
'enbumnujn pe suoenbesuoo snjoego jnoIS * * * * * sr[o1d nns um3njnsut emb 
ueuonn[os nrqep 1ejdoud * * * * * repg | umuoq jeqequ snqnuooífo sms us | ^^ 1 "UID OUL i38 


urejejimqn[osur r[nourA 41ejdoud * * iuoeure1ovs 


"Uo[euieo ure[ndoo iod 1ujeurunsuoo 
€ssoldxo sni103xo vquoA Jed injVognea V nsso004d ons wi 
umsuesuoo umouruu umieqm ied injronpoujur 
"ewrse[oonp je mnsriqo ureuorounfuoo * * umj3veooed 3sod ) 9 
ewurue jo te(p ureuorpouníuoo * 'umjeoood ojue f 9U99DIUVIS 


SHre[n3UIS Y ogurur9j jo stieur orpounfuoo 3so * * os wi 
'SDpIAIDUI 
euitjise[ 


IINONTSLVA LViIWOHLNI XGq  IIIX 70 


"UmnIUISo[000 OrjeOIpop 


bride M Orj'e1008U00 , 
unmeruou f * 1njuvAJoSOl InO 'sS?Wp.o umj 
OT] 'euriguoo 
umulpio orjyesuedsip $u2jj02x2 s'1so30d 
vedeq 
sdoon depre. ur 380 ovwnb 'sruogorpstan£ uj junjoduroo mo ^unaips00d wrmqnowuSIS * * * sunjdn 
sidoosidrq 
"fj0p4eoes nes 'rordurs eurpio ur jso ewnb 'aojdwes $€35030d 
bin stein ) * * * Sourxoad owns urerjueZixo vjxní ureutp1o 
8nyeuoovrpqns 0951 ME 
jmjnsur epuesuedsip ejuour 
snjeujÁ[oov 


810)8010X0 ) se10mbuidoa4d ? seurpio 10d wmnnopieows pe uweonpuip.o wumn[nowusis * * $s)03440Q | -e1o?ts p umjeuireou umnqioA 


$13910399[ 


STAIIUT)80 $9101)0UI01 J 


"njejsrujesd e 
*€1InSUO) 9 


'SINIQHO ?LLVLDBIOXILNI HG IX 'O 


) umpuepeoeuid 'u10224:1)5$2p Wrn[no'9eUSIS * * 20duoidps 


ri Sd 


612 


"Uro1ejo0€1eqo 1e3doid *errqe1ejg: uou *soorqoje1erq $njvjs 


Es junrotdsod I8 * * u240170.00? 
"I[IiqQ610231] * * * * * * * * * * S0quoui "P - 


"SIjn|U8 SIj9jLInO08 
siurpio sm'ejru2rp 5 urenuesrxo  €ejxnf 


stinf. srumpnjt300d 
Hn snipuym IUIUOW 'e8slUulUIOQ * * w2u0)508u2d51p 


"UmpueA[es uieurunoq pe 


UIG10qUA[US UIDJ8LIH)) p* St10390suodsrp urojujruL10JUOO UrepusAl08 qO 


*ojst1gp)) ur ureuondeosns je ureuomvurunsuoo 'ureuonvrrmui ied | 
ureuorenir je urouoryenursut 1ed , urepoenb '[rps *opoursieArp 


ureuorjyeuiunsuoo 3e ureuorjeqoidde *ueuoreuuguoo iod 
| €)nj3IjSUI * * 242u01)n175u2 


smoneognouvs urgowoge pe]. : 
SruonveogruZis Urerjuoprao p* "RHENUS Io goseito- m 
"UIo0JUVAOUOI 
urejueAo[oi » ureryeIg iod opueAiesuoo ulojejrues 
urojuerunui 
u2310112u12$1p 
umreurpi9o ; 
qouP UrnjnjirA nsn ur opuenjnsel o€urue ulojejrues ureigojur ( Uleuoryurno umnutu urejoojied p'*e vjeutpio * d 
urmneotrdo[oeu? E : ] ' j wn4ownu 
evueod 
. $0qiour opuej[[odxe 0309j1od 
esdno | q puer 199] 


sndaoo u ' 'ownve18 
"mjep evneJd 4 vun3g B *'eujdros ? sige| snquodurej vyejde * * wuou00pt1«08 
*"1qun *nb ur * * *eeinyeu 


'8njonjg 5 *****'* [juejo1Soe 
sensn [^3 "ttt*** * 0q10ur 
euejeduoo 4n '*ejnjnsur * * * woubt4o 
*SI[&ULIOJ 
$ijueiogjo , ewsn'eo eouonui * * oeedjno ruoiseoo0 
SI['e110] 61 


" "HOLIOV WHHNWHO NI ITVLINSAVHUOVS VNIOITHK Wd VO NI 


SLLdVd TA SüfüH 
SIIVHHNHO T V'IQSVIL 


peonb 
^uns *€ejueureioeg 


umjueuredovs 1n3uigoju] 


613 


TABULA II. GENERALIS 
HUJUS VI. PARTIS 
IN QUA DE MEDICINA SACRAMENTALI IN SPECIE AGITUR. 


virtutis principii reparativi 


baptismi . . . ut institutum secundum | salutis humanae 


xi l : : 
exigentiam nostri morbi. 
integram Christi 1 veri Dei 
verl hominis. 
confirmationis . ut institutum ad confes- ) placidam Deo | 
sionem hominibus 


sine timore 


Miren 1 sine pudore. 


devotionem ad Deum 
sufficientissimo, ut homo nuiriretur per 4 dilectionem ad proximum 


eucharistiae . ut institutum a primo delectationem ad seipsum. 


principio tempori gratiae 
sapientissimo, quatenus competit. .... | statui viae 
capacitati nostrae. 


clementiae — ad manifestandam clementiam pontificis piissimi 
poenitentiae . ui institutum a fonte . . | sapientiae — ad manifestandam prudentiam medici peritissimi 
veritatis, — ad manifestandam justitiam judicis rectissimi. 


devotionem excitando 
in omuibus 4 venialia dimittendo 
peccatorum scoriam abolendo 


LN 


operationis | 
in aliquibus — alleviando a morbo. 


per olei adhibitionem 
integrationis 4 per formam deprecativam 


extremae unctionis . . ut regulatum a fine per septem membrorum unctionem. 


constitutis in periculo 
susceptionis — in solis | adultis 
petentibus. 


dispensationis — a sacerdotibus. 


distinctivum 
"" "m M remotiores 
ordinis . . . . ut institutum veluti si- J ordinativum ad sacerdotium per ordines 7 propinquiores 
gnaculum proximos. 
i ; . simplex 
testativum, cui competit potestas 1 
po pmo nen mub excellens. 
lli-80. 2. Ros per maris et feminae m. 
conjunctionem : 
singularem 
liberum consensum 
in suo processu. per 4 verba de praesenti 
E - "E mr copulam carnalem 
| matrimonii. . ut institutum in signum 1 HEUS Reus 
Lomecu sacramenti 
in suis effectibus per triplex bonum, scil. 4 fidei 
prolis 


libertatem 1 in consensu 
in consentiente 


in sua validitate per 
idoneitatem ad conjunctionem. 


VII. PARS, 


IN QUA TRACTATUR DE STATU FINALIS JUDICII. 


CAPUT I. 
De judicio in communi. 
(Judicium futurum est; — in quo fiet aperta declaratio meritorum, — irrevooabilis latio sententiarum, — justa retributio 
stipendiorum. — Ohristus judex in forma deitatis non videbitur nisi & bonis, — in forma humanitatis & bonis eli a malis.) 


Postquam aliqua breviter dicta sunt de Trinitate Dei, de creatura mundi, de cor- 
ruptela peccati, de incarnatione Verbi, de gratia Spiritus sancti, et de medicina sacra- 
mentali; restat nune septimo et ultimo aliqua breviter tangere de statu finalis judicii '. 
De quo in summa tenendum est, quod sine dubio judicium universorum futurum est, 
in quo Deus Pater per Dominum nostrum Jesum Christum judicabit vivos et mortuos, 

») Tra4»4o bonos et malos, reddendo " unicuique secundum exigentiam meritorum. In hoc autem 
judicio fiet apertio librorum, scilicet conscientiarum (Apoc. 20, 12), quibus merita et 
demerita universorum sibi ipsis et ceteris innotescent; faciente hoc virtute illius libri 

5 us Pe vitae (tbid. 20, 15), Verbi scilicet incarnati, qui in forma deitatis non videbitur nisi 

ivfattatie a bonis, in forma vero humanitatis, in qua et sententiam promulgabit, videbitur tam 
à bonis quam a malis, licet terribilis in eadem forma appareat reprobis, et blandus justis. 

Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia primum principium, 
cum hoc ipsó quod primum sit a seipso, secundum seipsum et propter seipsum, hoc 
ipso ipsum est efficiens, forma et finis, universa producens, regens et perficiens; ita 

»$w9.quod, sieut producit secundum altitudinem summae? virtutis, sic etiam regit secundum 
rectitudinem veritatis, et consummat secundum plenitudinem bonitatis. Quoniam ergo 
altitudo summae virtutis requirebat, ut non tantum esset productio creaturae ad vesti- 
gium, verum etiam ad imaginem; non solum creaturae irrationalis, verum etiam ratio- 
nalis; non solum creaturae, quae movetur secundum impetum naturalem, verum etiam 
secundum libertatem voluntatis; et creatura, quae est ad imaginem, quia capax est Dei, 
est beatificabilis, creatura rationalis est disciplinabilis, creatura habens libertatem volun- 

3 x aw tatis est secundum legem justitiae ordinabilis et deordinabilis ^; hinc est, quod rectitudo 

"54. veritatis legem homini imponere debuit, in qua ad beatitudinem invitaret, et ad veri- 
tatem erudiret, et ad justitiam obligaret; ita tamen quod libertatem voluntatis non co- 
geret, quin pro suo libito voluntatis justitiam relinquere posset et sequi, cum sio res, 

2A Quas condidit, administret^, ut eas agere proprios motus sinat. Et quia plenitudo boni- 
tatis in consummando operatur, secundum quod exigit altitudo virtutis et rectitudo veri- 
tatis; hinc est, quod consummatio beatitudinis non datur a bonitate summa nisi his, qui 


PAnS VII, 1. 615 


f) Summam 


servaverunt justitiam a rectitudine veritatis impositam, qui susceperunt disciplinam, et 
amaverunt illam summam ^ et perpetuam felicitatem plus quam bona transitoria. et om. ibid 
Et quoniam quidam hoe agunt, quidam autem oppositum, pro suarum varietate edu Are 
voluntatum, quae interius occultantur, et in statu viae secundum suum arbitrium cur- ^" 
runt; hinc est, quod ad manifestationem altütudinis virtutis, rectitudinis veritatis et pleni- 
tudinis bonitatis necesse est universale judicium sequi", in quo fiant justae retributiones 
praemiorum, apertae declarationes meritorum et irrevocabiles lationes sententiarum, ut 
in? justis retributionibus stipendiorum summae bonitatis appareat plenitudo, in apertis: ^" 
declarationibus meritorum veritatis appareat rectitudo, et in irrevocabilibus lationibus 
sententiarum summae virtutis et potestatis appareat altitudo. Primum igitur, quoniam 
justa retributio respicit culpam, cui debetur poena, vel justitiam, cui debetur gloria, et 
universi fli Adae habent hanc vel illam; hinc est, quod necesse est judicio retributio- 
nis omnes judicari, ut boni" glorificentur, et impii condemnentur *. PRBOD e 
Rursus, quia aperta declaratio meritorum requirit, quod simul appareat quid agen-4 dg i Nor. et 
dum est, e£ quid actum est vel omissum a libertate voluntatis humanae, secundum va- 
rietatem cireumstantiarum; hine est, quod et libri conscientiarum aperientur, ut appa- 
reant merita", et liber vitae', ut appareat ipsa justitia, secundum quam approbanda, 
vel reprobanda sunt merita illa. Et quoniam ille liber vitae est liber, in quo scripta 
sunt omnia simul et lucidissime, et in conscientiis scribuntur veraciter"; ideo ex con- 


cursu apertionis horum librorum fiet aperta declaratio omnium meritorum", ita quod 
occulta cordis cujuslibet et sibi et ceteris innotescant". Unde, ut vult Augustinus (De 
i) i) Cuncta 


Civ. Dei l. 20, c. E , liber ille est vis, qua fiet, ut ad memoriam cujuslibet cuncta ^ «eeia ed. 
mirabiliter revocentur", ut lucide appareat aequitas divinorum judiciorum in apertissimo 
lumine veritatis " 

Postremo, quia irrevocabilis latio sententiarum debet fieri ab eo, qui possit audiri 
et videri, e£ à quo non possit appellari; et videri ab universis non potest summa lux, 
quam tenebrosi oculi videre non possunt, pro eo quod facie ad faciem videri non pot- 
est sine deiformitate mentis et jucunditate cordis; necesse est, quod judex appareat" in 
effigie creaturae. Quia vero pura creatura auctoritatem non habet summam", a qua 
appellari non possit; hine oportet?, quod judex noster et Deus sit, ut judicet per au- 
ctoritatem summam ", et homo sit, ut videatur, et disceptet cum peccatoribus in effigie 
humana". Et quia una vox disceptationis terret culpabiles, et assecurat innocentes; 


hinc est, quod una ejus effigies justos laetificabit, et e contrario impios deterrebit". 


j) Hinc cast, 
quod necesso 
est ibid. 


Àp Carvr I. 


1! ,In duodecim mysteriis principalibus ostenditur Chri- 
stus *), per oppositum ostenditur Antichristus; quod sie 
manifestatur. Primum mysterium est conditionis rerum: 
et ibi ostenditur per Lamech, qui primus introduxit biga- 
miam, eft fuit transgressor legis naturae, et fuit luxurio- 
sissimus; et inde videntes filii Dei filias hominum, quod 
essent. pulchrae etc. (Gen. 6, 2), propter quod inductum fuit 


*) Vide superius part. 4. cap. 4. not, 3. 


diluvium. Et inde colligitur, qualis erit Antichristus, quia 
immundissimus; et inde ostenditur ejus significatio, quia 
interficiet illum, in quo positum est signum, scilicet inter 
Judaeos, qui per Cain significantur. Et ideo de Lamech 
ultio dabitur septuagies septies, (Gen. 4, 24), quia majus 
erit peccatum ejus, quam Judaeorum. In secundo my- 
sterio, scilicet punitionis scelerum, signatur in Nemrod, 
qui primum 8e fecit imperatorem; cujus auctoritate aedi- 
ficata est turris, quae tangerot caelum (Gen. 11, 4); per 


616 


quod intelligitur, quod Antichristus erit superbissimus, ia 
quod extollatur super omne, quod dicitur Deus (2. Thess. 
2, 4). In tertio mysterio, scilicet vocationis vel electionis 
patrum, signatur per Dan. Et aliqui volunt dicere, quod 
ad literam erit de tribu Dan. Utrum autem ita sit, non 
auderem affirmare; attamen in Apocalypsi (7) non signa- 
tur tribus Dan. De isto Dan dicitur in Genesi (49, 17): 
F*at Dan coluber in via, cerastes in. semita, qui abscondit 
se in sabulo, ut capiat aves circa volantes. Et in hoc 
ostendit, quod erit fraudulentissimus. Mordet autem un- 
gulas equorum, ut cadat ascensor ejus retrorsum (5$bid.). 
Certum est, quod per equum signatur praedicator veri- 
tatis; per ungulam, perfectio evangelica, quam Antichri- 
stus impugnabit. Equus enim, si non habet fixionem un- 
gulae, non valet. Joseph enim erat cum filis ancillarum, 
qui vendiderunt fratrem suum (Gen. 37, 2), Dan autem 
primogenitus fuit ancillarum. In quarto, scilicet mysterio 
lationis legis, signatur Balaam, qui dedit pessimum con- 
silium, qui fuit idololatra; licet multa bona diceret, tamen 
aras aedificabat, et auguria quaerebat (A:Nwm. 28, 1—4). 
Et in hoc signatur, quod erit pessimus idololatra et invo- 
cator daemonum, nec Deum magnum adorabit in loco suo. 
In quinto mysterio, scilicet prostrationis hostium, signatur 
per Áchan, qui furatus fuit de anathemate, et mortuus ex- 
communicatus (Jos. 7, 20—22); et in hoc signatur, quod 
erit avarissimus. In sexto mysterio, scilicet constitutionis 
vel promotionis judicum, signatur per Abimelech, qui 
septuaginta fratres meliores se interfecit (Jud?c. 9, 5); et 
in hoc signatur, quod erit erudelissimus. In septimo my- 
Slerio, scilicet. unctionis regum, signatur per Goliam ar- 
matum, qui exprobrabat agminibus filiorum Israél (1. Eeg. 
17, 10). Erit enim magnificus in exterioribus, loquetur 
blasphemiam contra populum Dei. In octavo mysterio, 
scilicet revelationis Prophetarum, per regem impudentem, 
quia sciet argumenta et rationes ultra humanum modum, 
et erit intelligens propositiones, et astutissimus. In nono 
mysterio, scilicet restaurationis principum, signatur per 
Antiochum, qui interpretatur silentium paupertatis, qui 
destruxit omnes leges, volens unam facere, qui illos septem 
fratres interfecit. Fecit enim, quod facere nullus ausus 
fuit, scilicet deponere legem Judaeorum (2. Mach. 7. el 
Ssegq.). Verum est, quod Áman attentavit Judaeos disper- 
dere, sed non praevaluit (Esth. 3, 8 el seqq.); in quo si- 
gnatur, quod erit destructor legis evangelicae, et occisor 
christianorum. In decimo mysterio, scilicet redemptionis 
hominum, signatur per Judam proditorem, erit enim ma- 
lignissimus. In mysterio undecimo, scilicet diffusionis 
charismatum , signatur per Simonem magum, qui voluit 
emere Spiritum sanctum, et in altum ascendit, et corruit, 
quia daemones invocavit (cf. 8, 19); erit enim mendacis- 
simus, ut veniat in signis et prodigiis anendacibus (2. Thess. 
2, 9). In mysterio duodecimo, scilicet reserationis Socri- 
pturarum, signatur per bestiam abyssalem, sive ascenden- 
tem de abysso, quae omnia conculeat (Apoc. 11, 7). Erit 
enim confirmatus in omni malitia, habebit enim septem 
capita (ibid. 12, 1), id est omnia genera tentandi et omnes 
modos, nunc per divitias, nune per falsa miracula, nunc 
per metum. Unde in Job (40, 12) dicitur: Strinzit cau- 
dam quasi cedrum, quia in eo conflabuntur omnes mali- 
tiae. Et sicut Christus habuit omnia charismata, ut natura 


Pans VII, 1. 


assumpta potuit accipere, sic ille omnes malitias." Serm. 
15. in Hexaém. in princ. 

? ,Dieendum quod absque dubio hora diei judicii est 
nota toti Trinitati et homini assumpto, sed ignota est 
omnibus in statu viatorum existentibus. Sed de hoe est 
eontentio inter doctores, utrum nota sit angelis et anima- 
bus beatis. Quidam dicunt quod sic, quidam quod non. 
Sed certe quid sit super hoc tenendum, magis docebit ex- 
perientia pro loco et tempore, quam nune doceat scientia, 
utrumque enim est possibile. Cum enim Christo soli com- 
municata sit omnis scientia, non video, quare angeli illud 
ignorare non possint, cum istud non sit de substantia 
gloriae ipsorum. Rursus, cum Deo sint familiares, et nihil 
in hujus rei scientia perdere possint, non video, quare 
istud non congruat revelari. Non tamen est facile hoc 
diffipire. Unde quia aliquae auctoritates Sanctorum vi- 
dentur sonare, quod angeli hoc norunt, aliquae quod igno- 
rent; sane dici potest, quod istud notum sit aliquibus 
angelis et beatis, aliquibus ignotum: et sicut dicitur circa 
incarnationis mysterium, sic et in illa parte standum est, 
quod alicui creaturae hora judicii nota sit.^ 4. dist. 48. 
Q. 1. q. 4. 

3 Judicium dicitur tripliciter, scilicet communiter, pro- 
prie et appropriate. Judicium communiter dicitur collatio 
manifesta meriti ad praemium. Judicium proprie dicitur 
discussio meritorum, et prolatio cum quadam discussione 
et sententiae diffinitione. Judicium appropriate dicitur 
ipsa condemnatio, unde judicatus dicitur condemnatus. 
Primo igitur modo omnes judicabuntur, quia omnes con- 
venient; et patebit quomodo de omnibus retribuet secun- 
dum merita; et hoc est, quod dicit Apostolus: Omnes 
manifestari oportet (2. Cor. 5, 10). Secundo modo, prout 
dicitur judicium discussionis, non omnes judicabuntur, sed 
erunt quatuor ordines, sicut distinguit beatus Gregorius, 
et Magister ponit in litera. Tertio modo, secundum quod 
dieitur judicium condemnationis, judieabuntur mali solum; 
et istud judicium incipit in praesenti per executionem in 
infidelibus, et per exspoliationem in daemonibus, et con- 
summabitur in futuro." 4. dist. 47. a. 1. q. 3. 

* ,8i quaeras de multitudine, dici potest quod multi 
erunt in terra, et in parva terra innumerabilia millia ho- 
minum esse poterunt, quoniam constringentur. Nec in- 
telligendum est, quod ipsi omnes inter illam valliculam 
Josaphat (Joél. 3, 2) inecludantur, quia hoc est puerile, ut 
dieit Hieronymus, sed quod erunt ibi in locis cireumjacen- 
tibus; ei si necesse fuerit, electi erunt in aére prae cor- 
porum agilitate, et damnati etiam esse poterunt, divina 
suspendente virtute." 4. dist. 48. dub. 1. 

$ ,Priori distinctione supposita, daemones judicabuntur 
judicio condemnationis, sed non discussionis. Ratio autem 
condemnationis venit tum ex parte justitiae Dei, tum ex 
parte gloriae Christi, tum ex parte meriti, tum ex parte 
confirmationis supplicii. Ex parte justitiae Dei, quia sicut 
judicium hominum universale fiet, ut justitia Dei homini- 
bus innotescat et appareat, sic etiam judicium angelorum 
et condemnatio fieri debet. Ex parte gloriae Christi, 
quia Christus triumphavit de diabolo, et judicatus fuit à 
membro diaboli ad suggestionem ejus, ideo debet aucto- 
ritatem judiciariam super ipsum accipere. Ex parte meriti, 
quia enim participes fuerunt culpae humanae, debent et 


Pans VII, 1. 


participes esse contumeliae et poenae. Ex parte supplicii 
consummandi, sicnt enim omnes homines exspectant judi- 
cium, vel ad consummationem gloriae, vel poenae; ita et 
daemones judicium non debent evadere, ut si quid poe- 
narum eis deest, suppleatur plene. Unde simul involven- 
tur cum aliis damnatis, et simul incarcerabuntur, ac per 
hoc ad judicium deducentur, et judieabuntur." 4. dist. 47. 
a. 1. q. 4. 

$ Omnium meritorum erit ibi lectio et memoria, quia, 
sicut dicit Apostolus (Atom. 2, 15), erunt cogitationes ac- 
cusantes et. defendentes; et ita bona et mala ibi patebunt, 
et per consequens affectiones et operationes. Omnia au- 
tem reducentur ad memoriam, quia revocatio actuum et 
cogitationum praecedentium ad memoriam erit ad osten- 
sionem justitiae secundum statum illum, et misericordiae 
secundum statum praeteritum, sive transactum. Propter 
ostensionem justitiae divinae in retribuendo, rememora- 
buntur bona et mala, in quibus permanserunt finaliter; 
haee enim sola digna sunt retributione. Propter osten- 
sionem misericordiae de praeterito, rememorabuntur mala 
bonorum, a quibus sunt misericorditer liberati, et bona 
malorum, quae in eis misericorditer operatus est Deus, 
qui solem suum oriri facit super bonos et malos (Matth. 
ó, 45); ideo bona et mala sua omnino erunt sibi in me- 
moria." 4. dist. 43. a. 3. q. 1. E 

' ,Liber vitae dieitur Dei notitia, et virtus divina, qua 
in nobis est nostrorum oblitorum recordatio." — ,Dicen- 
dum, quod libri duplex est proprietas; una in se, scilicet 
scientiae retentio in simultate et uniformitate; et ratione 
hujus proprietatis, nomen libri transfertur ad Dei notitiam. 
Alia proprietas est ad nos, quia per librum est in nobis 
oblitorum recordatio; et ratione hujus transfertur ad vim 
illam, qua fit recordatio praeteritorum. Humanitas autem, 
sive visio ejus, non dicitur liber: et quod dicit Gregorius 
et Glossa, intelligitur per quamdam concomitantiam. Con- 
cedendum igitur, quod liber dicitur Dei notitia, et quod 
dieitur illa virtus divina secundum duplicem proprietatem 
... Ád illud quod objieitur, quod in libro illo non est 
Scripturae impressio, dicendum quod quantum ad hane 
proprietatem non transfertur; imo in hac differunt, quia 
liber ille repraesentat quod in eo fit, sed liber iste re- 
praesentat quod faeit. Ad illud quod objicitur, quod vir- 
tus illa reducit mala ad memoriam, quae sunt causa mortis, 
dicendum quod liber et vis Dei causa vitae in se est; et 
quod mortis sit, hoe est solum per occasionem, et ratione 
aliorum librorum, scilieet conscientiarum; et ideo ab eo 
denominatur, ad quod principaliter est. Vel dicendum, 
quod non dicitur liber vitae, quia det vitam; sed notitia 
Dei dicitur liber vitae, quia omnia sibi sunt vita. Simi- 
liter vis illa liber dicitur, quia recolit; sed vitae dicitur, 
quia hoc non facit per creaturae defectibilitatem et falli- 
bilitatem, sed secundum divinae notitiae vivam veritatem." 
4. dist. 45. a. 2. q. 1. et ad 1—3. "Vide etiam superius 
part. I. cap. VIII. not. 6. 

* ,Liber vitae in resurrectione aperietur, quia judicium 
erit secundum merita et demerita nostra.^ — ,Dicendum 
quod, sicut dictum est, liber vitae est liber redeuntium, 
ars est exeuntium. Differunt autem exitus et regressus, 
quia exitus tantum a Deo dependet, sed regressus a Dei 


gratia et voluntate nostra, quia regressus est per merita 
8. Bonaventurae Breviloq. 


. convicii. 


61' 


bona, quae sunt a Dei gratia e£ a voluntate nostra. Quo- 
niam igitur judicium erit secundum merita nostra et de- 
merita, et. merita sunt a nobis et a Deo; ideo ad dispen- 
sandum quantitatem et dignitatem meritorum necesse est 
aperire libros conscientiarum, et librum vitae, in quo ap- 
paret quantitas gratiàe secundum mensuram liberalitatis 
divinae, seeundum cujus mensuram est etiam gloria... 
Ad illud quod quaeritur, quibus aperitur, dicendum, quod 
dupliciter est loqui de apertione, aut quantum ad ipsius 
libri intuitionem, aut quantum ad subsequentem cognitio- 
nem. Quantum ad intuitionem, aperitur tantum propter 
bonos, quia ipsi soli videbunt; quantum ad subsequentem 
cognitionem, omnibus, quia boni se ibi legentes, cognoscent 
se praedestinatos esse; mali vero, ex hoc ipso quod in 
libro aperte legere non poterunt, scient se non esse 
praedestinatos: et sic patet responsio ad objecta. Et est 
exemplum. Sicut si pauper non habens merellum regis, 
id est signaculum, quod pauperes portant ad eleemosynam 
percipiendam, scit bene quod recedit vacuus, non per po- 
sitionem, sed per privationem eognoscens; sic damnati, 
eum non legent ibi nomina sua, scient se non esse scri- 
ptos ad gloriam; ac per hoc scient ex parte Dei, quod 
Deus ipsos damnabit; et ex parte suae conscientiae scient, 
quod sunt digni poena. Et ita ex comparatione utriusque 
libri hoc scient, non tamen sic in legendo, sicut legunt 
boni in libro vitae." 4. dist. 43. a. 2. q. 83. 

? ,Ad illud, quod objicitur, quod in malis bona sunt 
deleta, dicendum quod deleta sunt quantum ad veritatem 


essentiae, manent tamen quantum ad notam et similitudi- 


nem, sicut patet in eo, qui amisit caritatem, et recordatur 
se habuisse. Unde super illud: Qwi ostendunt opus legis 
scriptum in. cordibus suis, testimontum reddente illis conscien- 
(ia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus, 
aut etiam defendentibus in. die, cum judicabit Deus occulta 
hominum (Rom. 2, 15—106); dicit Glossa: Sciendum est, 
quod in illa die cogitationes aecusabunt animam, vel de- 
fendent, non illae, quae tune erunt, sed istae, quae modo 
sunt in nobis, quarum notae et signacula relinquuntur in 
corde nostro velut viscera, quae in occulto nunc sunt re- 
posita, in illo die revelari dicuntur, et ita secundum si- 
militudinem remanent. "Vel, esto quod similitudo penitus 
deleatur, quod vix est possibile, divina virtute tune re- 
paratur ad Dei gloriam et vindicationem malorum, laudem 
vero bonorum.^ 4, dist. 43. a. 8. q. 1 ad 3. 

1 ,Quamvis fas sit utramque partem opinari, ratio- 
nabilius tamen est, quod omnium electorum peccata omni- 
bus justis tune patebunt. Et hoc propterea quia magna 
erit Dei gloria, dum manifestabitur ejus ad filios miseri- 
cordia; et dum ostendetur ejus misericordia, nulla erit 
erubescentia. Et si tu quaeras, quo modo hoc possit esse, 
dicendum quod ratio est a parte ejus, cujus peccata mani- 
festantur, quia erubescentia est timor in exspectatione 
Unde cum in beatis non cadat timor, non erit 
erubescentia. Quod non eadat timor, patet, quia perfecta 


caritas foras mittit timorem (1. Joan. 4, 18). Ratio autem 


est ex parte videntium, quia nullus ibi vituperat, nullus 

ibi aspernatur, sed potius Deum collaudat, dum attendit 

virtutem Dei in ipso. Et est exemplum in Magdalena, 

eujus peccata publice recitamus, nec tamen facimus ei 

contumeliam, quia non recitamus ad ejus ignominiam, sed 
18 


618 


ad laudem divinam et suam; unde nec ipsa de hoc habet 
erubescentiam, nec cogitamus de ipsa tanquam de mere- 
trice, sed tanquam de nobilissima domina, quae de multis 
malis est erepta. Exemplum est de bono confessore et 
poenitente; bonus enim confessor ferventius poenitentem 
diligit, quia verius et clarius et fidelius suas ignominias 
et peccata aperit, maxime dum attendit ipsum conteri, et 
vincula ejus resolvi per virtutem et miserieordiam Dei. 
Et hoc ibi multo magis erit, ubi omnes cogitationes erunt 
ordinatissimae. Amplius, cum homo omnia secreta sine 
verecundia communicet amico, ubi omnes erimus amicis- 
simi, ubi unus diliget alium sicut se, quomodo erubescet 
unus de alio aliter, quam de se? Nullo modo videtur.* 
. 4. dist. 43. dub. 4. 

!! ,Ad illud quod objicitur, quod manifestatio malorum 
est in poenam, dicendum quod verum est in malis, sed 
in eis qui egerunt poenitentiam, est in gloriam. Unde 
dicunt aliqui, quod sicut cicatrices corporales in martyri- 
bus remanent ad gloriam; sie cicatrices spirituales in poe- 
nitentibus, quia vicerunt culpam, sicut illi poenam. Sed 
tamen quidquid sit de hoc, non remanent in eorum con- 
tumeliam, sed in Dei gloriam, qui eos liberavit de tanta 
miseria." 4. dist. 43. a. 3. q. 2 ad 2 et 3. — ,Ibi erit me- 
moria malorum sine íristitia; qualiter autem hoe possit 
esse, dieunt aliqui, quod divina virtute, quae sicut potens 
est in igne separare lucem a caliditate, sicut dicit Basilius 
super illud Psalmi (28, 7): Vox Domini intercidentis flam- 
mam. ignis; sic separabit a mali cognitione et recordatione 
moestitiam. Aliter dicunt alii, quod hoc est propter di- 
gnitatem status. Sicut enim angeli gloriosi, etsi nos ament, 
tamen propter mala nostra non tristantur, pro eo quod 
sunt absorpti a gloria, sic in proposito est intelligendum. 
Melius tamen est dicere, quod hoc sit propter modum con- 
siderandi, quia nunquam recogitabunt mala absolute, sed 
semper in consideratione ad Deum liberantem; quoniam 
cogitare de malo praeterito sub intentione liberationis in 
praesenti non generat in nobis affectionem moestitiae, sed 
gaudii." 4. dist. 43. dub. 3. 

?? ,Omnes repente vel simul omnia peccata videbunt, 
et credendum est magis quod simul. Ad quod intelligen- 
dum, notandum est, quod simul videre multa, ut multa, 
hoc potest esse tripliciter. Aut ratione ejus, in quo videt, 
quia videt multa in uno; et sic in speculo aeterno est videre 
multa, quia per idem ibi homo videt diversa. Aut ratione 
sublimitatis intellectus, qui efficitur deiformis per gloriam; 
unde videt plura, sieut Deus, licet non omnimode, sicut 
angelus beatus simul cognoscit Deum in se, et ereaturam 
in Deo et in proprio genere. Aut ratione divinae vir- 
tutis hoe faeientis, quae tamen non efficit gloriam, ut 
ostendat ei exemplar aeternum, sed levat intellectum, ut 
possit aliquid supra se, vel ad gloriam, vel ad poenam. 
His tribus modis videbunt simul animae bonae in judicio, 
primis duobus modis in patria, sed tertio tantum modo 
animae malae in judicio. Utrum autem post sic videant 


in inferno, hoc non determino, quamvis non improbabiliter, 


diei possit, ut poena vermis sit consummata et uniformis 
... Ad illud quod objicitur, quod cognitiva in damnatis 
non debet sublimari, dicendum quod illa sublimatio potius 
est depressio, scilicet in ostensione omnium turpitudinum. 
Sicut enim recogitatio multorum bonorum amplificat lae- 


PAns VII, 1. 


titiam, ita recogitatio multorum malorum amplificat tristi- 
tiam. Ad illud quod objicitur, quod erit discussio, dicen- 
dum quod etsi singillatim fiat discussio de singulis, quia 
non possunt omnia simul dici; tamen ad confusionem erit 
simul memoria de multis. Nec mirum, quia potentior est 
virtus cognitiva, quam expressiva, sive interpretativa; in- 
telligimus enim statim, quod non possumus. exprimere 
tempore diuturno." 4. dist. 43. a. 3. q. 3. et ad 2 et 3. 

1$ Sicut duplieiter contingit regnum obtinere, scilicet 
integre et perfecte, sive in toto, et alio modo secundum 
animam, sive in parte; sic dupliciter est judicium, sive 
etiam dupliciter sententia. Nam sicut homo glorificatur 
secundum partem, ita particulariter judicatur, et de eo 
sententia profertur, quando anima de corpore egreditur. 
Judicium autem universale et sententia erit, quando homo 
erit glorificandus totaliter, et tunc consummabitur curia 
caelestis. Et sic duplex judieium competit duobus, scilicet 
divinae magnificentiae et nostrae indigentiae. Propter 
nostram indigentiam tollendam, statim, quando anima est 
apta, sublimatur ad gloriam, quia frustra exspectaret, cum 
non possit amplius mereri. Propter divinam magnificen- 
tiam ostendendam, reservatur generalis et universalis re- 
surrectio corporum in fine saeculorum.^ 4. dist. 21. p. 1. 
a. à. q. 2 ad 3. 

1* Credendum est in judieio Dominum descensurum 
in eum locum, unde ascendit, sicut colligitur ex textu 
(Act. Apost. 1, 11): Sic vente, quemadmodum vidistis eum 
euntem. in. caelum. Quod quaeritur, utrum descendat ad 
terram, credendum est ipsum in loco eminentiori esse fu- 
turum, unde ceteri poterunt videre ipsum." 4. dist. 43. 
dub. 1. 

15, Fulgebunt justi... judicabunt nationes (Sap. 3, 7). 
Hoc specialiter dicitur de sanctis perfectis, qui judicabunt 
et non judieabuntur. Quatuor enim ordines in judicio 
erunt, ut dicit Glossa super illud: Nom resurgent impii in 
judicio (Ps. 1, 5). Sed quomodo judicabunt sancti, cum 
scriptum sit: Pater omne judicium. dedit Filio (Jo. 5, 22)? 
Dicendum, quod est judicium auctoritatis, quo judicabit 
tota Trinitas; disceptationis, quo solus Christus homo; 
assessoriae dignitatis, quo soli sancti perfectiores; appro- 
bationis, quo omnes boni; comparationis, quo boni, id est 
minus mali: Viri Nénivitae surgent in judicio cum genera- 
lione ista, et condemnabunt eam (Matth. 12, 41)". | Exposit. 
in Sap. c. 9. — Apostoli in die judicii quadam dignitate 
judicabunt; non tamen eo modo, quo Christus." — ,Di- 
cendum, quod judex de aliquo dicitur duplici ratione, aut 
quia ipsius est ferre sententiam, aut quia assistit ferenti, 
secundum quod aliqui judices assistunt, et quodam modo 
consulunt judici principali. Qui ergo fert sententiam, ille 
est judex principalis; et talis est solus Christus, sicut 
patet in Matthaeo (25, 34. 41), ubi exprimitur, quomodo 
feret sententiam. Qui autem assistunt judici, etiam nomen 
et dignitatem judicantis sortiuntur; et tales sunt viri per- 
fecti, qui ultra opera necessitatis praeceptorum super- 
erogaverunt perfectionem consiliorum. Tales autem sunt 
Apostoli principaliter tanquam capita, et eorum perfecti 
imitatores.  Assistentia autem illa non erit ad consulen- 
dum, quia Dominus consilio non indiget; sed erit tanquam 
ad quemdam honorem, et appropinquationem ad judicem, 
quam possumus appellare, juxta verbum Domini (Matt. 


PARS VII, 1. 


19, 28), hoftorabilem consessionem. Ratio autem hujus 
honorabilis consessionis meritoria est perfectio supereroga- 
tionis; ratio autem finalis est ad condemnationem malo- 
rum ex vitae suae comparatione, et ad gloriam Christi 
per sententiae ejus judicii approbationem. Sententiam 
enim Domini ut justam approbabunt, et malorum vitam 
Sua comparatione condemnabunt." 4. dist. 47. a. 1. q. 1. 
— ,Angeli in die judicii non judicabunt nisi approbando.* 
— j5Dicendum quod, sieut dictum est, judiciaria potestas 
iripliei ex causa dicitur esse communicata Apostolis, sci- 
licet ratione comparationis, approbationis sententiae, oet 
honorabilis consessionis. Ratione comparationis, judicium 
erii hominum malorum et bonorum tantum; ratione ap- 
probationis, erit bonorum hominum et angelorum tantum; 
ratione consessionis honorabilis, perfectorum tantum. Unde 
dicendum quod, proprie loquendo, judiciaria potestas non 
erit in angelis. Si autem dicatur in eis esse, intelligendum 
est ratione approbationis.^ Ibid. q. 2. 

1$ ,Potestas judiciaria est Christi secundum divini- 
tatem per naturam; secundum humanitatem collata per 
gratiam. Unde quoad lationem sententiae pertinet ad hu- 
manitatem, ejus tamen non est tanquam judicis delegati, 
sed tanquam principalis.^ — ,Ad hoc quod judicium sit 
firmum, concurrit auctoritas et potestas, auctoritas in sen- 
tentiando, et potestas in retribuendo praemium secundum 
meritum. Si alterum horum deficiat, non est judicium. 
Haee duo principaliter sunt in Deo. Nam in ipso est 
auctoritas ad sententiandum, quia Dominus omnium est, 
et nos omnes servi ejus. Est etiam potestas ad retribuen- 
dum, quia potentissimus, et non est qui contra eum se 
valeat erigere, vel ejus sententiam irritare. Haec duo 
communicavit Deus Trinitas homini Christo, auctoritatem 
dando et dominium, sicut dieitur: Dominum fecit Deus 
hunc Jesum (Act. 2, 36). Potestatem etiam dedit sibi 
cetera subjiciendo: Data est mihi omnis potestas (Maith. 
28, 18); et ideo ipse est, qui constitutus est a. Deo judex 
vivorum et. mortuorum (Act. 10, 42), sicut dicitur. Quo- 
niam ergo potestas judiciaria respicit illa duo jam dicta, 
et illa sunt in Deo per naturam, et in Christo homine 
per gratiam; ideo judiciaria potestas est Christi secundum 
divinitatem per naturam, secundum humanitatem collata 
per gratiam. Unde secundum utramque naturam habet 
auctoritatem; sed secundum divinitatem, principalem et 
naturalem, secundum humanitatem, commissam ; unde con- 
stitutus est. Cum igitur sit potestas primaria in Deo, sed 
commissa in homine Christo, latio sententiae debet fieri 
a Christo homine secundum humanitatem, quia si fieret 
secundum potestatem primariam, cum secunda nihil det 
primae, non esset vere judex secundum humanitatem; sed 
quando secunda operatur, cum recipiat à prima, ratio 
judicandi residet penes utramque, secunda enim recipit a 
prima. Ideo latio sententiae fiet à Christo secundum hu- 
manitatem. Sed quia Christus est Deus et homo, sen- 
tentia ejus non erit tanquam judicis delegati, sed tanquam 
principalis; et ideo ab ea propter utramque potestatem 
nullus poterit appellare. Concedendae sunt igitur rationes 
ad utramque partem; primae, quia verum concludunt, 
quod judiciaria potestas sit Christi secundum divinitatem. 


619 


Similiter ad oppositum, quia verum concludunt, quod sit 
Christi secundum humanitatem, maxime quantum ad sen- 
tentiae lationem. Robur tamen sententiae, ut dictum est, 
non principaliter est ex humanitate Christi, sed potius ex 
ejus divinitate." 4. dist. 48. a. 1. q. 1. 

5! Duplex est cognitio divinitatis, una per signa et 
effectus, alia in sua forma et essentia. Dico ergo, quod 
reprobi bene habebunt cognitionem de Christi divinitate 
per signa certissima, et per effectus manifestos cognoscent, 
quia ipse est Deus omnipotens. Cognitionem autem, quae 
est in propria forma, quae est per visionem apertam, hane 
quidem non habebunt. Et prima ratio hujus est, quia 
talis forma omnino est improportionabilis oculis peccatoris, 
et improportionabilis oculis omnibus, qui non sunt subli- 
mati per gloriam, vel per superabundantiam gratiae. Et 
quia reprobis non dabitur gratia, nec simplieiter, nec ad 
tempus; ideo non videbunt. Ratio autem, quare non da- 
bitur eis virtus, quae faciat eorum aspectum habilem ad 
videndam illam lucem, est illa, quam tangit Isidorus et 
Augustinus, quia si haberent oculum aptum, haberent 
summam delectationem, quam impossibile est esse, et in- 
decens in peccatoribus." 4. disi. 48. a. 1. q. 2. 

1$ "Christus apparebit in forma gloriosa non tantum 
bonis, sed etiam reprobis. Et non erit differentia ex parte 
apparentis, sed ex parte respicientium, boni enim respi- 
cient gloriosam formam cum gaudio et gloria, sed mali 
cum confusione et poena. Confundentur enim in aspectu 
ejus, et non poterunt ejus sustinere intuitum propter con- 
Scientiae remorsum, et propter exspectationem ferendae 
sententiae contra eos; e contra boni oblectabuntur. Ad 
illud quod objicitur, quod apparebit cum cruce et cicatri- 
cibus, dicendum quod, sieut cicatrices in martyribus non 
sunt signum infirmitatis praesentis, sed infirmitatis prae- 
teritae, imo quantum ad gloriam et decentiam et puleri- 
tudinem sunt signa victoriae et gloriae; sic in Christo 
intelligendum, quod illae cicatrices et crux signa erunt 
mortis vilissimae, quam sustinuit, sed tamen, quia appare- 
bunt in excellentia gloriae, signum erunt gloriae tunc 
praesentis. Unde Chrysostomus dicit super Matthaeum, 
quod erux radiis solis erit lucentior, similiter et cicatrices. 
Ad illud quod objicitur, quod oculi eorum sunt impropor- 
tionabiles, dicendum quod improportionabiles erunt per 
privationem sufficientis proportionis; ideo retundentur vi- 
sus, et confundentur, sed tamen non erunt omnino im- 
proportionabiles per defectum omnis proportionis. Nec 
est simile de luce spirituali, quia illa excedit multo plus 
oculum peccatoris, quam lux corporis gloriosi oculum cor- 
poris passibilis. Ad illud quod objicitur, quod videbitur 
terribilis et blandus; ergo similiter gloriosus et ingloriosus; 
dicendum, quod non est simile, quia terribilis et blandus 
dicitur ad alterum; unde benignum hominem potest homo 
aspicere ut terribilem, quia eum timet; sed gloriosum et 
non gloriosum dicunt dispositionem a parte visibilis; unde 
nisi fiat per deceptionem, vel per miraculum et divinam 
virtutem, quae teneat oculos, sieut dicitur: Oculi eorim 
tenebantur (Luc. 24, 26) , res talis videtur, qualis est se- 
eundum veritatem." 4. dist. 48. a. 1. q. 3 et ad 1—9. 


18 * 


620 | pPAnS VII, 2. 


CAPUT II. 


De antecedentibus ad judieium, eujusmodi est poena purgatoria. 


(Ignis purgatorius est temporalis, — quo spiritus justorum plus, vel minus puniuntur: — gravius quam in hoo mundo, — 
mitius quam in inferno; — sciunt iamen in inferno se non esse: — ab igne sufficienter expurgati, immediale evolant ad caelum.) 


Deinde in speciali circa statum finalis judicii consideranda sunt quaedam sicut 
praeambula, quaedam sicut concomitantia, et quaedam sicut consequentia. Praeambula 
autem sunt duo, scilicet poena purgatorü et suffragia ecclesiastica. Primo igitur de 
poena purgatorü hoc tenendum est, quod ignis purgatorius est ignis corporalis, quo 
tantum spiritus justorum, qui in hae vita non impleverunt poenitentiam et satisfactio- 
»Ye&miwspnem condignam, affliguntur secundum plus et minus, secundum quod plus vel minus" 
de cremabili secum ex hac vita traxerunt(l) ^ Affliguntur autem minus graviter quam 
Qus e*-in inferno, et gravius? quam in hoc mundo; non tamen ita graviter, quin semper 

sperent, et sciant se in inferno non esse, licet forte pro poenarum magnitudine hoc 
j 5ir"ialquoties non advertant. Hac autem afflictione, ab igne corporali eis? inflicta, pur- 


ex ead. edit. 


gantur spiritus a reatibus et scorüs, et etiam reliquiis peccatorum, quibus sufficienter 
expurgatis immediate evolant et introducuntur in gloriam paradisi(Il). 


(I) Primus, qui purgatorii existentiam impugnaverit, quidam Aérius saec. IV ex Catholico Arianus 
fuisse videtur. Processu vero temporis idem dogma negatum fuit ab Albigensibus, a Waldensibus, a Petro- 
brusianis, ab Husitis, a Wicleffo, et tandem & Novatoribus saeculi XVI, et praesertim a Calvino. Nostris 
insuper temporibus a Rationalistis veluti figmentum ab Ecclesia catholica invectum tradueitur. Cum autem 
nonnullae quaestiones adiaphorae hac super re agitari soleant; ideo praemonendum est purgatorii existentiam 
tantummodo híc vindicari, minime vero rationem poenae, qua animae in eo detentae cruciantur, de ea enim 
in Áppendice ad praesens caput disserendum occurret. 

Igitur contra haereticos habetur fidei professio jussu Pii IV edita, juxta quam profiteri jubemur: 
,Constanter teneo purgatorium esse, animasque ibi detentas fidelium suffragiis juvari." 

(II) Quum S8. D. praeterquam de purgatorii dogmate, etiam de immediata ad caelum evolatione ani- 
marum nulla peccati labe infectarum in praesenti capite sermonem instituat, idcirco et errores contra hanc 
veritatem exorti hic indicandi sunt. Praecitatum itaque dogma diversa ratione a diversis haereticis impu- 
gnatum fuit. Quidam enim saec. III, Arabi vulgo dicti, quos Origenes ad meliorem sententiam adduxit, as- 
serebant animas humanas una cum corpore interire, et in die extrema judicii ad promeritam retributionem re- 
cipiendam simul excitari. Alii e contra, quos S. Doctor slultos appellat (vide inferius n. 12 huj. cap.), autu- 
marunít animas justorum post expiationem in quadam requie beata usque ad corporum resurrectionem permansu- 
ras, non tamen visione beatifica hoc temporis intervallo donari. Hane haeresim, quae late propagata est inter 
Graecos schismaticos, Lutherus quoque atque Calvinus tuiti sunt. Sed contra est definitio Benedicti XII in Const. 
Benedictus Deus, 217. januarii 1336, quae ita est: ,Diffinimus, quod secundum communem Dei ordinationem 
animae Sanctorum omnium, qui de hoc mundo ante Domini nostri Jesu Christi passionem decesserunt, nec non 
sanctorum apostolorum, martyrum, confessorum, virginum et aliorum fidelium defunctorum, post sacrum ab 
eis Christi baptisma susceptum, in quibus nihil purgabile fuit, quando decesserunt, nec erit, quando decedent 
etiam in futurum, vel si tunc fuerit, aut erit aliquid purgabile in eisdem, cum post mortem suam fuerint 
purgatae; ac quod animae puerorum eodem Christi baptismate renatorum et baptizandorum, cum fuerint 
baptizati, ante usum liberi arbitrii decedentium, mox post mortem suam et purgationem praefatam in illis, 
qui purgatione hujusmodi indigebant, etiam ante resumptionem suorum corporum et judicium generale, post 
ascensionem Domini nostri Jesu Christi in caelum, fuerunt, sunt et erunt in caelo, caelorum regno et para- 
diso caelesti cum Christo, sanctorum angelorum consortio aggregatae, ac post Domini nostri Jesu Christi 
passionem et mortem viderunt et vident divinam essentiam visione intuitiva et etiam faciali, nulla mediante 
creatura in rationem objecti visi se habente, sed divina essentia immediate se nude, clare et aperte eis 
ostendente; quodque sie videntes eadem divina essentia perfruuntur: necnon quod ex tali visione et fruitione 


PAnS VII, 2. 621 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 
cipium, eo ipso quod primum, sit optimum et perfectissimum, et eo ipso quod optimum, 
sit summe amativum boni et summe detestativum mali; sicut summa bonitas non pati- 
tur, quod bonum maneat irremuneratum, sic etiam non debet pati, quod malum rema- 
neat impunitum. Quoniam ergo viri justi aliquando decedunt', qui in hae vita non 
totaliter poenitentiam implevérunt, cum meritum vitae aeternae in eis non possit rema- 
nere irremuneratum, et vitium culpae non possit remanere impunitum; ne^ perturbetur jj^ "" 
puleritudo ordinis universi, necesse est, quod ipsi finaliter praemientur, necesse est 


e) Iidem om. 


etiam, quod iidem? temporaliter puniantur? secundum suarum culparum exigentiam etia. 
reatum *. ] 
f) Ita ibid. et 


Et quia culpa commissa"^ et offensiva fuit majestatis divinae, et damnificativa sau. are. 


Aug. Ven.; 


Ecclesiae, et deformativa imaginis divinae menti nostrae impressae, maxime si fuit culpa ??"ier* 
mortalis, et venialis etiam disponit ad hoc; et de offensa requiritur punitio, de damno "^ 
vero agenda est satisfactio, et de deformatione requirenda est expurgatio; hinc est, quod 
necesse est, quod poena illa sit juste punitiva, digne satisfactoria, et sufficienter expur- 


gativa. Primum igitur, quoniam poena ista? debet esse juste punitiva, et^ spiritus, "^ ** 


qui, contempto bono aeterno et summo, se subjecit infimo, juste debet inferiori subjiciwam. ^ 


ut ab eis suscipiat poenam, ex quorum occasione perpetravit culpam, et ratione quorum 
et Deum contempsit, et seipsum vilem fecit; hinc est, quod ordo divinae justitiae exigit, 
ut spiritus ab igne material habeat puniri, ut sicut secundum ordinem naturae anima 
unitur corpori, ut influat vitam ipsi corpori, sic uniatur igni materiali secundum ordi- 


eorum animae, qui jam decesserunt, sunt vere beatae, et habent vitam et requiem aeternam, et etiam illorum 
qui postea decedent, cum eamdem divinam videbunt essentiam, ipsaque perfruentur.ante judicium generale; 
ac quod visio hujusmodi divinae essentiae ejusque fruitio actus fidei et spei in eis evacuant, prout fides et 
spes propriae theologicae sunt virtutes; quodque postquam inchoata fuerit vel erit talis intuitiva ac facialis 
visio et fruitio in eisdem, eadem visio et fruitio sine aliqua intercisione seu evacuatione praedictae visionis 
et fruitionis continuata extitit et continuabitur usque ad finale judicium, et ex tunc usque in sempiternum.* 
Concilium etiam Florentinum in Decreto Unionis definivit: ,Credimus ... illorum animas, qui post baptisma 
susceptum, nullam omnino peccati maculam incurrerunt, illas etiam, quae post contractam peccati maculam 
in suis corporibus, vel eisdem exutae corporibus sunt purgatae, in caelum mox recipi, et intueri clare ipsum 
Deum trinum et unum, sicuti est." 

Ne quid autem de hac re desiderari videatur, quaedam adjicienda híc loci veniunt de Mille- 
nariis.  Cerinthus igitur, primo Ecclesiae saeculo, contendit post finalem hominum resurrectionem dari 
in terris regnum Christi inter voluptates carnis ad mille annos protrahendum, praeceptis ac sacrificiis 
legis mosaicae instauratis. Hujus haeresis sectatores Millenarii seu Chiliastae dicti sunt. liunc errorem, 
exceptis carnalibus voluptatibus, et legis mosaicae instauratione, nonnulli ex antiquioribus Patribus, prae- 
sertim vero S. Papias Ep. Hierapolitanus et S. Irenaeus Martyr, propugnarunt ex sequentibus verbis Apoca- 
lypsis 20, 1—6: ,Et vidi angelum descendentem de caelo, habentem clavem abyssi, et catenam magnam in 
manu sua. Et apprehendit draconem, serpentem antiquum, qui est diabolus et satanas, et ligavit eum per annos 
mille. Et misit eum in abyssum, et clausit, et signavit super illum, ut non seducat amplius gentes, donec 
consummentur mille anni: et post haec oportet illum solvi modico tempore. Et vidi sedes, et sederunt super 
eas, et, judicium datum est illis: et animas decollatorum propter testimonium Jesu, et propter verbum Dei, 
et qui non adoraverunt bestiam, neque imaginem ejus, nec acceperunt characterem ejus in frontibus, aut in 
manibus suis, et vixerunt et regnaverunt cum Christo mille annis. Ceteri mortuorum non vixerunt, donec 
consummentur mille anni. Haec est resurrectio prima. Beatus ct sanctus, qui habet partem in resurrectione 
prima: in his secunda mors non habet potestatem, sed erunt sacerdotes Dei et Christi, et regnabunt cum illo 
mille annis.^ Verum contra eos Concilium Constantinopolitanum I in symbolo de Christo expresse contra 
Apollinaristas millenarios addidit: ,Qui venturus est judicare vivos et mortuos, cujus regni non erit finis." 


622 PAnS VII, 2. 


nem justitiae, ut punibile punienti, à quo suscipiat poenam *. Eft quia viri justi, qui 
sunt in gratia, non sunt digni nisi poena transitoria, et tanto majori digni sunt poena, 
quanto majora commiserunt peccata, et minorem egerunt poenitentiam; hinc est, quod 
ab igne materiali puniuntur temporaliter, quidam tamen diutius, quidam vero brevius, 
$4. fes "quidam acerbius, quidam levius, secundum quod reatus exigit offensarum ? *. Necesse 
enim est, ut dicit egregius doctor Augustinus (De Civ. Dei l. 21. c. 26. $ 4), quod 
li """tantum urat dolor quantum Mhaeserat? amor. Tanto enim difficilius quis purgatur, 
quanto medullis cordis ejus intimius amor inhaeserat mundanorum. 
Amplius, quoniam poena illa debet esse satisfactoria, et satisfactio respicit liber- 
tatem voluntatis, et statum viae, potissime cum ibi jam non sit status merendi(III), et 
poenae illae minime teneant rationem voluntarii'; necesse est, quod illud, quod defecit 
Rom. x ex parte libertatis in voluntate sustinente ", suppleatur in acerbitate ex parte poenae. 
Am.Yen (Quia vero gratiam habent, qui purgantur, quam quidem ultra perdere non possunt; 
577^ hine est, quod nec a tristitia penitus absorberi, nec in desperationem incidere, nec in 

blasphemiam possunt, nec volunt aliquatenus prosilire; ac per hoc, licet graviter pu- 
3 nigntur?, longe tamen aliter et mitius" quam in inferno; et statum etiam illum indu- 
""""" bitanter sciunt alium esse quam istum ", in quo sunt illi, qui in inferno irremediabiliter 
cruciantur (IV) *. 

Postremo, quia poena illa debet esse expurgatoria, et purgatio illa est" spiritua- 
lis, necesse est, vel quod ignis ille spiritualem habeat virtutem divinitus sibi datam, 
vel ut magis credo, ipsa virtus gratiae interius habitantis, adjuta a poena extrinseca ", 
ipsam animam jam pro offensis punitam et a reatuum onere alleviatam purget purga- 
ia "tione sufficienti ^, ut jam nulla remaneat dissimilitudo ad gloriam". Et quoniam tales 

Spiritus dispositi sunt in summo ad deiformitatem gloriae suscipiendam in se, cum janua 
Aba eredi sib aperta et purgatio consummata, necesse est illos spiritus evolare, in quibus est? 
^".Y*. caritatis ignis sursum levans, et nihil retardans ex parte impuritatis animae, vel reatus. 
A84, Nec enim decet divinam misericordiam seu justitiam, ut amplius differant " gloriam, cum 
ewe "inveniant receptaculum idoneum", et magna sit poena in dilatione praemiorum, nec am- 
plius puniri debeat spiritus jam purgatus. 


n) Fst restit. 
ex cit. edit. 


(III) Inter errores Lutheri, quos Leo X in Bulla Exsurge Domine an. 1520 damnavit, hic etiam le- 
gitur: ,Non est probatum ullis aut rationibus, aut Scripturis, ipsas (animas in purgatorio detentas) esse extra 
statum merendi, aut augendae caritatis." 

(IV) In eadem Bulla sequentia quoque Lutheri figmenta damnata fuerunt: ,Ànimae in purgatorio 
non sunt securae de earum salute, saltem non omnes.^ — ,Ànimae in purgatorio peccant sine intermissione, 
quamdiu quaerunt requiem et horrent poenam.* 


Ap Capvur Il. 


! ,Quaedam animae separantur a corpore separatione 
definitiva, sive finali; quaedam vero separantur a corpore 
ad tempus propter gloriae Dei manifestationem, sicut est 
in illis, qui resuscitantur ad statum vitae praeteritae, sieut 
fuit in Lazaro et in aliis mirabiliter suscitatis. Quae primo 
modo separantur, ingrediuntur novum statum; quae vero 
secundo modo separantur, secundum divinam dispositionem 
adhue a statu suo retardantur. Unde primae, nisi obstet 


reatus peccati, statim efficiuntur impassibiles, nec unibiles 
sunt corpori passibili, quamvis secundae per divinum mira- 
eulum aliquando habeant conjungi." 3. dist. 21. a. 2. q. 1 
ad 2. 

? ,Purgatorium dicit transitum, non terminum, nec 
dicit statum, sed status supplementum; ut quia praeclusa 
est homini per mortem via merendi, et peccatum inultum 
transire nec poterat, nec debebat, constituit Dominus lo- 


PAnS VII, 2. 


cum poenae, per quem anima transiret ad patriam, ut 
anima solvat separata, quod tamen fecit conjuncta." 
4. dist. 43. a. 1. 9g. 2 ad 3. 

3 ,Universae viae Domini misericordia et veritas (Ps. 
24, 10). Sic autem misericordia parcit Dominus, ut veri- 
tati, sive justitiae non fiat praejudicium; ideo dimittit 
eulpam et poenam aeternam, ita tamen quod obligatum 
teneat ad poenam temporalem. Ab hac autem poena non 
absolvitur in morte, quoniam status post mortem non re- 
pugnat punitioni animae, quamvis non competat merito 
ejusdem, puniuntur enim animae et praemiantur. Et 
ideo cum non sint alicui taliter remissa peccata, quin ob- 
ligetur ad aliquam poenam, nisi fiat per baptismalem gra- 
tiam, et ab ea obligatione non absolvitur, et debitor poe- 
nae non possit eum debito ingredi caelum, necessarium 
est esse purgatorium." 4. dist. 20. p. 1. a. 1. q. 1. — , Àni- 
mae sanctorum, quando non habent aliquem reatum, statim 
efficiuntur impassibiles.^ 3. disi. 21. a. 2. q. 1. fund. 3. 

* ,Aliqua peccata, utpote venialia, non solum in hoe 
saeculo, Sed etiam in purgatorio remitti possunt, et remit- 
tuntur, quando quis transit cum venialibus, pro eo quod 
gratia non fuit adjuta finaliter ad illa delenda, et ideo 
indiget auxilio. Quoniam ergo voluntas potest gratiae 
post hane vitam esse conformis, quamvis non possit esse 
adjutrix, pro *eo quod cessavit tempus meriti; ideo indiget 
adjutorio exteriori. Et cum non sit locus sacramenti, 
habet adjutorium ignis punitivi, sive purgatorii, qui ideo 
dieitur purgatorius, quoniam anima purgatur a peccati 
scoria et a veniali culpa, si cum illa transeat. Et hoc 
possibile est, quia ad deletionem venialis peccati sufficit, 
quod liberum arbitrium se conformet gratiae, nec est ne- 
cesse quod adjuvet.^ 4. díst. 21. p. 1. a. 2. q. 1. 

5 ,Probabile est, licet non temere asserendum, quod 
bonorum angelorum ministerio animae deducantur ad pur- 
gatorium, non tamen quod ab eis, vel daemonibus, poena 
purgatorii infligatur.^ — ,Animae puniuntur in purgatorio 
ad hoc, ut purgentur et in caelum introducantur; sed 
daemones abhorrent animarum purgationem et liberatio- 
nem; ergo talem purgationem, sive punitionem, non ad- 
ministrant, sed fugiunt.^ — ,Item, sicut dicit Augustinus 
(1. 12. de Gen. c. 17): Si diabolus cognovisset patientiam 
Job, et quod ejus tentatione deberet proficere, nequaquam 
ipsum amplius vexasset; ergo, cum sciat certis signis, 
quod illae animae justae suae non sunt, et quod ex poena 
sunt meliorandae, videtur, quod eas amplius nullatenus 
vexet.^ — ,Item alius est, qui punit filium, alius qui pu- 
nit latrunculum, filium enim punit dominus vel doctor, 
sed latronem punit emissarius vel tortor; sed daemones 
sunt tortores, et justi sunt sicut filii ergo nequaquam 
conveniens est illos ab illis puniri.^ — Item injustum 
est, ut qui de altero triumphavit, eidem subjiciatur post 
triumphum; sed anima viri justi de daemonibus trium- 
phavit in hae vita; ergo injustum est, ut diabolus super 
eam posse habeat post hane vitam.^ — ,Aliqui voluerunt 
dicere, quod poena purgatorii ministerio daemonum iufli- 
gatur, pro eo quod in Seriptura aut vix aut nunquam 
legitur, quod bonus angelus bonos vexaverit; sed vexatio 
bonorum solum a malis fuit, sicut est exemplum de Job, 
exemplum etiam de Antonio; mali vero vexati sunt a 
bonis et a malis. Et ratio hujus videtur esse secundum 


623 


eos, quia qui vexat alterum et affligit, quoddam odium 
habet; diabolus autem odit bonos et malos ob suam cru- 
delitatem, ideo utrosque affligit, cum sibi permittitur, ma- 
xime cum affliguntur pro peccato, quod est ejus simili- 
tudo et quaedam characteristicatio. Boni vero non odiunt 
nisi malos, et ideo illos solos affligunt, sicut afflixerunt 
Sodomitas et Aegyptios. Sed licet videatur esse magis 
conveniens, ut fiat hoe ministerio daemonum, quam san- 
etorum spirituum, melius tamen videtur esse dicendum, 
et rationabilius etiam, quod sicut divina justitia jubente, 
et statu ignis succedente, mali adurentur in inferno post 
judicium, sie etiam et in purgatorio. Non enim videtur 
probabile, quod daemones illud ministerium exerceant, 
cum ibi purgetur peceati scoria, secundum quam ibi quo- 
dammodo anima similis erit diabolo; et diabolus suam 
similitudinem nolit delere, sed potius confirmare, nec un- 
quam exercet hominem, nisi in quo sperat victoriam ac- 
quirere, nec vexat eum, a quo victus est et dejectus; et 
alia plura ad hoc faciunt, quae tacta sunt. Rursus, non 
videtur hoe probabile, ut ministerio fiat angelorum bono- 
rum, ut tam graviter affligant et puniant concives suos; 
nec hoe de facili posset per Scripturam probari, non so- 
lum in se, verum etiam in simili, quamvis Jacob Patriarcha 
visus sit ab angelo laedi, cum emarcuit nervus femoris 
ejus (Gen. 32, 25) ; sed illud magis fuit ad concupiscentiae 
repressionem quam ad gravem afflictienem. Ideo con- 
cedendum, quod non fit ministerio daemonum, nec etiam 
supernorunr spirituum , nisi fortassis quantum ad directio- 
nem. Credendum enim est, quod in egressu animae a 
eorpore assistunt et spiritus bonus et spiritus malus, unus 
vel plures, et tunc secundum veritatem ferri sententiam: 
et, si bona est, per ministerium boni angeli vel adducitur 
in caelum, vel in purgatorium, quousque, postquam pur- 
gata fuerit, per ejus ministerium educatur, ita quod ipse 
solum sit deductor et non tortor: si vero sit mala, per 
ministerium daemonum deducitur ad infernum. Hoc, in- 
quam, tanquam magis probabile concedendum, quamvis 
nihil sit in hac parte temere asserendum." 4. dist. 20. p. 1. 
d. l. q. 5. fund. et concl. 

$ ,9i tu objieias, quod caritas major debet facere ci- 
tius evolare, dicendum quod caritas major auget gloriam 
intensive, secundum autem durationem non. Unde si duo 
innocentes inaequalis caritatis similiter morerentur, simi- 
liter evolarent, non tamen aequaliter beati essent." 4. dist. 
21. p. 1. a. 3. q. 1 ad 3. 

' »,Aliqua poena dicitur tripliciter voluntaria. Uno 
modo, quia assumitur a voluntate imperante, sicut est 
poena poenitentialis. Alio modo, quia sustinetur a volun- 
tate aeceptante, sicut est poena martyrii, quia adeo eis 
placet, quod ab ea liberari non vellent. "Tertio modo est 
quaedam poena, quae sustinetur a voluntate tolerante, ut 
poena quae est in patientia, ita quod ejus oppositum est 
in desiderio. Sicut cum amans et desiderans sanitatem, 
infirmatur, sustinet quidem infirmitatem tanquam poenam 
divinitus inflictam, attamen ab ea liberari procurat. Et 
illud minime habet rationem voluntarii. Hoc modo volun- 
taria est poena purgatoria in viris justis, qui voluntarie 
eam sustinent, et desiderant vehementer ad patriam per- 
venire, et alios sibi auxilium praebere." 4. dóst. 20. p. 1. 
a. 1. q. 3. 


624 


9 ,Oportet nos concedere, etiamsi non appareat nobis 
ratio, quod poena purgatoria gravior est omni temporali 
poena, quam modo sustinet anima carni conjuncta. In 
hujusmodi autem magis adhaerendum est auctoritati quam 
rationi, pro eo quod illud est magis supra naturam et 
rationem, quam secundum naturam et rationem. Sane 
tamen hoc intelligendum, ut generaliter poena illa sit mejor 
isia secundum regulam philosophi: Si optimum in uno 
genere, est melius optimo in alio genere, et hoc simpli- 
citer illo melius. Similiter intelligendum est hic, quod 
illa sit major, non quia minima sit major maximá in hoc 
genere, sed quia maxima in illo genere major sit maximá 
in hoc genere... Ratio hujus sumitur ex divina justitia; 
et ista est ratio recta, quia quod ignis agat in animam, 
non est naturae, sed justitiae; et ideo quod magis agat, 
divinae justitiae est attribuendum. Quoniam ergo Deus 
justus poenam non aeceptat secundum quod punitiva tan- 
tum, sed secundum quod plus est in ea ratio ordinis recti; 
secundum hoc intelligendum est, quod est poena assumpta, 
et poena inflieta. In poena assumpta non tantum placet 
Deo ordinatio poenae ad culpam, sed et ordo et rectitudo, 
quae est in voluntate assumente; sed in poena inflicta 
placet ordinatio poenae ad culpam. Quoniam igitur poena 
poenitentium in praesenti plus est assumpta, poena morien- 
tium est inflicta in purgatorio, pro eo quod jam non est 
tempus agendi, sed recipiendi; ideo modica poena in prae- 
senti plus satisfacit, et magis est de ea contenta divina 
justitia, quam de magna in futuro. Et ideo quasi impro- 


portionabiliter majorem exigit, ut ei satisfiat." 4. dist. 20. 


p. 1. a. 1. q. 2. 

? ,9i venit de hoc titubatio, aut ex subreptione, aut 
ex scientia certa. Non ex subreptione, quia hoc competit 
animae ratione conjunctionis suae eum carne, a qua op- 
primitur, e£ non omnino est domina actuum suorum. Non 
ex certa scientia. Probatio. Anima, quae est in purga- 
torio, certa fide cognoscit, quod in inferno vermis est, qui 
non moritur; certa fide cognoscit, quod anima in inferno 
non melioratur; certa fide cognoscit, quod in inferno de- 
speratione cruciatur. Sed constat, quod opposita videt in 
8e; ergo ex deliberatione non potest de his dubitare, quin 
cadat a vera fide. Sed non potest fieri infidelis; ergo 
non potest ex certa scientia dubitare, nec ex subreptione 
dubitare; ergo nullo modo." 4. dist. 20. p. 1. a. 1. q. 4. 
fund. 3. — ,Ànimae in purgatorio certae sunt, quod non 
possunt damnari... Hoc non est propter assecutionem 
gloriae, sed propter confirmationem liberi arbitrii, quod 
est extra statum merendi et demerendi, et illa confirmatio 
non evaeuat spem, quamvis ponat extra statum vertibili- 
tatis ipsius liberi arbitrii." 3. dist. 26. dub. 6. 

1? ,llle ignis per eamdem naturam et punit et purgat, 
quoniam puniendo juvat gratiam, et gratia habens adju- 
torium poenae et consonantiam voluntatis nostrae, quae 
quamvis non sit adjutrix, non tamen impedit, est potens 
purgare eulpam et peccati scoriam, ita ut purgatio talis 
sit a gratia, libero arbitrio consonante, etiam exteriore 
poena adjuvante, secundum conformitatem ad remissionem 
venialium, quae fit in hac vita. Si tamen quaeras, quo- 
modo poena adjuvet gratiam ad delendam, sive purgan- 
dam maculam, dicendum quod hoe facit divina justitia. 
Vel etiam per eum modum potest intelligi, per quem di- 


PAnS VII, 2. 


eitur, quod infirmitas gravis sobriam facit animam (Eccli. 
91, 2), id est virtus hoc facit, quodam modo adjuta per 
poenam. Si autem quaeras, utrum statim cum gratia ha- 
beat illud adjutorium, culpam deleat et purget scoriam; 
diei potest, quod utrumque est satis probabile, vel quod 
statim vigoretur gratia, ut venialem culpam deleat, cum 
a poena est adjuta, et deinceps punitur pro obligatione; 
vel potest dici, quod poena magis et magis disponat, et 
postmodum, ex quo disposuit sufficienter, gratia ipsa in 
instanti delet culpam, si qua est. Quodcumque horum 
dieatur, non videtur de facili improbari posse." 4. dist. 21. 
p. 4. a. 2. q. 2. 

!! 8. D. in Breviloquio de purgatorii loco ne verbum 
quidem habet, quia ,istud a Sanctis determinatum non 
est, nec rationes multum efficaces ad hane materiam ad- 
duci valent de facili, pro eo quod licitum est híc varie 
sentire, et secundum tres partes propositi problematis in- 
venti sunt diversi diversa sentire... Quidam enim dixe- 
runt, quod locus est sursum, quidam quod deorsum sub 
terra, quidam quod ibi, ubi peccaverunt. Sed si dixeri- 
mus, quod omnino sursum sit, repugnabit ratio et aucto- 
ritas et revelatio, quia frequenter plures circa nos pati 
inventi sunt. Si dixerimus quod omnino deorsum, idem 
inconveniens sequitur. Si dixerimus quod ubi peccaverunt, 
illud omnino vel ineredibile, vel improbabile est, quod 
omnes animae, quae Parisiis peccaverunt, Parisiis punian- 
tur. Quid ergo dicendum? Sane potest dici, quod est de- 
terminare locum purgatorium dupliciter, vel secundum 
legem communem, vel secundum dispensationem divinam. 
Si secundum legem communem, sie limbus inferius fuisse 
credendus est, ut sit locus purgatorius: et talis locus 
competit punitioni, et similiter satisfacienti, sive ei, qui 
affligitur merito foeditatis culpabilis. ^ Hic autem locus 
pars inferni creditur a quibusdam propter illud verbum 
Gregorii (7n 4. dialog.), quod sub eodem igne electus pur- 
gatur, et damnatus erematur. Si autem loquamur secun- 
dum dispensationem specialem, sic diversis diversa loca 
concessa sunt. Vel propter eorum celeriorem liberationem, 
ut possint aliis suam indigentiam revelare... Vel propter 
nostram instructionem, ut aliquando recogitemus magnam 
post hane vitam poenam infligi peccantibus. "Vel propter 
alieujus Saneti impetrationem, sicut legitur, quod sanctus 
Patritius impetravit cuidam, quod puniretur in quodam 
loco in terra, ex quo fabulose ortum est, quod ibi est 
purgatorium; et sic sunt diversa loca. Concedendum igi- 
tur est, quod locus purgatorius est inferius secundum 
legem communem, est etiam medius secundum dispensa- 
tionem divinam: superius in sphaera ignis non est aliquo 
istorum modorum, sed qui hoc cogitat, moveri videtur 
secundum phantasticam fictionem." 4. dist. 20. p. 1. a. 1. 
q. 0. Idem legitur in Centiloq. part. 2. sect. 4. 

?? ,Aliqui stulti circa hoc errant, dicentes animas 
non esse glorificandas ante diem judicii, sed potius ex- 
spectare usque ad extremum diem judicii. Hos stultos 
dixi, quoniam talis error nec fulcimentum habet ab 
auctoritate, nec ab efficaci ratione, nec habuit ista po- 
sitio aliquem magnum auctorem, nec defensorem, sed 
imponitur quibusdam Graecis. Videtur tamen pro isto 
errore facere Glossa, quae est super Psalmum: Noli 
aenulari, super illo versu ejusdem Psalmi: E/ adhuc 


PARS VII, 3. 625 


pusillum. etc. (Ps. 36. v. 10), ubi dieit Augustinus: Post quantum ad gloriam vel locum. Certum est enim, quod 
istam vitam nondum eris ubi erunt Sancti, quibus dicet ^ Christus exspoliavit principatus et potestates tenebrarum, 
etc. Sed in illa requie poteris esse, ubi erat Lazarus cum — ac per hoe constat Sanetos, qui in limbo erant, ad cae- 
Abraham ... Sed sicut patet, in ipsa Glossa ex consequen- lum cum Christo sublimatos; ac per hoc et ommes justos, 
tibus, istud dietum est quantum ad stolam corporis, non qui non habent reatum poenae." 4. dist. 21. p. 1. a. 3. q. 2. 


APPENDIX. 


In Concilio Florentino quaestio agitata fuit inter Latinos et Graecos circa qualitatem poenae in 
purgatorio. Latini enim purgationem per ignem materialem fieri profitebantur, verbis Apostoli 1. Cor. 3, 15 
innixi: S? cujus opus arserit, detrimentum patietur : ipse autem salvus erit; sic tamen quasi per ignem. | Graeci 
e contra, juxta interpretationem Chrysostomi, obscurum quemdam locum doloribus et tristitia plenum per ea 
verba innui asserebant. Ne autem haec controversia, fini Concilii prorsus extranea, ipsis Graecis occasionem 
praeberet diutius perseverandi in schismate, Concilium prudentissime a quacumque definitione se abstinuit. 
Licet autem id nondum definitum sit, Latinorum sententia omnino est tenenda, utpote conformior modo lo- 
quendi S. Scripturae, et communissimae praxi Ecclesiae. Vide superius ». 10 huj. cap. 

Quaestio quoque a quibusdam theologis movetur circa poenarum diuturnitatem, in qua tamen, cum 
nihil certi nobis constet, inutile prorsus est immorari. Nemini enim arridere poterit opinio Dominici Soto 
et Joannis Maldonati, qui nullam animam viginti annis, imo nec decem in purgatorio mansuram putant, 
post proseriptionem propos. 43, inter damnatas ab Alexandro VII: ,AÀnnuum legatum pro anima relictum 
non durat plusquam per decem annos*. Agnoscat unusquisque ignorantiam suam, et judicia Dei humano 
modulo metiri nunquam praesumat. 


CAPUT III. 
De antecedentibus ad judieium, eujusmodi sunt suffragia eeelesiastiea ?. a) De suffra- 
giis ecclesia- 
sticis ed. 
(Sufragia ecolesiastioa prosunt animabus in purgatorio detentis tantum: — fiunt per opera satisfactoria, — nempe per ora-!*?* 
lionem, jejunium et eleemosynam; — et praecipue per altaris sacrificium: —- non in omnibus aequaliter prosunt.) 


De suffragiis autem ecclesiasticis hoc tenendum est, quod suffragia Ecclesiae pro- 
sunt mortuis, suffragia, dico, quae pro mortuis Ecclesia facit, sicut sunt sacrificia, jejunia, 
eleemosynae et aliae orationes et poenae voluntarie assumptae pro eorum culpis celerius 
et facilius expiandis. Prosunt autem mortuis, non quibuscumque, sed mediocriter bonis, 
utpote illis, qui sunt in purgatorio; non valde malis, scilicet illis, qui sunt in inferno; 
nec valde bonis, scilicet his, qui sunt" in caelo'; quin potius e converso eorum merita 9 Pest his 
et orationes suffragantur Ecclesiae militanti, cujus membris multa beneficia impetrant " "- 
beati. Prosunt autem secundum magis et minus, vel pro diversitate meritorum in mor- 
tuis, vel pro caritate vivorum, quae magis sollicitatur pro aliquibus quam pro aliis, et 
hoe vel ad poenarum mitigationem, vel celeriorem liberationem, secundum quod supernae 
providentiae dispensatio melius eis viderit expedire (I). ! 

Ratio autem ad intelhgentiam praedictorum haec est: quoniam primum principium, 
cum sit optimum ac per hoc summae severitatis contra ^ malum, debet pariter summae? 
suavitatis esse ad bonum; et ideo cum, ratione severitatis justitiae", justi, in quibus 
est reatus culpae, debeant post hanc vitam in purgatorio tormentari et expiare ?, debent9 terria 


restit.ex ead. 
edit. 


(I Quum utilitas suffragiorum pro defunetis, et purgatorii existentia correlativae sint, evidenter 
colligitur et suffragiorum utilitatem impugnari ab iis, qui purgatorium negare ausi sunt. Porro contra eos 
Concil. Trid. sess. 22. cap. 3: ,Si quis dixerit, Missae sacrifieium . . . neque pro defunctis . . . offerri de- 


bere; anathema sit." 
8. Bonaventurae Breviloq. 19 


626 pPAnS VII, 3. 


etiam ratione suavitatis misericordiae * relevari, et habere auxilium et munimen, maxime 
quia in miseria sunt constituti, et suls operibus et meritis non possunt amplius se ju- 
vare. Disponere igitur debuit regimen divinae providentiae suffragia eis conferri ab eis, 
qui possunt, salva tamen rectitudine justitiae, à qua nec debet, neo potest dulcedo mi- 
sericordiae dissentire, nec aliquatenus separari Quoniam igitur rectitudo justitiae exigit 
conservationem honoris divini, regiminis universi et qualitatis meriti humani; ideo su- 
)14o sw perni? et primi principii providentia summa disposuit?, haec suffragia valere defunctis 


perni om. 
5 bis, S€cundum | duleedinem misericordiae et? rectitudinem justitiae, servantis honoris divini 


"om o» dignitatem, universi? regimen et humani meriti qualitatem. 
€— Primo igitur, quoniam in hujusmodi suffragiis servari debet justitia, quae divini 
praecipue est conservativa honoris; et honor divinus nihilominus exigit opera satis- 
i) * factoria et poenalia sibi persolvi pro culpis; hine est, quod per? illa opera habent suf- 
fragia fieri, per quae potissime fit satisfactio, et honor recompensatur Deo. Quoniam 
jHwwmesn]oitur hujusmodi? sunt tres partes satisfactionis, jejunium, oratio et eleemosyna, et al- 
taris sacrificium ^, in quo maxime redditur honor debitus! propter placentiam illius, 
9 Bis ii. qui in sacrificio illo offertur; hine est, quod suffragia Ecclesiae consistunt in hujusmodi ? 
) Swi&- operibus satisfactoriis", et maxime in Missis celebrandis*, secundum quod Gregorius in 
dialogis insinuat aliquos (7b. 4 d$alog. c. 55) propter Missarum beneficia de poenis 
1M magnis" celerrime liberatos(II) ^ Et per hoc pompa exequiarum, et accuratio " funeris, 
ean. " et hujusmodi non debent inter suffragia Ecclesiae computari. Propter quod et S. Augu- 
stinus dicit (de cura pro mortuis agenda, c. 2. 9 4), quod curatio funeris, conditio se- 
pulturae et pompa exequiarum magis sunt solatia vivorum, quam subsidia mortuorum. 
Amplius, quia debet ibi servari justitia conservativa ordinis et regiminis uni- 
no».etis VerSl, et haec? exigit, ut in communicatione influentiarum salvetur? ordo, et sym- 
Ane Aug bolum inter ea, in quibus, et in quae influentiae illae manant, ac per hoc inferius 
p» £*""5on debeat influere in illd, quod est supra, neque in id?, quód est per omni- 
»-"'"modam distantiam elongatum; hine est, quod suffragia Ecclesiae non possunt valere 
his, qui sunt in inferno, quia sunt a corpore Christi mystico penitus separati, unde 
nouenulla spiritualis inHuentia capitis" ad eos pervenit, nec eis prodest, sicut nec influentia 
win "^ eapitis prodest membris a corpore" amputatis. llinc est etiam, quod non prosunt" 
beatis, quia sunt omnino superiores secundum statum, et jam in termino existentes non 
possunt ad altiora conscendere, sed magis, e converso, ipsi prosunt nobis, et eorum 
orationes, nam et hoc meruerunt in carne; ideo disposuit ordo divinus, ut etiam ipsis 
oancüs Dei orationes offerantur, ut et ipsi suffragentur nobis ad divina beneficia im- 
petranda". Non prosunt ergo eis ecclesiastica suffragia, sed magis nobis prosunt sua. 
dmuP' estat igitur, quod prosunt solis justis, qui sunt in poenis purgatori". Nam ipsi" 


&edi.an Tatlione poende, et impotentiae se juvandi, sunt vivis inferiores, ratione vero justitiae 


Aug.Ven.; in : " : é " s $ " " . 
**ib ceteris membris Ecclesiae sunt conjuncti"; ita ut merito eis Leclesiae sanctae merita 
possint propter symbolum et ordinem suffragari". 


Secundum Postremo, quoniam debet in his servari justitia, quae pensat secundum ? exigen- 


1484. 


t) Prodest 
ibid. 


(II) Huc refertur Lutheri propositio a Leone X. an. 1520 damnata: , Animae ex purgatorio liberatae 
suffragiis viventium minus beantur, quam si per se satisfecissent." 


PAn8 VII, 3. 62'l 


tiam meritorum; hine est, quod suffragia illa, quae communiter fiunt pro defunctis, 
licet omnibus bonis valeant pro modulo suo, his tamen amplius valent, qui magis me- 
ruerunt, ut sibi valerent et prodessent, dum erant in statu viae. Illa vero, quae spe- 
ciahter fiunt pro aliquibus, quia intentio facientis est recta, et secundum Deum pro- 
cedit, et ecclesiasticà institutio absque dubio non est cassa; ideo plus valent illis, pro 
quibus determinate fiunt, licet etiam alis aliquo modo communieentur. Nec tamen 
possunt ita alis subvenire, sicut illi principali personae, pro eo quod, licet sint spiri- 
tualia, tamen divina justitia pro majori culpa majorem exigit emendam, et pro pluribus 
culpis plures emendas. Unde exemplum de lumine, quod aequaliter illuminat ad unam 
mensam sedentes, non placet; quia hujusmodi suffragia potius? assimilari habent pretiis ?er«"a. 
redemptivis, quam hujusmodi influentiüs diffusivis". Quantum autem cuilibet deter- 
minate valeant, ille certitudinaliter definire habet, cujus est in reatibus et poenis et suf- 
fragis attendere pondus, numerum et mensuram. 


Ap Carvur III. 


! ,Animarum mortuorum receptacula post adventum 
isti sunt paradisus, infernus, limbus et purgatorium." — 
Quod mali habeant, videtur, quia dixit Dominus (Luc. 
16, 22): Mortuus est dives, et sepultus est in inferno. Et 
post subditur (ibid. 28): Ne veniant in locum hunc tormen- 
torum. Item quod boni, videtur. 57 terrena nostra habi- 
tatio dissolvatur , domum habemus ín caelis (2. Cor. 5, 1). 
Et Gregorius (7. 4 dial. c. 25) : Qui Christum in caelo esse 
non dubitat in corpore, nec Pauli animam esse negat. 
Item ratione videtur, quia loci congruitas confert ad opera- 
tionem; ergo cum animae beatae sint excellentissimae vir- 
tutis contemplando Deum, et omnino immutabiles; ergo 
locus supremus eis debetur; ergo, ab oppositis, damnatis 
infimus. Item excellentia retributionis consistit in socie- 
tate multa, quia nullius sine socio jucunda est possessio; 
ergo animae post hanc vitam sunt simul. — ,Dicendum, 
quod triplicem statum contingit intelligere, scilicet remune- 
rationis, quietis et exspectationis, et purgationis. Et ratio hu- 
jus est, quia anima exuta ex duplici causa potest impediri a 
remuneratione beata, aut propter hoc quod janua est clausa, 
aut propter hoc quod ipsa non est plene purgata. Statui 
retributionis respondet locus proprius et receptaculum de- 
terminatum in se et quoad nos, scilicet caelum empyreum 
quoad bonos, quoad malos locus infimus. Statui quietis et 
exspectationis respondet locus determinatus in se, sed non 
quoad nos, quia nescitur per Seripturas, ubi sit limbus. Sta- 
tui vero purgationis respondet locus indeterminatus et quoad 
nos et. quoad se, quia non omnes in eodem loco purgantur, 
licet forte in aliquo multi sint... Potest tamen aliter dici 
et melius, quod animae receptacula, aut sunt secundum 
merita bona, et sic est paradisus et locus caelestis; aut 
propter peccata, et sic distinguitur triplex locus secundum 
triplex peccati genus, scilicet purgatorius, et hic debetur 
veniali; limbus, et hic originali; ct infernus, et hic mor- 
tali. Et bene potest esse, et satis probabile est, quod 
gradatim se habeant ista tria loca, sed tamen circa eam- 
dem partem sunt, sicut potest colligi ex Sanctorum dietis 


... Unde possunt loca animarum distingui sic, ut redu- 
eantur ad bimembrem divisionem. — Locus retributionis 
aut est gloriae, aut poenae; si gloriae, sic caelum; si poe- 
nae, sic infernus. Gloria non distinguitur, quia caritas, 
quae unius speciei est, meretur gloriam. Sed poenalis 
locus est duplex, aut secundum poenam damni, et sic 
limbus; aut secundum poenam sensus, et sic infernus. Et 
sic utrumque membrum dividitur, quia qui poena damni 
puniuntur, aut simpliciter et aeternaliter, et hi in inferiori 
parte illius partis, quaé dicitur limbus; aut ad tempus, et 
hi in superiori, quae dieitur sinus Abrahae. Similiter illi, 
qui puniuntur poena sensus, aut simpliciter, et sic infer- 
nus proprie dictus; aut ad tempus, et sic purgatorius." 
4. dist. 45. a. 1. q. 2. fund. et concl. — ,Bonorum animae 
aliquando ad tempus exeunt de suis receptaculis, licet 
damnati ligati sint ad omne tempus; in die tamen judicii 
omnes exibunt.^ — Sancti multos visitant, et multis ap- 
parent, sicut patet in vitis Sanctorum; ergo si vera ost 
apparitio, videtur quod sint, ubi apparent; sed non sunt 
simul in caelo et in terra; ergo recedunt a suis habitacu- 
lis. Item, daemones sunt circa nos, et nos exercent, qui 
tamen sunt digni majori poena quam animae; ergo; si illi, 
multo fortius et animae possunf circa nos esse. Item 
constat, quod resurrectio erit et judicium omnium simul; 
ergo necesse est, quod tam beatae quam damnatae veniant 
ad corpora et ad locum communem. Item, Deus ubique 
est aequaliter; ergo anima ubique potest aequaliter frui 
Deo; ergo si beatitudo est fruitio, potest beata anima ire 
quo vult; ergo pari ratione et. damnata." — ,Dicendum, 
quod hujusmodi receptacula aliquibus dantur secundum 
Dei consilium et causas superiores, aliquibus secundum 
sententiam et causas inferiores. Hi secundi possunt mu- 
tatione divinae sententiae ad preces Sanctorum de hujus- 
modi locis revocari; et sicut mutant statum, ita et locum. 
Primi vero, qui secundum causas immutabiles hujusmodi 
locis deputati sunt, non exibunt finaliter, possibile est 
tamen eos exire ad tempus. Sed exitus ad tempus aut 
19 * 


628 


est ad recipiendam completam remunerationem, et sic 
boni et mali exibunt in die judicii; aut ad perficiendam 
aliquam operationem, et sic exeunt beati, nunquam tamen 
damnati. Et ratio hujus est, quia beati possunt juvare 
nos revocando, docendo, confortando, liberando; sed da- 
mnati sunt ligati ad omne opus. Rursus, poena dependet 
& loco, et gloria non, quia est a Deo, qui ubique est." 
Ibid. q. 8. fund. et concl. 

? Causa in Deo, quamvis non dicat veram habitudi- 
nem et dependentiam ex parte Dei, dicit tamen habitu- 
dinem ex parte creaturae. Et sicut ex parte creaturae 
est habitudinis severitas, ita et multiplicitas, et secundum 
aliorum habituum multiplicationem est divinam essentiam 
multipliciter intelligere et assignare. Quoniam igitur alium 
modum habet effectus, qui respicit meritum, alium, qui 
respicit misericordiae defectum, et justitia et misericordia 
istas habitudines connotant, quamvis principale significent ; 
inde est, quod ille effectus, qui attribuitur justitiae, non 
potest attribui misericordiae." 4. dist. 46. dub. 5. 

3 ,Uno modo dicitur justitia ipsius divinae bonitatis 
condecentia; alio modo dicitur justitia, prout considerat 
meritorum exigentiam." 2. dist. 32. a. 3. q. 2. — , Veritas 
est rectitudo intellectus, justitia rectitudo affectus.^ 1. dist. 
48. a. 1. q. 2. fund. 4. 

* ,Miserieordia et veritas, sive justitia, quia veritas 
pro justitia accipitur, duo dicunt in creatura, scilicet efflu- 
xum bonitatis in alterum secundum merita, vel supra; et 
in eo, qui effluit, compassionem, vel debitum: et primum 
quidem nobilitatis est, alterum vero imperfectionis est. 
Et quia omne, quod nobilitatis est, Deo attribuendum ost; 
quod vero imperfectionis est, non est ei attribuendum; ideo 
in ea est misericordia et justitia quantum ad primum, non 
quantum ad secundum." 4. dist. 46. a. 2. q. 1. 

5 Cfr. superius part. VI. cap. 10. not. 11 et 39. 

$ ,Aliter prodest sacramentum altaris vivis, aliter mor- 
tuis. Vivis enim prodest sub ratione sacramenti et cibi, 
mortuis autem prodest sub ratione sacrificii. In quantum 
enim, sacramentum est, cibat, et dat gratiam et perfectio- 
nem manducanti. In quantum autem sacrifieium, Deum 
placat, hostiae enim placeant. Et quoniam Deus iratus 
est non affectione inflictionis, ideo Deum placando non 
sedat ipsius affectionem, sed remitti facit poenae acerbi- 
tatem. Quod quaeritur, quare alia sacramenta non pro- 
sint, dicendum quod aliorum sacramentorum dispensatio 
respicit actum in persona, vel circa personam, sicut patet 
in baptismo; et ideo non potest baptizari nisi qui praesto 
est in aquam mergi, sed sacrificium est actus pro persona. 
Et quoniam actus in personam requirit personam actu 
existentem, sed pro persona non, sicut Christus obtulit 


se Patri pro illis, qui fuerunt, et qui futuri sunt; sic sa-. 


crificium prodest his, qui finierunt vitam." 4. dist. 45. dub. 3. 
Cfr. superius part. VI. cap. 9. 

' ,Dilectio refertur ad cultum interiorem, sacrificium 
ad exteriorem, reverentia ad utrumque. Vel aliter, di- 
lectio refertur ad principium motivum, sacrificium refertur 
ad actum, reverentia ad formam et modum." 3. dist. 9. 
dub. 1. 

$ ,Attendendum est, quod pia mater Ecclesia non so- 
lum pro vivis, sed etiam pro defunctis, in persona sacer- 
dotis fideliter intercedit, certissime credens, quod pretiosus 


PARS VII, 3. 


sanguis Christi non solum pro vivis, sed etiam pro mor- 
tuis ad redemptionem prosit et liberationem a poenis illis 
dumtaxat, qui nos praecesserunt cum signo fidei (Canon 
missae), id est caritate, in qua fideles ab infidelibus discer- 
nuntur. De hac liberatione dicit Propheta ad Christum 
(Zach. 9, 11): Et tu in sanguine testamenti tui extraxisti 
vinctos twos de lacu inferiori, en quo non erat aqua, scilicet 
de inferno superiori. Non est autem orandum pro eis, 
qui sunt in inferno inferiori, quia ibi nulla est redemptio, 
et quos pro certo damnatos scimus, quia, ut dicit Augu- 
stnus (7. 21 de C?v. Dei c. 24): Si scirem patrem meum 
esse in inferno, ubi nulla est redemptio, non plus orarem 
pro eo, quam pro diabolo. Orandum est ergo pro defun- 
etis, qui dormiunt in somno pacis, id est nulla haeresi, vel 
discordia, vel impoenitentia ab unitate Ecclesiae segregati, 
licet forte aliqua eremabilia, vel correctione digna detu- 
lerint de hoc mundo.* Exposit. Missae, cap. 4. 

? ,Post mortem non solum difficile, sed impossibile est 
salvari decedentem in peccato, non quia hoc non possit 
divina potentia, sed juste et rationabiliter oppositum de- 
crevit divina justitia; et si alicui unquam post mortem 
dedit gratiam, intelligendum est, quod ille non erat da- 
mnatus per sententiam." 4. dist. 20. p. 1. dub. 8. 

19 "Sicut videmus in causis terrenis, quod qui nescit 
loqui coram praetore, conducit advocatum, ut loquatur et 
alleget pro ipso; sie in spiritualibus intelligendum est, 
quod cum nos perorare, imo nec balbutire sciamus coram 
Deo, angelus tanquam advocatus et allegator magnus in 
illa superna curia assumat verbum, ut orationem nostram 
proponat. Si autem quaeritur per quem modum habeat 
esse, dico quod loqui nostrum et oratio nostra est deside- 
rium alicujus rei, vel petitio formata secundum desiderium ; 


' et quando desiderium nostrum ex mera et vera et ardenti 


dilectione est, tune fortiter clamamus in auribus Dei, et 
tunc optime peroramus. Et quoniam affectiones nosirae 
sunt tepidae, et affectiones angelorum ferventissimae et 
magis elevatae ad ipsum, desiderando pro nobis quod nos 
desideramus, cum accedant ad Deum familiarius et proxi- 
mius, dicuntur sibi offerre: et quod Deus vidit nos primo 
petere et approbare per os nostrum, secundo magis ap- 
probat per os et desiderium angelorum. Et quoniam istud 
dicitur noscere quod approbat; hinc est, quod petitiones 
nostrae dicuntur apud Deum innotescere non solum per 
nos, verum etiam per angelos. Angeli enim dicuntur lo- 
qui per affectiones voluntatis et per adminiculum rationis, 
sicut exponit Gregorius super principium Job." 4. dist. 45. 
dub. 7. Cfr. superius p. IV. c. 5. et p. V. c. 10. 

!! Quia in omni opere Domini est misericordia et veri- 
tas, duo sunt quae faciunt suffragia Ecclesiae valere, sci- 
licet. dignitas et necessitas. Justitia enim considerat di- 
gnitatem; et digni sunt, qui in caritate decesserunt, et 
ab alis membris Ecclesiae adjuvari meruerunt, maxime 
8i ipsi alios adjuvarunt. Misericordia vero considerat ne- 
cessitatem ; e£ haec quidem magna est in his, qui sunt in 
purgatorio, quia graviter puniuntur, et se juvare non pos- 
sunt.^ 4. dist. 45. a. 2. q. 1. | 

?? Quidam dicunt generaliter, quod suffragia Ecclesiae 
prosunt, sive à bonis fiant, sive a malis. Et ratio hujus 
est, quia tam boni, quam mali faciunt secundum doctri- 
nam Ecclesiae, et faciunt pro eo, qui est in caritate, ot 


pPAnS VII, 3. 


ubi deficit caritas facientis, supplet caritas Ecclesiae di- 
etantis, et mortui suscipientis. Sed non credo breviter, 
quod oratio peccatoris aliquid mereatur apud Deum nisi 
solum dispositive, quia disponit ad meritum. Opus enim 
formam recipit à proximo agente, sicut aqua formam a 
vase continente, non a fonte. Similiter corona valorem et 
puleritudinem habet a gemmis et ab auro, et non a qua- 
tuor clementis. Et ideo distinguendum, quod suffragia 
aut sunt opera sacramentalia, ut celebratio Missae; et 
tunc, quia opera Dei sunt, rationó contenti prosunt, sive 
fiant a bonis, sive a malis. Aut sunt alia opera, et hoc 
dupliciter, Aut enim fiunt pure a malis, sicut si aliquis 
malus orat, et se affligit pro aliquo; et tune non credo, 
quod valeant defunctis. Aut fiunt a malis ad imperium 
alicujus boni, ut ipsius defuncti vel amici ejus, de re, 
quae illius est in eleemosyna, vel ad consortium alterius, 
ut quando duo legunt psalterium, unus existens in cari- 
tate, alter non; et in aliis operibus, ut quando datur elee- 
mosyna justo, ut oret pro mortuo; et tunc valent ratione 
doni caritatis homini conjunctae. Et sie solvuntur rationes 
ad utramque partem. Concedendum enim, quod non pro- 
sunt secundum quod fiunt à malis tantum. Concedendum 
nihilominus, quod prosunt, si concomitatur caritas viri 
justi^ *). 4. dist. 45. a. 2. q. 2. 


13 , Aliquorum opinio fuit... quod suffragia Ecclesiae, | 


sive specialiter, sive generaliter facta, magis prosint ei, 
qui magis meruit. Et ponunt exemplum. $Sieut si can- 
dela accenditur coram divite, non tantum praebet sibi 
lumen, sed etiam aliis; et eis, qui melius vident, majus 
lumen praebet. Exemplum etiam patet in lectione, quae 
tantum valet, si legatur omnibus in communi, quantum 
si cuilibet alii speciali; et plus valet assistenti, qui melius 
intelligit, etiam si pro alio legatur, qui minus intelligit, 
etsi pro ipso legatur specialiter. Si ergo ita est in lumine 
creato, magis in sacramento. Si ita est in lectione, quo- 
modo non in oratione? Absque dubio ita videtur. Et si 
objiciatur communis mos Ecclesiae, respondent, quod hoc 


*) S. Congregatio S. Rom. Univ. Inquisitionis saneti Officii 
die 10. maji 1753 sequenti dubio: ,An liceat Catholicis Latinis 
concedere, vel permittere, ut in eorum ecclesiis Missam cele- 
brent presbyteri graeci ritus, schismatici et haeretici, atque eos 
admittere in funeribus catholicorum defunctorum; respondit: 
»Quoad primam partem: Non licere... Quoad secundam, qua- 
tenus schismatici comitantes funera catholicorum meram prae- 
sentiam materialem exhibeant causa honoris civilis erga de- 
functos, non se immiscentes precibus ac ritibus catholicis, qui- 
bus mos est funera efferre, et defunctos ad sepulchrum dedu- 
cere; tolerari posse: quatenus vero in illa functione proprios 
ritus adhibeant, vel nostris se immisceant; non licere, nec esse 
permittendum." 


629 


quod specialiter Ecclesia magis facit pro aliquo, non facit 
propter hoc, quod magis illi prosit, sed quia libentius 
facit homo pro eo, quem diligit specialius, et magis ani- 
matur ad faciendum. Unde si istud esset notum simpli- 
cibus, non ita libenter facerent suffragia. Sed istud non 
credo, quia (sicut dicit Augustinus de cura pro mortuis 
agenda) sepultura valet in loco sancto propter orationes 
Sanetorum, qui orant pro eo, ad cujus tumulum memo- 
rantur. Amplius, suffragia sunt ad solvendam poenam, 
sive reatum; sed plus est satisfacere pro debito multorum 
quam unius, et facilius satisfit pro debito unius quam 
plurium; ergo pluribus indigent suffragiis duo, quam unus 
solus; ergo si dividuntur inter eos, uterque habet minus; 
ergo non videtur, quod aequaliter se extendat ad omnes. 
Et ideo dicendum, quod illud non est simile, quia illumi- 
natio totam speciem rei visae defert ad oculum, et simili- 
ter lectio totam similitudinem vocis; sed non sic est in 
solutione, sicut est in aspectu et consideratione. Quamvis 
enim duo creditores aequaliter possint et simul videre 
unum aureum, non tamen potest aequaliter solvi duobus. 
Sie intelligendum est in proposito, quod per suffragia fiat. 
Unde non refert, utrum fiant pro pluribus, an pro uno. 
Et ideo distinguendum est hic, quia suffragia Ecclesiae 
aut fiunt in communi, aut in speciali Si in communi, 
prosunt ei magis, qui magis meruit, ut sibi prodessent, 
alis conditionibus paribus, quia non tantum dignitas, sed 
etiam necessitas consideratur; et sic probant primae ra- 
tiones. Si autem fiant in speciali, ei magis, pro quo fiunt; 
et sic probant rationes sequentes." — ,AÀd illud tamen, 
quod primo objicitur, quod magis prosunt ei, qui magis 
meruit, dicendum quod verum est, quantum est de se, nisi 
aliud reformet pactum; et haec est intentio facientis. Et 


. Similiter ad sequens respondendum, quod Deus distribuit 


secundum intentionem illius, qui offert suffragium. Ad 
illud quod objieitur, quod citius meruit liberari, dicendum 
quod verum est, ceteris paribus. Et quia ille, qui minus 
meruit, majores et plures habuit adjutores; hine est, quod 
citius liberatur ratione auxili alieni. Et iterum, iste me- 
ruit citius liberari non quantum ad ea, quae sunt propria, 
8ed ad ea, quae sunt communia, de quibus magis percipit, 
ceteris paribus. Ad illud, quod objicitur de sacrificio 
erucis et altaris, dicendum quod, quamvis idem sit, non 
tamen utrobique uniformiter cooperatur. Nam in eruce 
effusum est pretium in omnimoda plenitudine, sed in altari 
habet effectum determinatum, cum quotidie assumatur. 
Et propter hoc prima oblatio non iteratur, sed secunda 
iteratur; et ideo non valet illa ratio, quia procedit, ac si 
esset aequalis effectus. Et iterum, illa pro omnibus est 
oblata, haec autem specialiter potest fieri." 4. dist. 45. a. 2. 
q. 3. concl. et ad. 1—4. 


CAPUT IV. 


De coneomitantibus judieium, sieut est conflagratio ignium *. 


0) De confla- 
gratione 
. L . e € . . . . 5 i niu ed. 
(Ignis praeoedet fa&oiem judicis, — ex omni parte concurrens; — quo terrae faoies exuretur, — animalia purgabuntur, — et MM. 


innovabuntur elementa: — completo eleotorum numero, motus naturae oaelestis et transmulaliones elementares cessabunt.) 


Deinde aliquid dicendum est de concomitantibus judicium, quae sunt duo, scilicet 
conflagratio ignium mundanorum, et resurrectio corporum. De conflagratione igitur hoc 


630 PAnS VII, 4. 


tenendum est, quod ignis praecedet faciem judicis (Ps. 96, 5), quo terrae facies exure- 
igotom Pd tur', ita quod figura hujus mundi mundanorum ignium " conflagratione peribit, sicut 
ed. . e. "D . 
m, factum est aquarum inundatione tempore? diluvii (Gen. 7). Dicitur autem transire 
9 quarum 


S"efeura hujus mundi^, non quantum ad destructionem totalem hujus mundi sensibilis; 


om. ed. 1484. 


à Eemet&sed quia per actionem illius ignis omnia elementaria inflammantis ? consumentur vege- 


Pu m-tabilia, et animalia? purgabuntur, et^ innovabuntur elementa, maxime aér et terra, 

85oni.purosbuntur justi, et? adurentur reprobi; quibus factis, cessabit etiam motus caeli, ut 

Sic, completo numero electorum, fiat quodam modo innovatio et praemiatio corporum 
mundanorum. 

Ratio autem ad intelligentiam pem haec est: quia principium rerum uni- 


») "ib versale cum sit sapientissimum, etsi? in omnibus, quae agit, attendat? ordinem sapien- 
) ) ) 


ct edit.I Rom. ; 

siceditt.Ar : 

E tiae, potissime tamen? in his debet attendere, quae spectant ad consummationem; ut 
i) Ita ed. M " " P . . 

454 i» eesjo non discordet primum a medio, nec medium a postremo, sed ? in cunctis congruen- 


attendit. 
i^"*^ tissime ordinatis appareat illus primi principi sapientia ordinans et bonitas et altitudo. 
Pew Quoniam ergo Deus secundum sapientiam suam ordinatissimam cunctum" mundum 
"»97" dstum sensibilem et majorem fecit propter mundum minorem, scilicet hominem, qui 
inter Deum et res istas inferiores in medio collocatus est; hine est, quod ut omnia 
sibi invicem congruant, et habitatio cum habitatore habeat harmoniam, homine bene 
mme Piinstituto, debuit mundus iste" in bono et quieto statu institui; homine" ]abente, de- 
"me ss, Duit etiam mundus iste? deteriorari; homine perturbato, debuit perturbari; homine ex- 
"" A purgato, debuit expurgari; homine innovato, debuit innovari; et homine consummato, 
debuit quietari. | 
Primo ergo, quoniam mundus ille perturbari debet homine perturbato, sicut stetit 
cum stante, e£ quodammodo cecidit cum labente, et in futuro judicio propter severitatem 
1),4. ^^^" judicis ostendefdam necesse est omnium P aod terreri, et peccatorum maxime, qui uni- 
versorum Dominum contempserunt; ut sic omnis creatura divinum accipiat zelum (Sap. 
Wort 0, 19), et conformetur auctori, conformetur? etiam habitatori, necesse est totius orbis 
cardines horribilissime commoveri. Et quia nihil intensius et velocius et horribilius in 
agendo commovet alia elementa, quam ignis hinc inde ex omni parte concurrens; hinc 
est, quod necesse est, quod ipsius judicis faciem ignis praecedat', non ex una parte 
QT" tantum ", sed ex omni po mundi', ut sit ibi concursus ignis elementaris et terrestris, 
in. ^ ""]lenis purgatori, et etiam" infernalis; ut per infernalem reprobi adurantur, per purga- 
torium Justi purgentur, per terrestrem haec terrae nascentia consumantur, per elemen- 
j9en"* torem elementa subtilientur, et? ad innovationis faciem disponantur, et simul cum hoc 
cetera conturbentur, ut non solum homines et daemones, verum etiam angeli videntes 
terreantur. | 
Rursus, quoniam mundus iste" purgari debet cum homine expurgato, et homo 
in statu finalis temporis indiget purgari a scoria avaritiae et malitiae sicut in primo 
tempore a faece luxuriae, indiget etiam purgari et velociter et intime et perfecte; hinc 
est, quod sicut mundus prius deletus est et quodam modo purgatus per elementum 
aquae (Gen. 7), quod est frigidum contra ardorem et foetorem luxuriae, sie finalis 
mundus per ignem propter refrigerium caritatis et frigus malitiae et avaritiae, quae re- 
gnabunt in fime quasi in ipsius mundi senectute. Quae quia maximae sunt adhaerentiae, 


u) Ille ibid. 


PARS VII, 4. 631 


necesse est, quod purgans sit actionis intimae, violentae et acceleratae, quod non con- 
tingit reperiri? in elemento alio, quam in igne. Et ideo sicut factum est aquarum ;)peeire 
inundatione diluvium, sic per actionem ignis mundi hujus sensibilis facies exuretur*.  jj,"*" 

Amplius, quoniam mundus ille innovari debet cum homine innovato, nec inno- 
vari potest aliquid in novam formam, nisi perdat vetustam, et quodam modo disponatur 
dispositione nova superinducta; hinc est, quod cum ignis maxime habeat virtutem ex- 
pulsivam formae extraneae, habeat etiam vim subtiliativam, et caelesti naturae cognatam; 
ideo per ipsum debet fieri purgatio simul et innovatio', ita quod, cum geminam habeat 
efficaciam, quantum ad aliquam, judicis adventum praecedit, quantum autem ad reliquam, 
habet sequi. Et cum innovatio sit ad novitatem, quae amplius non redit ad vetustatem, 
ac per hoc ad novitatem incorruptibilem, quam dare non est in potentia alicujus crea- 
turae; hinc est, quod licet in illa purgatione et innovatione ignis aliquid agat per na- 
turalem virtutem, ut inflammare, purgare, rarefacere et subtiliare; tamen necesse est, 
quod cum illa virtute naturali sit virtus operans supra naturam ", cujus imperio fiet con- 
flagrationis initium, et cujus etiam virtute fiet? nihilominus complementum. 

Postremo, quoniam mundus ille debet consummari homine consummato, et tunc 
est homo consummatus, quando in gloria completus erit numerus electorum, ad quem 
quidem statum omnia tendunt, sicut ad finem ultimum et completum; necesse est ter- 
ram ?, completione illius numeri, terminari, et conquietari'"" motus naturae caelestis ";2 It» sia. 
necesse est etiam terminare transmutationes elementares "", necesse est etiam per con-m^ee que: 
sequens ? terminari generationem, quae est in animalibus et in plantis. Cum enim 5») Elemen- 
omnia ista ordinentur ad formam nobilissimam, quae quidem est anima rationalis *, po-:9 Pe cox 
sito statu in animalibus, necesse est et statum et complementum poni in ceteris prae- "^ 
cedentibus". Et ideo corpora caelestia, habita quiete et luminis plenitudine, dicuntur 
remunerari". Elementa vero, quae amplius non habent vim multiplieandi per trans- 
mutationem mutuam, dicuntur interire, non quantum ad substantiam, sed quantum ad 
actionem et passionem mutuam, et hoc maxime quantum ad qualitates activas". Vege- 
tabilia vero et sensibilia, quia non habent potestatem et vitam perpetuam et duratio- 
nem sempiternam, qualis competit statui illius nobilitatis, necesse est in propria natura 
consumi": ita tamen quod solventur in principiis, e£ quodam modo in simili, videlicet 
in homine, qui similitudinem habet cum omni genere creaturae; et ideo in ipsius inno- 
vatione et glorificatione possunt dici omnia innovari, e£ quodam modo praemiari. 


y) l'ieret 
ibid. 


Àp Caprur IV. 


! ,Caeli autem, qui nunc sunt, et terra eodem verbo re- 
positi sunt, igni reservati in. die judicii, el. perditionis im- 
piorum hominum ...  Adveniet. autem. dies Domini ut fur; 
tin quo caeli magno impetu transient, elementa vero calore 
solventur; terra autem, et quae in ipsa sunt opera, exuren- 
lur... Eixspectantes, et properantes in. adventum diei Do- 
mini, per quem caeli ardentes solvenlur, et. elementa, ignis 
ardore tabescent. .Novos vero caelos et novam terram se- 
cundum promissa ipsius exspectamus, $n quibus justitia ha- 


bitat (2. Petr. 3, 7—13). — Ad illud, quod dicit beatus 


Petrus, quod cael? ardentes solventur , dicendum quod hoe 
non est intelligendum de illis, qui sunt incorruptibiles, et 
non eorrumpentur, sed intelligendum est de caelo aéreo 
et igneo, quos vocat Seriptura caelos, secundum illud: 
Volucres caeli comederunt. illud (Luc. 8, 5). Si vero in- 
veniatur, quod stellae cadent de caelo (Matth. 24, 29), in- 
telligitur de caelo aéreo; et stellae vocantur ibi a simili, 
quia habent similitudinem stellarum, et secundum vulga- 
rem opinionem dicuntur stellae cadere, quoniam et supe- 
rius descendunt, et Scriptura conformat se modo communi 


632 


loquendi. Tunc autem maxime fiet talis impressio, quia 
ignea qualitas abundabit; et hoc faciet Dominus ad ter- 
rorem peccalorum." 4. dist. 47. a. 2. q. 3 ad 1. 

? ,Figura dicitur iripliciter. Uno modo dispositio ex 
clausione linearum; et haec praeterit quantum ad terram, 
quia non omnino est orbicularis. Secundo modo dicitur 
figura exterior rei facies, sive puleritudo; et haec trans- 
ibit, sicut dicitur in Glossa, non substantia, sed puloeri- 
tudo. Tertio modo figura dicitur fictio vel fragilitas, a 
fingo, fingis, ut vasa figuli; et sic etiam pertransibit non 
substantia, sed dispositio partium, quoad terram, et pul- 
eritudo et fragilitas." 4. dist. 48. a. 2. q. 3. 


3 ,Aliquid, propter quod res est, dicitur dupliciter, 


scilicet aut ad supplendum indigentiam, sicut domus pro- 
pter hominem, et calceus propter pedem; aut ad suscipien- 
dum ejus influentiam, sic homo propter Deum. Quod 
ultimo modo habet rationem finis, nobilius est: quod primo 
modo, non. Quia enim homo omnibus indiget, angelus 
nullo, nisi Deo; ideo omnia propter hominem, non omnia 
propter angelum. In cujus rei signum angelus conditus 
est in principio, homo vero in die sexto.^ 2. díst. 1. p. 2. 
a. 2. q. 2 ad 3. Cfr. superius part. II. c. &. n. 9. 

* ,Potest dici sicut super illud Malachiae (3, 3): Pur- 
gabit filios Levi, dicit Glossa: Duos ignes legimus futuros; 
unum, qui purgabit electos, et praecedet judicium; alte- 
rum, qui reprobos cruciabit. Secundum hane Glossam 
dicendum est, quod sive dicantur duo ignes quantum ad 
substantiam, sive duo ratione duorum effectuum, dicendus 
est futurus ignis in judicio ad electorum purgationem, 
quia debet uniuscujusque opus probari et purgari in igne, 
ut totaliter sistantur mundati in conspectu Dei; et hic 
praecedet faciem judicis, et purgando amicos énflammabit 
in circuitu inimicos ejus (Ps. 96, 3). Est etiam ignis fu- 
turus ad purgationem mundi et ejus innovationem, et iste, 
ut dicit, sequitur judicium, et exuret faciem mundi et 
purgabit, et deinde reprobos eruciabit." 4. dist. 47. a. 2. q. 4. 

$ ,Danctorum auctoritati inniti oportet, quia etsi ipsi hoc 
non aperte determinent, quid sit ille ignis, tamen excellens 
doctor Augustinus (de Civ. Dei lib. 20. c. 16) dicit, quod fiet 
mundanorum ignium conflagratione, sicut factum est aqua- 
rum inundatione diluvium. Ideo huie auctoritati innitendo 
dico, quod sicut in diluvio non fuerunt novae aquae crea- 
tae, sed eaedem illae multiplicatae sunt, et hoc operante 
adjutorio superiorum corporum, per quae facta est ele- 
vatio vaporum; sic etiam credo, quod non solum ignis, 
qui est in sphaera sua, sed omnes ignes, et qui in terra, 
ei qui super terram, et qui sub terra sunt, concurrent ad 
illam conflagrationem, sicut videtur velle Augustinus. Et 
bene concedo, quod virtus superiorum corporum concurret 
ad ignis multiplicationem et actionem. 4. dist. 47. a. 2. q. 1. 

$ Quaeritur, quare fiet purgatio per ignem tantum. 
Dicendum, quod ratio est ex parte purgationis hominum 
& peccato, et a parte purgationis mundi. À parte purga- 
tionis hominum; quia sicut in principio ardor regnavit 
coneupiscenliae, sic in senectute mundi frigus avaritiae, 
refrigescet enim caritas multorum (Matth. 24, 12). Et ideo, 
quia purgatio fieri debet per contrarium, sicut purgatio 
ardoris concupiscentiae facta est per aquam, sic purgatio 
frigoris malitiae et avaritiae fiet per ignem. Alia ratio 
est ex parte purgationis mundi, quia illa est ad delendum 


PARS VII, 4.- 


hominem vetustum, et novos homines procreandos; haec 
autem erit ad totum meliorandum, et in meliorem faciem 
commutandum. Et quia ignis urit et subtiliat, et aqua 
non; ideo haec in igne erit, diluvium vero non in igne 
fuit, sed in aqua.^ Ibid. ad 5. 

' ,Duplex est innovatio, uno modo per abjectionem, 
alio modo per additionem et meliorationem. Primo modo . 
est in corporibus elementaribus, in quibus purgabuntur 
qualitates corporales. Secundo modo in corporibus cae- 
lestibus, quibus augebitur lumen. Prima innovatio est 
per operationem ignis, qui abjicit et purgat; secunda sine." 
4. dist. 47. a. 2. q. 8 ad 8. | 

* Ponendum est, quod est loqui de ignium conflagra- 
tione quantum ad inchoationem, progressum et consum- 
mationem. Quantum ad inchoationem, dicendum quod a 
virtute supra naturam est. Quod enim ignis sic agat novo 
et insolito modo cetera consumendo, et sic se multipli- 
eando, hoe non esset, nisi aliqua virtus nova assisteret; 
quae autem sit illa, Dominus novit. Quantum autem ad 
progressum, qui est purgare, urere, subtiliare, dicendum 
quod est a virtute naturali. Quantum autem ad consumma- 
tionem, ut purgata sint incorruptibilia, sed eorum ipsorum 
qualitates mutare; hoc est supra naturam." 4. dist. 47. a. 2. q. 2. 

3 ,Corpora caelestia post judicium quiescent, et in eo 
ordine, in quo creata sunt, stabunt." — ,Sicut dicit Isi- 
dorus, et habetur in litera, sol et luna post judicium non 
tendent ad occasum, sed stabunt in ordine suo (Habac.3, 11), 
in quo creati sunt. Ad intelligentiam autem objectorum 
notandum, quod in motu est duplicem finem considerare, 
scilicet. finem intra, et iste dicitur terminus, sive con-- 
summatio; et finem extra, et isto est terminus intra, sed 
quies in loco est finis, qui est terminus intentionis; ut, 
verbi gratia, cum lapis desursum ad terram descendit, 
locus terrae est finis, qui est terminus intentionis. Dico 
ergo quod quidam motus sunt, qui naturaliter habent 
utrumque finem, ut sunt motus recti; quidam vero motus 
sunt, qui habent alterum per naturam, ut puta finem in- 
tentionis, alterum vero habent solum ratione ipsius prin- 
cipii moventis, ut est motus circularis ipsius rotae, quae 
volvitur ad acuendum cultellum. Quod enim rota quie- 
scat modo vel post, non est determinatum, quia semper 
posset moveri, si esset, qui posset et vellet movere; sed 
quando cultellus factus est acutus, cum motus ille ordi- 
naretur ad hoc, necesse fuit quietari, vel frustra fieri. 
Quoniam igitur motus corporum supercaelestium ordinatur 
&d complendum numerum electorum, et illum necesse est 
compleri; ideo et motum terminari, quamvis per naturam 
non habeat terminum intra se." 4. dist. 48. a. 2. q. 2. 

1 Cum omnes creaturae factae sint propter Deum, 
juxta illud: Universa propter semetipsum operatus est Do- 
minus (Prov. 16, 4), sola creatura rationalis facta est ad 
fruendum Deo, et ut beatificetur in ipso, quae sola est 
ad imaginem. Aliae vero creaturae, quae solum tenent 
rationem vestigii, factae sunt vel ad manifestationem di- 
vinae bonitatis, vel ad obsequium creaturae rationalis. 
Manifestatio autem divini exemplaris et bonitatis Dei est 
in productione universi, quod est quoddam exemplatum 
complete repraesentans illud exemplar; et propter reprae- 
sentationis completionem, completam debet habere et per- 
petuam durationem. Universum autem dupliciter habet 


PARS VII, 5. 


esse, videlicet decurrens et permanens. Esse decurrens 
non polest esse perpetuum, quia necesse est quod ali- 
quando sit quietum; esse vero permanens est perpetuum. 
Illae igitur partes, quae respiciunt universum quantum 
ad esse permanens, sicut sunt orbes caelorum et elemen- 
torum, perpetuitatem habent. Illae vero, quae respiciunt 
quantum ad esse decurrens, utpote quae consistunt in 
generatione et corruptione, qualia sunt mineralia, plantae 
et animalia bruta, non debent habere esse perpetuum, sed 
terminatum, quae quasi quodam transitu suo et quadam 
inveteratione et innovatione, morte et vivificatione, de- 
corant universum ... Est et alia ratio sumpta a fine non 
principali, in quantum scilicet creaturae, in quibus est 
sola ratio vestigii, factae sunt propter creaturam ratio- 
nalem, scilicet hominem. Quaedam enim factae sunt pro- 
pter hominem, secundum omnem statum, sive viae, sive 
patriae, quaedam solum secundum statum viae, et quae- 
dam solum secundum statum patriae. Et illa, quae facta 
sunt propter hominem secundum omnem statum, sive viae, 
sive patriae, cum status patriae sit perpetuus, debent esse 
perpetua: et talia sunt, quae integrant hominis habita- 
. eulum, sieut caelum et quatuor elementa. Illa vero, quae 
facta sunt propter hominem secundum statum viae, cum 
ille status sit pertransitorius, et habeat finem, debent esse 
eorruptibilia: talia autem sunt animalia bruta, quae facta 
sunt ad supplendam corporis indigentiam secundum eum 
statum, in quo indiget cibis et alimoniis.^ 2. dist. 19. 
a. 1. q. 2. 

!! Vide superius part. II. cap. 4. n. 9. 

1? ,lripliciter est aliquid remunerabile. Primo modo, 
quod est aptum natum mereri; et hoc est liberum arbi- 
trium. Alio modo, quod est ipsi merenti conjunctum, ut 
eorpus humanum. Tertio modo, quod est ad ipsum ordi- 
natum sieut ad obsequium. Secundum hoc praemiatur 
homo aliquando in seipso, aliquando in corpore, aliquando 
in eis, quae sunt sibi utilia. Sic etiam praemiatur in 
seipso, in corpore suo, et etiam in ipso mundo, qui ejus 
est habitaculum. Unde dico, quod corpora supercaelestia 
praemiari non est aliud, quam hominem praemiari in illis, 
quia Dominus totum mundum hominis amore faciet pul- 
ehriorem. Et ideo quia propter hominem praemiantur 
corpora supercaelestia, secundum eam proprietatem prae- 


633 


miantur, secundum quam sunt consona corporibus glorio- 
sis. Haec autem est lux, et ideo in luce et splendore 
augebuntur et crescent." 4. dist. 48. a. 2. q. 1. 

13 ,Ubi est innovatio, substantia remanet eadem, sed 
sub aliis proprietatibus. Ideo dicendum, quod omnia ele- 
menta secundum substantiam remanebunt, sed quantum 
ad qualitates innovabuntur... Omnes res, quantum est 
de se, appetunt esse perpetuum et divinum ;* sed quaedam 
formae sunt, quae appetunt continuare esse per multi- 
plieationem sui in altero, ut puta sunt formae acciden- 
tales, et substantiales activae. Quaedam autem appetunt 
continuare esse suum per continuam adhaerentiam cum 
materia, ut sunt formae et qualitates passivae. Quia igi- 
tur post judicium auferetur ab elementis omnis ratio multi- 
plicandi se, et dabitur virtus continuandi se in se, quia 
erunt incorruptibilia; hinc est, quod elementa, quae ha- 
bent qualitates activas, dicuntur totaliter absumi, quia 
omnino auferetur ab eis ratio agendi, et se multiplicandi. 
Alia vero dicuntur in meliorem faciem restitui, quia appe- 
titus continuandi in se esse, qui modo est in eis secun- 
dum esse imperfectum, complebitur et .perficietur. Mane- 
bunt ergo qualitates omnium elementorum quantum ad 
substantiam, sed quantum ad rationem corruptionis inno- 
vabuntur: similiter et formae substantiales. Et haec opi- 
nio est probabilior." 4. dist. 48. a. 2. q. 3. 

5^ Plantae et animalia non innovabuntur, propterea 
quia ultima eorum perfectio est corruptibilis per naturam, 
et ortum et radicem habet a materia, unde non sunt ido- 
nea ad vivendum, sive durandum aeternaliter; formae au- 
tem corporum supercaelestium sunt incorruptibiles omnino. 
Similiter formae elementorum incorruptibiles sunt secun- 
dum totum, et secundum partem, quantum est in se, quia 
sunt corpora simplicia. Unde quod corrumpantur, hoc est 
per actionem venientem ab exirinseco; et ideo, remota 
illa actione, remanent incorruptibiles. Ex hoc patet, quod 
plantae et animalia non sunt ad ornatum terrae, sed ad 
hominis obsequium, nec ad Dei laudem, nec ad universi 
perfectionem, nisi secundum statum eum, qui est corrupti- 
bilis et variabilis; et ideo non oportet innovari. Unde 
terra non habebit illum ornatum, nec oportet quod multi- 
formis sit, imo ipsa uniformitas erit ei in ornatum.^ 4. dist. 
48. a. 2. q. 4. 


CAPUT V. 


&) De resur- 
reotione cor- 
porum ed. 


(Omnia corpor& humana resurgent, — eadem numero, — lempore simul, — dissimili conditione. — In bonis resurgent, vitiis aio 
detractis: — in omnibus immortalia, —— ex omnibus partibus oonstantia, — per divinam virtutem.) 


De conceomitantibus judieium, sicut est resurreetio corporum ?. 


De resurrectione autem corporum. hoc tenendum est, quod omnium corpora ho- 
minum in generali resurrectione resurgent', nulla in eis existente distantia, quantum 
ad ordinationem temporis, sed magis quantum ad ordinationem dignitatis. Nam mali 
surgent cum suis deformitatibus et poenalitatibus, miseriis et defectibus, quos habuerant 
in statu viae. In bonis autem natura servabitur, et vitia detrahentur, et omnes re- 
surgent integro corpore et plena aetate et debita mensura membrorum; ut sic omnes 


8. Bonaventurae Breviloq. 80 


634 PAnS VII, 5. 


Sancli occurrant ?m virum perfectum, n mensuram aetatis. plenitudinis. Christi. (Ephes. 

» eene 4 15). surgent autem " tam in bonis quam in malis corpora eadem numero, quae 
prius, et ex eisdem partibus constituta, salva totius veritate naturae, non solum quan- 
tum ad membra principalia, et humiditatem radicalem, verum etiam salvis capillis et 
ceteris membris, quae faciunt ad decentiam corporis, ita quod in quascumque auras vel 
sinus naturae pulvis humani corporis cedat?^, ad eam animam redibit, quae ipsum pri- 
mitus, ut viveret et cresceret, animavit (I). 

Ratio autem ad intelhgentiam praedictorum haec est: quia primum principium, 
eo ipso quod primum et summum, est universalissimum et sufficientissimum, ae per 
hoc principium est naturarum, gratiarum et praemiorum, principium etiam potentissi- 
mum, clementissimum et justissimum; et licet secundum quamdam appropriationem sit 
potentissimum in constitutione naturarum, et clementissimum in collatione gratiarum; 
et justissimum in retributione stipendiorum; tamen singillatim singula sunt in singulis, 
quia summa potentia, clementia et justitia nullatenus possunt ab invicem separari; et 
ideo in opere retributionis necesse est, quod ipsa fiat secundum quod exigit rectitudo 
justitiae et reformatio gratiae et completio naturae". Quoniam ergo justitia necessario 
inquirit, ut homo, qui meruit vel demeruit non in anima solum, nec in corpore solum, 
sed in anima simul et corpore, puniatur vel praemietur in utroque; reformatio autem 
gratiae requirit, ut totum corpus assimiletur Christo capiti', cujus corpus mortuum ne- 
cessarium fuit resurgere, cum unitum esset inseparabiliter deitati; completio vero naturae 
requirit, ut homo constet simul ex corpore et anima, tanquam ex materia et forma, 
quae mutuum habent appetitum et inclinationem mutuam; necesse est resurrectionem 

)Ini.eesse futuram, exigente hoc? constitutione naturae, infusione gratiae et retributione ju- 
wc 4. Rom, Stltiae ^ secundum quas? tota universitas habet regi. Et ideo ex his tribus omnia cla- 


d) Quod ed. , : : $c. ms à . 
4« — mant hominem suscitandum ?, ut omnis tollatur excusatio illis, qui contra hanc veri- 


niu it. tatem fidei obsürdescunt, et merito contra tales universus pugnet orbis terrarum (Sap. 5, 21). 
Primo igitur, quoniam resurrectio debet esse secundum exigentiam ordinis divinae 

justitiae, et divina justitia reddit unicuique quod suum est, pro loco et tempore', et 
omnis anima corpori semel et ad punctum temporis unita, vel habet in eo culpam, vel 
gratiam ^; necesse est, quod omnes resurgant'. Et quia distinctus debet esse status 
kem Tetributionis a statu viae, et? resurrectio spectat ad statum retributionis, ut non con- 
fundatur ordo universi, et ut fides habeat meritum, quae credit quod non videt, et ut 
certius et clarius appareat aequitas divinae justitiae, et ut simul fiat consummatio et 
retributio finalis in angelis et hominibus; requirit hoc divina justitia, ut omnes resur- 


gant simul", quantum est de lege communi. Quod dico propter Christum et ejus bea- 


(I) Duplici ex principio dogma resurrectionis impugnatum fuit. Nonnulli enim animae immortalitatem 
inficiantes, resurrectionem corporum rejicere coacti sunt. Inter eos veniunt Sadducaei, ut constat ex sacris 
litteris Matth. 22, 23 et Act. 23, 8; et Apollinaristae, autumantes animas humanas una cum corpore et 
generari et interire. Quidam e contra statuentes animas a principio bono, corpora vero a malo produci, 
arbitrati sunt animam minime suam perfectionem posse adipisci, nisi a corpore sit separata. Tta Marcionitae, 
Manichaei, Priscillianistae et Albigenses. Sed contra in Symbolo Nicaeno-CPtano tenemur profiteri ,carnis 
resurrectionem*. Et Conc. Lateran. IV cap. 1 definivit: ,Omnes, tam reprobi quam electi, cum suis pro- 
priis resurgent corporibus, quae nunc gestant." 


PARS VII, 5. | 635 


tissimam ? Matrem gloriosam Virginem Mariam") Quia vero malis debetur poena et9 «iw 
miseria, et bonis gloria; ideo etsi simul resurgant in tempore, valde tamen dissimiles 
erunt in conditione (1. Cor. 10, 51). Nam quia malis resurrectio non est ad vitam, 
sed ad supplicium, necesse est, quod ipsi cum infirmitatibus et deformitatibus et de- 
fectibus suscitentur ". 

Rursus, quia resurrectio debet esse secundum exigentiam consummationis gratiae, 
et perfecta gratia facit nos conformes Christo capiti nostro, in quo nullus fuit defectus 
membrorum, sed perfecta aetas et statura debita et effigies formosa; opportunum est, 
quod boni suscitentur in optimis conditionibus, ac per hoc necesse est, quod in eis vitia 
detrahantur", et natura servetur".  Opportunum etiam est, ut si aliquod membrum 
deerat, suppleatur; si aliqua erat superfluitas, auferatur; si aliqua membrorum deordi- 
natio, corrigatur; si parvulus erat, ad quantitatem aetatis Christi, quam habebat in 
resurrectione, licet non in mole, divina virtute deducatur; si decrepitus, ad eamdem J^ ?* 
aetatem reducatur; si gigas, si? nanus, ad mensuram congruam limitetur ^; ut sic omnes? "* "* 
integri et perfecti occurrant in virum, perfectum ", àn mensuram aetatis plemitudinis Christi 
(Ephes. 4, 18). 

Postremo, quia resurrectio debet esse secundum exigentiam perfectionis naturae, 
et? natura spiritus rationalis exigit, quod vivificet corpus proprium, quia proprius actus F*emibia. 
in propria materia habet fieri"; necesse est, quod idem corpus numero resurgat, alio- 
quin.non esset resurrectio vera".  Requirit etiam ? natura animae rationalis et immor- 9 5t iia 
talis, quod sicut habet esse perpetuum, sic corpus habeat, cui perpetuo influat vitam; 
ac per hoc corpus, quod animae unitur, ex ipsa unione ordinationem habeat? ad in-» 1 mu; 
corruptionem perpetuam; ita tamen quod illud, in quo consistit substantia totius cor- * 
poris, sicut sunt membra principalia", et etiam humiditas radicalis" et caro secundum 
speciem", habeat ordinationem necessariam", alia vero, scilicet caro secundum materiam 
et partes, quae sunt de bene esse corporis", habeant ordinationem de congruo"; et ideo 
primae partes sunt ordinatae ad resurrectionem secundum ordinem necessitatis", aliae 
vero omnes secundum ordinem congruitatis". . Quem quidem ordinem, quia Deus im- 
pressit naturae, et natura non potest perficere, quia non potest mortuum suscitare, et 
ipsa divina providentia nihil debuit facere frustra; necesse est, quod ipsius virtute re- 
paretur corpus idem numero, et immortale", et ex omnibus partibus constitutum, et "', ») Etiam 
salva tota veritate humanae naturae". Cum autem haec" natura non habeat in pote-"B"n. 
state, sed solum in appetitu, quia nec idem corpus numero destructum reparare potest,siec 
cum non possit in totam rei substantiam, nec corpus immortale possit efficere, cum 
omne per naturam generabile sit corruptibile, nec dispersa colligere potest"; necesseoresson. 


*) Beatissimae Virginis assumptionem, seu gloriosam ejus animae et corporis e morte suscitati ad caelum translationem, 
hic loci S. Doctor obiter quidem, at non minus clare innuit. Incertum est, quot diebus virgineum corpus in sepulchro jacuerit, 
quum nonnnulli opinentur post triduum, alii eodem die, quo decessit, ipsum revixisse; nec desint qui quindecim, imo etiam qua- 
draginta dies in sepulchro jacuisse affirment. "Verum quidquid de hoc sentire placuerit, quamquam Deiparae assumptio, ut ait 
Benedictus XIV de Canoniz. Sanct. l. 1. c. 42. n. 15, ,nondum inter fidei articulos ereditu necessarios relata est;^ qui eam ne- 
gaverit, temeritatis summae esset notandus, et vehementem de haeresi suspicionem praeberet. Licet enim catholicae fidei directe 
non adversaretur, posset tamen saltem praesumi eum falso judicare Beatae Virginis venerationem per errorem ab universali Eeccle- 
sia proponi. Ceterum, quemadmodum citatus Pontifex ibidem animadvertit, B. Virginis dignitas, qua ut Dei Mater ceteris ante- 
cellit, excellens ejus virginitas ac insignis sanctitas, qua omnibus et angelis et hominibus praestat, intima cum Jesu Christo Filio 
suo conjunctio, summusque Filii sui in sanctissimam Matrem suam amor, haec omnia totidem sunt theologicae rationes, quibus 


satis ostenditur, singulari resurrectionis privilegio Mariam Virginem esse auctam, atque in caelum anima et corpore assumptam. 
80 * 


636 


PARS VII, 5. 


est, quod resurrectio non seminalibus, nec naturalibus causis, sed primordialibus attri- 
buatur", ut fiat. secundum cursum mirabilem " et supernaturalem, et secundum divinae 


imperium voluntatis "". 


Ap Carvr V. 


! ,Nune jwssus, nune vox archangeli, nunc tuba voca- 
tur (41. Thess. 4, 15) illud, per quod fit resurrectio... 
Vox Christi secundum diversas proprietates ista tria sor- 
titur nomina. Vox enim Christi erit virtuosa; et ideo di- 
citur jussus, quia praeceptum; dicet enim, et fiet. Erit 
authentica; et ideo dicitur vox archangeli, id est, principis. 
Et erit nihilominus severa; et ideo vox tubae dicitur. Et 
sic idem multiplici vocabulo exprimitur ad insinuandam 
illius vocis proprietatem multiplicem, et dignitatem." 4. dist. 
43. dub. 2. — ,S8i mortui audiunt vocem, aut antequam 
resurgant, aut post. Si ante, ergo ante audiunt, quam 
vivant. Si post, ergo vox non erit causa resurrectionis." 
— ,Dicendum quod simul tempore, tamen prius naturáü 
resurgunt, quam audiunt; unde vocis auditus non resu- 
8citat; Sed virtus vocem concomitans. In evigilatione autem 
corporali dicendum, quod auditus vocis excitat; sed in 
auditu sunt duo, scilicet receptio speciei et organi, et ju- 
dicium de re recepta: quantum ad receptionem auditus 
vocis praecedit excitationem, sed quantum ad judicium 
sequitur.^ Ibid. a. 1. q. 6 ad 5. 

? Nota de pulveribus tres opiniones. Quidam enim 
dicunt, quod habent appetitum et naturalem operationem 
ad incorruptionem propter animam, et ratione illius habent, 
quod non possunt resolvi usque ad elementa; tamen pos- 
sunt esse materia quorumlibet corporum aliorum. Sed 
istud non capio, quod in corpus vermis possit reverti 
homo, vel in corpus lupi, et non resolvi in elementa. Imo 
verba Glossae super illud Psalmi (78, 2): Posuerunt mor- 
ticina servorum tuorum escas volatilibus caeli, carnes sancto- 
rum tuorum bestiis terrae; videtur dicere, quod resurrectio 
est ex occultissimis naturae sinibus. Verbum etiam Au- 
gustini (Enchir. c. $8) repugnat, quod innuit, quod in ipsa 
etiam elementa possunt resolvi. Alia opinio est, quod 
resolvuntur in elementa, et tamen manet appetitus propter 
hoc, quod elementa illa, ut fuerunt corporis humani ma- 
teria, habuerunt multum de natura lucis, quae stat cum 
omnibus elementis; et ratione illius naturae habent appe- 
ütum et ordinationem. Sed nec hoc intelligo, quomodo 
lux maneat simul cum terra, et quod terra, quae est ma- 
teria corporis humani, magis sit lucida, et quod vermis, 
qui generatur de humano corpore, plus habeat de natura 
lucis quam alius vermis. Tertia opinio est, quod pulveres 
resolvuntur, vel resolvi possunt in elementa, nec elementa 
illa habent aliquem appetitum, nec ordinationem ad corpus 
secundum naturam, sed solum secundum divinam pro- 
videntiam, quae disponit illud idem corpus reformare vel 
reunire animae, ut in eo remuneretur: nec est distincta 
illa pars ab aliis partibus elementi in se, sed in compara- 


tione ad divinam sapientiam, quam nihil latet, nihil subter- 


fugit. Et haec opinio probabilior est, ut credo. Et tunc 
patet responsio ad illud, quod nunquam corpus ex unione 
ad animam aliquam recipit qualitatem creatam, vel dispo- 


sitionem incorruptibilitatis secundum statum praesentem, 
nisi forte dicas meritum vel demeritum, sed illud manet 
in anima, non in corpore; aut si quam aliam des dispo- 
sitionem, aut post corruptionem et resolutionem non manet, 
aut in potentia valde remota manet. Hoc tamen sine 
calumnia verum est, quod corpus, ex quo unitur animae 
rationali, ordinationem statim habet ad immortalitatem, 
secundum divinam providentiam. Et si tu quaeras, quo- 
modo anima habet appetitum ad hane partem elementi, 
cum sit omnino homogeneum et unius naturae cum aliis 
partibus elementi, nec etiam distinctionem habeat (quia 
potest omnino aliis commisceri) et iterum aeque bene pos- 
sit ei corpus ex alia parte elementi reparari, et ejusdem 
complexionis et habitudinis et complementi; dicendum 
quod, quantumcumque fiat simile, et commisceatur aliis 
elementis, sive uni, sive pluribus, semper tamen manet 
substantia materiae cum ratione seminali, et pars sub- 
stantiae illius materiae; et si non sit actu separata ab 
aliis partibus, quibus est commixta, est tamen separabilis ; 
et quamvis non sit separabilis, nec distinguibilis secundum 
humanam potentiam, est tamen separabilis et distingui- 
bilis secundum potentiam et sapientiam divinam, quae 
novit in quid redierit corpus humanum, quocumque et 
quibuscumque mutationibus et conversionibus sit mutatum; 
et sic per illius sapientiae discretionem et potentiae opera- 
tionem illud per easdem formas, per quas disponebatur, 
ad formam animae postmodum disponitur. Et si tu quae- 
ras, quare anima appetat magis illud quam aliud, cum 
nulla sit praeelectio propter uniformitatem, dicendum quod 
magis appetit propter colligantiam et conjunctionem, quam 
habuit ad illud. Et hoc patet sic. Anima enim rationalis, 
quia est anima, differt ab angelo, et convenit cum aliis 
animabus, et per hoe habet inclinationem ad corpus; quia 
rationalis, ad corpus humanum; quia nobilis, ad corpus 
organizatum; sed ad hoc magis quam ad aliud propter 
conjunctionem, quam habuit ad illud. Exemplum est, si 
quis velit contrahere eum duabus virginibus existentibus 
aeque pulchris et bonis, paribus conditionibus ceteris, hic 
erit indifferens respectu utriusque. Sed esto, quod con- 
jungatur alteri, ipsa conjunctio eum alligavit adeo isti, si 
fuit ex amore, ut jam non consoletur habere aliam, nec 
daret hanc pro alia pulchriori et meliori. Sic anima tanto 
affectu unitur substantiae carnis, quam prius vivificabat, 
quod non complete ei satisfit, nisi illa eidem, ubicumque 
lateat, uniatur. Et sie patet, quod anima habet ordina- 
tionem et appetitum, per quem ordinatur ad illud corpus, 
quantumcumque aliis conformetur; sed corpus habet ordi- 
nationem ratione divinae providentiae. Quod autem ha- 
beat per aliud, quod sit in se, ex quo plene resolutum 
est, non audeo asserere, propter hoc quia nec ratio, nec 
auctoritas, nec fides compellit. Attamen quia potest esse, 
quod Deus dedit, non audeo pertinaciter negare; ideo 


PAnS VII, 5. 


certum tenentes, incertum profundioribus relinquamus. 
Nam esto, quod non sit in pulveribus appetitus, et quod 
fiat resolutio usque ad ultima, non perit tamen aliquid, 
quod ad resurrectionem spectet, propter hoc, quia, sicut 
dicit Augustinus (Ench. c. 88): Non perit Deo terrena 
materies, de qua mortalium creatur caro. Sed in quem- 
cumque pulverem cineremve vertatur, in quoslibet alitus 
aurasve diffugiat, vel in ipsa elementa vertatur, in quem- 
cumque cibum eto., illi animae etiam in puncto temporis red- 
ditur, quod ipsa primitus animavit." 4. dist. 43. a. 1. q. 5 ad 6. 

* ,Sieuí per Verbum carnem factum fit judicium ad 
adorandam humanitatem Christi, in qua fuit judicatus; 
ita ad vocem ipsius fit resurrectio ad honorem illius hu- 
manitatis, in qua fuit mortuus. Et ideo dicit Augustinus 
(in Jo. tr. 23), quod per Verbum fit suscitatio animarum, 
per Verbum carnem factum fit suscitatio corporum.* 4. dist. 
43. dub. 1. 

* ,In Christo est assignare nostrae resurrectionis du- 
plicem causam, scilicet efficientem et exemplarem.  Effi- 
cientem autem dupliciter est assignare, aut sicut primum 
principium, aut sicut instrumentum. Efficiens sicut primum 
principium est Christus secundum divinitatem, et tota 
Trinitas. Efficiens sicut instrumentum est vox Christi, ad 
eujus prolationem et vocationem mortui resurgent. Simi- 
liter causa exemplaris duplex est. Una, in qua res cogno- 
scitur et disponitur; et sic est Dei Filius secundum di- 
vinam naturam, et tota Trinitas. Alio modo, in quo res 
inchoatur et exemplificatur; et sic est resurrectio Christi, 
quia, ut dicit Augustinus (de Civ. Dei l. 10. c. 20): Talia 
erunt corpora nostra, quale Christus sua resurrectione 
demonstravit. Unde est quasi exemplum, in quo nostra 
resurrectio est inchoata, tanquam membrorum in capito, 
sicut dieitur (Ephes. 2, 5): Convivificavit nos Christo, et 
resuscitavit etc." 4. dist. 43. a. 1. q. 6. 

$ ,Est instrumentum, quod est separatum, et est in- 
stirumentum, sive organum, unitum non tantum ad ali- 
quam operationem faciendam, sed ad unam formam con- 
stituendam: et hoc perficitur et convenit cum motore in 
unitate formae totius, et operationis per consequens; et 
sine tali nunquam habet motor perfecte compleri propter 
colligantiam ad illud." 4. dist. 43. a. 1. q. 1 ad 3. 

$ ,In resurrectione ... per summam pietatem, qua 
(Deus) omnia creavit, omnia restaurabit; per summam 
veritatem omnia judicabit; per summam benignitatem 
omnia glorificabit.^ Serm. 9. in Hexaém. in fine. 

' ,Veritas respicit. unamquamque rem secundum se, 
sed justitia respicit unam rem comparatam ad alteram, 
secundum quod per leges debitas colligatur una alteri." 
1. dist. 42. dub. 1. 

* ,Ad illud, quod objicitur de parvulis, dicendum quod, 
etsi anima non exierit in actum, tamen originale traxit 
in corpore, et per corpus; et ideo illi uniri debet, ut si- 
cut ex conjunctione ad corpus peccavit, ita simul cum 
illo mulctetur poena damni. Amplius, remuneratio non 
est tota ratio, quare fiat resurrectio, sed divinae ordina- 
tionis decretum, quae conjungendo animam immortalem 
corpori, per hoc decrevit illud corpus perpetuo vivificari. 
Si ergo divinum decretum non potest infringi, necesse ost 
illud corpus animae rejungi, ut sicut corpus separatum 
est ab anima propter divinam sententiam, quae respicie- 


63'7 


bat culpam; ita rejungatur animae propter divinam dispo- 
Sibionem, quae sic decreverat constituere humanam sub- 
stantiam. Ratione cujus decreti corpus humanum dicitur 
ordinari, et possibilitatem habere ad incorruptionem, quam- 
vis in sui natura nihil habeat plus de incorruptibilitate, 
quam alia corpora mixta. Secundum statum praesentem 
loquor." 4. dist. 43. a. 1. q. 2 ad 5. : 

? ,HRecta fides dicit resurrectionem corporum nostro- 
rum esse futuram, et ad hoc credendum adjuvatur per 
fidem resurrectionis Christi jam factae. Si ergo Christus 
est caput, e£ membra debent conformari capiti, cum Chri- 
stus resurrexit, consequens est, ut et nos resurgamus. Ut 
autem credat fidelis resurrectionem Christi, persuasum est 
sibi per multa testimonia Apostolorum, qui etiam per 
multa sunt argumenta certificati.  Persuadet etiam ipsa 
pietas fidei, quae nullo modo corpus Christi incineratum 
potest excogitare. Super hoc fidei fundamentum super- 
aedificatur persuasio rationis, quia quod resurrectio sit 
futura, exigit remuneratio divinae justitiae, quae homini 
retribuit, sicut et meruit. Secundo confirmatio gloriae, 
quae omnem animae appetitum complebit, vel quietabit. 
Tertio perfectio naturae, quae consistit in toto composito, 
non in altera ejus parte; et hae sunt rationes supra fidem 
fundatae." 4. dist. 43. a. 1. q. 1. 

1? ,lhesurrectio corporum non erit successiva, sed si- 
mul; et hujus possunt esse rationes congruentes sex. Prima 
est severitas divini judicii, quod inflixit poenam incinera- 
tionis corpori usque ad adventum secundum Filii Dei, 
sicut. poenam carentiae visionis usque ad adventum pri- 
mum. Et ratio hujus est, quia omnes simul fuimus in 
uno principio peccante. Secunda ratio est meritum fidei, 
quae multum meretur in credendo nos remunerari, qui 
videmur similes bestiis in moriendo; quod si illud per ex- 
perimentum homo videret, non haberet meritum, quia hu- 
mana ratio sibi praeberet experimentum. "Tertia ratio est 
unitas corporis mystici, quia enim omnes unum corpus 
sumus in Christo, ideo necesse est, quod quantum ad ali- 
quam gloriam resurgamus simul. Sed non quantum ad 
gloriam animae, quia ibi esset maximum damnum, et 
quasi improportionabile; ergo quantum ad gloriam corporis. 
Quarta ratio est subsidium infirmitatis nostrae, quia Sancti, 
dum sua desiderant corpora, vehementius etiam desiderant 
salutem nostram; unde Apostolus dicit (Hebr. 11, 40): 
Deo pro nobis aliquid melius providente, ne sine nobis con- 
summarentur. | Quinta ratio est manifestatio divinae justi- 
tiae, quia enim omnibus debet esse notum quanta justitia 
damnet malos et salvet bonos; ideo ultimam distributio- 
nem, vel retributionem distulit usque ad novissimum, ut 
omnes comparerent. Sexta et ultima ratio est consum- 
matio gloriae, quia enim angeli adhue sunt viatores quan- 
tum ad administrationem, quamdiu homines vivunt, et 
gaudium semper crescit secundum multitudinem electorum, 
non debuit perfecte gloria consummari in aliquo singula- 
riter, donec consummaretur in omnibus simul." 4. dist. 43. 
d. 1l. q. à. | 

'5 ,Augustinus in Enchiridion istam quaestionem di- 
mittit insolutam, quasi non sit magnae utilitatis, attamen 
cum assignat rationem, quare circa hoc non debeat labo- 
rari, determinationem quaestionis nobis innuit. Dum enim 
dicit, quod non debet nos molestare inquisitio circa pul- 


638 


eritudinem, ubi est certitudo circa damnationem ; si enim 
ad hoc resurgunt, ut damnentur, non ut melioris, sed 
pejoris sint conditionis, manifeste apparet, quod non da- 
bitur eis puleritudo, quam non habuerunt, nec auferetur 
deformitas, quam habuerunt. Unde Deus quantum ad eos 
est purus reformator, quia secundum eamdem formam 
reformat, quam eis natura dedit in generatione primaria. 
In qua reformatione apparet Dei sapientia et justitia. 
Sapientia, quia scit omnino eodem modo reparare, sicut 
ante fecit. Justitia, ut sicut qui meruit in corpore pul- 
chro, remuneratur in ejus pulcritudine; sic qui in turpi 
peccavit, in ejus turpitudine cruciari debet, nec debet 
auferri, sed potius firmari... Ad illud, quod objicitur, 
quod producens effectum deformem est deformator, di- 
cendum quod effectus deformiter productus potest dupli- 
citer considerari, aut absolute, aut in comparatione. Si 
absolute, verum est: si autem in comparatione ad meri- 
tum, aut ad praecedentem statum, non est verum. Et 
quoniam effectus competit meritis damnatorum, competit 
nihilominus statui praeterito; ideo talis reparatio non est 
deformatio, sed reformatio. et confirmatio debet dici. Et 
est exemplum in artifice, qui picturam diaboli facit tur- 
pem. Ipse enim non dicitur reformator, sed conformator, 
quia conformem statui diabolico picturam facit, quamvis 
in se pietura sit deformis. Sic etiam in proposito intelli- 
gendum." 4, dist. 44. p. 1. a. 3. q. 2. concl. et ad 2. 

1? ,Deformitates quaedam sunt qualitativae, sicut illae, 
quae veniunt ex malo et inordinato situ membrorum. 
Quaedam sunt quantitativae, sicut quando quis habet ni- 
mis magnum caput, vel nimis magna membra, ita quod 
aliis sunt improportionalia, vel habet gibbositates, vel talia, 
in quibus est aliquid de carnis substantia. Si de primis 
loquamur, quia non sunt de veritate humanae naturae, 
imo per errorem omnino contingunt, dicendum quod in 
electis nullo modo resurgent. Si de secundis loquamur, 
quia aliquid est ibi substantiae, aliquid vitiositatis, quod 
est substantiae, resurget, quod est vitiositatis, auferetur; 
hoc est dicere, quod illius membri materia per alia membra 
diffundetur quantum ad superfluitatem, ita quod non ali- 
quid peribit, et tamen totum per omnia reducetur ad pro- 
portionem. Et sic patet, quod in electis nulla resurget 
deformitas; resurget tamen alicujus deformitatis materia 
... Ád illud, quod objicitur de cicatricibus, dicendum 
quod cicatrices non resurgunt, aut si resurgunt, ita facient 
ad decorem et gloriam animae, quod non minuent pul- 
critudinem corporis, quia frequenter talia signa reddunt cor- 
pus magis decorum." 4. dist. 44. p. 1. a. 3. q. 1. concl. et ad 4. 

13 ,Nomine humanae naturae aliquando intelliguntur 
principia constituentia hominem; aliquando intelligitur 
forma hominis completiva, quae dat ipsi supposito com- 
plementum et operationem debitam illi speciei, secundum 
illud, quod dicit Boétius (de duab. nat. etc. c. 1): Natura 
est unamquamque rem informans specifica differentia." 
3. dist. 22. a. 1. q. 1. ad 3. — ,Non omne, quod inest 
homini a principio suae nativitatis, naturale est, nisi ex- 
tendatur hoc nomen naturale, multa enim bona gratis 
data conereantur, et dantur cum natura." 2. dist. 19. a. 3. 
q. iad 1. — ,Naturalia sunt illa, quae sunt eadem apud 
omnes; et naturalia comitantur naturam inseparabiliter." 
2. dist. 39. a. 1. q. 2. obj. 6. 


PARS VII, 5. 


1* , Aetas resurgentium dupliciter potest intelligi, aut 
per comparationem ad principium durationis; sic assigna- 
tur nobis nunc secundum comparationem ab initio nostri 
esse; et sic non computatur aetas in resurgentibus, quia 
transierunt omnem aetatem, et extra statum talem sunt. 
Alio modo aetas attenditur secundum dispositionem et 
valetudinem corporis; et sic accipitur aetas juvenilis, 
omnes enim tales et tanti resurgent in corpore, quales 
fuissent in aetate juvenili: et ita aetas non nominat du- 
rationem, sed corporis dispositionem; sic enim Deus tunc 
creat hominem in eo habitu et statu in aetate virili, non 
ratione computationis temporis, sed habitudinis corporis." 
Á, dist. 44. p. 1. dub. 1. 

15 ,Statim ex quo corpus humanum generatum est, 
statutum est quantum debet esse mole, licet nos non per- 
cipiamus, quia jam est ibi totum esse: et hoc est esse in 
quantitate virtutis, quae distinguitur contra quantitatem 
molis, et hoc est esse secundum potentiam virtutis aug- 
menitativae. Quantum ergo natura potest istum augmen- 
tare, qui nune parvulus est, tantus debet esse ratione, ot 
tantus erit mole, nisi impediatur per occasionem . .. Ideo 
oportet tunc detrahi, vel addi, non ad naturae mutationem, 
sed potius ad vitiositatis ablationem.^ Zbid. dub. 3. 

16 Sicut dieit Augustinus (de Civ. Dei l|. 2. cap. 19). 
aliqui voluerunt dicere, quod sexus femineus non resurget 
propter praedictam auctoritatem Apostoli, donec occurra- 
mus omnes in virum perfectum. | Sed, sicut ipse dicit, ibi 
dicitur vir non a sexu, sed a virtute, non corporis, sed 
mentis, per quem modum mulier facta vir est, secundum 
quem modum dicitur in Psalmo (1, 1): Beatus vir, qui non 
abüt in consilio etc., quod intelligi etiam potest de muliere. 
Et ideo auctoritas ista non negat resurrectionem mulierum, 
sicut manifesta ratio confirmat. Quoniam enim sexus fe- 
mineus est a Deo formatus, qui formavit virilem, quod 
patet, quia sine ipso non esset perfectio speciei, et in 
corporibus nostris natura servabitur, et vitia detrahentur; 
Sicut viri resurgent cum sexu virili, non propter genera- 
tionem, sed propter perfectionem et decorem quantum ad 
electos, sic feminae in sexu femineo, quia.tunc a membris 
ills dedecus et inhonestas per omnia auferetur, et quod 
excitabat ad libidinem, excitabit ad Dei laudem." Ibid. 
dub. 2. 

!'' ,Propria forma non est nata fieri nisi in propria 
materia; ergo cum anima sit propria forma corporis, quod 
perficit, non est nata uniri nisi illi; ergo si unitur in re- 
surrectione, unitur eidem; et si hoc, cum ipsa sit eadem, 
totum erit idem." 4. dist. 43. a. 1. q. 4. fund. 4. 

18 ,Si quaeras a me, quo modo hoc esse possit, dico, 
quod hoc potest esse per virtutem divinam, quamvis non 
possit esse per naturam. Et istud intelligere possumus 
sie. Supponamus nune, quod natura aliquid agat, et illud 
non agit ex nihilo; et cum agat in materiam, oportet, 
quod producat formam; et cum materia non sit pars for- 
mae, nec forma fiat pars materiae, necesse est aliquo modo 
formas naturales esse in materia, antequam producantur; 
et substantia materiae praegnans est omnibus; ergo ratio- 
nes seminales omnium formarum sunt in ipsa. Sed ad 
illud stat resolutio, à quo incipit generatio; ergo nulla 
forma omnino corrumpitur, sed manet in materia post 
corruptionem, sicut manebat, antequam produceretur; et 


PARS VII, 5. 


sic dicit Augustinus (7. 3. de Trin. c. S). Unde formas 
in materia ante productionem dicit esse quantum ad ra- 
tiones seminales. Dicit etiam resolvi ad materiam, sicut 
ad occultissimos sinus naturae, idem utroque nomine se- 
cundum alteram et alteram rationem intelligi volens. Quid 
autem haec sint, alibi melius patet... Nune autem haec 
dixisse sufficiat, quod omnes formae, cum corrumpuntur, 
non omnino corrumpuntur, sed manent aliquo modo: et 
huic concordat ratio, et auctoritas Philosophi, et auctori- 
tas beati Augustini, et quod majus est, auctoritas sacrae 
Scripturae, quae est auctoritas Spiritus sancti. Hoc prae- 
supposito, dicendum quod, quamvis forma sit ibi aliquo 
modo post corruptionem, tamen natura non potest pro- 
ducere ad idem esse, quod habuit prius. Et ratio hujus 
est, quia agens naturale influendo agit, et impertiendo 
aliquid sui, quo mediante perficit illud, quod erat in ma- 
teria, et illud, quod influitur a parte agentis, fit aliquid 
de completo esse ipsius producti; et ideo necesse est, quod 
natura det aliquid novi quantum ad modum essendi sub- 
stantialem, qui est esse in actu. Quamvis enim natura 
non det novam essentiam, dat tamen novum modum es- 
sendi, non tantum accidentalem, imo etiam substantialem, 
sicut esse in actu, secundum quem potest res substantia- 
liter numerari et diversificari. Et propterea natura, cum 
reparat, non idem, sed novum producit; sed Deus, qui 
potest ipsas rationes seminales sine immissione alicujus 
novi ad perfectum esse deducere, potest facere, quod sit 
idem; et sic facit in proposito, quia ex illis solis, et per 
eundem ordinem in reformatione rem constituit, ex quibus 
erat ante. Unde si omnia elementa convertantur in ignem, 
Deus ex illo igne reformat eadem elementa, quae ibi 
erant in rationibus seminalibus, et ex illis formam carnis 
per eundem ordinem. Et sic patet, quod Deus potest re- 
formare idem corpus secundum numerum: et sic potest 
dici ad praesens." 4. dist. 43. a. 1. q. 4 in concl. 

?? ,Membrum unumquodque reformabitur ex sua pro- 
pria materia pertinente ad ojus substantiam; quae vero 
est de superfluitate, per totum corpus diffundetur." 4. dist. 
44. p. 1. a. 2. q. 2. 

?  "Humiditas radiealis est illa, in qua calor sustentifi- 
catur... Est solum a generantibus, et mediante opere 
generativae, nam nutritiva in hanc humiditatem non pot- 
est, si enim posset, tunc homo juvenesceret, et vitam ctiam 
suam in perpetuum continuaret, si illud humidum renovari 
possit.^ 2. dist. 30. a. 3. q. 3. 

?! Naturalis philosophus distinguit in homine duplicem 
carnem, carnem secundum speciem et carnem secundum 
materiam. Et vocat carnem secundum speciem, illam, quae 
habet vim activam, et potentiam convertendi alimentum 
in carnis naturam: carnem vero secundum materiam vo- 
eat illam, quae sic est caro, ut tamen non possit aliquid 
in carnem convertere propria virtute. Dicit etiam quod 
virtus nutritivaà et augmentativa non convertit alimentum 
in earnem secundum speciem, sed secundum materiam, 
quia, si aliter esset, tunc nunquam staret augmentum, 
cum augmento enim carnis cresceret et virtus augmen- 
tandi. Hoc autem non sic est; ct ita caro secundum spo- 
ciem solum est a generantibus, sive mediante generativa, 
quamvis caro secundum materiam, scilicet. quae fluit et 
refluit, possit esse mediante nutritiva." Ibid. 


639 


?? ,Aliquid ordinatur ad resurrectionem dupliciter, vel 
de necessitate, vel de congruo. Illud autem ordinatur 
in nobis ad resurrectionem de necessitate, in quo con- 
sistit. fundamentum et fabrica corporis nostri: et hoc est 
illud, eui primo anima unitur. Et tale tractum est a 
generantibus, et in tale nihil potest transire opere nutri- 
tivae, secundum quod nutritiva operatur post animae unio- 
nem." Ibid. 

?3. lllud ordinatur in nobis ad resurrectionem de con- 
gruo, in quo consistit fabricae nostri corporis complemen- 
tum; et hoc est, quod facit ad quantitatem corporis per- 
fecti. Et sic aliquid de alimento potest converti in veri- 
tatem humanae naturae mediante vi nutritiva et augmen- 
tativa, quae ordinantur ad complendam corporis fabricam, 
quae inchoata fuit mediante vi generativa, cui competit 
operari, quousque anima infundatur; et tunc sequitur 
operatio nutritivae et augmentativae ad conservandum et 
complendum corpus." Ibid. | 

^ ,Anima est perfectio quantum ad substantiam, mo- 
tor quantum ad potentiam; et etsi anima non sit com- 
posita, imo simplex quantum ad substantiam, habet tamen 
multitudinem potentiarum, ratione: quarum ad diversa or- 
gana comparatur. Quoniam igitur corpus est ordinatum 
ad resurrectionem in utroque, et in quantum respicit ani- 
mam ut perfectionem, et ut motorem, et quantum ad ra- 
tionem motoris est distinctio; ideo distincte resurget ma- 
teria membrorum in suis locis." 4. dist. 44. p. 1. a. 2. 
q. 2 ad 3. 

?5 ,Caro, quae est in duobus, in uno sicut in prin- 
cipio, in alio sieut in individuo et in toto, resurget in 
isto, non in illo; et si in ambobus, secundum materiam 
resurget in primo; si in hoc secundum materiam, in alio 
secundum speciem resurget. Impossibile est autem, quod 
in pluribus sit secundum speciem." 4. dist. 44. p. 1. a. 2. 
qg. i. — ,Humiditas complexionalis, et humores in judicio 
resurgent, quia verus sanguis resurrexit in Christo in ejus 
resurrectione." 4, dist. 44, p. 1l. a. 1. q. 1. 

?$ ,Ea etiam, quae de superfluitate sunt corporis, re- 
surgent, ut capilli, et cetera, quia sunt ad decentiam et 
ornamentum corporis.^ Ibid. q. 2. 

?*! ,Mortale tripliciter accipitur, uno modo dicit natura- 
lem aptitudinem ad moriendum, alio modo possibilitatem 
ad moriendum, tertio modo necessitatem. Et primo qui- 
dem modo mortale inest homini ea ratione, qua est ali- 
quid compositum ex partibus heterogeneis; unde Hilarius: 
Non ex compositis est Deus, quia vita est. Si ergo homo 
est ex compositis et heterogeneis et diversis naturis et 
dispositionibus, impossibile est, quod vitam habeat nisi cum 
aptitudine ad moriendum. Et sicut talis compositio est 
homini naturalis, ità et mortale. Et hoc modo accipiendo 
mortale contra immortale, nunquam concurrunt in idem, 
sic nec spirituale, aut simplex et compositum; et si ali- 
quo modo est differentia, isto modo est non dividens ani- 
mal, sed substantiam viventem, cujus una differentia est 
immortale, et per oppositum mortale. Secundo modo mor- 
tale inest homini eo modo, quo est quid compositum ex 
partibus heterogeneis habentibus defectibilitatem, sicut in 
primo homine, qui habet statum animalem; et hoc modo 
dicit Statum medium inter miseriam etf gloriam. Tertio 
modo mortale inest alicui viventi ea ratione, qua vivens 


640 


est compositum ex contrariis habentibus defectibilitatem 
et pugnam ad invicem; et sic inest homini lapso, et hoc 
modo dicit statum miseriae, et immortale his oppositum 
dicit alium statum. Et quoniam status mutari potest, uni- 
tate secundum numerum remanente; hinc est, quod ex 
mortali secundum hune duplicem modum fit immortale 
sine diversitate substantiae: et hoc modo fit in homine 
glorificato, qui est mortalis primo modo, scilicet secundum 
naturalem aptitudinem, sed immortalis, prout dicit priva- 
tionem potentiae et necessitatis." 4. dist. 43. a. 1. q. 4 ad 3. 

?28 Non est aliud dicere veritatem humanae naturae, 
quam humanam naturam veram. Sic autem vocant eam 
loquentes de natura humana ex parte corporis, pro eo 
quod corpus humanum, praeter hoc quod habet formam 
et operationem sibi convenientem, sicut et alia corpora 
naturalia, habet ordinationem ad immortalitatem, et ita 
quamdam impermixtionem in hoc, quod non potest tantum 
transmutari, quin tandem reddatur animae, quae ipsum 
vivificavit; habet nihilominus quamdam fixionem, sive in- 
corruptionem, pro eo quod necesse est ipsum aliquando 
fieri immortale. Ratione igitur ordinationis ad incorruptio- 
nem, ex qua inest corpori humano non íantum debita 
operatio, sed etiam impermixtio et quaedam incorruptio, 
dieitur corpus humanum verum." 2. dist. 30. a. 3. q. 2. 

?9 Quod resurrectio non sit naturalis, ostenditur a 
parte initi, quia a privatione in habitum per naturam 
non fit regressus; sed in morte est summa privatio; ergo 
resurrectio, cum sit a morte, non est per naturam. Item 
hoe ipsum ostenditur a parte termini, quia omne, quod 
natura producit, est corruptibile et mortale; sed corpus 
glorificatum est immortale et incorruptibile; ergo etc. 
Item tertio ostenditur a parte modi operandi, quia natura 
operatur successive, non subito; sed resurrectio erit su- 
bito, in ctu oculi (1. Cor. 15, 52); ergo non est a natura. 
Item ostenditur etiam & parte principii effectivi, quia na- 
tura est vis insita rebus ex similibus similia procreans; 
sed in resurrectione non fit simile ex simili; ergo etc. 
Ultimo ostenditur a parte omnium horum, quia est arti- 
culus fidei, quae non est de his, quae fiunt per naturam, 
sed supra naturam; ergo etc." 4. dist. 43. a. 1. q. 5. 
fund. 1— 4. 

3? Causa communis est ad principium intrinsecum et 
extrinsecum, similiter et ratio causalis, quantum est de 
vi nominis, semen vero dicit principium intrinsecum: et 
ita ratio causalis se extendit ad rationes creatas et in- 


PAns VII, 6. 


creatas, ratio vero seminalis solum ad rationes creatas. 
Quantum ergo est de vi nominis, unum est commune re- 
spectu alterius; in quantum autem ad invicem distinguun- 
tur et connumerantur, sic causa et causalis ratio accipitur 
quantum ad principium increatum, semen vero et seminalis 
ratio spectat ad principium creatum.  Differunt autem 
causa et ratio causalis, quia causa dicit principium pro- 
ductivum, ratio vero causalis dicit regulam dirigentem 
illud principium in sua operatione. Similiter per hunc 
modum differt semen et ratio seminalis. Regula autem 
agentis increati est forma exemplaris, sive idealis, regula 
vero agentis creati est forma naturalis; et ita rationes 
eausales sunt formae ideales, sive exemplares, rationes 
vero seminales sunt formae naturales. Et secundum hoc 
patet, quod rationes causales et primordiales idem sunt 
re, differentes sola ratione. Primordiales enim dieuntur 
per privationem prioris, sed causales per positionem po- 
sterioris: et primordiales in quantum respiciunt Deum, 
ut principium primum; causales in quantum respiciunt 
Deum, ut finem ultimum, quae est causa causarum. Si- 
militer naturales rationes et seminales re idem sunt, ra- 
tione vero differunt; quia enim semen dicit ut ex quo, et 
natura dicit a quo, ratio seminalis attenditur, in quantum 
dirigit potentiam naturae, ut ex aliquo fiat aliquid, natu- 
ralis vero, ut ab aliquo fiat aliquid. "Vel ratio seminalis 
respicit inchoationem et intrinsecam virtutem, quae movet 
ei operatur ad effectus productionem; naturalis vero con- 
cernit producentis ad productum assimilationem et modi 
agendi assuetudinem." 2. dist. 18. a. 1. q. 2. 

31 ,Mirabile dicitur illud, quod est supra facultatem 
naturae. Hoc autem potest esse dupliciter, secundum 
quod est operatio naturae simpliciter, et naturae ratio- 
nalis.^ 3. dist. 30. a. 1. q. 4 ad 8. 

3? ,In resurrectione tria sunt, primum est corporis 
ex pulveribus reformatio, secundum ipsi corpori refor- 
mato animae unio, tertium unitorum inseparabilis colli- 
gatio. Primum est contra naturam, id est, contra solitum 
cursum naturae, quae potest perfecta destruere, non de- 
structa reparare. Secundum est secundum naturam, quod 
anima optime corpori sibi organizato, cui desiderabat uniri, 
uniatur. Tertium est supra naturam, scilicet quod ex 
corruptibili fiat incorruptibile, non separabile. Quoniam 
igitur primum et ultimum est non a natura, sed supra, 
vel contra; ideo non est dicendum resurrectionem natu- 
ralem esse, sed supra naturam." 4. dist. 43. a. 1. q. 5. 


CAPUT VI. 


a) De igne De eonsequentibus ad judieium, seilieet de igne infernali ?. 


infernali 
tantum ed. 


1454. (Ignis infernalis est in loco corporali deorsum; — ibi omnes reprobi affligentur, — aeternaliter, — igne corporali, — qui affliget 


spiritus et corpora, — quin tamen corpora consumat; — et plus vel minus, juxta meritorum exigentiam. — Poenae ignis adjioietur 
affliolio secundum omnes sensus, — et poena vermis, — et carentia visionis Dei.) 


Consequenter de consequentibus ad judicium est dicendum, quae sunt duo, sci- 
9» $dies ]icet " poena infernalis et gloria caelestis. De poena igitur infernali hoc tenendum est, 
quod poena infernalis est in loco corporali deorsum, in quo aeternaliter affligentur 


PAns VII, 6. 641 


omnes reprobi, tam homines, quam spiritus mali(l)  Affligentur autem eodem igne 


c) Cremabit 


corporali qui concremabit? et affliget spiritus et etiam corpora; nec tamen corpora illa i4 
. . . . " i : E i 
consumet, sed semper affliget, alios plus, alios " minus secundum exigentiam meritorum.iwa4" "^" 


Hujusmodi autem afflietioni ignis conjuncta erit afflictio secundum omnes sensus, con- 
juncta erit poena vermis, et carentia visionis Dei; ita quod in his poenis erit varietas, 
et cum varietate acerbitas, et cum acerbitate interminabilitas, ut ad reproborum suppli- 
cium formentorum fumus ascendat in saecula saeculorum (Apoc. 14, 11). 


Ratio autem ad intelligentiam praedictorum haec est: quia cum primum prin- 


cipium summum sit?, quidquid habet, habet in summo; ideo necesse est ipsum esse^? 
add. ibid. et 


rectissimum. Cum ergo in retribuendo agat secundum rectitudinem ', sicut contra see ve. 
facere non potest, nec se negare, nec suam justitiam impugnaré; sic necessario, sua 
rectitudine exigente, oportet, quod peccatum puniatur secundum quantitatem culpae, in 
his maxime, qui legem misericordiae contemnentes, per impoenitentiam impegerunt in 


f) Severitas 


severitatem justitiae". Quoniam ergo severitatis? justitiae est considerare culpam, non$, $5 
solum quantum ad radicem, verum etiam quantum ad circumstantias aggravantes; con- 
gruissimum est, ut judex justus poenas debitas" ab impiis exigat usque ad ultimum 
quadrantem, ut sic non remaneat dedecus peccati sine decore justitiae"; et sicut mani- 
festa est potestas in creando, et sapientia in gubernando, et clementia in reparando, 
Sic manifestetur summa justitia in puniendo. Quoniam ergo divina justitia peccatorem 
impium debet punire secundum exigentiam culpae, et culpa mortalis, ad quam succedit 
finalis impoenitentia, ipsa habet rationem deordinationis perpetuae, deordinationis libidi- 
nosae, deordinationis multimodae; necesse est, quod ipsa puniatur poenarum aeternitate, 
acerbitate et multiformitate. 

Primo igitur deordinationis perpetuae poena debet esse perpetua, quia peccatum, 
quod quis committit, et de quo nunquam poenitet, perpetuo in animo durat, et a vita 
perpetua, scilicet Deo, separat, et? a voluntate procedit, quae in peccato vellet per-s95nw. 


petuo delectari. Et licet delectatio illa transiens sit et" momentanea, quia tamen de- 35: bene 
ed. Ven. 


(I) Praetermissis haereticis antiquioribus, ut Seleuciani et Hermiani tempore S. Damasi R. P., et 
quotquot praeterea ex negatione immortalitatis animae eandem haeresim propugnarunt, nostris temporibus 
inferni existentiam inter mythos recensent Rationalistae. Inferni autem aeternitatem inficiati sunt Origenistae, 
et quotquot cum ipsis asseruerunt per ignem etiam eos purgari, qui in mortali peccato post hanc vitam in- 
veniuntur, sive id senserint de omnibus tam daemonibus quam pravis hominibus, sive de pravis hominibus 
tantum; sive nec etiam de omnibus hominibus, sed de baptizatis, licet postea in infidelitate vel haeresi de- 
cessis; sive de iis solis inter baptizatos, qui cum fide Christi etiam mortua decedunt; sive denique nec de 
his omnibus, sed de iis, qui cum fide habuerunt opera misericordiae, etiamsi alia habuerint peccata mortalia, 
-in quibus mortui fuerunt. Contra hos errores, quos Sociniani et plerique ex Protestantibus amplexi sunt, 
in Symbolo Athanasiano profiteri tenemur: ,Qui bona egerunt, ibunt in vitam aeternam, qui vero mala, in 
ignem aeternum*. Et in Conc. Lateran. IV, cap. Firmiter definitur: Tam reprobi quam electi, ,omnes 
cum suis propriis resurgent corporibus, quae nunc gestant, ut recipiant secundum opera sua, sive bona fue- 
rint, sive mala; illi cum diabolo poenam perpetuam, et isti cum Christo gloriam sempiternam.* 

Mox autem post mortem in originali vel actuali peccato mortali decedentes, secundum Dei ordina- 
tionem communem ad inferna descendere, Benedictus XII in Const. Benedictus Deus definivit his verbis: 
,Definimus, quod, secundum Dei ordinationem communem, animae decedentium in actuali mortali mox post 
mortem suam ad inferna descendunt, ubi poenis infernalibus eruciantur; et quod nihilominus in die judicii 
omnes homines ante tribunal Christi cum suis corporibus comparebunt, reddituri de factis propriis rationem, 
ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum." 


S. Bonaventurae Breviloq. 81 


642 | Pans VII, 6. 


ordinatio tenet rationem perpetuitatis, poena deordinationi respondens debet habere ca- 

rentiam finis; ut sicut homo in suo perpetuo" finem non apposuit a peccato recedendo, 

sic Deus in suo perpetuo non desistat a puniendo; et sicut homo contra infinitum pec- 

cavit, sic poenam habeat infinitam *. Et quia non potest habere poenam infinitam in- 

)mtnetensive?, habeat saltem duratione*. Et sicut voluntas ejus post mortem semper malo 

Ju 5a, adhaeret'? sine susceptione poenitentiae, sic Deus semper affigat sine immutatione 
eei" sententiae ", requirente hoc perpetuitate deordinationis in impiis damnatis "'. 

Rursus, quoniam deordinationis libidinosae poena debet esse afflictiva, quia de- 

lectatio punitur per tristitiam contrariam, et spiritus rationalis in peccando convertit 

2 aux se ad bonum proprium et ut nunc? et partiale libidinose amandum, et ex hoc con- 

«L4w. temnit divinum imperium et dominium; hinc est, quod ad hoc, quod illa delectatio 

improba perfecte puniatur, in qua simul est delectatio cum contemptu, necesse est, quod 

ad punitionem illius contemptus et delectationis peccator, sive sit homo, sive spiritus, 

praecipitetur in locum infimum", et maxime a statu gloriae longinquum, hoc est in 

profundissimum infernum 5. Necesse est etiam, quod ibi exponatur affligendus infimae 

naturae, ac per hoec non a substantia spirituali patiatur, sed a corporali et infima, hoc 

est a faecibus corporum mundanorum, ut in faecibus defigatur, et igne et sulphure 

concremetur". Et quoniam spiritus, qui per naturam praeponitur corpori, et in corpus 

habet influere, et ipsum movere, dignitatem naturae per culpam pervertit, et se sub- 

Sw Heit? quodam modo vilitati et nihilitati peccati; hine est, quod secundum ordinem ju- 

stitiae debet ordinari, ut tam peccator spiritus, quam homo, igni corporeo" alligetur, 

non ut in illum influat vitam", sed ut divino decreto suscipiat poenam. Cum enim 

rei, quam horret per timorem divinitus immissum, et quam sentit per vim naturalis 

sensus, sit inseparabiliter alligatus; necesse est, quod acriter tormentetur". Et quia 

ille ignis non agit nisi per dispositionem peccati et reatus" et maculae", ex improbi- 

mitate libidinis praecedentis ", et haec non est aequaliter in omnibus; hinc est, quod ab 

» sw i eodem igne alii cremantur plus, alii vero minus; sicut ab" eodem igne aliter uritur 

palea, et aliter comburitur lignum. Quoniam autem illa peccati distinctio et reatus, 

&j*« secundum quam actio ignis moderatur, est in eodem uniformis, et nunquam ? crescit, 

nec decrescit, nec mutatur; hinc est, quod divino imperio ordinante, ignis ille sic agit, 

quod semper urit et non consumit, semper affligit et non interimit", quia non agit ad 

tnlmae ' suae formae multiplicationem, sed ad pacis animae in corpore perturbationem ?, sive 

P"püomipsius spiritus in seipso. Unde non fit nova ademptio, sed ademptae pacis continua- 

tio"; ut sic in eadem poena nec acerbitas aeternitatem, nec aeternitas tollat acerbitatem". 

Postremo, quoniam deordinationis multimodae poena debet esse multimoda, et in 

v5tàer-omni peccato actuali mortali est deordinata? aversio a summa luce et bonitate, et in- 


nata es 
&versio ibid. 


nore 0rdinata conversio ad bonum commutabile, et deordinatio voluntatis contra" dictamen 
rationis rectae; hinc est, quod omnes actualiter peccantes, qui erunt damnati, punientur 

:) Aàbonim poena, triplici: propter aversionem, carentià visionis Dei^; propter conversionem ?, poená 

commutabile 5 » s SR" ; wo 

4^ ?* jneendi materialis; propter pugnam voluntatis et rationis, poená vermis"; ut sic ex hac 

oEtonisi4-multiplicitate poenarum afflicti, et" varie et acerbe et aeternaliter crucientur", et for- 
mentorum fumus ascendat in saecula saeculorum (Apoc. 14, 11). Amen. 


PARS VII, 6. 


643 


Ap Carvr VI. 


! ,In omni opere Dei simul est misericordia oet veritas, 
tam in opere retributionis poenarum, quam praemiorum." 
— ,4Dicendum quod misericordia dicitur tripliciter, simi- 
liter et justitia. Uno modo misericordia largissime dicitur 
divinae bonitatis affluentia, communiter vero dicitur beni- 
gnitas in supererogatione bonorum, stricte vero dicitur 
pietas in sublevatione malorum. Similiter et justitia di- 
citur communissime divinae bonitatis condecentia, com- 
muniter vero dicitur liberalitas in retributione praemio- 
rum, stricte severitas in punitione malorum. Secundum 
igitur hos tres modos concurrunt in eodem opere. Nam 
primo modo misericordia divinae bonitatis affluentia, ot 
justitia divinae bonitatis condecentia, sunt in eodem opere; 
ita quod in eodem opere, quia omnia facit ex affluenti 
bonitate, et nihil facit ex affluenti bonitate, nisi quod 
decet bonitatem suam. Similiter secundo modo misericor- 
dia, quae est benignitas in supererogatione bonorum, ot 
justitia, quae est liberalitas in retributione praemiorum, 
simul concurrunt, quia, cum retribuit bona, non retribuit 
nisi merenti, et supra illud, quod meruit. Similiter tertio 
modo misericordia, quae est pietas in sublevatione malo- 
rum, et justitia, quae est severitas in retributione malo- 
rum, simul currunt, quia nunquam ita severe punit, quin 
aliquod debitum de poena dimittat. Sic igitur patet, quo- 
modo misericordia et veritas communissime sint in eodem 
opere, quia in omni opere; sed communiter sunt in omni 
opere retributionis bonorum, proprie sunt in retributione 
poenarum et suppliciorum. Sunt tamen in eodem opere 
secundum aliam et aliam conditionem; in quantum enim 
retribuit, quod meruit, est justitia, in quantum infra vel 
supra est misericordia.^ 4. dist. 46. a. 2. q. 2. — ,In omni 
retributione Domini sie sunt conjuncta misericordia et 
justitia, quod impossibile .est separari eas ab invicem. Et 
ratio hujus est, quia sicut in nobis quaedam suní vir- 
tutes, quarum perfectio attenditur per accessum ad ex- 
iremum, ut puta caritas, quaedam per accessum ad me- 
dium, ut justitia et misericordia. Unde non dicitur summe 
justus per excessum severitatis, nec summe misericors 
per omnimodam remissionem culpae; sed quia miseretur 
tantum, quantum est conveniens, et similiter tantum punit. 
Et hujus ratio haec est, quia justitia et misericordia di- 
cuntur maxime respectu actuum et meritorum nostrorum.^* 
Ibid. q. 4. 

? ,Justitia in opere uno modo dicit severitatem, alio 
modo ordinem; sicut et benefacere uno modo qualitatem 
absolutam, alio modo ordinem. Si justitia in opere dicat se- 
veritatem, sive qualitatem absolutam, dico quod sic justius 
agib cum uno quam cum alio, quia severius; et sic melius 
facit unum quam aliud. Alio modo justitia dicit ordinem 
praemii ad meritum; et sic dico, quod justissime retribuit. 
Sicut enim quae producit, optime ordinat; sic in remune- 
rando optime et aequissime ordinat praemia ad merita." 
4. dist. 46. a. 1. q. 4. 

? ,Poena de sui generali acceptione dicit nocumentum 
ordinatum, nocumentum autem comparationem habet et 
ad ipsum nocivum, et ad illud, quod patitur nocumentum, 
et ad illud, secundum cujus privationem nocumentum illud 


attenditur. Et secundum istam triplicem comparationem 
nomen poenae habet triplicem acceptionem. Unde dicitur 
poena aliquando actio rei laedentis, secundum quod adustio 
ignis infernalis dicitur esse poena reproborum. Dicitur 
eliam poena passio rei laesae, sive punitae, secundum 
quod dicitur, quod afflictio reproborum est eorum poena 
aeterna. Dicitur etiam defectus alicujus boni, in quem 
incurritur ex illa passione, sicut defectus quietis, salutis 
et pacis est poena reproborum." 2. dist. 86. a. 3. q. 2. 
Vide etiam superius part. III. c. 10. n. 2. . 

* ,Justum dupliciter dicitur, uno modo juste ordina- 
tum per justitiam, quae est in ipso; et omne, quod sic 
justum est, bonum est, quoniam intra se habet justitiam: 
vel est declarativum justitiae; et sic potest malum osten- 
dere, sicut. enim malum potest ad retributionem justitiao 
disponere, ita et ostendere. Et hoc modo dicit ordinatio- 
nem justitiae in altero; nec sequitur, quod sit bonum, 
quia justum plus importat rationem ordinis.^ 1. dist. 46. 
a. 1. q. 3 ad 4. 

5 ,Peecator... dum in peccato perseverat, peccat in 
suo aeterno, id est peccandi proposito aeterno." 4. dist. 44. 
p. 2. a. 1. q. 1. 

$ ,Est comparare delectationem ad poenam secundum 
duplicem comparationem. Aut secundum intensionem hu- 
jus in genere poenae, et illius in genere delectationis: et 
sic multo major est poena quam delectatio, nec est ibi 
proportio, sed excessus. Est iterum comparare hoc ad 
illud seeundum rationem meriti vel demeriti; et sic dico, 
quod meritum delectationis inordinatae excedit poenam, 
quia dignus esset amplius puniri. Servatur igitur in pu- 
nitione proportionalitas, quia magnae culpae magna in- 
fligitur poena, sed non proportio, quia quantum ad inten- 
sionem et durationem poena excedit culpam, sed quantum 
ad meritum culpa poenam. Et per hoc patet prima ratio, 
quia etsi delectatio sit momentanea, tamen quia cum ea 
offenditur bonum infinitum, meretur poena aeterna." 4. dist. 
46. a. 1. q. 2 ad 1—4. 

T ,Infinitas durationis est secundum potentiam, et haec 
non repugnat creaturae, quia non impedit durationem 
creaturae esse finitam actu et infinitam potentià.^ 1. dist. 37. 


p. 1.2.2. q. 1 ad 3. — ,Infernum ponere et cruciatum 


aeternum pertinet ad complementum universi et ad ju- 
stum judicium divinum." — , Vermis eorum non mcrietur, 
et ignis eorum mon extinguetur (Isa. 66, 24); ergo aeter- 
naliter cruciabuntur in infinitum; ergo est ponere infernum 
cruciatum aeternum. Item: Jte maledicti in ignem aeter- 
nun (Matth. 25, 41); ignem autem aeternum vocamus 
aeternum supplicium; ergo etc.... Item, qui peccat mor- 
taliter, praeponit bonum commutabile bono aeterno et 
infinito; ergo contemnit et offendit bonum infinitum. Sed 
tanta est offensa, quantus est is, qui offenditur; ergo 
eum ipse sit infinitus, offensa debet judicari infinita. Cum 
igitur poena debeat proportionari offensae, necesse est, 
quod peccato mortali reddatur poena infinita; sed non 
potest reddi infinita intensione, sed solum duratione; ergo 
etc. Item, sicut Deus est summe misericors, ita est summe 


justus. Sicut ergo summe misericordis est misereri, et 
81* 


RA 


644 


misericordiam suam summe manifestare per effectum; sic 
et summe justi est summe punire, et suam justitiam mani- 
festare per effectum. Si ergo infinita justitia non potest 
manifestari nisi per effectum infinitum, videtur quod aliqui- 
bus peccatoribus reddi debeat cruciatus infinitus; sed non 
potest esse cruciatus immensus; ergo necesse est esse cru- 
ciatum aeternum, hunc autem dicimus infernum; ergo etc." 
— QÜCruciatum aeternum ponere facit ad complementum 
universi, et justum judicium Dei. Prima est ratio con- 
gruitatis, secunda necessitatis. Congruum enim est, ut 
puleritudo universi decoretur quibusdam antithetis, ut si- 
eut bonis redduntur bona aeterna, ita et malis aeterna 
supplicia. Necessarium est etiam ad servandum ordinem 
justitiae, ut unicuique reddatur seeundum merita sua, cum 
ventum fuerit ad judicium. Peccator autem, cum peccat, pec- 
cat contra bonum aeternum et infinitum; et ex hoc dignus 
est cruciatu aeterno. Dum in peccato perseverat, peccat 
in suo aeterno, id est peccandi proposito aeterno. Et 
dum decesserit, non est amplius locus meriti, ac per hoc 
non remissionis peccati; ideo semper est culpa; et quia 
culpa ordinatur ad poenam, semper debet esse in poena. 
Quia igitur peecat in bonum aeternum, ideo cruciatu ae- 
terno est dignus; sed quia in suo aeterno, ideo crucia- 
tum aeternum assequitur... Et quod istud sit justum, 
ostendit Gregorius (4. Dialog. c. 11) per hoc exemplum, 
in humanis judiciis et legibus, ubi dicitur, quod peccans 
contra rempublicam aliquo grandi crimine morte moritur, 
non quia mortem, vel horam, qua occiditur, ejus suppli- 
cium leges esse aestiment, cum sit hora perbrevis; sed 
quia eum in sempiternum auferunt a societate viventium 
Ad illud, quod objicitur, quod misericordia super- 
exaltat judicium (Jacob. 2, 13), dicendum quod illud est 
verum, quando est tempus misericordiae, ut puta in prae- 
senti; in futuro autem erit tempus justitiae, juxta illud: 
Cum accepero tempus, ego juslitias judicabo (Ps. 74, 2). 
Aliter potest dici, quod intelligitur de misericordiae merito, 
per quam quis meretur evadere severitatem divinae justi- 
tiae. Ad illud quod objicitur, quod justus animus non 
punit amore vindictae, dicendum quod Deus punit amore 
justitiae, non vindictae; et quamvis non puniat ad cor- 
rectionem, punit tamen ad justitiae manifestationem, aliter 
enim sunt puniendi corrigibiles, aliter incorrigibiles. Si 
quando tamen legatur, quod Deus ulciscitur se de suis 
inimicis, et vindicat se de eis, non est in praejudicium ju- 
stitiae. Quia cum ipse sit justitia, vindicare se non est 
aliud, quam servare justitiam; hoc autem in homine non 
contingit, qui non est justus; ideo non debet appetere 
vindicare se. Ad illud, quod objicitur ultimo, quod summe 
misericordis est summe misereri, dicendum quod sicut 
Deus est summe misericors, ita etiam decet ut sit summe 
justus; et ideo effectus misericordiae non excludit effectum 
justitiae. Et propter hoc Deus duo tempora sibi distinxit, 
vel constituit, unum, in quo ostenderet misericordiae suae 
infinitatem, tradendo unigenitum filium suum pro omnibus 
inimicis suis, et parcendo omnibus ad se redire volentibus; 
aliud, in quo ostenderet justitiae suae immensitatem, et 
hoc est tempus, quod deputatum est aeternis cruciatibus." 
4. dist. 44, p. 2. a. 1. q. 1. concl. et ad 4—6. 
8 ,Ad illud quod objicitur, utrum habeant aliquam in- 
ordinationem actualem voluntatis, potest dici quod sic. 


PARS VII, 6. 


Sed illa inordinatio est eis vere in poenam, sicut beatis 
bona voluntas in gloriam. Unde sicut isti non merentur 
amplius bona voluntate, ita nec illi demerentur mala." 
4, dist. 50. p. 1. a. 1. q. 1 ad 6. 

? ,Est necessitas, quae repugnat voluntati, sicut ne- 
cessitas coactionis, quae venit ab extrinseco. Et est ne- 
cessilas, quae venit ex voluntatis immutabilitate." 3. dist. 
12. a. 2. q. 1. — ,Mala voluntas dicitur dupliciter, scilicet 
uno modo actu, alio modo habitu. Dico ergo, quod timor 
servilis in viatoribus non aufert habitum malae voluntatis, 
sed aufert actum; iste enim non vult luxuriari, quia timet 
puniri, et de ipsa voluntate tamen habitum non aufert, 
quod patet, quia si speraretur impunitas, vellet utique 
luxuriari. Sic intelligendum est in damnatis, quod dolor 
poenalis aufert ab ipsorum voluntate actum volendi pec- 
care, quia revera damnati non appetunt luxuriari, nec do- 
minari propter poenas, quas ex illis actibus sentiunt se 
incurrisse; habent tamen habitum voluntatis malae, per 
quam appeterent peccare, si non crederent se ex hoe pu- 
niri. Si ergo quaeras, utrum damnati nolint peccasse, 
dico quod nolunt, non propter hoc quod peccatum eis 
displiceat, quia injustum, sed quia eis displicet poena justa." 
4, dist. 50. p. 1. a. 1. q. 1. 

1  PPunitio gehennalis erit sine omni intermissione. 
Et hoc patet per illud, quod dicitur in Apocalypsi (14, 11): 
Ascendet fumus tormentorum in saecula. saeculorum, et non 
habebunt vequiem die ac nocte. Cum enim non sit inter- 
pellatio in culpa, debet esse continuatio in poena." 4. dist. 
46. dub. 1. 

!! j,Malum punitur aeternaliter. Et quod sic debeat 
esse, patet, primo ratione divinae offensae, quae tanta est, 
quantus ille qui offenditur. Cum igitur Deus sit infinitus, 
offensa peecati est infinita. Justum est igitur, quod pu- 
niatur poena infinita; sed non potest puniri poena infinita 
secundum intensionem; oportet ergo, quod puniatur se- 
cundum durationem aeternam. Alia ratio est, quia pec- 
cans in collegium civitatis, juste potest per exilium ab 
ejus contubernio separari, quamdiu ipse vixerit, et civitas 
duraverit. Si igitur peccator proditor est civitatis Dei, 
eujus duratio est perpetua, justum est, quod et ipse exilio 
perpetuo puniatur. Tertia ratio est, quia peccator judi- 
catur non seeundum actum exteriorem principaliter, sed 
secundum interiorem voluntatem, quam principaliter con- 
siderat Deus. Sed omnis peccans, quandocumque derelin- 
quit Deum pro momentanea delectatione, mallet illam 
perpetuari, ex quo de illa in perpetuo vitae suae poeni- 
tentiam non facit; ergo puniendus est ac si delectatio 
perpetuo durasset. Quarta ratio est, quia peccator in 
quolibet actu peccati mortalis abutitur omnibus illis rebus, 
a quibus debet juvari, et cum quibus habet ordinari. Sed 
ipse, cum sit pars universi, juvamentum recipit ab ele- 
mentaribus, caelestibus, supercaelestibus, et ordinationem 
habet ad praeterita, praesentia et futura; abutitur ergo 
omnibus supradictis; nihil est ergo in universo, quod non 
sibi adversotur, et quantum ad consistentiam, et quantum 
ad durationem. Ergo necessarium est, quod ipse in uni- 
versali et sempiterna adversitate puniatur, ac per hoc in- 
terminata poenae calamitate. Quinta ratio est, quia cum 
anima rationalis sit creata in orizonte aeviternitatis et 
temporis, nec sit in tempore nisi ratione unionis ad cor- 


PARS VII, 6. 


pus, sublata illa unione, necessario intrat anima statum 
aeviternitatis. Si igitur moritur in peccato mortali, sem- 
piternaliter in peccati perversione perdurat. Sed non est 
dedecus peccati sine decore justitiae; igitur si sempiter- 
naliter durat culpa, sempiternali est supplicio punienda." 
Serm. de Seminante n. 46. Supplem. vol. I. 

1? ,Non est intelligendum, quod infernus sit sub terra, 
et in alia superficie terrae nobis opposita, cui nos sumus 
inferiores, sicut et ipsa nobis; verumtamen possibile est, 
quod infernus habeat aliquod amplum os, et si sol revol- 
veret, possibile esset, quod aliquando eis (damnatis) bene- 
fieium lucis praeberet.^ 4. dist. 48. dub. 7. — ,Cum uni- 
versum sit orbiculare, et circumferentia sit ejusdem na- 
turae, pro eo quod extremum tenet rationem inferioris, 
ideo medium tenet rationem "infimi. In homine autem non 
sic, quia una extremitas, ut caput, dicitur esse superius; 
alia, ut pedes, dicitur esse inferius; et ideo mediocritas 
nec inferius, nec superius est, sed habet influentiam ad 
utrumque. Ideo nobilis pars debet situari in homine in 
medio, non sic in universo, sed potius in extremo.^ 4. dist. 
44. p. 2. a. 1. q. 2 ad 5. —- ,Sicut enim status damnato- 
rum perfecta distantia distat a statu beatorum, ita et lo- 
cus à loco. Et sicut statui beatitudinis debetur locus 
supremus, ita et statui miseriae locus infimus, etiam se- 
cundum corpus." 4. dist. 44. p. 2. a. 1. q. 2. 

5 ,Cum dico infernum, sive locum poenalem, duo dico, 
et partem universi et vilitatem; in quantum locus est, 
debetur naturae substratae, sed in quantum vilis est, de- 
betur deformitati culpae: et ita malum locum habet et 
vilem, sed locum ratione substrati, vilem vero ratione de- 
formitatis." 1. dist. 46. dub. 2. 

1^ ,Non modo ignis crucians est in inferno, sed omnia 
elementa, quae sunt ibi confusa, vindicantia Creatorem." 
— $4Quod sit ibi ignis, patet ubi dieitur: Jte maledicti in 
ignem. aeternum (Matth. 25, 41). Item, quod sit ibi aér, 
videtur per illud Psalmi (10, 7): Ignis, sulphur, et spiritus 
procellarum ete. Si ergo spiritus procellarum vere habet 
naturam aéris, sicut ibi vere est ignis, ita et aér. Item, 
quod sit ibi aqua, videtur: T'ransibunt ab aquis nivium ad 
calorem. nimium (Job 24, 19). Xirgo si vere erunt in ca- 
lore ignis, non secundum tropum, vere erunt in frigore 
aquarum. Item, quod terra sit ibi, videtur per illud, quod 
dieitur: Terra miseriae et lenebrarum (Job 10, 22). Et 


hoe patet, quia, ut probatum est, locus ille est sub terra. - 


Item hoec videtur de omnibus simul, quia enim mali per 
corpus peccaverunt, ideo per totum corpus puniuntur; 
ergo pari ratione secundum omnes partes et qualitates 
eorporis; ergo videtur, quod secundum quatuor elementa 
et eorum quatuor qualitates.^ — ,Dicendum quod in in- 
ferno, sieut ex Seriptura colligitur, quatuor elementa esse 
creduntur ad perfectam damnatorum punitionem, ut omnis 
creatura exardescat in tormentum contra injustos, ot ar- 
metur in ultionem Creatoris, e£ per ea puniantur, ex qui- 
bus constituuntur. Quia vero sunt ibi ad poenam, ideo 
illa ibi esse dicuntur, quae vigent in qualitatibus activis, 
ut ignis et aqua. Et rursus, quia ignis maxime activus 
est ille, qui maxime ibi viget; unde etiam per ignem in 
Seriptura omne acerbe puniens signari solet. Unde cum 
Dominus ignem infernalem comminatur, aut comminatur 
tanquam praecipuum tormentum, aut sub nomine ignis 


645 


intelligit omne aliud afflictivum. Si autem quaeratur, per 
quem modum ibi elementa esse intelligantur, dicendum 
quod elementa ibi sunt confusa, non distincta, non ordi- 
nata. Nec tamen illa confusio poenam minuit, sed auget, 
pro eo quod actio elementorum mutua post resurrectionem 
cessabit, cum cesset generatio et corruptio; sed tamen 
manebit actio eorum in corpus damnandorum, quia ad 
hoe omnis eorum virtus dirigetur, non tanquam inten- 
dentium multiplicare speciem, sed secundum imperium 
Creatoris intendunt vindicare divinam injuriam, quod qui- 
dem fit affligendo humanam naturam.^ 4. dist. 44. p. 2. 
a. 2. q. 2. | 
1$ jIgnem infernalem corporalem esse non ambigo, 
cum dicatur: Jte maledicti in. ignem. aeternum. (Matth. 
25, 41). Sed omnis aqua materialis, seu naturalis, omni. 
aquae corporali est eadem specie et natura; ergo omnis 
ignis similiter omni igni. Item similiter Basilius dicit in 
Hexaémeron, exponens illud Psalmi (28, 7): Vox Domini 
intercidentis flammam. ignis, quod ignis materialis cedet ad 
punitionem damnatorum, quantum ad id, quod habet ar- 
doris. Si ergo ignis species est, eatenus non mutabitur; 
ergo iste ignis aptus est ad puniendum reprobos; ergo 
videtur, quod iste et ille sint ejusdem naturae et speciei 
... Item, iste ignis est calidissimum corpus, sicut dicitur, 
et verum est; ergo cum infernalis ignis sit calidissimus, et 
quod per superabundantiam dicitur, convenit uni soli spe- 
eiei vel individuo; ergo ignis ille est ejusdem speciei cum 
isto. Item: Per quae peccat quis, per haec et torquetur 
(Sap. 9, 17). Si ergo per corpus, et per ea, quae sunt 
de compositiono nostri corporis, peccamus; ergo per ea- 
dem in specie et natura debemus puniri; ergo videtur, 
quod ignis, qui est de compositione corporum, et qui est 
afflictivus in inferno, sit idem secundum speciem." — 
Ignis inferni est corporeus, et forte ejusdem naturae 
substantialis cum igne elementari, licet diversae sit pro- 
prietatis.^ —  ,Quamvis ad hane quaestionem videatur 
temerarium respondere, quia Scriptura eam non determi- 
nat, nec doctor praecipuus Augustinus eam explicat, sed 
magis relinquit insolutam, dicens (de Gen. ad litt. lib. 12. 
c. 93-34), quod nulli manifestum est, cujusmodi sit ille 
ignis, nisi ei, cui divinus Spiritus ostendit; et amplius 
opinari videtur, quod ille ignis sit spiritualis, non corpo- 
ralis; tamen satis possumus pro certo habere per doctores 
posteriores, utpote per beatum Gregorium (Dialog. lib. 4. 
c. 29), cui multa divinus Spiritus revelavit, quod ignis infer- 
nalis sit corporalis. Sed utrum ille ignis sit elementaris, sive 
ejusdem speciei cum igne, qui apud nos est, hoc non ita pot- 
est pro constanti a quocumque determinari. Attamen si quis 
non adducat fortiores rationes, quam quae adductae sunt, 
non compellimur ponere iguem infernalem esse diversae na- 
turae et speciei ab igne, qui apud nos est, si proprie veli- 
mus speciem appellare formam substantialem et specificati- 
vam, secundum quod dicitur, quod omnis aqua similis est 
omni aquae in specie. Et huic opinioni satis videtur con- 
sonare Augustinus (de Civ. Dei lib. 22. c. 11), ubi inquit, 
quomodo iste ignis vere habeat naturam ignis, et tamen non 
consumat corpus, in quo agit. Si tamen loquamur de pro- 
prietatibus accidentalibus, quae non variant speciem, sed 
operationem, ille ignis habet diversas proprietates ab isto 
... Ád illud quod objicitur de proprietate extinguibili- 


646 


tatis, potest responderi dupliciter; primo, quod sicut cor- 
pora damnatorum eadem sunt cum nostris secundum spe- 
ciem, et tamen sunt immortalia, ita ignis crucians corpora 
illa idem est cum igne nostro, quamvis non deficiat, quia 
hoe non habet per naturam, sed per vim superadditam . . . 
Ad illud quod objicitur de luciditate, dicendum quod ignis 
ires sunt species matoriales, scilicet lux, flamma et carbo, 
ei istae sunt species materiales; et quamvis in omnibus 
his salvetur natura lucis, tamen minime est in materia 
terrestri, et maxime terrestris parum habet de luce, et 
multum resolubilis est in fumositatem; et in tali materia, 
utpote in sulphure et pice, ignis potius est tenebrosus 
quam lucidus, quia magis visum impedit, quam adjuvet; 
et per hune modum imaginari possumus ignem infernalem, 
et ad hoc adjuvari auctoritate Scripturae, dicitur enim: 
Cruciabuntur igne et sulphure (Apoc. 14, 10) ; item: Dies 
ultionis Domini elc.; et post: Convertentur torrentes ejus in 
picem, et. humus ejus in. sulphur (Tsa. 84, 8—9)." 4, dist. 44, 
p. 2. a. 2. q. 1. fund. concl. et ad 2 et 8. 

1$ .Tripliciter dicitur aliquid agere in alterum. Uno 
modo per praedominantiam, sicut contrarium agit in suum 
contrarium. Alio modo per influentiam, sicut corpus su- 
perius agit in haec inferiora. "Tertio modo per colligan- 
tiam, sicut quando duo sunt unita, quod unum trahit ad 
se alterum, et communicat alteri proprietates suas." 2. dist. 
31. a. 2. q. 1 ad t1. 

!' ,Dolor est dissensus ab his rebus, quae nobis vo- 
lentibus aecidunt. Ad hoc ergo, quod dolor generetur 
in anima ab aliquo, duo concurrunt ex parte animae, 
scilicet. perceptio ex parte cognitionis, et detestatio ex 
parte affectionis. Similiter duo requiruntur ex parte 
agentis. Unum est, quod immutet animae perceptionem. 
Aliud est, quod violenter et inseparabiliter adhaereat 
contra repugnantiam voluntatis. Ex his quatuor duo sunt 
secundum ordinem naturae, et alia duo secundum ordi- 
nem divinae justitiae. Quod enim ignis immutet cogni- 
tionem animae, et anima percipiat actionem et calorem 
ignis, hoc est de potentia naturali utriusque. Et hoc 
patet sic. Cum enim ignis agit in compositum ex anima 
et corpore, ibi duplex est passio. Una est naturalis, et 
haec est calefactio corporis; alia animalis, et haec est 
immutatio sensus. Prima passio est a natura, quia est 
passio vera ab igne ut vere agente. Secunda passio est 
ab anima seipsam movente, et ab igne occasionem prae- 
bente, secundum quod dicit Augustinus (vn Musica l. 6. 
c. 5). Sicut ergo postquam separatur anima, corpus pot- 
esí pati ab igne passione naturali, quia potest calefieri 
et inflammari, et hoe per naturalem potentiam utriusque ; 
sic spiritus pati potest passione animali, et ab igne prae- 
senti immutari naturali potentia ignis et animae. Duo 
sunt igitur ibi per ordinem naturae, alia duo per ordinem 
divinae justitiae. Quod enim ignis animae indissolubiliter 
alligetur, et anima in eo recludatur ut in carcere, divinae 
justitiae est, ad quam spectat malefactorem in carcere 
recludere. Quod iterum anima refugiat ignis calorem, qui 
per naturam nocere non potest, et trepidat timore, ubi 
timor non est; hoc divinae justitiae est, quae facit trepi- 
dare peccatores, immittendo terrorem et horrorem ejus rei, 
qua per naturam sunt superiores. Et quamvis sit illud 
divinae justitiae, hoec tamen non est contra ordinem na- 


PAnS VII, 6. 


turae, sive spiritum trepidare, ubi trepidandum non est, 
sive spiritum alligari corpori. Et hoc est, quod innuit 
Augustinus (de Civ. Dei l. 21. c. 10), quod sicut anima in 
hominis conditione jungitur corpori, ut dans ei vitam, 
quamvis illud sit spirituale, et hoc corporale, et ex illa 
conjunctione vehementer concipit ad corpus amorem; sic 
spiritus ligatus igni, ut accipiens ab eo poenam, ex 
illa conjunctione vehementer concipit horrorem, ac per 
hoc et dolorem, qui verus est, et ex vero igne corporali, 
et ex vera applicatione corporalis ignis ad spiritum cau- 
satur secundum quatuor praehabitas conditiones." 4. dist. 44. 
p. 2. a. 3. q. 2. 

1? |Reatus, sive obligatio ad poenam." 2. dist. 42. dub. 1. 

?* ,Deordinatio in anima ratione aversionis dicitur de- 
formitas, ratione vero conversionis dicitur macula." bid. 

? Si de corporibus damnatorum quaeratur, utrum ab 
igne affligantur, simpliciter est concedendum. Si autem 
quaeratur, utrum consumantur, simpliciter est negandum. 
Sed si quaeratur, utrum corrumpantur, hoc est distinguen- 
dum; nam corruptio uno modo dicit defectionem, seu de- 
cisionem rei quantum ad esse substantiale, et hoc modo 
idem est quod consumptio; et tali modo non corrumpun- 
tur, cum non moriantur. Alio modo corruptio idem est 
quod privatio bonae dispositionis; et hoc modo, quoniam 
& corporibus damnatorum auferetur quies et bona dispo- 
sitio, quae generat in anima voluptatem; hine est, quod 
continue corrumpitur. Est ergo corruptio afflictionis, non 
interemptionis, sive consumptionis; et haec fit per adustio- 
nem ignis. Si autem quaeratur, quo modo istud possit 
capi et intelligi, possumus ad hoc manuduci ratione... 
Quoniam hoc venit ex parte agentis, et ex parte patientis. 
Isti enim igni data est virtus ad inflammandum, non ad 
consumendum; et corpori data est natura passibilis ad 
patiendum, non ad deficiendum. Si autem quaeratur ratio 
hujus, dicendum quod est a parte naturae passibilitas ad 
suscipiendum, ex parte Dei est potestas ad dandum, ex 
parte finis est congruitas ad sic faciendum, quia in infi- 
nitum debet homo in corpore cruciari, ut manifestetur 
Dei justitia infinita. Nec sunt ista duo incompossibilia, 
quod aliquod corpus tangatur a calido, et non consumatur, 
cum videamus naturaliter aliquod corpus tangi a frigido, 
quod potius calefacit, quam infrigidet, sicut exemplum 
manifestum est in aqua et calee. Et sicut illa corpora 
uruntur, ef non consumuntur; ita etiam compositum ex 
anima et corpore affligitur, e£ non moritur. Et tamen ad 
hoc similiter possumus manuduci exemplo, quia anima 
immortalis in corpore affligitur, quia dolor est animae, 
proprie tamen non occiditur. Quid ergo prohibet similiter 
intelligi in ipsis damnatis? Quodsi dicas hoc non esse 
simile, quia anima non sic composita est ex contrariis, 
secundum quod est natura humani corporis; respondere 
possumus, quod istud non obsistit, cum aliqua corrupti- 
bilia, utpote vermes, in aquis calidissimis reperiri queant, 
quarum fervorem nemo impune pertractat, sicut dicit Àu- 
gustinus (de Civ. Dei lib. 21. c. 2). Si igitur quae mor- 
talia sunt et defectibilia, possunt in his calidissimis vivere 
sine afflictione, pari ratione immortalia et passibilia cor- 
pora affligi possunt sine interemptione. Si autem quae- 
ratur ratio hujus, dici potest, quod hoc est propter con- 
junctionem animae ad carnem indissolubilem. Quod enim 


PAn8 VII, 6. 


homo moriatur dolore, hoc non est, quia dolor sit con- 
trarius vitae, cum dolor non sit nisi in substantia vivente; 
unde sequitur: Hie si dolet, sentit; et si sentit, vivit; sed 
quia anima non est indissolubili vinculo corpori alligata, 
ideo intensus dolor eam expellit de praesenti habitaculo. 
Nunc enim est carcer temporalis, sed tune erit perpetuus." 
4. dist. 44. p. 2. a. 3. q. 1. | 

?! Sicut beati continue reficiunfur, non quia semper 
novum aliquid recipiant, sed quia in suo praemio conser- 
vantur et continuantur; sic damnati continue affliguntur, 
et tamen non corrumpuntur, quia salutis et quietis eis 
privatio per continuam actionem ignis continuatur. Et 
hujus exemplum clarum est in generatione radii, qui di- 
citur semper oriri, et semper a sole egredi, non quia sol 
semper aliquid novum emittat, sed quia primum lumen 
mixtum continuat. Sic ignis dicitur semper damnatos 
affligere, non quia novam dispositionem de novo afferat, 
sed quia continue agendo a priori afflictione non cessat." 
4, dist. 44. p. 2. a. 3. q. 1 ad 2. 

2? Etsi in damnatis aliquo modo remittantur affectio- 
nes libidinosae propter poenarum magnitudinem, illae, in- 
quam, affectiones, quae habent annexam delectationem; 
aliae tamen affectiones, in quibus est poenalitas, vigoran- 
tur. Unde etsi cessat actualiter affectus luxuriandi et 
dominandi, tamen intenditur affectus sive furor impatien- 
tiae, et livor invidiae; unde tunc dentibus suis frement, el 
tabescent (Ps. 111, 10). Et quoniam vigebit in eis odium 
et invidia; ideo vehementer tristabuntur, et tabescent in 
gloria electorum Dei; ideo ad satiandum suam impiissimam 
aemulationem et odium vellent nullos esse beatos, imo 
omnes esse miseros. Et quia nec ipsi ad beatitudinem 
possunt pertingere, nec alios possunt a statu beatitudinis 
amovere; ideo in semetipsis vehementer tabescunt et con- 
funduntur. 4. dist. 50. p. 1. a. 1. q. 3. 

? "Damnatorum poena post taxationem nullam habet 
mitigationem ; ante vero, utique mitigationem recipit.^ — 
Mitigatio poenae damnatorum dupliciter potest intelligi, 
aut quantum ad taxationem et inflictionem poenae; et sic 
absque dubio est ibi mitigatio, quia divina justitia non 
tantum vel totum exigit, pro eo quod, ejus pietate inter- 
veniente, aliquam partem poenae infligendo remittat: alio 
modo potest intelligi mitigatio post poenae taxationem et 
inflietionem, et hoc modo nulla cadit mitigatio a divina 
misericordia, quia ex tunc claudit eis Dominus viscera 
pietatis. Rationes igitur ostendentes, quod est ibi miti- 
gatio, omnes procedunt secundum istam viam, scilicet 
quantum ad inflictionem. Unde ostendunt ibi mitigationem, 
quantum ad ea, in quibus homo punitur, quantum ad 
tempus, et quantum ad mensuram, quia non tantum in- 
fert Deus, quantum homo meruit: Misericordiae Domini 
est, quod non sumus consumpti (Thren. 3, 22); et iterum 
poenam differt, et postremo acerbitatem minuit." 4. dist. 
46. a. 1. q. 2. 

?* ,Electi damnatorum poenas et nunc et post judi- 
cium considerant; damnati vero nunc tantum electorum 
gloriam, nam post judicium a poenis absorbebuntur.^ — 
.Consideratio sive cognitio gloriae beatorum est miseris 
et reprobis poenae; et consideratio sive cognitio poenae 
reproborum est electis gaudium, quia illi considerant glo- 
riam sub ratione amissionis, istà poenam sub ratione di- 


64'l 


vinae ultionis; unde /aetabitur justus, cum viderit win- 
dictam (Ps. 57, 11). Quoniam igitur gloria electorum 
semper manet, et post judicium erit copiosior; ideo electi 
et nunc et tunc vident poenam damnatorum, secundum 
quod dicitur in Isaia (56, 24); vident, inquam, in Deo, 
sicut in speculo aeterno, cum faciat ad eorum gloriam 
eumulandam. Reproborum poena similiter post judicium 
intendetur, et adeo intendetur, ut beatorum gloriam non 
liceat eis considerare, nec ab eis auxilium petere, ut dives 
petiit, quia tormentorum suorum magnitudinem non po- 
terunt sustinere, ita quod liceat aliis vacare, imo absorbe- 
buntur totaliter a poenis." 4. dist. 50. p. 2. a. 1. q. à. — 
,In inferno sunt tenebrae corporales luce permixtae, non 
ad illuminationem et consolationem, sed ad desolationem 
et horrorem.^ — ,Ad hoc respondet Isidorus, inquiens 
ignem gehennae habere lucem ad aliquid, ad aliquid non 
habere. Et hoec quidem verum est. Lucebit, inquit, ad 
desolationem, ut habeant, unde doleant; sed non ad con- 
solationem, ne habeant, unde gaudeant. Ad quod intelli- 
gendum, notandum quod ignis est in triplici differentia. 
Est enim ignis purus, ut est in propria materia; et est 
ignis incorporatus, ut est in materia aliena, ut in terra 
vel aére; et est ignis non tantum incorporatus, sed etiam 
permixtus, ut ignis sulphureus et fumosus. Primus est 
lux, et pure lucet et abundanter. Secundus est ignis, 
carbo et flamma; hic autem lucet, et tenebras expellit. 
Tertius est ignis fumosus, et talis est tenebrosus; et iste 
erit in inferno. Rursus notandum, quod lux illuminat 
oculum ad videndum; potest ergo illuminare ad videndum 
delectabilia, vel ad videndum indifferentia, vel ad viden- 
dum tristia et horribilia. Primo et secundo modo non 
erit illuminatio, sed tertio modo tantum.^ Ibid. p. 1. a. 2. 
q. l. — ,Damnati ad cumulum poenarum adeo excaecati 
erunt tenebris spiritualibus, ut nihil penitus cognoscant, 
quod possit eos tum dirigere, tum delectari; sed id tan- 
tum, quod eos possit cruciare.^ — ,Sicut est triplex actus. 
lucis eorporalis, scilicet manifestare, dirigere et delectari; 
sic et in luce spirituali. Si loquamur quantum ad pri- 
mum actum, sic dico, quod non omnino extra lucem erunt, 
quia aliqua erunt eis manifesta, sed illa solum, quae fa- 
ciunt ad cumulum poenae, alia non: et ideo ista lux est 
ad manifestandum tenebras, et ducens in tenebrositatem ; 
ideo non consistent in lumine. Si loquamur quantum ad 
secundum actum, qui est dirigere, sie dico, quod omnino 
erunt extra lucem, quia non poterunt dirigi, erunt enim 
extra omnem viam et tempus et locum bene agendi, si- 
cut dieitur in Ecclesiaste (9, 10): Quia nec opus, nec ratio, 
nec scienlia est apud inferos. Si quantum ad tertium, qui 
est delectari, sic dico similiter, quod erunt extra lucem 
omnino, quia nihil cognoscent actu, in quo delectentur, 
erunt enim omnino absorpti a magnitudine poenarum, 
ita ut non liceat eis cogitare alia delectabilia. Quod ergo 
dicitur omnino excaecari et extra Deum esse, hoc intelli- 
gitur quantum ad directionem et delectationem. Ad illud 
quod objicitur, quod nullam habent cognitionem, quia nec 
affectus eorum habet boni amorem, dicendum quod sicut 
non habebunt amorem boni honesti, sed commodi, sic nec 
cogitabunt de bono honesto, sed tantum commodo. Vel 
dicendum, quod non est simile, quia plus corrumpitur per 
peecatum affectus, quam intellectus. Ad illud quod ob- 


648 


jicitur in contrarium, quod habent cognitionem naturalem, 
et cognitionem peccatorum, dicendum, quod cognitio pec- 
eatorum non abolebitur, sed tamen nulla in eis cognitio 
exibit in actum, quae ad ipsorum non faciat cruciatum, 
vel per se, vel per accidens. Ad illud quod objicitur, 
quod ampliorem habebunt illuminationem, dicendum, quod 
aliqua peccata cognoscent, quae modo non cognoscunt, 
non per novi luminis donationem, sed per poenae affli- 
etionem; quia, ut dicit Gregorius (Moral. lib. 25. c. 7), 
poena aperit oculos, quos culpa claudit. Ad illud quod 
objieitur, quod secundum intellectum speculativum non 
est. demeritum, dicendum, quod voluntas demeretur sibi, 
et omnibus potentiis animae, et membris corporis; ideo 
non tantum punietur in seipsa, sed etiam in omnibus po- 
tentiis e£ membris, licet ipsa puniatur principalius.^ Ibid. 
q. 2. eL ad 1—4. — ,Sunt in damnatis tenebrae spiritua- 
les, ne recordentur Dei, ut in ipso possint consolari; erit 
' tamen Dei memoria eis ad dolorem et desolationem.^ — 
Ad hoc facile est respondere, si revocatur ad mentem 
distinctio praecedens. Quoniam est recordatio aliquorum 
ad moestitiam et dolorem et confusionem, aliquorum ad 
itineris directionem, aliquorum ad consolationem.  Secun- 
dam et tertiam non habebunt damnati nec respectu Dei, 
nec respectu aliorum, quia non erit eis memoria Dei, vel 
ut convertantur, sive revertantur ad ipsum, aut ut dele- 
ctentur in ipso.  Vigebit tamen in eis actus memoriae 


Pans VII, 6. 


vermis deficiat, aut propter defectum putrefactionis in ju- 
stis, aut concursus in caecis, aut obvialionis in poeniten- 
tibus vere, aut resistentiae, ut in his, qui peccant ex 
magna libidine. Et ex his patet, quod in damnatis vigebit 
vermis, quia ibi erit peccati putrefactio ex hoc, quod 
peecatum finaliter remansit in anima eorum. Ibi erit 
etiam concursus, propter peccatorum apertissimam visio- 
nem. Ibi erit etiam obviatio, propter voluntatis delibera- 
tivae obstinationem et synderesis remurmurationem. Ibi 
erit etiam resistentia, quia delectatio peccati erit ablata 
per poenae acerbitatem; et ex hoc ipsius synderesis actio 
fortificata, et ex hoc vermis mirabiliter rodens et puniens. 
Ad illud vero quod objicitur, quod synderesis est extincta 
in damnatis, dicendum quod synderesis triplex est actus. 
Primus quidem est instigare ad bonum; et iste quidem 
ablatus est a damnatis, quia non est amplius locus bene 
faciendi. Secundus, qui est retrahere a malo faciendo; 
et iste exstinctus est in daemonibus propter improbam 
malitiam voluntatis eorum. "Tertius, qui est remurmuratio 
contra malum factum; et iste manet in eis justo Dei ju- 
dicio, tamen secundum istum actum in damnatis non re- 
murmurat malo, quia culpa, vel quia inhonestum, sed quia 
ex hoec puniuntur; unde iste aliquo modo est extinotus. 
Et quia daemones nondum sentiunt acerbitatem poenarum 
intense, ut damnati; ideo non habent ita remorsum. Sane 
tamen posset dici, quod synderesis remurmurat malo facto, 


quantum ad primam, scilicet desolationem; quia semper," quia indebitum ; ipsa enim non confert culpam ad poenam, 


habebunt memoriam peccatorum, quae commiserunt, et 
Dei, quem offenderunt, ad suam confusionem. Nec hoc 
repugnabit poenis, quia poenae exteriores ducent ad co- 
gitandum interius suum demeritum; et ita recordatio illa 
non est eis via lucis, sed tenebrarum; nec ponet hominem 
in statu bono coram Deo, sed potius elongabit a Deo et 
a vero lumine." /bid. q. 3. 

?$ "Ipsa translatio vermis ad dolorem spiritualem mani- 
festat, in quibus et quomodo sit vermis, si attendatur ratio 
transferendi. In verme enim materiali consideratur origo 
et morsio. Oritur, inquam, ex putrefactione, et mordet 
illud, in quo oritur. Sic in spirituali dolore non quilibet 
dolor est vermis, sed qui nascitur ex putrefactione peccati ; 
et tunc peccatum dicitur putrefactivum, quando anima in 
eo requiescit finaliter. Rursus oportet, quod sit iu dolore 
morsio; haec autem est ex concursu duorum moventium 
sibi invicem obviantium et resistentium. Ista duo moven- 
tia sunt in homine, voluntas naturalis et deliberativa, qua- 
rum utraque movet. sta coneurrunt per conscientiam 
dictantem aliquid faetum esse indebitum; et tune obviant, 
quando naturalis detestatur indebitum et deliberativae pla- 
cet; tunc autem resistunt, quando utraque in suo actu 
viget, et quod illa efficaciter detestatur, altera ei immuta- 
biliter adhaeret. Secundum hoe ergo patet, in quibus est 
vermis et quando. Nam deficiente concursu, qui est per 
peccati conscientiam, non est vermis, sicut in haereticis 
et in his, qdi credunt peccando bene fecisse. Deficiente 
obviatione non est vermis, ut puta in his, qui dolent de 
eulpa secundum voluntatem non tantum naturalem, sed 
etiam deliberativam, ut sunt poenitentes. Deficiente re- 
siSstentia non est vermis, ut puta quando voluntas tanta 
delectatione fertur in peccatum, quod absorbet motum vo- 
luntatis naturalis, ut non sentiat. Et sic patet, quare 


et praeterea respicit honestum, non commodum; et iterum 
ipsa voluntas deliberativa detestatur malum culpae propter 
poenam, nollet enim impius peccasse, vel fecisse, unde tot 
mala habet necesse pati; vel saltem mallet nunquam ha- 
buisse delectationem, quam esse in tanta miseria et dolore. 
Unde solvendum est, quod quantum ad istum actum, quia 
poenalis synderesis est ut Dei instrumentum ad flagellan- 
dum iniquos, non extinguetur; et quod remorsus modo non 
sic in daemonibus intensus est propter defectum resistentiae, 
quoniam modo delectantur in culpis." 4. dist. 50. p. 2. a. 2. 
q. 2. et ad object. 

?$ ,Dicunt aliqui, quod damnati mallent non esse, quam 
sic esse. Sed appetitus eorum est inordinatus et indiscre- 
tus et phantasticus, quia sibi nocivum appetit, sicut et 
appetitus febricitantis, qui non venit ex natura, sed ex 
phantastica imaginatione, quia existimat sibi prodesse, 
quod nocet sibi. Sie damnati, quia existimant se habere 
requiem, si omnino non essent, appetunt magis non esse, 
quam esse in poenis: et hoc videtur dicere Augustinus 
(lI. 3. de lib. arb. c. 7). Sed tamen Sapiens dicit (Eccle. 
4, 3): Feliciorem utroque judicavi, qui necdum matus est. 
Et ipsa Sapientia (Matth. 26, 24): Melius erat ei, si natus 
non fuisset homo ille. Et Hieronymus dicit, quod melius 
est non vivere, quam male vivere. Ideo dicendum aliter, 
quod non esse nullo modo est appetendum appetitu ordi- 
nato et recto; similiter nec esse damnatum, vel esse in- 
felicem. | Et si horum aliquid appetatur, phantasticus est 
appetitus, non ordinatio naturae. Sed utrumque horum 
fugiendum, et cum se habeant sicut excedentia et excessa, 
utrumque altero magis ultero est fugiendum diversis con- 
siderationibus. Quia enim non esse adimit totum bonum, 
poena partem; ideo hoc magis est fugiendum. Simpliciter 
tamen loquendo, quia corruptio in non esse in infinitum 


PAnS VII, 7. 


excedit poenam intensive, in infinitum, inquam, secundum 
proportionem, poena vero extensive in infinitum secundum 
veritatem; ideo credo, quod magis appetendum esset, si 
poneretur in optione, omnino non esse, quam aeternaliter 
torqueri; loquor de appetitu, qui refugit incommodum, 
hoe enim judicat mens mea magis portabile, sicut decol- 
lationem magis quam diuturnam adustionem. Verumtamen 


649 


est ad gloriam Dei, utique magis deberet ignibus subjacere 
ad continuam Dei laudem, quam per omnimodam corru- 
ptionem manum Dei effugere. Concedo ergo, quod da- 
mnati mallent non esse, et omnis homo recte debet illud 
appetere, considerata gravitate utriusque poenae; non ía- 
men dico, quod sit magis appetendum simpliciter; tamen 
ipsi simpliciter magis appetunt." 4. dist. 50. p. 1. a. 1. q. 2. 


secundum appetitum honesti, quia cruciatus iniqui spiritus 


CAPUT VII. 


De consequentibus ad judicium, seilicet gloria paradisi ^. 


2) De gloria 
paradisi ed. 
1484 


(In gloria es& praemium substantiale, consistens in gloria animae: — consubstantiale, consistens in gloria corporis: — acci- 
dentale, consistens in aureola.) 


De gloria autem caelesti hoc in summa tenendum est, quod in ipsa est prae- 
mium substantiale, consubstantiale et accidentale(I). Praemium, inquam, substantiale ' 
consistit in visione, fruitione? et tentione unius summi boni, scilicet Dei; quem beati 
videbunt facie ad. faciem (1. Cor. 13, 12), hoc est nude et sine velamine, quo ? fruentur oec: 

. 


. edit. 

(I) Beatitudo, prout S. D. distinguit in textu, triplex praemium complectitur, nempe praemium 
substantiale, quod datur animae, praemium consubstantiale, quod refertur ad corpus, et praemium acciden- 
tale, seu aureolam. 

Duo autem priora praemia diversimode ab haereticis impugnata fucrunt. Et quidem de praemio 
substantiali, quod totuin est in beatifica visione Dei, per excessum peecarunt saec. IV Eunomiani, et saec. XIV 
Beguardi ac Beguinae, obscuri nominis haeretici, qui Deum non modo intuitivo, verum etiam comprehensive 
ab humana mente, absque subsidio luminis gloriae, cognosci posse contenderunt. Beguardos anathematizavit 
Concil. Oecum. Viennense an. 1307 sub Clemente V indictum. Beguardorum erroribus proxime accedunt 
Ontologi; si enim, juxta eorum placita, immediata Dei visio est naturalis intellectui creato, huic opus non 
erit lumine gloriae, ut ad illam visionem perveniat. Ad Ontologismum autem deflectere (et idcirco errori- 
bus etiam Beguardorum quoad lumen gloriae accedere) Rosminianorum doctrinam, qui dogmati de anima 
rationali ex nihilo condita adversantes, eam autumant non ex se atque intrinsecus rationalem esse, sed ab 
extrinseco lumine divinitus demisso, quo ens possibile seu communo, scilicet idealitatem Dei, quam vocant, 
valeat intueri, prout Episcopi Provinciae Bononiensis in nuperrimis litteris ad S. P. Leonem XIII testati 
sunt, aequissimi judicii homines pro comperto habuerunt. Sed contra eos Concil. Lateran. IV, cap. Firmiter: 
Credimus, quod Deus sit incomprehensibilis^. Et Cone. Viennense: ,Nos, sacro approbante Concilio, sectam 
ipsam cum praemissis erroribus de lumine gloriae damnamus et reprobamus." 

Haeresibus praedictis affinia sunt deliramenta quorundam monachorum Graecorum in monte Atho 
prope Thessalonicam degentium, qui ab eorum duce Gregorio Palama Palamitae vulgo nuncupantur. Hi 
nimirum effutierunt per oculorum contorsionem et capitis inclinationem ad pectus, suppresso spiritu, a quo- 
libet videri quamdam lucem inereatam, eo modo quo Christus se conspiciendum exhibuit tribus Apostolis in 
monte Thabor. Haec haeresis a quodam Darlaamo monacho Calabro confutata, proscripta solemniter fuit in 
Concil. Oecum. Florentino an. 1439. 

Per defectum vero peecarunt Graeci et Armeni schismatici, qui Deum a beatis nonnisi abstractive 
videri arbitrati sunt. Sed contra eos Concil. Florent. Act. 22 in Decreto Unionis statuit, animas perfecte 
puras. ,in caelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum trinum et unum, sicuti est." 

Contra praemium autem consubstantiale est haeresis Joviniani, quam deinde Lutherus est amplexus. 
Uterque enim praemii inaequalitatem inficiatus est; ille quidem omnem meriti differentiam, iste omnem 
meriti rationem, ex negatione liberi arbitrii in homine, rejiciens. ltaque adversus utrosque Concil. Flor. 
l. c. statuit: ,Sanctorum animas in caelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum trinum et unum, pro 
meritorum: diversitate, alium alio perfectius." 

Perpetuitas quoque beatitudinis in dubium revocata fuit ab Origene, vel ab iis qui ejus scripta erro- 


ribus interpolarunt. Sed contra est Concil Nieaeno-Cpolitanum: ,Credo... vitam aeternam.* 
8. Bonaventurae Breviloq. 82 


650 | pans VII, 7. 


avide et delectabiliter, quem etiam tenebunt sempiternaliter, ut sic verificetur illud Ber- 

nardi (?n Cant. serm. 11. $ 5), quod Deus futurus est rationi plenitudo lucis, voluntati 

multitudo pacis, et memoriae continuatio aeternitatis". Praemium vero consubstantiale 

consistit in gloria corporis", quae secunda stola dicitur; qua resumpta, perfectius anima 

i» "" beata tendit in summum caelum ?. Et haec stola consistit in quadruplici dote cor- 

poris", scilicet in dote claritatis, subtilitatis, agilitatis et impassibilitatis; quae erunt se- 

cundum plus et minus in diversis', secundum majoritatem et minoritatem prius habitae 

caritatis . Praemium autem, accidentale" consistit in quodam decore speciali super- 

dwr«adjecto ?, qui quidem aureola nuncupatur, et secundum Doctorum sententiam debetur 

triplii generi operum, scilicet martyrio, praedicationi et continentiae virgimaln. Et in 
omnibus praedictis servabitur gradus et distinctio, secundum exigentiam meritorum. 

Ratio autem ad intellgentiam praedictorum haec est: quia primum principium, 

hoc ipso quod primum, habet summam unitatem, veritatem et bonitatem; et hoc ipso 

5 39- ip eo etiam est ponere summam potentiam ?, sapientiam, clementiam et justitiam. Quo- 

Dignus Dlam autem ? haec invisibilia Dei (Rom. 1, 20) manifestari decet per opera, ideo Deus 

mundum istum sensibilem principians, sic produxit, sic gubernat, sic reparat, sic remu- 

nerat et consummat, quod in productione manifestetur summa potentia, in gubernatione 

£ $m summa? sapientia, in reparatione summa clementia, et in remuneratione" justitia con- 


om. hic et 


5» meu, Summata. Ut ergo manifestaretur potentia ad sui ipsius laudem et gloriam et honorem, 
ue omnia produxit de nihilo, faciens aliquid prope nihil, scilicet materiam corporalem, et 
aliquid prope se, scilicet substantiam spiritualem, et simul haec jungens in uno homine, 
in unitate naturae et personae, scilicet rationalem animam et materiam corporalem. Ut 
Domo» Inanifestaretur sapientia, ipse quidem providentissime omnia? gubernat et ordinate. 
Nam ipse supremum hominis regit per seipsum, mentem scilicet, quam illustrat, et in- 
fimum, scilicet corpus, per liberum arbitrium voluntatis; ut sic corpus et corporalia 
quoad regimen subjaceant spiritui, spiritus vero Deo. Ut manifestaretur clementia, 
lapsum hominem reparavit, assumendo hominis naturam, suscipiendo poenalitates, et 
»* 59". t3ndem perferendo poenam: ut? sic summa misericordia misero misericordem faceret 


42i Messe conformem ad relevationem " miseriae, non solum in dignitate naturae conditae, 


in cet. reve- 
lationem 


mie  —— verum etiam in defectibus naturae in miseria constitutae. Ut tandem manifestaretur 
justitia, retribuet unicuique secundum exigentiam meritorum ", non solum malis poenam, 
verum etiam justis gloriam sempiternam. Sie enim exigit retributio aequa, et reparatio 
gratuita, et gubernatio ordinata, et productio virtuosa, nam omnium horum consum- 

matio est in fine". 
| Primum igitur, quoniam omnium justorum praemiatio fieri debet, secundum quod 
exigit retributio justa et etiam productio virtuosa; et productio Dei fecit rationalem 
D Omen spiritum prope Deum, capacem? Dei, capacem scilicet seeundum vim inditae imaginis 
ipsius beatissimae Trinitatis", cui in justis totus hominis spiritus secundum integritatem 
nel AR imaginis deservivit; hinc est, quod a nullo i minus Deo potest rationalis spiritus prae- 
'"  miari, nec impleri, nec ejus capacitas terminari"; ideo in praemium datur ei" deifor- 
mitas gloriae", per quam Deo effectus conformis (2. Petr. 1, 4), et ratione ipsum 
videat" clare", et voluntate diligat" plene", et memoria retineat in aeternum "; ut sic 
wa. ^* anima tota vivat?, tota" dotetur in tribus animae viribus^, tota Deo configuretur", 


PARS VII, 7. 651 


tota ilii uniatur^, tota in illo requiescat", in ipso sicut in omni bono" inveniens pa- 
cem", lucem? et? sufficientiam sempiternam", per quam in statu omnium bonorum oE&ten.ibia. 
congregatione perfecto" constituta (.Boéth. |. 3. de cons. philos. pros. 2) et aeterna prete 
vità vivens, dicatur beata et etiam gloriosa. 

Rursus, quoniam retributio illa debet fieri, secundum quod exigit non solum re- 
tributio justa et productio virtuosa, verum etiam gubernatio ordinata; et Deus in pro- 
ductione corpus animae alligavit, et naturali et mutuo appetitu invicem copulavit, ad 
gubernationem vero subjecit, et in statu meriti fecit, ut spiritus condescenderet et in- 
tenderet corpori gubernando ? propter? exercitium in merendo; nec naturalis appetitus 3 ewe 
patitur, quod anima sit plene beata?', nisi restituatur ei corpus, ad quod resumendum" "* "* 
habet inclinationem naturaliter insertam; nec regiminis ordo sustinet, quod restituatur 
corpus spiritui beato, nisi per omnia illi conforme et subjectum, quantum potest corpus 
spiritui conformari?: quoniam ergo spiritus est visione lucis aeternae clarificatus, ideo 
debet in ejus corpore claritas lucis permaxime" resultare". Quia vero dilectione illius 5 cwn: 
summi spiritus est summe spiritualis effectus, ideo in corpore habere debet correspon- ** 
dentem subtilitatem" et spiritualitatem ". — Et quia" tentione aeternitatis factus esto iia; 
omnino impassibilis; ideo in. corpore ejus debet esse impassibilitas omnimoda, tam intra" 
quam extra". Quia vero ex his omnibus spiritus promptissimus est ad tendendum M 
Deum, ideo in corpore glorioso debet summa agihtas reperiri^. Quoniam igitur per 
has quatuor proprietates fit corpus spiritui conforme et etiam subjectum; hine est, quod 
in his quatuor praecipue dotari dicitur^, ratione quorum idoneitatem habet sequi spiri- 
tum, et locari in regione caelesti, quae est regio beatorum". In istis enim proprieta- 
tibus caelestibus corporibus assimilatur", per quas quasi gradatim distat corpus caeleste 
a quatuor elementis^; et sic dos corporum quadruplicata et corpus in se perfectum 
reddit^, et conforme habitationi caelesti et spiritui beato^, per quem a summo capite 
Deo usque Zn oram vestimenti (Psalm. 152, 2), scicet corporis ", plenitudo dulcedinis 
et beatitudinis ebrietas redundat", et quantum est possibile derivatur ^. 

Postremo, quoniam illa praemiatio debet fieri, secundum quod exigit retributio 
Justa et veibuiia virtuosa et gubernatio ordinata et etiam reparatio gloriosa, et in di- 
versis Christi membris diversa sunt charismata gratiarum, non solum quantum ad in- 
teriora dona, verum etiam quantum ad exercitia exteriora, non solum quoad" habitus, ? ^4 iei. 
verum etiam quoad status, non solum quoad perfectionem caritatis in mente, verum 
etiam quoad perfectionis decorem et puleritudinem in opere corporali; hinc est, quod 
aliquibus membris non solum stola animae cum tribus ejus dotibus, et stola corporis 
cum quatuor, verum etiam excellentia quaedam decoris et gaudii debetur propter ex- 
cellentiam perfectionis et decoris habiti in corpore virtuoso. Quoniam igitur triplex 
est genus operis praecellenter" perfectum et pulehrum et spirituali formositate formo-p 1» wu. 
sum, secundum triplicem vim animae: secundum rationalem, praedicatio: veritatis per- "^"^ 
ducens alios ad salutem ^; secundum concupiscibilem, perfecta declinatio concupiscentia- 
rum per integritatem perpetuam continentiae virginalis"; secundum irascibilem, perpessio 
mortis ad honorem Christi"; hine est, quod his tribus generibus justorum, scilicet prae- 
dicatoribus, virginibus" et martyribus", debetur illa excellentia praemmn accidentalis, 


quod aureola nuncupatur", quod ad decorem facit non solum animae, verum etiam 
82* 


652 PAnS VII, 7. 


corporis"; quia non redditur voluntati tantum, sed operi extrinseco, substernens sibi 
meritum et praemium caritatis, quod consistit in septiformi dote, triplici animae et qua- 
drupliei corporis, in quibus clauditur consummatio, integritas et plenitudo omnium bo- 
norum" spectantium ad gloriae complementum". Qualia autem et quanta sint illa, 
non verba mea", sed B. Anselmi ponantur. Ait enim in fine Proslogii (cap. 24— 26): 
,Lixcitare nunc, anima mea, et erige totum intellectum tuum, et cogita, quantum potes, 
quale et quantum sit illud bonum. $i enim singula bona delectabilia sunt, cogita in- 
tente, quam delectabile sit illud bonum, quod continet jucunditatem omnium bonorum, 
non qualem in rebus creatis sumus experti, sed tanto differentem, quanto differt creator 
a creatura. $i enim bona est vita creata, quam bona est vita creatrix? Si jucunda est 
salus facta, quam jucunda est salus, quae fecit omnem salutem? Si amabilis est sa- 
pientia in cognitione rerum conditarum, quam amabilis est sapientia, quae omnia condit 
ex nihilo? Denique si multae et magnae delectationes sunt in rebus delectabilibus, qua- 
lis et quanta delectatio est in illo, qui fecit ipsa delectabilia? Qui hoc bono fruetur, 
quid illi erit, e£ quid illi non erit? Certe quidquid volet, erit; et quod nolet esse, non 
erit. Ibi quippe erunt bona corporis et animae, qualia nec oculus vidit, nec auris audi- 
vit, nec cor homnis cogitavit (1. Cor. 2, 9). Cur ergo per multa vagaris homuncio, 
quaerendo bona animae tuae et corporis tui? Ama unum bonum, in quo sunt omnia 
bona, et sufficit". Desidera simplex bonum, quod est omne bonum, et satis est. Quid 
enim amas, caro mea, quid desideras, anima mea? [Ibi est, quidquid amatis, quidquid 
desideratis. Si delectat pulchritudo: JF'wigebunt justi, sicut sol (Matth. 18, 43). & ve- 
locitas, aut fortitudo, aut libertas corporis, cui nihil obsistere possit: Erunt similes angelis 
Dei (ibid. 22, 30), quia. seminatur. corpus animale, et. resurget. corpus spiritale (1. Cor. 
15, 44), potestate utique, non natura. $ilonga et salubris vita, ibi erit sana aeternitas, 
et aeterna sanitas, quia justó ém perpetuum vivent (Sap. 5, 16), et salus justorum a Do- 
mino (Ps. 36, 39). &i satietas: Satiabuntur, cum apparuerit gloria Dei (Ps. 16, 15). 
S1 ebrietas: [nebriabuntur ab ubertate domus Dei (Ps. 35, 9). Si melodia, ibi angelo- 
rum chori concinunt sine fine Deum laudantes*. Si quaelibet non immunda, sed munda 
voluptas: Torrente voluptatis tuae potabis eos Deus (übid.). Si sapientia, ipsa Dei sa- 
pientia ostendet eis seipsam. $i amicitia, diligent Deum plus quam seipsos, et invicem 
tanquam seipsos, et Deus illos plus quam seipsos, quia illi illum, et se invicem per 
ilum, et ille se et illos per seipsum. Si concordia, omnibus illis erit una voluntas, 
quia nulla illis erit, nisi sola Dei voluntas. Si potestas, omnipotentes erunt suae vo- 
luntatis, ut Deus suae. Nam sicut poterit Deus, quod volet per seipsum; ita poterunt 
illi per illum, quod volent, quia sicut illi non aliud volent, quam quod ille, ita ille 
volet quidquid ili volent", et quod ille volet, non poterit non esse. $1 honor et di- 
vitiae, Deus suos servos bonos et fideles supra multa constituet (Matth. 25, 21); imo 
flk Dei, et Dii vocabuntur (ibid. 5, 9) et erunt; et ubi erit Filius Dei, ibi erunt et 
ili", haeredes quidem. Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. 9, 17). $& vera securitas, 
certe ita certi erunt nunquam et nullatenus ista, vel potius istud bonum sibi defuturum, 
sicut ceríi erunt se non sua sponte ilud amissuros; nec delectorem Deum illud de- 
lectoribus suis invitis ablaturum, nec aliquid Deo potentius invitos Deum et illos se- 
paraturum. Gaudium vero quale, aut quantum est, ubi tale ac tantum bonum est? 


PARS VII, 7. 653 


Cor humanum, cor indigens, cor expertum aerumnas, imo obrutum aerumnis, quantum 
gauderes, si his omnibus abundares? Interroga intima tua, si capere possunt gaudium 
suum de tanta beatitudine sua. Sed certe si quis alius, quem omnino sicut te ipsum 
diligeres, eamdem beatitudinem haberet, duplicaretur gaudium tuum, quia non minus 
gauderes pro eo, quam pro te ipso. Si vero duo, vel tres, vel multo plures idipsum 
haberent, tantumdem pro singulis, quantum pro te ipso gauderes, si singulos sicut te 
ipsum amares. Ergo in illa perfecta civitate innumerabilium angelorum et hominum 
beatorum, ubi nullus minus diliget alium quam seipsum, non aliter gaudebit quisque 
pro singulis aliis, quam pro seipso. Si ergo cor hominis de tanto suo bono vix capiet 
suum gaudium, quomodo capax erit tot et tantorum gaudiorum? Et utique quia quan- 
tum quisque diligit aliquem, tantum de bono ejus gaudet, sicut in illa perfecta felicitate 
unusquisque plus amabit sine comparatione Deum, quam se et omnes alios secum; ita 
gaudebit plus absque aestimatione de felicitate Dei, quam de sua et omnium aliorum 
secum. Sed si Deum sic diligent tofo corde, tota mente, tota anima, ut tamen totum 
cor, tota mens, tota anima non sufficiat dignitati dilectionis; profecto sic gaudebunt 
toto corde, tota mente, tota anima, ut totum cor, tota mens, tota anima non sufhciat 
plenitudini gaudii. | 

Nondum ergo, Domine, dixi, aut cognovi, quantum gaudebunt illi beati tui; uti- 
que tantum gaudebunt, quantum amabunt; tantum amabunt, quantum cognoscent te. 
Quantum cognoscent te, et quantum amabunt te? Certe nec oculus videt, nec auris au- 
divit, nec in cor hominis ascendit (1. Cor. 2, 9) in hac vita, quantum te cognoscent, 
et amabunt in illa vita. Oro, Deus, cognoscam te, amem te, ut gaudeam de te; et si 
non possum ad plenum in hae vita, ut proficiam in dies, usque tum veniat illud ad 
plenum; proficiat hic in me notitia tui, et ibi fiat plena; crescat hic amor tuus, et ibi 
fiat plenus; ut hic gaudium meum sit in spe magnum, et ibi sit in re plenum. Do- 
mine, per filium tuum jubes, imo consulis, petere, et promittis accipere, ut gaudium 
nostrum plenum sit. Deus verax, peto, accipiam, ut. gaudium meum plenum sit. Peto, 
Domine, quod per admirabilem consiliarium nostrum consulis; accipiam, quod pro- 
mittis per veritatem tuam, ut gaudium meum plenum sit.  Meditetur interim inde 
mens mea, loquatur inde lingua mea, amet illud cor meum, sermocinetur os meum, 
esuriat illud anima mea, sitiat caro mea, desideret tota substantia mea, donec 


intrem in gaudium Domini mei, qui est trinus et unus Deus benedictus in saecula 
saeculorum.  Amen* *. 


Ap Carur VII. 


! ,Ideo dicitur praemium substantiale, quia funda- 
mentum et substantia totius nostrae beatitudinis ost.Dceus; 
et, illo perfecte habito, perfecta est in nobis beatitudo." 
2. dist. 40. a. 2. q. 3. 

? ,Amor, sieut vult Bernardus (de nal. amor. div. c. 7), 
multo plus se extendit quam visio, ex sola enim aestima- 
tione sequitur aliquando dilectio. | Et ipse etiam dicit 
(ibid. c. 8), quod ubi deficit intellectus, ibi proficit aíffo- 
etus. Et ratio hujus est, quia visio est solummodo rei 


praesentis, sed dilectio non solummodo est rei praesentis, 
sed otiam absentis. Praeterea visio non dicit qualem- 
eumque modum cognoscendi, sed modum cognoscondi com- 
pletum, dilectio vero et perfecta potest esse et imperfecta ; 
ideo quamvis immediata Doi dilectio sit in via, non tamen 
oportet, quod visio, sive cognitio, sit immediata." 2. dist. 
28. a. 2. q. 9 ad 4. 

3 ,Frui est uti eum gaudio, gaudium autem ad volun- 
tatem proprie portinet.^ 1. dist. 1. a. 2. q. 1. fund. 1. — 


654 


,Fruitio de sui generali ratione dicit amoris unionem, 
scilicet fruibilis cum fruente. Quoniam ergo contingit 
aliquid uniri sibi et alii, convenit non tantum frui alio, 
sed etiam seipso. Sed ubi est unio ad alterum, ibi est 
dependentia, inhaerentia et indigentia; ubi vero ad se- 
ipsum, si ipsum est summum bonum, non est inhaerentia, 
nee dependentia, vel indigentia, sed omnimoda sufficientia. 
Si vero ipsum bonum deficiens est, indiget; et inde est, 
quod solus Deus seipso perfecte fruitur. Nihil autem 
aliud ab ipso potest perfecte seipso frui, solus enim Deus 
est summum bonum, et diligit se fruendo se, diligit etiam 
alia fruendo se; et ita nec fruitio Dei, nec usus est cum 
indigentia, sicut nostra fruitio et usus." 1. dist. 1. dub. 12. 

^ ,AÀurea est merces incorruptibilis et aeterna, veritate 
et bonitate. Comparatur autem talis merces aureae pro- 
pter tria, aurea enim est corona de auro, corona autem 
debetur filio regis. In qua etiam, quantum est in se, non 
est reperire principium, neque finem. Et materia, de qua 
est, scilicet aurum, est inter cetera metalla maxime in- 
corruptibilis. Praemio ergo, quod dicitur aurea, prae- 
miantur, qui transeunt ad regni haereditatem, ad Dei aeter- 
nitatem, ad sui soliditatem, sive incorruptibilitatem. Hoc 
autem praemium debetur cuilibet virtuti, et praecipue red- 
ditur caritati, et aliis virtutibus gratia caritatis, nam si 
finalis earitas amittatur, illud praemium nulli datur. Et 
quia est bonum increatum, de quo percipitur ista merces, 
dieitur etiam nune aurea, nune praemium substantiale, 
nunc bonum essentiale.^ Centilog. part. 4. sect. 1. 

5 ,Beatitudo est in sola anima, ut in subjecto per 
inhaerentiam; in corpore vero per redundantiam." 4. dist. 
49. p. 1. a. 1. q. 3. . 

* ,Dotes corporis dicuntur non omnes qualitates, sed 
qualitates nobiles et principales, de novo superadditae na- 
turae." 4. dist. 49. p. 2. a. 2. q. 1. in concl. 

7 ,Dotes in corporibus beatorum sunt secundum plus 
el minus, et perfectius et minus perfectum in diversis. 
Ad cujus intelligentiam notandum, quod quaedam reci- 
piunt magis et minus per contrarii permixtionem, ut puta 
quando eorum utrumque contrariorum est aliqua natura, 
ut album et nigrum. Quaedam recipiunt magis et minus 
per aecessum ad complementum, ut sunt illa, quorum 
opposita sunt privationes, ut bonum et lucidum. Dico 
ergo, quod dotes corporis recipiunt magis et minus per 
accessum ad terminum, non per immixtionem contrarii... 
Rursus notandum est, quod in recipientibus magis et mi- 
nus, quaedam sunt, quae dieunt privationem simul et po- 
sitionem, sicut impassibile, quod dicit virtutem ad non 
patiendum, et dicit privationem passionis; similiter sub- 
tile et agile. Et dico, quod quantum ad privationem, 
quia totum et universaliter privat, non recipit magis et 
minus. Sed quantum ad positionem, quae non est in 
summo, recipit magis et minus." /bid. p. 2. a. 2. q. 2. 

5 ,Diversitas et distinctio est in praemiis secundum 
majus et minus, sicut fuit in meritis. Ad intelligentiam 
autem objectorum notandum, quod sicut beatitudo dicitur 
dupliciter, vel satians effective, sicut objectum, vel satians 
informative, sicut perfectio; sic et praemium, sive donum. 
Nam si dicatur sicut objectum, omnino una cest merces, 
unus Deus, una beatitudo, unum praemium. Si autem 
formaliter, sic dicitur beatitudo una unitate conformitatis, 


PARS VII, 1. 


una unitate connexionis; sed tamen differens est quanti- 
tate gaudii et remunerationis, unus enim alio clarius 
videt Deum, et magis de illo gaudet, et strictius tenet." 
4. dist. 49. p. 1. a. 1. q. 6. — ,Divina Scriptura insinuat 
nobis differentias praemiorum secundum diversitates me- 
ritorum. Unde invenitur merces salva, merces magna, 
digna, plena, temporanea, festina, fidelis, copiosa, perpetua. 
Merees salva est, angelis ministrantibus nobis; magna 
datur praelatis, sive praesidentibus; digna obedientibus, 
plena contemplantibus, temporanea datur operantibus, 
festina proficientibus, fidelis perficientibus, multa sive 
copiosa patientibus, sed perpetua perseverantibus. Unde 
de salva mercede angelorum, quia ob ministerium, quod 
habent erga nos, a suo praemio non fraudantur, dicitur: 
Inquire tibi aliquem fidelem virum , qui eat tecum, salva 
mercede sua (Tob. 5, 4). De mercede magna praesiden- 
tium a Domino dicitur ad Abraham, qui typum gerit 
praelatorum: Ego protector tuus sum, et. merces tua. magna 
nimis (Gen. 15, 1). De mercede digna obedientium dicitur: 
In posterum cognoscatur omnes, qui fideliter Persis obediunt, 
dignam pro fide recipere mercedem (Esth. 16, 23). De mer- 
cede plena contemplantium dicitur ad Ruth, quae typum 
gerit contemplativorum, quae cuncta reliquit propter Deum, 
et interpretatur ovis, vel videns, ut ovis dieatur propter 
mititatem affectus anima contemplativa, sed videns propter 
iluminationem intellectus. Unde dicit ei Booz: Heddat 
tibi Dominus pro opere tuo, et plenam mercedem recipias a 
Domino Deo Israel, ad quem venisti, et. sub cujus. confugisti 
alas (Ruth 2, 12). De mercede temporanea operantium 
dieitur: Operamini opus vestrum ante tempus, el. dabit vobis 
mercedem vestram in tempore suo (Eccli. 51, 38). De mer- 
cedo festina profielentium dicitur: Benedictio Dei in mer- 
cedem. justi festinat (ibib. 9, 24). De mercede fideli per- 
fectorum, ut praedicantium, vel talium, dieitur: Seminanti 
justitiam merces fidelis (Prov. 6, 18). De mercede patien- 
tium copiosa sive multa, dicitur hic et apud Matthaeum 
(50, 12): Ecce enim merces vestra copiosa est im caelis. De 
mercede vero perpetua, quae congruit perseverantibus: 
Non verearis usque ad mortem justificari, quoniam merces 
Dei manet in. aeternum (Eccli. 18, 22). Sic ergo secundum 
diversitates meritorum appropriantur differentiae praemio- 
rum, et sie reddet Deus justis mercedem laborum suorum 
(Sap. 10, 17). Expos. in Luc. cap. 6. v. 20 —23. 

3 ,Praemium accidentale consistit in gaudio, quod ha- 
betur de bono creato, vel de liberatione ab aliquo malo." 
2. dist. 40. a. 2. q. 3. 

10. Quod objicitur, quod quidquid Deo convenit, summe 
dicitur, verum est de eo, quod absolute dicitur, et quod 
nominat per modum habitus, secundum quod dicit effectum 
in non summe, sicut Deus non summe punit, nec summo 
perficit, sed quatenus convenit.^ Expos. in Ecclen. c. 7. v. 17. 

!! Dionysius (7. 4. de div. nom.) ,dicit, quod bonitatem 
ut principium et ut continentiam et ut finem omnia appe- 
tunt; ut principium, a quo sunt; ut continentiam, per 
quam salvantur; ut finem, in quem tendunt. Unde divi- 
nus amor est quidam actus aeternus, ex optimo, per opti- 
mum et in optimum. Ex quo colligitur, quod dicit con- 
junetionem principii cum fine." 7. dist. 45. a. 2. q. 1. 

:? Rationalis creatura immediate in Deum ordinatur, 
et expressissime inter creaturas Deum imitatur; et ratione 


PAnS VII, 1. 


hujus assimilationis et convenientiae habet rationem ima- 
ginis et congruitatem respectu divinae unionis.^ 3. dist. 2. 
a. 1l. q. 1 ad 2. 

133 ,Duo sunt, quae faciunt appetitum, scilicet con- 
venientia et indigentia. Quoniam igitur anima rationalis 
creata est ad Dei imaginem et similitudinem, et facta est 
capax boni sufficientissimi, et ipsa sibi non sufficit, cum 
sit vana et deficiens; ideo dico, quod veram beatitudinem 
appetit naturaliter.^ 4. dist. 49. p. 1. a. 1. q. 2. 

1* Beatitudo est in anima primo secundum potentiam, 
in quantum ipsa tenet rationem substantiae, veluti etiam 
gratia." — ,Opinio quorumdam est sicut de gratia, ita de 
gloria, quod sieut differt gratia et virtus, ita beatitudo et 
dos. Et sicut gratia respicit animae substantiam, et ideo 
est una, virtus vero potentiam, et ideo plures; sic et 
gloria, quae animae substantiam respicit, ideo est una; 
sed dotes potentias, ideo plures. Et exemplum naturale 
est in anima humana perficiente corpus, quae in quantum 
vivifieans respicit complexionem, quae est una in toto 
corpore, in quantum motor respicit organa diversa. Sed 
credo hoc esse magis per appropriationem, quam proprie- 
tatem et veritatem. Corpus enim nunquam dispositum est 
ad vitam, qualemcumque habeat complexionem, nisi etiam 
habeat organizationem ; unde nec influentia vitae, nec 
motus est ab anima in corpus, nisi naturaliter praeexistat 
dispositio organizationis. Similiter credo in gratia et gloria, 
quod anima non est capax gratiae nee gloriae, nisi per 
mentem. Unde credo, quod tam gratia, quam gloria primo 
est in potentia. Sed esse aliquid in potentia hoc est du- 
plieiter. Aut secundum dispositionem et habilitationem 
ejus ad actum proprium, quia sic potentiae distinguuntur; 
et quod sic est in potentia, multiplicatur, et est in potentia 
Secundum rationem potentiae. Aliquid vero est in po- 
tentia secundum conformationem ipsius ad aliquod unum, 
et unionem ad illud; et quod sie est in potentia, non 
multiplieatur in potentiis, imo esse in potentia dieitur, se- 
eundum quod habet rationem substantiae; et sie gratia 
et gloria, quarum unaquaeque est deiformitas et confor- 
mitas ad Deum. Et quia uni et eidem conformatur et 
reformatur ipsa anima; ideo una est gratia et gloria in 
pluribus potentiis, sicut una anima in pluribus organis, 
et una sanitas in pluribus membris." 4. dist. 49. p. 1. a. 1. 
q. Á&. Vide superius parí. V. cap. 1. n. 5. 

15 Quoniam certitudinalis cognitio competit spiritui 
rationali, in quantum est imago Dei; ideo in hae cogni- 
tione aeternas rationes attingit. Sed quia in statu viae 
non est adhuc plene deiformis, ideo non attingit eas celare 
et distincte, sed secundum quod magis et minus; et eum 
deiformitatem attingit vel accedit, secundum hoe magis 
et minus eas aitingit, semper tamen aliquo modo, quia 
nunquam potest ab eo ratio imaginis separari. Unde 
quia in statu innocentiae erat imago sine deformitate 
culpao, nondum tamen habens plenam deiformitatem gloriae; 
ideo attingebat ex parte, sed non in aenigmate. In statu 
vero naturae lapsae caret deiformitate, et habet deformi- 
tatem; ideo attingit eas ex parte et in aenigmate. In 
Síatu vero gloriae caret omni deformitate, oet habet ple- 
nam deiformitatem ; ideo attingit eas plene et perspicue." 
Quaest. anecd. elc. in. concl. 

16 ,Quaeritur, utrum Deus in patria videatur per 


655 


medium, an sine medio. Respondendum est, quod vi- 
dere per medium hoc potest intelligi tripliciter , aut 
per medium disponens, aut per medium deferens, aut 
per medium deducens. Per medium disponens recte et 
eatholice ponitur Deum in patria esse videndum. Quia 
anima in patria, mediante deiformitate et influentia glo- 
riae, disponetur ad hoc, quod clarissime possit Deum 
in seipso videre. Deiformitas enim gloriae sufficiens est 
dispositio ad hoc, quod anima Deum in se possit videre. 
Ad hoc enim quod videat, non oportet, quod anima potens 
sit in Deum agere, videre enim potius est in suscipiendo 
quam in agendo, maxime cum videtur lumen. Nec oportet 
eam proportionari quantitative, scilicet quantum ad infini- 
tatem, ut sit tanta, quanta Deus in virtute est: scilicet 


Sufficit qualitative quantum ad similitudinem expressam, 


secundum cujus majorem et minorem participationem erit 
ordo in gradibus praemiorum in futura gloria... Per 
medium autem deferens nullus posuit Deum videri, cum 
ipse sit immediatus rationali creaturae. Sed per medium 
deducens, sive contemperans, posuerunt aliqui Deum vi- 
deri, ne per excellentiam lucis obtunderetur acies intel- 
lectus, et potius dejiceretur, quam laetificaretur. Sed hoc 
ponere non est sanum, nec habet rationem, quia lumen 
illud potius est salvativum, quam corruptivum, unde ex- 
cellentia illius in nullo obest, sed potius confert: et quia 
pax et gaudium et lux illa superat omnem sensum (Phil. 
4, 7), homo totus ideo undique completur, ut nihil aliud 
quaerat, sed potius absorbeatur ipsa nostra intelligentia 
ab eminentia lucis, sicut et ipsa nostra affectio a torrente 
voluptatis." 2. dist. 28. a. 2. q. 3 ad 7. — Impossibile 
est me cognoscere lucem aeternam, quin fiam ei conformis 
per influentiam luminis ... Hoc verum est. Sed quia 
Deus per idem ipsum, quod est lux in se, est exemplar 
aliarum rerum; ideo non oportet, quod per aliud et aliud 
fiam conformis ipsi, ut est lux, et ut est exemplar, sed 
per idem alio modo se habens. Idem enim lumen gloriae 
habilitat ipsam animam ad cognoscendum ipsum Verbum 
aeternum, in quantum lumen comparatur ad ipsum Ver- 
bum sub ratione lucis: idem etiam habilitat ipsam animam: 
ad cognoscendum alia à Verbo in ipso Verbo, in quantum 
comparatur ad ipsum Verbum, ut est exemplar aliorum. 
Et quia Verbum est exemplar voluntarie repraesentans, 
ideo lumen illud non comparatur nisi ad illa, quae ipsum 
divinum exemplar repraesentant voluntarie. Hinc est, quod 
per illud lumen, etsi cognoscat Verbum, non oportet, quod 
cognoscat omnia alia a Verbo, quorum ipsum Verbum est 
exemplar... Ad hoc quod aliquis intellectus creatus co- 
gnoscat res in Verbo, sive Christus, sive alius, sufficit 
quod habeat deiformitatem gloriae, per quam fit similis 
ipsi Verbo; nee oportet ei dari rerum similitudines aut 
habitus particulares, quia magis sibi sufficit ipsa summa 
veritas ad cognoscendum omnia, quam omnes rerum si- 
militudines speciales. Unde limpidius cognoscit angelus, 
et etiam anima Christi, res in Verbo, quam cognoscat in 
se vel in proprio genere." 3. dist. 1á, a. 2. q. 1 ad 4. 5. 
— ,Quamvis secundum processum naturae deliberatio in- 
digeat successione et tempore, tamen secundum plenitudi- 
nem divinae gratiae et gloriae possibile est ipsi animae 
in instanti discernere quod aliás non possit facere sine 
continuo et tempore. Et sie per deiformitatem gloriae 


656 


intellectus potest simul plura intelligere, quamvis per 
naturam non intelligat nisi unum solum simul et semel." 
3. dist. 18. a. 1. g. 1ad 3. — ,Quadruplex est genus cogno- 
scendi Deum, videlicet per fidem, per contemplationem, per 
apparitionem et per apertam visionem. Et primum est gra- 
tiae communis, secundum est gratiae excellentis, tertium 
gratiae specialis, et quartum gloriae consummantis. Et suf- 
fieientia istorum modorum ita colligitur. Omne enim quod 
cognoscitur, cognoscitur per aliquid praesens; si igitur Deus 
cognoscitur, necesse est, quod per aliquid praesens intel- 
lectui cognoscatur. Praesens autem voco hoc, secundum quod 
Augustinus (72 Jo. tract. 1. (n fine) vocat, quod praesens 
est intellectui ad videndum. Aut igitur cognosco Deum 
per hoe, quod est praesens mihi; aut per hoc, quod est 


praesens alii. Si per hoc, quod est praesens alii, sie est. 


cognitio fidei. Quod enim Deus sit trinus et unus, hoc 
ego credo Dei Filio, qui hoc enarravit et praedicavit, ct 
Spiritui sancto, qui hoc inspiravit. Quod enim credimus, 
debemus auctoritati, sicut dicit Augustinus (de wt. cre- 
dendi c. 11). Si autem cognosco Deum per hoc, quod est 
praesens mihi, hoc potest esse tripliciter. Aut per hoe, 
quod est praesens mihi in effectu proprio; et tunc est 
contemplatio, quae tanto est eminentior, quanto effeetum 
divinae gratiae magis sentit in se homo, vel quanto etiam 
melius scit considerare Deum in exterioribus creaturis. 
Aut est praesens mihi in signo proprio; et sic est appa- 
ritio, sicut apparuit Deus Abrahae in subjecta erceatura, 
quae ipsum Deum figuravit, et sicut Spiritus sanctus ap- 
paruit in columba. Aut est praesens Deus in lumine suo, 
et in seipso; et sic est cognitio, qua videtur Deus in vultu 
suo, sive facie ad faciem; et sic est aperta visio, quae 
tota dieitur merces omnium meritorum." 2. dist. 23. a. 2. 
q. 9. — $,Gloria est habitus in actu... sed ex hoc non 
sequitur, quod omnis cognitio, quae est in gloria, sit in 
actu continuo, sed de illa solum, quae est de essentia 
gloriae." 3. dist. 14. a. 2. q. 2 ad 2. Ofr. quoque 1. dist. 
3. p. 1. a. 1. q. 1. 

1" ,Fidei habitus per claram gloriae Dei visionem 
omnino, non tantum quoad actum, sed quoad habitum, 
tollitur in patria^*). — ,Quod sie, videtur; quia, secun- 
dum quod dicit Apostolus (1Jebr. 11, 1): F'des est argu- 
mentum. rerum non apparentium. Super quo dicit Grego- 
rius, quod quae apparent, non fidem habent, sed agnitio- 
nom. Si ergo in patria secreta, quae nune credimus, erunt 
manifesta; videtur, quod fides simpliciter erit evacuanda.* 
— jRatio evaeuationis, quam assignat Apostolus (4. Cor. 
13, 10), est imperfectio, ait enim: Cum venerit quod. per- 
fectum. est, evacuabitur quod ex parte est. Sed constans 
est, quod cognitio fidei est ex parte, cum sit per speculum 
et in aenigmate (ib. 13, 12); ergo necesse est ipsam eva- 
euari, superveniente visione speciei." — Item, credere 
manifestum non spectat ad habitum alicujus virtutis, cum 
simpliciter sit necessitatis; sed in patria secreta, quae cre- 
dimus, manifestabuntur; ergo credere ibi non erit ab ali- 


*) In patria tolli actus fidei ct spei Benedictus XII in Const. 
Benedictus Deus, an. 1830, his verbis definivit: ,Definimus ... 
quod visio divinae essentiae ejusque fruitio actus fidei et spei 
in eis evacuant, prout fides et spes proprie theologicae sunt 
virtutes," 


pPAnS VII, 7. 


quo virtutis habitu. Sed habitus ipsius fidei, essentialiter 
loquendo, virtus est; si ergo ibi auferetur ratio virtutis, 
necesse est ipsum, quantum ad essentiam suam, evacuari 
et toll.^ — ,Ad praedictorum intelligentiam est notan- 
dum, quod hic est duplex modus dicendi. Aliquibus enim 
videtur esse dicendum, quod cum quaeritur, utrum fides 
evacuetur, non est simpliciter respondendum affirmando 
vel negando, quantum enim ad aliquid evacuatur, et 
quantum ad aliquid non. In ipsa enim fide duo est re- 
perire, videlicet illuminationis habilitatem, et aenigmatis 
obscuritatem. |. Quantum ad luminis habitum fides non 
evaeuatur, sed perficitur e£. consummatur; quantum vero 
ad aenigmatis obscuritatem, cum sit ex parte, simpliciter 
tollitur. Et iste modus dicendi confirmari posse videtur 
per illud, quod dicitur in Glossa super illud: Cum venerit 
quod perfectum | est," evacuabitur quod ex parte est, etc. 
Glossa: Destruetur imperfectio, non id, quod verum est, 
evacuabitur; desitio imperfectionis est, quando illud, quod 
imperfectionis est, impletur. Et secundum istum modum 
dicendi facile est declinare rationes ad utrumque partem. 
Nam primae, quae probant, quod habitus fidei evacuatur, 
concludunt ratione aenigmatis et imperfectionis; rationes 
vero ad oppositum concludunt de ipsa fide quantum ad 
perfectionis habitum et complementum luminis. Licet 
autem hic modus dicendi satis videatur probabilis, non 
tamen consonat verbis Augustini. Augustinus enim: dicit 
(lib. 14. de Trin. c. 3): Fides, quae nunc in animo nostro 
est, velut corpus in loco, dum tenetur, aspicitur, amatur, 
quamdam efficit Trinitatem. Sed ipsa non erit, quando 
fides hic in animo non erit; quae vero tunc erit, quando 
jam recordabimur in nobis fuisse et non esse, alia per- 
fectio erit. In quibus verbis vult dicere, sicut per exem- 
plum, quod praemittitur paulo ante, patet, quod sicut cor- 
rumpitur aliquod corpus, quod homo sensibiliter intuetur, 
et, ipso corrupto, memoratur ipsius corporis non per ipsius 
corporis veritatem, sed per similitudinem in anima rema- 
nentem; sic et in ipsa fide. Unde vult, quod habitum 
fidei nostrae, quem interius intuemur, inter temporalia 
computemus. Et quia aliquando deficit, non potest quan- 
tum ad ipsius intuitum ratio imaginis, quae perpetua est 
in anima, attendi. Constat autem, quod de ipso habitu 
fidei loquitur secundum illud, quod habet positionis et 
perfectionis, quia secundum illud intra seipsam anima 
illum habitum intuetur: aliter non valet tota ratiocinatio 
ila, quam ibidem satis facit prolixe. Non etiam videtur 
consonare verbis Glossae et Apostoli. Quia si fides eva- 
cuaretur solummodo secundum illud, quod habet imper- 
fectionis, et maneret secundum illud, quod est in ea com- 
plementi et perfectionis, sicut non dicuntur evacuari vir- 
tutes cardinales, nec habitus caritatis, sic nec diceretur 
evacuari habitus fidei, quin potius perfici et compleri. Et 
propterea est alius modus dicendi magis communis et usi- 
tatus, quod si loquamur de habitu fidei, secundum quod 
fides est virtus specialis, sic per gloriam habet simpliciter 
evacuari, pro eo quod fides est habitus virtutis, in quan- 
tum intellectus inclinatur ab affectu; hoc autem non pot- 
est esse, nisi quamdiu intellectus de se incertus est de 
his, quae credere debet. Et quoniam in patria illuminatio 
et claritas visionis praecedet motum affectionis, nec ab 
ipsa inclinatur intellectus propter ipsius summi luminis 


PAnS VII, 7. 


claritatem, a qua intellectus nullo modo poterit dissentire ; 
hine est, quod habitus fidei simpliciter per visionem glo- 
riae habet tolli, secundum quod auctoritates Sanctorum 
et Glossa dicunt satis expresse... Ad illud vero, quod 
objieitur primo in contrarium ex parte generis, quia est 
virtus theologica, quae perficit potentiam animae secun- 
dum digniorem ejus partem, dicendum quod fides est per- 
fectio potentiae non qualiscumque, sed secundum statum 
imperfectionis et viae, in quo intellectus potest aberrare 
a veritate, et in via captivari. Unde non evacuatur quia 
perfectio simpliciter, sed quia perfectio secundum talem 
statum. Nec est simile de virtutibus cardinalibus, quia 
actus earum principaliores non solum perficiunt ipsas po- 
tentias secundum statum viae, sed etiam secundum statum 
patriae. Ad illud, quod objicitur ex parte diffinitionis, 
dicendum quod fides non est substantia, sive fundamentum, 
simpliciter rerum sperandarum, sed solum secundum illum 
statum, in quo aeterna bona exspectantur. Similiter non 
est illuminatio ad videndum Deum simpliciter, sed ad vi- 
dendum Deum per speculum. Et quoniam huic statui 
succedet alius status, in quo erit stabilius fundamentum 
et perfectior illuminatio; hine est, quod fides evacuatur 
non propter fundamenti destructionem, sed propter stabi- 
lioris constructionem; non propter luminis privationem, 
sed propter luminis perfectionem, quae excludit specula- 
rem et imperfectam cognitionem. Ad illud, quod objicitur 
de actu fidei, qui est assentire primae veritati, et velle 
credere, sive credidisse, dicendum quod neutrum est actus 
fidei, nisi in quantum homo assentit veritati non visae, in 
quo quidem assensu et credulitate intellectus inclinatur a 
voluntate; quod quia non est in patria reperire, non sunt 
illi actus in patria ab habitu fidei, sed a virtute excellen- 
tior. Ad illud quod objicitur, quod magis repugnat ipsi 
fidei tenebra peccati, quam excellentia praemii, dicendum 
quod de habitu fidei est dupliciter loqui. Aut in quantum 
est habitus ab aliis virtutibus distinctus, aut in quantum 
est gratia informatus. Si in quantum est gratia informa- 
tus, sic veritatem habet verbum propositum, gratia enim 
ipsius habitus informati tollitur per culpam, non autem 
per gloriam. Si autem loquamur de ipsa fide, secundum 
quod est habitus distinctus habilitans ad eredendum non 
visum, sie propter suam imperfectionem majorem oppo- 
sitionem habet ad statum gloriae, quam ad statum peccati; 
et ideo per gloriam habet evacuari, quamvis non habeat 
per peccatum tolli. Ad illud quod objicitur, quod cogni- 
tio matutina non excludit vespertinam, nec visio in specie 
excludit visionem in speculo, dicendum quod differt dicere, 
videre rem in speculo, et per speculum. Per speculum 
enim dicitur videre Deum, qui ascendit a cognitione crea- 
turae ad cognitionem Creatoris. In speculo autem videt, 
qui Deum in ipsa creatura clare intuetur. Prima visio 
non erit in gloria, quia non erit ibi necessaria scala. Se- 
eunda vero erit, quia Deus videbitur aperte in omnibus 
ereaturis, ut dicit Augustinus (de cív. Dei l1. 22. c. 29). 
Et illa visio, quae est per speculum, spectat ad ipsam 
fidem; ila vero, quae est in speculo creaturae, spectat 
ad cognitionem vespertinam, quae bene poterit servari in 
patria; et ideo non est simile de fide et cognitiono illa. 
Et attendendum est hic, quod plus differt visio per spe- 
ciem a visione per speculum, quantum. ad cognitionem 
8. Bonaventurae Breviloq. 


^ 


651 


ipsius Dei, quam quantum ad cognitionem alicujus crea- 
turae sensibilis. Si enim aliqua creatura sensibilis videa- 
tur in propria natura, et videatur per aliquod speculum, 
in quo resultat, non est differentia inter visionem istam 
et illam nisi in hoc, quod una est per speciem secundum 
directionem simplicem, alia est per speciem secundum di- 
rectionem reflexam; et ideo ab uno et eodem oculo, et 
secundum omnem statum, de eadem re visa haberi potest 
visio. In visione autem ipsius Dei, quae est per speciem 
et per speculum, major est differentia tum a parte viden- 
tis, quia in una illarum est cognitiva potentia obumbrata, 
in altera illuminata; tum a parte medii, quia in una vide- 
tur Deus per sui essentiam, in altera vero per effectum 
creatum. Et ideo una istarum cognitionum est in quiete 
et in statu, altera vero in progressu, secundum quod dicit 
Apostolus (2. Cor. 5, 7): Per fidem ambulemus; et ideo 
una per alteram tollitur. Ad illud quod objicitur, quod 
lumen lumini non repugnat, dicendum quod verum est, 
quantum est de luminis natura. Verumtamen bene con- 
tingit unum lumen per alterum evacuari ratione alicujus 
annexi inseparabilis, vel dispositionis praecedentis, vel 
effectus consequentis. Et sie est in lumine fidei, quod 
habet aenigma annexum: et ex hoc oritur, quod intelle- 
ctus inclinatur ab affectu, et dirigit hominem ad cogno- 
scendum non visum. Et quoniam tollitur illius aenigmatis 
interpositio, tollitur etiam et illa inclinatio, tollitur nihilo- 
minus habilitatio a& cognoscendum non visa, quoniam 
impossibile erit ab illa superna luce absentari; hinc est, 
quod lumen fidei, quod est proprium illius habitus, lieet 
non ratione sui, ratione tamen annexorum, superveniento 
gloria, habet evacuari. lloc autem dico de lumine, quod 
est proprium fidei; nam de lumine gratiae gratum facien- 
tis tenendum est, quod non habet per gloriam evacuari, 
sed potius consummari.^ 3. dist. 81. a. 2. q. 1. fund. concl. 


et ad 1—6. — ,Scientia in patria quoad habitum non 
perditur, sed completur; quo vero ad usum mutatur, oct 
quoad modum omnino tollitur.^ — ,Ad praedictorum in- 


telligentiam est notandum, quod hic est triplex modus 
dicendi. Quibusdam enim videtur, quod habitus harum 
Scientiarum acquisitarum liberalium sive aliarum, omnino 
evacuentur, et simpliciter destruantur. Hic enim habitus 
habet imperfectionem sibi junctam inseparabiliter; et ideo 
ei alius habitus longe perfectior suecedet, non solum ille, 
quo quis cognoscet omnia in Verbo limpide cet aperte, 
sed etiam habitus, qui erit per species et similitudines 
universi ordinis causarum mundi, qui datus fuit ipsis spi- 
ritibus angelicis, et dabitur omnibus glorificandis, per 
quem cetera cognoscent, etiam eadem ipsa, quae modo 
cognoscunt, multo excellentius atque nobilius. Alioquin, 
81 non daretur eis alius habitus novus ab isto, non esset 
in beatis rerum creatarum secundum proprium genus per- 
fectà cognitio, quod contra veritatem est, et contra Àn- 
selmum (de casu diab. c. 59). Et sic concedunt in patria 
tolli istum habitum scientiae propter nobiliorem habitum 
supervenientem. Et licet haec scientia destruatur, non 
tamen frustra laborat, qui eam aequirit, quoniam per ipsam 
manuducitur homo ad cognitionem Dei et promotionem 
fidei, et ita ad augmentum meriti, et per consequens ad 
complementum praemii. Et propterea, sicut non frustra 
credit aliquis, licet fides evacuetur in patria; sic etiam 
83 


658 


non frustra addiscit, licet ibi, ut dicunt, simpliciter eva- 
cuetur ista scientia. Aliis autem videtur aliter dicendum 
esse, videlicet. quod scientia non omnino evacuetur. Est 
enim ibi considerare habitum et usum. In patria autem 
tollitur quantum ad usum, qui imperfectionis est, et manet 
quantum ad habitum, qui facit ad ipsius animae decorem 
et puleritudinem. $i enim manebunt ibi cicatrices vul- 
nerum, et notae operationum ad commendationem meriti 
et decorationem merentium, magis rationabile videtur, 
quod maneant ibi habitus scientiarum, quae faciunt ad 
ipsius animae decorem et ornatum.  Tertiis autem aliter 
videtur esse dicendum, quod eum tria sit considerare in 
ipsa scientia, videlicet habitum et usum et modum; scien- 
tia quantum ad habitum manet et completur, quantum 
vero ad usum mutatur, sed non tollitur, quantum autem 
ad modum simpliciter evacuatur et destruitur. Habitus 
enim non tollitur, quia perfectioni non repugnat; non 
enim repugnant ista duo, Deum videre, et scire proposi- 
tiones et conclusiones, et principia geometriae et alicujus 
alterius scientiae. Usus vero non tollitur omnino, quia 
si esset habitus absque usu et actu, esset incompletus, 
sive minus completus, quod nequaquam competit secun- 
dum statum illum perfectissimum et completissimum ; mu- 
tatur tamen propter annexam imperfectionem. Modus 
vero, qui attenditur in discursu et inquisitione, et quadam 
successiva ratiocinatione et collatione, simpliciter destrui- 
tur, pro eo quod in patria modus'cognoscendi erit per 
simplicem aspectum, cum ibi habeatur deiformis intellectus 
per gloriae complementum. Et sic, secundum istam opi- 
nionem, scientia quodam modo salvatur, e£ quodam modo 
mutatur, et quodam modo destruitur et evacuatur. Hiec 
autem tertius modus dicendi magis consonat ipsi Glossae 
et auctoritati Magistri, magis etiam consonat rectae rationi ; 
ideo magis debet et potest rationabilius sustineri." Ibid. q. 3. 

1$ Quaedam dilectio est a voluntate naturali, qua de- 
sideratur Deus ut beatificans; quaedam a voluntate ele- 
etiva, qua quis optat Deo honorem et gloriam; quaedam 
a gratuita, qua in obsequium divinum captivatur ipsa vo- 
luntas tota." 2. dist. 5. a. 3. q. 1 ad 4. 

19 Caritatis habitus in patria non evacuatur, sed po- 
tius consummatur per gloriam, cum non habeat oppositio- 
nem ad illam, et conjungat firmissime primo bono, et sit 
dispositio, qua gustetur dulcedo perfectionis aeternae.^ — 
— $,AÀbsque dubio caritas in patria non evacuatur, sed 
consummatur, secundum quod expresse dicit Apostolus 
(1. Cor. 13, S). Ad cujus intelligentiam est notandum, 
quod quaedam est dispositio, quae respectu ejus, ad quod 
disponit, habet oppositionem ; quaedam vero est, quae sim- 
plieiter disponit. Et prima quidem per adventum ejus, 
ad quod disponit, evacuatur; secunda vero perficitur et 
consummatur. Et hujusmodi est evidens exemplum. Nam 
primo modo disponit medius color ad extremos, et tepidi- 
tas ad frigiditatem; et superveniente extremo, medius 
color tollitur propter hoc, quod medium non tantum ad 
extremum disponebat, sed etiam repugnabat. Secundo 
modo disponit transparentia ad lumen, nam, superveniente 
lumine, transparentia et pervietas non tollitur, sed magis 
perficitur et decoratur. Per hunc etiam modum intelli- 
gendum est in ipsarum virtutum habitibus, quae disponunt 
&d gloriae complementum. Nam quaedam disponunt sioe, 


PAnS VII, 7. i 


quod habent aliquo modo oppositionem ei, ad quod dis- 
ponunt, sicut fides et spes, quae dicunt ipsius crediti et 
sperati absentiam et carentiam, quorum opposita sunt in 
gloria, scilicet visio aperta et tentio firma; ideo necesse 
est hos habitus tolli et evacuari per adventum gloriae. 
Et est alia dispositio, quae non habet rationem oppositio- 
nis, sed tantum dispositionis; et talis dispositio est caritas, 
quae ad gloriam disponit sicut imperfectum ad perfectum. 
Non tamen habet repugnantiam ad ipsam, imo conformi- 
tatem expressam; ideo quantum ad habitum non evacua- 
tur, sed dum tollitur imperfectio, ipse habitus perficitur 
et consummatur. Si autem quaeratur ratio hujus, quare 
earitas magis consummatur complemento gloriae, quam 
alius habitus virtutis theologicae, hujus potest triplex 
ratio assignari. Prima attenditur penes qualitatem ipso- 
rum habituum, altera vero penes dignitatem potentiarum, 
tertia vero penes largitatem divinorum munerum. Quan- 
tum ad differentem qualitatem habituum ratio sumitur 
talis, quia dilectio est respectu absentis et praesentis, visio 
vero et tentio non est nisi respectu habiti et praesentis, 
exspectatio vero et credulitas est tantummodo respectu 
non habiti et absentis; et ideo tam actus quam habitus 
ipsius caritatis statui patriae et viae est communis, et per 
hoe magis conformis est caritas viae caritati patriae, quam 
habitus credendi habitui videndi, vel quam exspectatio ten- 
tioni. Penes dignitatem ipsarum potentiarum attenditur 
ratio sie, quia sicut vult Bernardus (de amore Dei c. 8): 
Ubi deficit intellectus, ibi proficit affectus. Et Dionysius 
(de div. nomin. c. 7. de sap.) dicit, quod multo altius ascen- 
dit affectus noster et vis affectiva, quam vis cognitiva. 
Ait enim sie: Oportet cognoscere intellectum | nostrum 
quamdam habere potentiam ad intelligendum, per quam 
videt intelligibilia, unitionem vero excedentem intellectus 
naturam, per quam conjungitur ad ea, quae sunt ultra 
se. Et quoniam altius elevatur ipsa vis unitiva in homine, 
ideo habet quamdam praecipuam excellentiam dignitatis ; 
et habitus ipsam perficiens est aliis habitibus major et 
excellentior, ae per hoc statui gloriae conformior. Penes 
largitatem etiam divinorum munerum ratio sumitur. Quia 
viris sanctis Dominus largitatem suae benignitatis quodam 
modo communicat, et praegustare facit dulcedinem aeter- 
nae refectionis, ut in tribulationibus non succumbant, et 
in vastitate eremi prae ariditate et inopia refectionis non 
deficiant. Cum ergo sapere caelestia non possit nisi gu- 
stus dispositus secundum dispositionem illi statui con- 
venientem, divinae largitatis munus hoc requisivit, ut gustur 
nostro daretur habitus et dispositio, secundum quam statui 
gloriae esset conformis. Haec autem dispositio est habitus 
caritatis, per quam dispositi sumus ad spiritualia de- 
gustanda, secundum quod vult magister Hugo. Ideo cari- 
tatis habitus non evacuatur, sed magis consummatur in 
patria." 3. dist. 31. a. 3. q. 1. — ,Caritas in patria dila- 
tabitur quoad liberalitatis magnitudinem, cum ampliori 
affectu diligetur Deus in se et in suis creaturis." — ,La- 
titudo caritatis dupliciter habet attendi, videlicet in libe- 
ralitatis magnitudine et diligendorum multitudine. Prima 
latitudo est caritati essentialis, sed secunda est eidem ac- 
cidentaliss Quantum ad primam latitudinem, conceden- 
dum est caritatem in patria dilatari, quia crescit ejus bo- 
nitas, et communicationis liberalitas, oet virtuositatis lau- 


^ 


PAnS VII, 7. 


dabilitas. Quantum autem ad secundam latitudinem, cari- 
tas in patria non dilatabitur, quin potius restringetur, 
non ratione ipsius caritatis secundum se, sed ex parte 
diligibilium, pauciora enim erunt diligibilia. Nune enim 
ex caritate diligendi sunt, sive qui sunt in statu patriae, 
sive qui sunt in statu viae, qui ordinati sunt, ut possint 
ad illum statum ,pervenire. Sed post consummationem 
numeri electorum solum illi ex caritate diligendi erunt, 
qui erunt in statu patriae, quia alii non erunt potentes 
pervenire ad illius summi boni participationem. — Conce- 
dendum est ergo, quod caritas in patria dilatabitur quan- 
tum ad liberalitatis magnitudinem. Ampliori enim affectu 
diligetur Deus in se et in creaturis suis; adeo ut ille, qui 
modo videtur esse remotus, in patria sit amantissimus, ot 
amplius inviscerabit sibi tunc caritas omnes beatos, quam 
modo possit homo etiam unum amicissimum sibi affectuose 
diligere.^ Ibid. q. 2. — Caritatis ordo essentialis, qui 
attenditur secundum gradus et differentias boni et mali, 
remanebit in patria; licet ille, qui attenditur ratione sub- 
Sstratae naturae, non remaneat. — ,Circa hane quaestio- 
nem est duplex modus dicendi. Unus est, quod in patria 
salvatur ordo caritatis, qui est in via, non tantum per 
comparationem nostri ad Deum, sed etiam per com- 
parationem nostri ad proximum. Unde in ommi statu, 
sive gloriae, sive viae, plus homo diligit seipsum quam 
proximum suum, et plus circa seipsum afficitur; deinde 
plus eirca illos, qui ei conjuncti sunt, quam circa eos, qui 
sunt minus conjuncti. Ratio autem, quae movet hoc po- 
nere, est, quia hujusmodi ordo consonare videtur dicta- 
mini naturae, perfectioni gloriae, rectitudini divinae ju- 
stitiae. Natura enim dictat, quod homo plus se, quam 
alterum diligat. Gloria etiam essentialis magis respicit 
illum, in quo est, quam alium ei consimilem et propin- 
quum. Divina etiam justitia ordinat, quod plus de suis 
meritis gaudeat homo, quae fecit, quam de alienis. Et sie 
per omnem modum videtur conveniens, ut ordo caritatis, 
quae est in via, salvetur in patria. Alius autem modus 
dicendi est hie, quod, cum duplex sit ordo caritatis, unus, 
qui respicit caritatem secundum se, qui quidem attenditur 
secundum gradum et differentias boni, alter, qui atten- 
ditur ratione naturae substratae, utpote ile, qui est se- 
cundum differentias proprii et alieni, propinqui et remoti; 
unus istorum ordinum, scilicet ille, qui est caritatis so- 
cundum se, manet in paíria, ille enim est caritatis essen- 
tialis. Unde magis diligit homo in patria Deum quam 
spiritum creatum, spiritum magis quam corpus. Alius 
vero ordo, qui attenditur ratione naturae substratae, non 
manebit, pro eo quod non competit ill statui. In statu 
namque beatitudinis perfecta erit obedientia naturae re- 
spectu gloriae, perfecta conformitas voluntatis nostrae re- 
spectu divinae, perfecta etiam redundantia laetitiae com- 
munis. Quia perfecta erit obedientia naturae respectu 
gloriae, conformabitur tune omnino natura gloriae, ut si- 
cut corpus efficietur spirituale, et per omnia spiritui ob- 
temperabit, quamvis secundum statum viae oporteat spiri- 
tum corpori condescendere; sic natura per omnia confor- 
mabitur ordini gloriae et gratiae, quae attenditur secun- 
dum differentias boni, quamvis nunc gratia condescendat 
ipsi affectui naturali. Rursus, quia perfecta erit confor- 
mitas voluntatis nostrae respectu divinae, non magis dili- 


659 


gemus illud, quod magis erit nobis propinquum, sed illud, 
quod plus erit Deo placitum et acceptum. Praeterea, quia 
erit ibi perfecta affluentia communis laetitiae, multiplicabi- 
tur gaudium hominis multiplicatione perfecta, ut tantum 
gaudeat de bono uniuscujusque proximi, quantum de suo, 
quod non posset esse, nisi diligeret proximum quantum 
semetipsum. Et hoc est, quod dicit Anselmus in Proslogio 
(cap. ult.): In illa perfecta caritate innumerabilium ange- 
lorum et hominum beatorum, ubi nullus minus alium, quam 
seipsum diliget, non aliter gaudebit quisque pro singulis 
alis, quam pro seipso. Quis autem istorum modorum sit 
rationabilior, difficile est  diffinire, quamdiu sumus in statu 
praesentis miseriae. Si enim velimus judicare secundum 
ea, quae in nobis sentimus, vix videbitur alicui credibile, 
nee rationabile, quod aliquis omnino diligat alterum, quan- 
tum seipsum, unde judicabit primum modum dicendi 
esse magis verum. Si quis vero velit mentem suam altius 
elevare ad illud bonum incomprehensibile, quod nec oculus 
vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (1. Cor. 
2, 9), et ad illam maximam civium unionem, magis ratio- 
nabilem judicabit sequentem modum dicendi, secundum 
quod manifeste dicit auctoritas Anselmi et Augustini (ib. 
de vera relig.); et idipsum videtur sentire Dionysius (7i. 
de div. nomin.) Unde, si velimus loqui ut plures, susti- 
nebimus primum modum; si vero velimus loqui et sentire 
ut sapientiores, sustinebimus sequentem." Ibid. q. 3. 

?? Spes, quam virtutem theologicam nominamus, per 
gloriam omnino evacuatur"*). — ,Sicut est duplex modus 
dicendi cirea evacuationem fidei, similiter et circa evacua- 
tionem spei. Nam et in ipso habitu spei est reperire ali- 
quid imperfectionis, et aliquid perfectionis et complementi. 
Ad imperfectionem enim spei spectat illud, quod est ex- 
spectatio quaedam et protensio ad ea, quae realiter non 
habentur. Ad complementum autem ejus spectat confi- 
dentia et certitudo, quae facit confidere, et inniti ipsi 
summae largitati. Et quantum ad primum, tollitur ipsa 
spes et evacuatur; quantum vero ad seeundum, perficitur 
et salvatur. Sed quoniam, sicut in praecedentibus dictum 
est, spes non diceretur evaeuari, si solum quod est im- 
perfectionis, tolleretur ab ipsa, illo salvo, quod est in ea 
perfectionis et complementi, sicut patet, quia liberum ar- 
bitrium in patria non dicitur evacuari in gloria, quamvis 
tollatur sibi vertibilitas, et hoe quia vertibilitas potius 
spectat ad liberi arbitrii defectum, quam ad complemen- 
tum; si sic igitur possibile esset in proposito reperiri, 
nunquam deberet diei evaeuari propter adventum gloriae. 
Et propterea communis modus dicendi est, et hunc innuit 
ipsa Glossa, quod habitus ipsius spei simpliciter evaeuatur 
in gloria, et ei succedit habitus novus. Et ratio hujus 
est, quia habitus spei habilitat ad confidendum et inni- 
tendum Deo cum quadam protensione et erectione et ex- 
spectatione. Et quoniam statui gloriae repugnat exspoe- 
etatio substantialis praemii, et protensio, et illa erectio ot 
inhiatio, eum ibi affectus omnino quietetur; hine est, quod 
habitus ipsius spei simpliciter evacuari dicitur, secundum 
quod spes nominat habitum virtutis theologicae, qui habi- 
litat ipsam animam ad exspectandum substantiale prae- 
mium." 3. dist. 31. a. 2. q. 2. | 


*) Vide paulo superius ad n. 17. not. *. 
83 * 


660 


*! ,Uno modo dicitur vita actus continuus et internus, 
qui est a forma spirituali; et sic dicitur proprie... Alio 
modo dicitur vita actus completus potentiae, quae est se- 
cundum rei naturam, sicut dicitur aqua viva, quae habet 
operationem aquae convenientem." 1. dist. 8. p. 1. dub. 9. 

?? Gaudium sufficiens perficitur et completur in tribus 
dotibus animae, quae sunt aperta visio summi veri, certa 
tentio summi ardui, perfecta dilectio summi boni. In 
primo perficitur rationalis, in secundo irascibilis, in tertio 
coneupiscibilis. Primum est praemium fidei, secundum 
praemium spei, tertium praemium caritatis. Sunt autem 
quidam ternarii in superiori facie animae, quibus ab imo 
sui usque ad summum Dei pervenit, et quiescit. Sunt 
iria subjecta, scilicet tres potentiae naturales, rationalis, 
irascibilis et concupiscibilis, quae tanquam fundamenta 
bonis spiritualibus substituuntur. Sunt tres habitus vir- 
tutum theologicarum, scilicet fidei, spei et caritatis, quae 
a Deo gratis ad informationem trium virium praedictarum 
infunduntur, et quibus ipsae potentiae diriguntur. Sunt 
tres actus, quia a praedictis potentiis, mediantibus tribus 
habitibus supradictis, scilicet tribus virtutibus theologicis, 
elieiuntur, scilicet. credere, assentiendo summae veritati 
propter se et super omnia, sperare, intendendo summae 
largitati propter se et super omnia, diligere, complectendo 
summam bonitatem propter se et super omnia. Sunt tria 
objecta, ad quae tres actus egredientes a tribus potentiis 
virtute trium habituum terminantur. Ista autem objecta 
sunt veritas inereata, majestas increata et bonitas, ita 
quod summum verum est objectum fidei, summum arduum 
est objectum spei, summum bonum est objectum cari- 
tatis. Verum, inquam, sub ratione veri, arduum sub 
ratione ardui, bonum sub ratione boni. Et respiciunt 
haec omnia statum et meritum viatorum. Sunt etiam 
tria praemia, scilicet cognitio, sive intelligentia veri- 
tatis infallibilis; possessio, sive permanentia dignitatis 
inamissibilis; dilectio, sive complacentia bonitatis infatiga- 
bilis.^ Centil. p. 4. sect. 8. — Isti tres actus sunt omnino 
conjuncti et connexi, unde qui perfecte videt, perfecte 
amat et habet; et ideo in Sanctorum verbis per connexio- 
nem, quod est omnium, attribuitur uni, magis autem vi- 
sioni attribuitur propter hoc, quod in visione distinguitur 
status patriae a statu viae; non sic in dilectione, quia 
utrobique est dilectio, sed in patria est visio, non in via, 
sed credulitas de non viso." 4. dist. 49. p. 1. a. 1. q. 5 ad 1. 

*: ,Non oportet cognitum adaequari cognoscenti adae- 
quatione rei ad rem, sed sub ratione cognoscibilis. Unde 
tantum est cognitum in intelligentia, quantum repraesen- 
tatur a memoria. Quod autem simpliciter adaequetur, non 
oportet; adaequatur tamen, secundum quod anima con- 
vertitur supra se. Unde ratio imaginis quoad quid est 
plus in conversione ad Deum, quoad quid est plus in con- 
versione animae supra se. In conversione ad Deum est 
plus, quia plus habet de ratione venustatis et conformi- 
tatis; in conversione ad se plus habet de ratione substan- 
tialitatis et aequalitatis." 1. dist. 8. p. 2. a. 1. q. 2 ad 5. 

^^ Intellectus animae beatae... in Verbo per unum 
et idem cognoscit distincte multa, et idem intellectus glori- 
ficatus cognoscendo multa in Verbo non dividitur, sed 
unitur, quia non applieatur ad hoc vel ad illud primo ot 
immediate, sed mediante Verbo aeterno, quod, cum sit 


PAgs VII, 7. 


unum, ducit in multa cognoscibilia.^ 3. dist. 14. a. 2. q. 2. 
— $,AÀd hoe, quod aliqua sint unum, non sufficit confor- 
mitas voluntatis, sed necesse est praesupponi convenien- 
tiam in natura. Cum ergo Deus et creaturae summe dif- 
ferant in natura, ideo non debent diei unum ... Quia 
vero vir justus conformatur per caritatem voluntati di- 
vinae, et ei adhaeret magis quam alicui alii, recte dicitur 
unum eum determinatione, ut puta, unus spiritus. Spiri- 
tus enim voluntas dicitur et amor, unde qui adhaeret Deo, 
unus spiritus est (1. Cor. 6, 17), quia unius et conformis 
voluntatis est^*). 1. dist. 31. p. 2. a. 2. q. 1. — ,Duplex 
est unitas, scilicet. indivisionis et conformitatis. Unitas 
indivisionis attenditur in uno numero, et haec unitas est 
simplieiter. Unitas vero conformitatis non est in uno nu- 
mero, sed in his, quibus contingit aliis conformari." Ibid. 
q. 2. ad arg. fund. 

?$ Solo Deo est fruendum, proprie accepto frui, prout 
dicit modum cum delectatione et quietatione. Sed com- 
muniter accepto frui, prout dicit modum cum delectatione 
tantum, omnibus, quae spiritualiter delectant, et conjuncta 
sunt fini, cujusmodi sunt fructus, dona et beatitudines, 
potest frui homo non indebite, sed primo modo, solo Deo. 
Et ratio hujus est, quia nihil potest animam sufficienter 
finire, nisi bonum, ad quod est creata. Hoe autem est 
bonum summum, quod superius est animà, et bonum in- 
finitum, quod excedit animae vires. Cognitio enim animae 
rationalis est cognitio non arctata, unde nata est quodam 
modo omnia cognoscere; unde non impletur cognitio ojus 
aliquo cognoscibili, nisi quod habet in se omnia cognosci- 
bilia, e£, quo cognito, omnia cognoscuntur. Similiter affe- 
etio ejus nata est diligere omne bonum; ergo nullo bono 
Sufficienter finitur affectus, nisi quod est bonum omnis 
boni, et quod est omnia in omnibus, de quo bono in 
Exodo (383, 19): Ostendam tibi omne bonum; hoc autem est 
summum bonum; ergo etc. Similiter nihil sufficienter fi- 
nit animam nisi bonum infinitum, quia ad hoc ut finiatur, 
necesse est ipsam finiri secundum existimationem, alioquin 
non esset beata, nisi se existimaret beatam.  Existimatio 
autem supergreditur omne finitum, quia omni finito potest 
majus cogitari aliquid; ergo cum affectio posset se exten- 
dere eo, ubi est existimatio, necessario affectio animae 
supergreditur omne finitum: et si haec nullo bono finito 
sufficienter finitur, fruendum est ergo solo Deo, quia sum- 
mum bonum et infinitum. Et non solum Deo fruendum 
propter perfectam finitionem, sed etiam propter perfectam 
delectationem. Ad delectationem enim concernitur dolecta- 
bile et conjunctio ejus cum eo, quod delectat. Omne 
autem, quod delectat animam, delectat in ratione boni et 
pulchri; et quoniam solus Deus est bonitas et puleritudo, 
ideo in Deo solo est perfecta delectatio. Item, quia ibi 
est conjunctio; solus autem Deus est, qui perfectissime 
conjungitur, nam conjungitur secundum veritatem ot in- 


*) Joannes XXII an. 1329 cujusdam magistri Ekkardi doctri- 
nam uti haereticam damnavit, ex qua in Deum transformaremur, 
ità ut unum essemus cum ipso. ,,Nos, ita ajebat Ekkardus, trans- 
formamur totaliter in Deum, ct convertimur in eum, sicut in 
sacramento eucharistiae panis convertitur in corpus Christi, sic 
ego convertor in eum, quod ipse operatur me suum esse; unum, 
non simile.* 


PAgS VII, T. 


finitatem. Solus enim Deus propter summam  simplici- 
tatem et spiritualitatem illabitur animae, ita quod secun- 
dum veritatem est in anima, et interior animae quam ipsa 
sibi. Omnes enim hae quatuor rationes ad unam reducun- 
tur, scilicet ad hano, quia nata est anima ad percipiendum 
bonum infinitum, quod Deus est; ideo in eo solo debet 
quiescere, et eo frui.^ 1. dist. 1. a. 3. q. 2. 

?$ ,Beatitudo est finis satians nostrum appetitum. Sa- 
tians autem nostrum appetitum est dupliciter, vel sicut 
objectum, vel sicut informans. Satians nostrum appetitum 
sicut objectum solus Deus est, ad quem capiendum hu- 
mana anima ordinatur. Satians autem sicut informans 
est ipsa influentia Dei in animam, quae est ipsa deifor- 
mitas et satietas." 4. dist. 49. p. 1. a. 1. q. 1. 

*' ,Deo fruor, quando in Deo conquiesco per amorem, 
delector per gaudium, unior per pacem. Et haec tria ordi- 
nata sunt, quia ubi est pax, necesse est, ut sit gaudium; 
et ubi gaudium, necesse est, ut sit quies." Serm. 18 ín 
Hexaém. in fine. 

?» ,lriplex est causa, quare aliquis non videt visibile; 
aut enim non videt, quia non vult respicere; aut, si vult, 
impeditur propter defectum organi; aut propter absentiam 
, lucis: hoe manifestum est. Similiter in spiritualibus, in- 
telleetus frequenter aliqua non intelligit, quia non vult 
considerare; aliquando vero non intelligit propter impedi- 
mentum ex parte corporis, ut patet in phreneticis et stul- 
tis; aliquando propter absentiam lucis. Licet enim lux 
inereata non se subtrahat quantum ad essentiam, vel quan- 
tum ad qualemcumque influentiam, subtraxit tamen se 
homini, cum peccavit, quantum ad influentiam perfectam, 
unde dieitur inflixisse ei ignorantiam; unde sicut oculus 
in tenebris errat, sic hodie miser humanus intellectus. 
Cum autem plene restituetur in lucem, sicut oculus videre 
poterit omne' visibile, sic intelliget omne intelligibile." 
l. ín Prolog. dub. 5. — ,Bonum dupliciter potest con- 
siderari, scilicet in se, ot sic dicitur lux ... et in com- 
paratione ad vim cognitivam, et sic dicitur puleritudo 
animae." 4. dist. 18. p. 2. dub. 4. 

? ,Nihil sufficienter finit animam, nisi bonum infini- 
tum, quia ad hoe ut finiatur, necesse est ipsam finiri se- 
cundum existimationem, alioquin non esset boata, nisi se 
existimaret beatam. Existimatio autem suporgreditur omne 
finitum, quia omni finito potest majus cogitari aliquid; 
ergo eum affectio posset se extendere eo, ubi est existi- 
matio, necessario affectio animae supergreditur omno fini- 
tum.^ 1. dist. 1. a. 3. q. 2. 

39 ,Perfectum dicit complementum, sive completionem, 
in qua est status. Status autem ponitur in aliquo dupli- 
citer, aut simpliciter, aut in genere. Si simpliciter, sic 
est tertium membrum; si in genere creaturae, hoe potest 
esse dupliciter. Aut in quantum exit a Deo, ot sie habet 
rationem vestigii: et reperitur haec perfectio in omni crea- 
tura, quando perducta est ad modum, speciem ot ordinem 
sibi competentem. Alio modo, in quantum creatura redit 
in Deum; et sic est perfectio gloriae . . . Unde ponon- 
dum est, quod est perfectio secundum essentiam oet se- 
eundum participationem; et hoe dupliciter, vel secundum 
egressum, vel secundum regressum." 2. dist. 4. dub. 8. .— 
Quod dieitur, quod beatitudo est status omnium bonorum 
aggregatione perfectus, hoc non dicitur propter bonorum 


661 


multitudinem et varietatem, sed hoc dicitur per aequi- 
valentiam, quia tantum erit illud unicum bonum, quod 
exspectatur, quod aequivalebit omni bono; per quem mo- 
dum dixit Dominus Moysi, cum peteret, ut ostenderet ei 
faciem suam (Exod. 83, 19): Ego, inquit, ostendam tibi 
omne bonum." 3. dist. 26. a. 1. q. 2 ad 2. | 

31 Perfecta beatitudo est quies omnium desideriorum; 
si ergo anima appetit naturaliter corpori uniri, et iste 
appetitus, cum sit naturalis, non possit terminari nisi per 
unionem; impossibile est animam perfecte beatificari, quo- 
usque resumat corpus.^ 4. díst. 49. p. 2. a. 1. q. 1. fund. 4. 

3? Gaudium augeri est dupliciter, vel numerositate, 
vel intensione, sive qualitative. Augmentum gaudii quan- 
tum ad numerositatem non ponit augmentum in praemio 
essentiali, quia illud est in uno solo: sed in praemio ac- 
eidentali, quod consistit in gaudio de bono creato: et illud 
potest augeri, maxime quantum ad objectum, ut de pluri- 
bus gaudeat tune, quam prius. Si loquamur intensive, 
sie non augetur nisi per accidens, quia inclinatio animae 
ad corpus, quae ipsam retardat, ne intensius feratur in 
summum caelum, quam in illam, aufertur." 4. dist. 45. dub. 1. 

33 Sicut in praesenti anima in corpus influit, et 
per illm influentiam corpus est coloratius, corpus est 
durabilius, corpus est virtuosius et agilius, quam cum 
anima separatur; sic similiter dico in proposito suo modo, 
quod anima gloriosa influens in corpus omnes dotes istas, 
ad quas dispositiones habebat, per sui reformationem per- 
ficit et consummat. Unde credo, quod si corpus separetur, 
etsi esset clarum, subtile, agile et impassibile, non tamen 
ita ut tune, quando anima beata erit sibi conjuncta." 4. dist. 
49. p. 2. a. 1. q. 2. — ,Glorificatio corporis non facit ad 
beatitudinis substantiam, sed facit ad augmentum gaudii 
extensive, et etiam intensive removendo impedimentum.* 
— ,Dieendum, quod beatitudo dicitur gaudium per essen- 
tiam; gaudium autem potest dici majus quadrupliciter, 
aut quia de majori objecto, aut quia ex majori habitu, 
aut quia de pluribus, aut quia ex eodem habitu extensius. 
Primo modo majus gaudium, quia de majori, non reperi- 
tur nec respectu ejusdem, nec respectu diversorum, quia 
quilibet gaudet de bono infinito. Secundo modo majus 
invenitur respectu diversorum, quia majori habitu gaudet 
Petrus quam Linus; sed non reperitur respectu ejusdem 
quantum ad diversa tempora, quia non habebit majorem 
habitum Petrus post judicium, quam habet nunc. Tertio 
modo majus, quia latius et de pluribus reperitur in oo- 
dem secundum diversa tempora, quia Petrus de pluribus 
gaudebit post judieium quam nune, quia de gloria ani- 
mae et corporis, et de gloria omnium salvatorum. Sed 
non est majus hoc modo respectu diversorum, quia de 
tot ct cisdem gaudebit unus sanetus parvus, sicut et 
maximus sanctus. Quarto modo majus, quia intensius 
reperitur et respectu ejusdem et respectu diversorum; 
respectu diversorum, quia unus intensius movetur quam 
alter; respectu ejusdem, quia ex eodem habitu inten- 
sius movebitur anima resumpto corpore, quia nullum ha- 
bebit retardans.  Coneedendum est igitur, quod glorifi- 
catio corporis facit ad majus gaudium quantum ad exten- 
sionem, facit etiam quantum ad intensionem, non augendo 
habitum, sed removendo impedimentum. Unde non facit 
ad augmentum praemii essentialis principaliter, sed ex 


662 


consequenti ... Corpus nunquam fiet spiritus, quamvis 
fiat spirituale; ergo liberior est spiritus & corpore abso- 
lutus, quam alligatus; ergo melius dispositus ad suscipien- 
dam beatitudinem perfectam. — Dicendum, quod est spiri- 
tus a corpore absolutus substantia et affectu, et iste est 
liberrimus. Et est spiritus alligatus affectu, et solutus sub- 
stantia; et iste non est liber, quia aliquid vult, quod non 
habet: et est spiritus alligatus substantia et affectu; et 
tune, aut corpus est inobediens, et talis non est liber, 
quia non potest habere, quod vult; aut per omnia obe- 
diens, et talis est liber libertate sibi conveniente, quia 
nihil vult habere, nisi quod potest; et ideo habet omne, 
quod vult.^ Jbid. q. 1. concl. et ad 6. 

3^ ,Oportet omnes concedere, quod corpora illa sint 
luminosa; sed volunt aliqui, quod simul sint luminosa eot 
pervia, secundum aliam et aliom rationem, pervia propter 
subtilitatem, luminosa vero ratione claritatis et fulgoris 
superadditi. Sed ista positio non est conveniens, quia si 
pervia essent, non terminarent visum, nec haberent di- 
stinctionem in partibus, et ita oculi non possent discerni 
à naso. Et iterum, magnitudo luminis non patitur corpus 
esse transparens, ut patet in sole, in quo est luminis ag- 
gregatio, et in candela. Alii voluerunt dicere, quod erunt 
simul luminosa et colorata. Colorata, per naturam quatuor 
elementorum, et eorum qualitatem, ex quibus constat cor- 
pus humanum ; sed luminosa, ratione luminis superadditi. 
Nec hoc est inconveniens, ut dicunt, sicut patet in nocti- 
luca, quae est corpus coloratum, ut patet in die; sed lu- 
cens, ut patet in nocte. Et haec positio est. convenientior, 
quia constat, quod homines recognoscentur in patria; unde 
habebunt effigies, quas habuerunt, et aspectus oculorum 
gloriosorum pervenient usque ad superficiem corporis illius 
splendentis. Sicut ensis per multam tersionem non amittit 
colorem, sed ejus colori additur splendor; sic in proposito. 
Sicut etiam carbo per sui naturam alicujus coloris est, 
adveniente autem igne, efficitur luminosus, et tamen est 
coloratus, quia est ibi lux materiae terrestri incorporata; 
sic in proposito intelligendum, quod corpus resurgens per 
naturam suam habebit colorem, et claritas luminis super- 
induet ipsum sicut ignis carbonem.  Concedendae igitur 
sunt rationes, quod corpora gloriosa sunt colorata et lu- 
minosa, secundum duplicem naturam." 4. dist. 49. p. 2. 
a. 2. princip. a. 2. q. 1. — ,Corpora gloriosa possunt clari- 
tatem suam, secundum imperium animae, oculis nostris 
oceultaro, et etiam ostendere. — ,Ad hoe dicunt aliqui, 
quod claritas corporis gloriosi visui glorioso est manifesta, 
et ei occultari non potest; oculo non glorificato est oc- 
culta, et ei non potest manifestari, quia est ei impropor- 
tionabilis. Unde quia occultare est de manifesto occultum 
facere, ideo dicunt simpliciter, quod non potest. Nec est 
irahendum ad consequentiam de Christo, quia Deus erat. 
Sed istud est mirum dicere, quod claritas corporalis omnino 
sit improportionabilis et occulta; et quia, si non in se, 
saltem possit videri in irradiatione. Et praeterea videtur 
Christus non miracula fecisse, sed argumenta resurrectio- 
nis ostendisse. Et ideo aliter dicendum, quod corporis 
qualitas secundum exigentiam ejus, in quo est, agit. Cor- 
pus autem gloriosum est subtile, et per subtilitatem suam 
potest omne non gloriosum penetrare, ut infra patebit, 
potest etiam resistere. Et ideo dico, quod quia corpus 


PARS VII, 7. 


gloriosum per effectum spiritualis potentiae potest omne 
corpus penetrare, potest et penetrare oculum, et tunc non 
erit objectum ejus; et ideo potest latere. Rursus, quia 
potest corpori se objicere, potest et claritatem suam omnino 
ostendere, licet oculus obtundatur, et non comprehendat. 
Et quia potest omnino latere penetrando subtiliter, et 
omnino patere se objiciendo visibiliter; potest et medio 
modo plus et minus se ostendere. Unde si hio esset anima 
gloriosa cum corpore glorificato, plus et minus posset de 
sul corporis claritate oculis nostris claudere et ostendere; 
et hoc per naturam illam, quia non tantum clarum est, 
Sed penetrativum et spirituale, id est agile." Ibid. q. 2. 
3$ ,Omnes concedunt, quod corpora gloriosa habent 
dotem penetrabilitatis, id est subtilitatis. Sed quidam di- 
eunt, quod hane habent, quoniam omnia corpora eis sub- 
jacent et obediunt, et ipsa virtutem habent super omnia. 
Unde dieunt, quod sieut aér cedit sagittae, sic omne cor- 
pus cedit corpori glorioso. Sed illud improbatum est, quia 
qua virtute rejungeretur lapis, si per ipsum transiret, ot 
caelum similiter et corpus hominis non gloriosi. Alii di- 
cunt, quod non cedit, sed quia omnia corpora quodammodo 
sunt porosa, et corpus glorificatum habet rationem et na- 
turam lucis, quae tota per essentiam salvatur in puncto, 
et dilabitur, quando non habet resistentiam ; volunt, quod 
corpus gloriosum pertranseat, et non per poros multos, 
sed potest per unum. Sed illud adhue videtur incon- 
veniens, ponamus enim corpus aliquod non esse porosum, 
tunc per illud non posset transire. Item, quomodo est 
intelligendum, quod gloriosum efficiatur ità modicum sieut 
porus, quin deperdatur ejus figura, ejus quantitas et men- 
sura? Ideo non est conveniens haec positio. Alii ponunt, 
quod quia corpus est in perfecta obedientia respectu in- 
tellectus, et intellectus potest abstrahere a quantitate na- 
turam secundum intelligentiam, etiam abstrahere poterit 
secundum veritatem ; et tunc corpus, abstracta quantitate, 
habet eorporis substantiam et spiritualitatem. "Unde sicut 
spiritus est simul cum corpore, et a corpore non impedi- 
tur, sic glorificatum corpus cum non glorificato. Sed hoc 
est impossibile et non intelligibile, quod sit corpus vivens 
eb organicum, et non sit corpus quantum; ideo hoe non 
est ponendum. Qualiter enim salvetur organizatio et mem- 
brorum distinctio in corpore à quantitate abstracto, hoc 
non video. Alii vero dicunt, quod corpus gloriosum pot- 
est esse in eodem loco cum non glorioso, unde penetrat 
subintrando per totum, non per poros. Et hoc potest sic 
intelligi. Quod enim duo eorpora naturalia non possint 
esse simul in eodem loco, non est eo quod sint duo, ante 
enim per naturam sunt duo, quam sint in uno loco vel 
duobus, quia per suas formas. Et hoc patet, quia duo 
puncta et duae lineae et duae superficies simul sunt in 
contactu physico, quia contigua sunt, quorum termini si- 
mul sunt, quandocumque in codem loco primo sunt. Quod 
ergo non sunt simul, hoc est propter corpulentiam ipso- 
rum, quia unum non est alteri pervium. Si ergo ita sit, 
quod alterum habeat subtilem corporeitatem et penetra- 
tivam virtutem respectu alterius, tune quidem poterunt 
esse simul. Et quoniam in dote penetrabilitatis, id est 
subtilitatis, datur corpori subtilitas et virtus activa ad 
penetrandum non glorificatum ; ideo penetrat, illo non 
cedente. Corpora vero mathematica et lineae et puncta 


PAnS VII, 7. 


ideo plura sunt, quia distantia; et ideo impossibile est 
duo corpora mathematica, vel duas lineas vel puncta, esse 
simul, vel etiam mathematicum cum naturali, sicut vult 
Philosophus ... Ad illud, quod objicitur de corpore glori- 
fieato, utrum possit esse simul, cum alio, aliqui dixerunt 
quod sic, sicut duo radii et lumina simul sunt, secundum 
Dionysium. Sed tamen hoe non credo, quia unum non 
est materiale respectu alterius, nec pertransibile alio; et 
ideo, quamvis sit ibi subtilitas, deficit tamen penetrabilitas. 
Nee est simile de luminibus, quia formae sunt habentes 
multiplieationem non a subjecto, in quo sunt, sed a prin- 
eipio effectivo, sicut dicit Dionysius; et ideo plura corpora 
gloriosa non possunt esse simul, sicut gloriosum cum non 
glorioso." 4. dist. 49. a. 2. princ. a. 3. q. 1. concl. et ad 9. 

36 , Corpus gloriosum tangi potest, quia potest impellenti 
resistere, cum sit corpus verum, non vanum, vel phantasti- 
eum. Latere potest, quia potest penetrare organum tactus. 
Primum habet per virtutem naturae, secundum per effe- 
ctum spiritualis potentiae. Et haec duo contraria sunt in 
nobis, sed non in illo corpore." lbid. a. 2. princ. a. 3. q. 2. 

37 ,8l interius pateretur; ergo aliquando corrumpere- 
tur; sed anima gaudet de unione sui ad corpus, et gau- 
dium beatitudinis est perpetuum et securum, hoc autem 
non esset, si esset dissolubile; ergo etc.^ Ibid. a. 2. princip. 
a. 1. q. 1. fund. 3. 

39 ,Corpus gloriosum est impassibile ab extrinseco 
omni genere actionis corrumpentis. liaec autem est du- 
plex, seilicet per influentiam, sicut ignis comburit corpus, 
et per violentiam, sicut cultellus dividit.- Prima non est 
in corpore glorioso, quia talis influentia, aut est secundum 
ordinem justitiae, et haec est in daemonibus et peccairi- 
cibus animabus secundum ordinem justitiae, sed in cor- 
pore glorioso non est talis passio, quia non meruit puniri; 
aut est secundum ordinem naturae, et ista est solum, 
quando patiens est talis naturae, quod materia illa appetit 
esse sub alio actu, privatio enim est principium patiendi. 
Quoniam autem in corpore glorificato jam terminati sunt 
appetitus; ideo si gloriosum corpus poneretur in igne in- 
ferni, non laederetur. Et per hoc patet solutio ad duo 
prima, quia daemon patitur secundum ordinem justitiae, 
licet sit superior per naturam. Patet etiam illud, scilicet 
secundum quod objicitur de terra, quia terra patitur, quia 
materia est rationem habens privationis. Alia est actio 
per violentiam, et de hac dicunt aliqui, quod non patitur, 
quia nemo est qui inferat, et si esset aliquis, qui vellet 
inferre, corpus posset actionem illam declinare. Sed tune 
secundum istam viam corpus Adam ante lapsum habuisset 
dotem impassibilitatis. — Ponatur etiam per impossibile, 
quod eultellus applicetur ventri; aut venter resistit, aut 
non. Si non; ergo patitur, et cultellus subintrat; et ita 
est passibile. Si resistit, quaero per quam naturam. Et 
dieunt aliqui, quod habet naturam quintae essentiae, quae 
non est secabilis, nec divisibilis: Unde si juxta solem 
esset, et impingeret cultellum, non pertransiret, et non 
resisteret per naturam duri et mollis, sed quia caret du- 
ritia et mollitie et passibilitate. Sed quia hoc difficile 
est intelligere, ideo dicendum, quod corpus gloriosum non 
potest pati per violentiam corporis obviantis, quia omne 
corpus est pervium ei, et illud pertransit, sicut videbitur. 
Unde, sicut si aliquis haberet cultellum crystallinum, non 


663 


expelleret radium per ejus ictum, imo radius penetraret, 
unde non pateretur ab ipso; sie in proposito intelligen- 
dum corpus gloriosum penetrare cultellum.^ 4. dist. 49. p. 2. 
a. 2. princip. a. 1. q. 2. 

3? ,De agilitate certum est, quod ista proprietas est 
de perfectione et nobilitate corporis, et faciens ad ex- 
peditionem animae in corpore." — ,Corporis gloriosi agi- 
litas non inclinat ad aliquem locum determinatum, quia 
sequitur inclinationem animae." — ,Dicendum, quod ha- 
bilitas ad motum sequitur inclinationem, et inclinatio appe- 
titus est respectu perfectionis, quia propter illam est. Quo- 
niam igitur corpus gloriosum totam suae existentiae et 
nobilitatis et stabilitatis rationem trahit ab anima; ideo 
inclinatio ejus est ad animam, non ad aliquid extra. Et 
quoniam agilitas sequitur inclinationem, et anima potest 
movere ih omnem differentiam positionis; ideo et corpus 
habile ad omnem situm. Unde agilitas non inclinat ad 
aliquem locum determinatum, sed est promptitudo, ut cor- 
pus moveatur in omnem locum, ad quem vult movere 
anima." Ibid. art. 2. princip. a. 4. qq. 1. 2. : 

*? ,Numerus istarum dotium, sive qualitatum perficien- 
tium corpus, accipitur ex Sapientia (8, 7) : Fulgebunt justi, 
et tamquam scintillae in. arundineto. discurrent. Yn fulgore 
claritas, in justitia impassibilitas, quia justitia est perpe- 
tua et immortalis, in scintillae nomine subtilitas, in dis- 
cursu agilitas." 4. dist. 49. p. 2. a. 2. q. 1. 

^! ,Sicut enim in statu viae et meriti anima sequitur 
locum corporis, et in terra habitat, cum sit nata esse 
sursum; sie e conira in statu patriae et praemii corpus 
sequitur locum spiritus, et ibidem erit, ubi natus est esse 
ipse spiritus; non propter se, sed propter eum, cui con- 
jungitur: et ideo in eisdem sedibus locatur cum angelicis 
spiritibus, ad quorum dignitatem per gratiam est humanus 
Spiritus sublimatus." 2. dist. 9. a. 1. q. 5 ad 83. 

*? ,Quia lux habet quatuor istas proprietates, sicut 
patet in radio, scilicet claritatem, quia illuminat; impassi- 
bilitatem, quia nihil ipsum corrumpit; agilitatem, quia 
subito vadit; penoetrabilitatem, quia corpora diaphana sine 
eorum corruptione pertransit: sic etiam corpus gloriosum, 
in quo dominatur natura lucis, quatuor habet dotes." 
4. dist. 49. p. 2. a. 2. q. 1. 

$3 Q,Corpus nostrum est compositum ex quatuor ele- 
mentis, et quia elementa sunt imperfecta, quadruplicem 
habet ab eis defectibilitatem. Ab aqua, quae est elemen- 
tum humidum et passibile, habet passibilitatem et corru- 
ptionem; unde humidum et aqueum corpus corrumpit. A 
terra vero habet obscuritatem, quia est elementum opacum. 
Àb igne animalitatem, quia calor consumit continue; ideo 
continua indiget alimonia ciborum. Ab aére vero habet 
infirmitatem, aór enim facillime immutatur, et cedit cui- 
libet impellenti. Quoniam igitur quatuor isti defectus 
debent per bona opposita removeri, ad hoc quod corpus 
sib perfectum perfectione completa, ideo quatuor sunt do- 
tes. Contra corruptionem impassibilitas, contra obscuri- 
tatem claritas, contra animalitatem spiritualitas, id est 
agilitas, contra infirmitatem virtus, sive penetrabilitas, id est 
subtilitas. Et haec sumptio convenientior est inter omnes, 
quoniam correspondet auctoritati et rationi.  Auctoritati 
Apostoli, ita enim sumit Apostolus (4. Cor. 15, 45—44): 
Seminatur in corruptione, resurget in incorruptione; ecce 


664 


impassibilitas: semznatur $n ignobilitate, surget in gloria; 


ecce claritas: semiünalur, in infirmitate, surget in virtute; 


ecce penetrabilitas, id est subtilitas: seminatur animale, 
surget spiritale; ecce agilitas. Unde Apostolus sumit dotes 
per eomparationem ad illos quatuor defectus, quos remo- 
vent. Similiter Augustinus (de Civ. Dei l. 22. c. 9) : Aberit 
& corporibus nostris omnis deformitas, omnis tarditas, 
omnis infirmitas, omnis corruptio; omnis deformitas per 
claritatem, omnis tarditas per agilitatem, omnis infirmitas 
per subtilitatem vel penetrabilitatem, omnis corruptio per 
impassibilitatem. ^ Concordat etiam haec positio rationi. 
Dotes enim corporis dicuntur non omnes qualitates, sed 
qualitates nobiles et principales, de novo superadditae 
creaturae. Et quia de novo additae naturae, dicuntur accipi 
secundum naturales defectus, et hi secundum .causas prin- 
cipales, quae sunt quatuor elementa." 4. dist. 49. p. 2. a. 2. q. 1. 

** , Corpus resurgit, disponitur et dotatur propter glo- 
riam animae, quae consistit in perfecta cognitione cognitiva, 
et unione affectiva. Ad cognitionem autem duo requirun- 
tur, scilicet spiritualitas et luminositas, quia cognoscens de- 
bet esse spirituale, et debet habere lumen; et ideo propter 
cognitionem animae est in corpore subtilitas et claritas. 
Unio autem amoris est liberalis et fortis, fortis enim est 
uL mors dilectio (Cant. 8, 6). Propter libertatem debet 
esse corpus agile, propter fortitudinem et indissolubili- 
tatem debet esse impassibile." Ibid. 

*5 ,Dotes hujusmodi in eorpore consummatum et per- 
fectum habent esse ab influentia animae in corpus. Anima 
autem in corpus influit dupliciter, scilicet ut perfectio et 
ut motor. Ut perfectio anima gloriosa influit vivificando 
vita immortali, ut motor movendo motu infatigabili, alio- 
quin non esset gloriosa, nisi excluderet mortem et poenam. 
Quia ergo vivificat vitá, ideo necesse est in corpore esse 
dispositionem ad vitam; et haec est lucis abundantia ot 
claritas. Quia vero vita immortali, necesse est corpus 
habere dispositionem ad immortalitatem; et ita est impas- 
sibilitas. Quia vero motu infatigabili movet, ideo oportet, 
quod nihil resistat; et ideo subtilitas est in corpore. Opor- 
tet etiam, quod nihil retardet; et sic agilitas." lbid. 

*6 Sensus visus et tactus in corporibus glorificatis 
erunt in suo actu, ali vero minime, licet sit dubium de 
auditu.^ — ,Posse sentire cst ex conjunctione potentiae 
eum organo bene disposito, sentire vero est ex conjunctione 
ipsius eum objecto. Quoniam igitur ibi erunt potentiae 
conjunetae organis bene dispositis, ibi erunt omnes poten- 
tiae sentiendi. Quoniam vero objecta omnium sensuum 
non erunt in gloria, sed quorundam; ideo quidam erunt 
in aetu suo, quidam vero non. Objecta enim quorundam 
sensuum sunt proprietates absolutae, quae reperiuntur in 
corpore glorifieando, utpote color, visus et levitas ipsius 
tactus. Et quia corpus gloriosum resurget cum luminosi- 
tate et levitate, erunt ibi objecta duorum sensuum; ideo 
isti sensus erunt in suis actibus. Objecta vero aliorum 
sensuum non suní proprietates corporis glorificandi, nec 
proprietates absolutae, sed emanationes a corporibus, ut 
odor et sonus et sapor; et quia non erunt in patria, ideo 
etc. Alia etiam ratio sumitur ex parte medii, quia me- 
dium in visu potest esse omne, quod habet rationem pervii; 
medium in tactu est caro sibi conjuncta. Et ideo, quia 
isa duo media erunt in patria, et isti duo sensus in suis 


PARS VII, 1. 


actibus erunt; alii vero minime, deficientibus sibi mediis, 
nisi forte quis instet in auditu, de quo relinquitur in du- 
bio, sicut de laude vocali in patria, quam ibi ponere nec 
videtur necessarium, nec aperte falsum; et ideo híc opi- 
nari est licitum. Ad illud ergo quod objicitur, quod omnes 
erunt in actibus propter nobilitatem potentiarum majorem, 
dicendum, quod est actus perfectionis, et actus, qui habet 
imperfectionem conjunctam. Et quoniam actus gustandi 
habet imperfectionem conjunctam, ratione status, et simi- 
liter olfactus, ratione objecti, quod non glorificatur, et 
habet fieri per medium receptivum peregrinae impressionis; 
ergo etc. Ad illud quod objicitur, quod appetit sensus 
uniri objecto, dicendum, quod alius est modus appetendi, 
ille enim animae appetitus est ratione perfectionis esse 
naturalis, sed iste solum est quantum ad bene esse; et 
ille non potest terminari, nisi corpus uniatur; iste potest, 
si in tali statu ponatur, quod illo objecto non egeat ... 
Ad illud vero quod objicitur, quod nullus sit sensus, quia 
unus actus impedit alium, dicendum quod verum est, 
quando unus non ordinatur ad alium; non sie in propo- 
sito, sed nctus rationis redundat in sensum, et actus sen- 
sus ordinatur, et subservit actui rationis; et ideo unus 
vigoratur ex alio. Ad illud quod objicitur, quod, ubi de- 
lectatio, ibi tristitia; dicendum, quod quidam sensus de- 
lectatur in objecto, quia est ei conveniens, perficiens et 
conservans, utpote est objectum respectu sensus corporis; 
quidam quia est conveniens et perficiens, ut intellectus 
in intelligibili veritate; quidam quia tantum est con- 
veniens, ut sensus gloriosus non perficiens, quia interius 
perficitur, non conservans, quia incorruptibilis est; et talis 
non tristatur in contrario, quia non laeditur in absentia, 
quia non effieitur imperfectus. Quod primo modo de- 
lectatur, tristatur dupliciter; quod secundo, uno modo. 
Ultima ratio concedenda est, quod illi sensus, qui sunt 
per indigentiam, non manebunt in suis actibus." 4. dist. 49. 
p. 2. a. 3. q. 1. et ad 2 et 3. — ,Sensus glorificati exer- 
centes suos actus, cognoscent per receptionem speciei sen- 
sibilis,^ — ,AÀd hoc dixerunt aliqui, quod non est receptio 
ab extrinseco; sed anima omnium, quae vult videre, spe- 
cies, facit in oculo et videt, quia tunc ordo erit commu- 
tatus, quia non erit receptio veniens ab inferiori, sed a 
superiori. Sed haec solutio non potest stare. Primum 
quidem, quia perverteretur ordo, cum species spiritualis 
fieret corporalis, perfectum fieret imperfectum. Secundo, 
quia ita videret absentia ut praesentia, ita oculis clausis 
sicut apertis. Secunda positio est, quod est sensus, sed 
non est intus suscipiendo, sed extra mittendo virtutem, 
quia non recipiet, sed influet. Sed ista positio adhuc non 
potest stare, tum cum cognitio sit in unione, tum cum 
organa sint maxime habilia ad recipiendum. Tertia po- 
sitio est, quod sensus glorificati cognoscunt recipiendo 
speciem ab ipso sensibili: et concedendae sunt rationes 
&d hoc. Ad illud quod objicitur, quod minus nobile non 
agit in magis nobile, dici potest, quod non oportet, quod 
objectum sit nobilius organo, in quod agit simpliciter, sed 
secundum quid, in hoc scilicet quod habet speciem, et 
illud est in videndo, et hoc suffleit ad agendum. Vel 
aliter dicendum, quod minus nobile non agit virtute pro- 
pria, sed aliena; et in sensu glorificato est natura duplex 
in oculo, perspicui et luminis. Quando igitur videt cor- 


PARS VIL, 7. 


pus se luminosius, ilud corpus sua virtute propria in se 
facit speciem in oculo; quando vero minus luminosum, 
tune virtute propria in se facit. Ad illud quod objicitur 
de aliena impressione, quod non est in orbe, dicendum 
"quod ibi vocatur aliena impressio, quae est via ad cor- 
ruptionem; sed de hae non intelligitur hic. Ad illud quod 
objicitur, quod cogitationes volvuntue, dicendum quod 
cogitationes volvi est dupliciter. Uno modo, quia intel- 
lectus non habet defixum aspectum in uno; et hoc modo 
est in via, et non erit in patria. Alio modo est, quod 
principaliter et continue intelligatur unum, et alia multa 
propter illud, et inter illa multa, modo unum, modo aliud; 
et hoc bene erit in patria: et talis est in proposito. Ad 
illud quod objicitur, quod immutatio naturalis praecedit, 
dicendum quod immutatio naturalis est duplex, quaedam 
est per receptionem et abjectionem, ut calidi a frigido, 
et haee non erit; quaedam per receptionem tantum, ut 
perspieui a luminoso, et haec erit.^ Ibid. q. 2. 

"^ ,Corpus necesse est resurgere, ut fiat beatum per 
quamdam comparticipationem et redundantiam. Et est 
simile in gratia, quia si gratia existens in anima secundum 
potentiam rationalem redundat in sensibilem; et quando 
abundans est, et ipsam tranquillat; et quando delectatio 
magna est, similiter, sieut dicitur in Psalmo (41, 3): Sitivit 
in te anima mea; cum in gloria sit perfecta abundantia 
et delectatio, non est mirum, si redundat in corpus; et de 
hoe nemo dubitat nisi inexpertus.^ 4. dist. 49. p. 1. a. 1. 
q. 3 ad 6. 

** ,Delectatio est in sensu dupliciter, una per redun- 
dantiam, alia per objecti praesentiam. Per redundantiam, 
sieut quando anima est interius plena delectatione, ita 
inebriantur potentiae sentiendi, quod nullo modo quae- 


runt, nec egent exterius delectari; et haec delectatio erit . 


praemium omnium sensuum, et omnibus. Hane autem de- 
lectationem non habent a se, nec ab actu suo, sed ab 
actu animae; et ideo non oportet, quod propter istam sint 
sensus in suo actu. Alia est delectatio per objecti con- 
venientis praesentiam. Et quia solum duo sunt sensus, 
qui habent objecta gloriosa; ideo solum in duobus est. 
Et hoc non est praemium nisi valde accidentale, quia non 
magis est gloriosus sensus in illius praesentia, quam ab- 
sentia." 4. dist. 49. p. 2. a. 3. q. 1 ad 1. 

^ Officium lectoris est non tantum prophetiam legere 
nudam, sed etiam exponere; et tune bene patet officium, 
quoniam non solum legit corticem literae, sed etiam ex- 
plicat arcanum prophetiae: oet tunc est praedicator et 
doctor, et moretur aureolam. Quod si tantum officium 
accipiat, et non impleat, non habebit ex hoc aureolam, 
quia aureola non redditur voluntati, vel officio per se, 
sed voluntati junetae cum actu praerogativae alieujus.^ 
4. dist. 24. p. 2. dub. 1. 

5» ,Duplex bonum in virginibus, quod in aliis Sanctis 
non virginibus simplex est. Cum enim tota Ecclesia virgo 
sit in anima, nullam habens maculam neque rugam (Iphes. 
2, 27), in fide ct spe et caritate incorrupta, propter quod 
et virgo appellatur, meretur a Sponso laudari; quanta 
laude putas esse digna lilia nostra, quae hic habent tam 
in corpore quam in anima, quod tota Ecclesia habet tan- 
tum in anima? Quasi enim quaedam adeps et medulla Ec- 


clesiae sunt virgines Christi, et quadam singulari excel- 
8. Bonaventurae Breviloq. 


665 


lentia aliorum florum Sponsi amplexibus familiarius in- 
haerentes. Hoc autem est virginibus summopere conside- 
randum, quae lilii puleritudine delectantur, quod flos lilii 
tam interius quam exterius albus est. Quid enim per 
exteriorem partem floris albam nisi munditia corporis, aut 
quid per interiorem nisi mentis originalis puritas figuratur? 
Turpe esset, imo non esset lilium, quod vel interioris vel 
exterioris candoris sui puritate careret; ita quoque turpis 
est virgo, imo non est virgo, quae non habet utramque, 
seilicet. mentis et corporis castitatem. Ubi non dubito 
multos utriusque sexus virgines in corpore defunctos esse 
et salvandos, qui nequaquam virginale praemium mere- 
buntur. Mortui enim sunt, qui corpore quidem incorrupti, 
sed mente corrupti erant; ipsa tamen mentis corruptione 
non exigente eos ad mortem aeternam, quia legitimas 
nuptias exspectabant, sine quibus nulla illicita connubia 
voluerunt perpetrare. S? enim, sicut ait Apostolus (1. Cor. 
7, 28) , nupserit virgo, non peccavit, quae sola tantum vo- 
luntate nupsit, quamvis jam iu mente florem virginitatis 
corrupit.  Consentit huie sententiae beatus Augustinus 
(lib. de sanc. virg. c. 11), dicens, quod nequaquam virgo 
adspirans ad nuptias melior est muliere nuptias adepta; 
eum ea, quae jam nupsit, uno sit viro contenta, nuptura 
vero, quaerens per omnem populum cui adhaereat, cum 
pluribus necesse est fornicetur animo. Placet enim illi 
hodie unus, eras alter, deinde tertius et quartus, et for- 
tassis plures; et quomodo, si talis moritur, meritum ob- 
tinebit virginitatis incorruptae?" Tract. de Vite myst. 
ctp. 28. nn. 94—95; Supplem. vol. III. | 

$1 ,Et si objieitur de haeretico, qui sustinet ignem pro 
suo errore, ad hoc est respondendum, quod non est simile; 
quia ille errore et tumore superbiae et obstinatione sen- 
tentiae suae mavult poenam sustinere, quam ab errore 
resilire, et ex suo peccato cadit. Sed ut homo sustineat 
mortem propter Deum, indiget spiritu elevante in amorem 
Dei. Comm. in Joan. cap. 13. Supplem. vol. I. 

9? ,In virginitate tria considerantur, scilicet habitus, 
status et decor; habitui respondet aurea, statui fructus, 
sed decori integritatis aureola. Et quod habitui aurea, 
hoe non est dubium. Quod vero statui fructus, hoe patet 
sic. Quia sicut fructus major et minor, quem ponit Do- 
minus in Evangelio, attenditur secundum nobilitatem terrae, 
sic fructus major et minor secundum statum. Esto enim 
quod tres in tribus statibus contineant, secundum quod 
melius possunt, adhuc excedit continentia vidualis con- 
jugalem, et virginalis vidualem. Unde quia in continentia 
maxime status diversi eonsiderantur, et secundum illam 
distinguuntur; ideo soli continentiae praemium fructus 
aptatur, non quin et aliis possit aptari, si est diversos 
Status assignare. Quod autem aureola respondeat alicui 
decori exteriori, patet. Quia aureolae assignantur his 
actibus, qui considerant aliquid extrinsecum, ut puta quod 
est infra, ut corpus, vel quod est juxta, ut proximus, 
quem convertit, et ad patriam per bonam doctrinam 
ducit. Unde decor quidam erit doctoribus de conversis 
per ipsos; ct quidam etiam decor et gaudium erit marty- 
ribus in corpore, qui se pro Christo passionibus exposue- 
runt; quidam decor virginibus in corpore, quod pro Christo 
incorruptum servaverunt: et ille decor, vel gaudium de 
illo decore, aureola recte dicitur. Credo tamen, quod me- 

84 


666 


lius ille decor aureola dicatur quam gaudium, quia omnes 
gaudebunt de decore, non tamen omnes habebunt aureo- 
lam. Sed ut totum unum dicant, melius est dicere, quod 
utrumque, scilicet decor cum gaudio, et gaudium cum de- 
core.^ 4, dist. 83. a. 2. q. 8. 

33 ,Ad martyrium completum duo concurrunt, scilicet 
justa voluntas, et justa causa. Primum defecit in Inno- 
centibus, secundum vero in latrone; et ita de se neutrum 
fuit completum martyrium. $ed Dominus Innocentibus, 
quia simul cum ipso nati sunt, et propter hoc quod erat 
coaetaneus illis, supplevit quod deerat ex parte voluntatis ; 
sic in latrone, quod deerat ex parte causae." 4. dist. 4. 
p. 2. dub. 1. — ,Baptismus martyrii efficaciam habet a 
passione Christi, nullum enim martyrium efficax est nisi 
per illam. Unde scribitur de martyribus: Hí sunt, qui 
venerunt ex magna tribulatione, et laverunt stolas suas, et 
dealbaverunt eas in sanguine Agni (Apoc. 7, 14) , non tan- 
tum in suo, sed etiam Agni. Ratio autem, quare effica- 
ciam habeat majorem, est, quia in baptismo sanguinis 
amplior et plenior est imitatio et professio passionis Christi, 
quam in baptismo aquae; nam ibi est professio verbo et 
signo sine actu, hic autem non solo signo et actione, sed 
et passione. Unde in baptismo aquae mors significatur, 
hie autem suscipitur; unde quia expressior est ibi pro- 
fessio fidei, ideo efficacior. Unde Augustinus, loquens ad 
Fortunatum de comparatione horum baptismatum, dicit: 
Baptizatus confitetur fidem suam coram sacerdote, martyr 
eoram persecutore. Ille post professionem aspergitur aqua, 
hic aspergitur sanguine. Ille manus impositione pontificis 
accipit Spiritum sanctum, hie templum efficitur Spiritus 
sancti." 4. dist. 4. p. 2. a. 1. q. 2 ad 2. 

94 Justi autem .. . accipient regnum decoris (Sap. 5, 17); 


id est regnum decorum, quantum ad auream, sive essen- . 


tiale praemium . .. et diadema. speciei, 1d est speciosum . . . 
et hoc quantum ad aureolam, sive quantum ad praemium 
accidentale, reposita est ihi corona. justitiae (2. Tm. 4, S); 
de manu Dei, vel Domini, id est a Christo, qui dicitur 
manus et brachium et dextera Dei Patris. Est enim ma- 
nus operando, omnia namque per ipsum facta sunt (Jo. 1, 5) ; 
brachium protegendo, secundum illud Psalmi ($8, 22): 
DBrachium meum. confortabit eum; dextera praemiando: Sta- 
tuet oves a dextris (Matth. 25, 53)." Expos. in Sap. c. 5. v. 17. 
—  $,Aureola est gloria incorruptionis secundum  pro- 
fectum trium virium animae, vel in carne operantium. 
Tres quippe naturales potentiae, scilicet rationalis, irasci- 
bilis, coneupiscibilis, in actus perfectissimos egrediuntur 
respectu carnis tribus virtutibus informatae, scilicet pru- 
dentia, temperantia et fortitudine. Temperantia habet 
suum perfectissimum actum et difficillimum, qui est semper 
servare carnem suam integram, absque omni contagione 
venereae actionis, quod faciunt virgines, ratione cujus de- 
betur eis aureola virginum. Fortitudo habet suum actum 
difficillimum, quem in carne transfigit, et exercet mediante 
carne; uli est sustinere mortem pro justitia et veritate, 
quod faciunt martyres, ratione cujus debetur eis aureola 
martyrum. Prudentia quoque habet actum suum difficilli- 
mum, quem íransfigit et exercet in carne, quae aggravat 
animam; et hic est docere alios in fide et moribus, quod 
faeiunt doctores, ratione cujus debetur eis aureola prae- 
dieatorum.  Aureola igitur virginum est gloria de incor- 


Pans VII, 7. 


ruptione carnis, attestante incorruptione mentis. Aureola 
martyrum est gloria de invicta sustinentia mortis, usque- 
quo aliquis perseveraverit usque ad mortem pro fide et 
justitia patienter.  Aureola praedicatorum est gloria de 
ineorruptione doctrinae ad alterum prolatae verbo et mente 
et exemplo. De hae aureola praedicatorum dicitur: Quae 
est (ea. spes, aut gaudium , aut corona gloriae? nonne vos 
ante Deum (1. Thessal. 2, 19)? ... Et nota, quod pro qua- 
tuor datis maximis, quae dat homo justus Deo, ab eo 
recipit quatuor dona maxima. Nam pro bona voluntate 
informata caritate recipit auream, pro bona docirina fidei 
et morum recipiunt praedicatores aureolam, pro sustinentia 
mortis recipiunt martyres suam, pro incorruptione carnis 
virgines habent suam aureolam ... Aureola praesupponit 
auream.  Voluntati enim continendi propter Deum debe- 
tur aurea; sed cum additur in carne incorrupta, superad- 
ditur ei aureola, quia sic est continentia in suo summo." 
Centil. p. 4. sect. 1. 

5 Nam ,aureola est gloria incorruptionis secundum 
profectum trium virium animae in carne operantium." Decl. 
Termin. Theol. 

56 Quia meritum accidentale, quod est aureola, non 
debetur voluntati secundum se, sed voluntati in opere." 
2. dist. 40. a. 2. q. 1. — ,Ratione cujus incorruptionis de- 
beatur aureola, triplex est ad hoc opinio. Quidam enim 
dicunt, quod cum meritum consistat in anima, incorruptioni 
mentis debeatur aureola; similiter perfectae voluntati su- 
stinendi mortem pro Christo. Et hoc confirmant per illud, 
quod dicitur de beato Martino: O beata anima, quam etsi 
gladius persecutoris non abstulit, palmam tamen martyrii 
non amisit. Sed ista positio non videtur conveniens, quia 
quantumcumque velit aliquis praedicare, nisi exeat in opus, 
non credo, quod habeat aureolam. Unde illud beati Mar- 
tini de praemio essentiali intelligendum est, quia aequalis 
fuit martyribus propter magnitudinem caritatis. Alia opi- 
nio est, quod debetur actui exteriori. Unde si aliquis non 
martyrizetur actu, non habebit aureolam. Similiter si au- 
feratur virginitas violenter, perditur aureola. Leo Papa 
dieit, quod corruptae per violentiam se non audeant sa- 
eris virginibus comparare, nec etiam annulo desponsentur. 
Et secundum hos quantumcumque homo praedicet, reportat 
praemium, sed non aureolam, nisi aliquem convertat. Sed 
durum est dicere, quod si violetur omnino per violentiam, 
aliquid ibi perdat, dum nullus consensus interveniat, nulla 
eulpa. Et ideo tertio modo dicendum, quod aureola de- 
betur actui interiori per comparationem ad decorem exte- 
riorem, et exteriori relato ad interius. Unde si virgo 
velit corrumpi, et non corrumpatur, et post poeniteat; 
quia salvata est incorruptio in carne, ideo aureolam habe- 
bit. Item si nolit corrumpi, et corrumpatur, corruptio illa 
non est judicanda corruptio decoris virtutis; et ideo ma- 
net decor integer, quia decoratio virtutis ab interiori pro- 
cedit... Unde quod dicitur, quod se non audeant sacris 
virginibus comparare, hoe est propter periculum, quia for- 
tassis in actu illo consenserunt; unde semper est eis ti- 
mendum. Ex his potest patere, quando virginitas amitta- 
tur. Cum enim ad perfectam virginitatem duo coneurrant, 
scilicet incorruptio mentis et incorruptio carnis, incorruptio 
mentis est sieut formale et. complementum, incorruptio 
carnis est sicut materiale. Si ergo utrumque pereat, to- 


PAnS VII, 7. 


tum perditum est, et nunquam recuperari potest. Si au- 
tem amittatur incorruptio carnis, salva incorruptione mentis, 
manet quod formale et completivum est virginitatis; ideo 
meritum et praemium, quamvis etiam illud, quod materiale 
erat, sit perditum. Unde perdita est secundum quid, ta- 
men manet simpliciter; perdita est in conspectu hominum, 
non tamen in conspectu Dei... Si autem perdatur incor- 
ruptio mentis, salva incorruptione carnis, tunc perditur 
quod formale est, et manet quod est materiale. Et quia 
illa redit ad suum propositum, et habet materiale sub- 
stratum, redeunte virginitate, virgo judicanda est, licet 
non in tanta gloria, in quanta esset, si nunquam consen- 
sisset. Et hoc sentire videtur esse magis pium.^ 4. dist. 33. 
a. 2. q. 8 ad 4. 

$1 ,Bicut perfectum dicitur multipliciter, et. quantum 
ad perfectionem sufficientiae, et quantum ad perfectionem 
superabundantiae; sic etiam et integrum bonum potest 


diei multipliciter, e& quantum ad integritatem sufficientiae, : 


et sic dicitur integrum bonum, quod caret omni malo 
culpae et poenae; et quantum ad integritatem superabun- 
dantiae, et sic dicitur integrum bonum, in quo est omne 
bonum. Et primo modo bonum non dicitur esse summum 
bonum, sed bonum purum, quia nihil habet de malo ad- 
mixtum. Secundo vero modo dieitur esse summum bonum, 
et est in solo Deo per essentiam, in creatura autem per 
participationem, quae bona dicitur in hoc, quod participat 
summum bonum, ex cujus participatione habere dicitur 
omne bonum.^ 2. díst. 54. dub. 3. 

$8 ,Tam gratia gratum faciens, quam gloria, nominat 
divinam influentiam, per quam anima habet Deum, et 
Deus habitat in anima. Habere autem contingit dupliciter; 
vel perfecte, et sic habet homo Deum in ratione quie- 
scentis; vel semiplene, et sic habet homo Deum in ratione 
tendentis. Primum, scilicet quies, competit statui patriae; 
secundum, scilicet tendentia, competit statui viae: et ideo 
primum est gloriae, secundum est gratiae. Et quia pri- 
mum est praemii, secundum est meriti; ideo gratiae attri- 
buitur actus merendi, gloriae vero actus regnandi. Quo- 
niam igitur idem potest esse per essentiam magis per- 
fectum et minus perfectum; hinc est, quod gratia et gloria, 
secundum quod distinguuntur secundum modum habendi 
Deum, differunt solum secundum statum. Et quoniam 
nos habere Deum non est aliud quam Deum habitare in 
nobis; ideo gratia et gloria non solummodo distinguuntur 
secundum modum habendi Deum, sed etiam secundum 
rationem habitandi Deum in nobis. Cum tamen dico Deum 
habitare in homine, duo ex hoc dico, scilicet. divinam 
dignationem, qua hominem acceptat, et sibi confoederat, 
et per consequens humanam exaltationem, ex qua homo 
ea, quae Dei sunt, excellenter participat. Et ideo illa 
influentia, per quam Deus in nobis habitat, dicitur esse 
gratia secundum primam comparationem, videlicet in quan- 
tum Deus homini condescendit: et dicitur esse gloria quan- 
tum ad secundam comparationem, secundum hoc videlicet, 
quod homo per illam inhabitationem sublimatur, et ad 
magna conscendit. Secundum istam considerationem et 
secundum istum modum gratia et gloria non differunt nisi 
sola comparatione. Unde vita aeterna nominatur gloria, 
et nominatur etiam gratia: Gratia autem Dei vita aeterna 
(Rom. 6, 23)." 2. dist. 27. a. 1. q. 3. 


66'l 


$* ,Ad contemplandum de caelesti Jerusalem aliquid 
balbutiendo promam. Nam locus est altissimus, splendi- 
dissimus, latissimus et firmissimus. Societas est nobilissima, 
speciosissima, benignissima, purissima, incessabilissima, id 
esí, nunquam cessabit, nec remittetur. Ibi habebimus 
Dominum potentissimum, excellentissimum, justissimum et 
liberalissimum; patrem nobilissimum, ditissimum, providen- 
tissimum et piissimum; fratrem simillimum, cordialissimum, 
sapientissimum et optimum; sponsum pulcherrimum, sin- 
gulariter summum, suavissimum et amore ferventissimum. 
Quantum ad nos, erit ibi aperta visio, firma attentio, con- 
summaíta dilectio, continua laudatio, reverentia profundis- 
sima, admiratio altissima, exultatio sanctissima et devotio in- 
tima: et in eorpore erit agilitas, claritas, subtilitas et impas- 
sibilitas. Ex praedictis omnibus consurget fruitio perfectis- 
sima, satietas sufficientissima, sobrietas sobriissima, voluptas 
pudicissima, cordialis diffusio, jucundissima complexio, me- 
dullaris transformatio, centralis quietatio, omnis amoenitas, 
omnis suavitas, omnis securitas et omnis libertas, quia 
liberi erimus ab omni injuria, violentia, culpa et miseria. 
Et sic absterget Deus omnem lacrymam ab oculis Sancto- 
rum suorum, et mors ultra nom erit, neque luctus, neque 
clamor, neque dolor erit ultra, quia prima transierunt, ut 
Veritas in Apocalypsi (21, 4) testatur. Felices lacrymae, 
quas manus Conditoris absterget. Et ideo Veritas per 
Isaiam (66, 12—13) dicit: Ad ubera portabimini, et super 
genua blandientur vobis: quomodo si cui mater blandiatur, 
4a ego consolabor vos, et in Jerusalem consolabimini. Et 
quoniam tantum gaudebimus de bono alterius, quantum 
diligimus eum; et ibi vere diligimus omnes alios sicut et 
nos, et Deum perfectissime plus quam nosmetipsos; ideo 
multiplicabitur gaudium nostrum secundum inaestimabilem 
numerum angelorum et Sanctorum, de quorum gaudio 
gaudebimus sicut de nostro. Et plus sine comparatione 
gaudebimus de immensitate divinae potentiae, sapientiae 
et bonitatis, quam de felicitate nostra. Et quia istud est 
excessivum, sic absorbebimur gaudio de felicitate divina, 
et intrabimus in gaudium Domini intus et foris undique 
absorpti, et cireumdati gaudio excessivo. Nec mirum, quia 
plus sine comparatione nos diligit Deus, quam nos ipsi 
nos; et ideo sine comparatione plus dabit nobis gaudii 
et laetitiae, quam quod sciremus aut possemus petere, vel 
appetere. Sic ergo abundabimus et superabundabimus 
gaudio, quia diligentes et quia dilecti, quia »ec oculus vi- 
dit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (1. Cor. 
2, 9), quae praeparasti diligentibus Te. Imo non solum non 
cor hominis viatoris, sed nec etiam comprehensoris, aut 
alieujus angeli potest aut poterit illud bonum infinitum, 
et gaudium nobis paratum et oblatum comprehendere. Sic 
ergo intrabimus in gaudium Domini nostri. Gaudens ergo 
gaudebo in Domino (Isa. 61, 10) semper, et ei de tantis 
beneficiis gratias exhibebo.  Gaudebunt labia mea, cum 
cantavero sibi (Ps. 70, 23), et anima mea, quam sie nobi- 
liter seipso redemit. Lauda ergo Jerusalem Dominum, 
lauda Deum tui. Sion. (Ps. 147, 12); imo laudent eum 
caeli et. terra, mare et omnia, quae in eis sunt (Ps. 145, 6). 
Jam super omnes vicos Jerusalem alleluja dicamus. Lauda 
ergo, anina mea, Dominum, laudabo Deum meum in vita 
mea (ibid. 1) et illum mecum laudet omnis creatura. 


Amen.^  Stmul. div. amor. p. 3. c. 20. 
84 * 


668 


€? Sicut amor secundum imperfectionem status est 
omnium affectionum principium, sie secundum suam per- 
fectionem est omnium affectionum terminus finalis et com- 
plementum. Unde omnes affectiones animae ad id ordi- 
nantur, ut Deus ametur perfecte." 3. dist. 26. a. 2. q. 3. 
ad 2. 

$1 Super hoe non habetur certitudo nec per auctori- 
tates, nec per cogentes rationes. Cum enim utraque pars 
sit probabilis, utraque tenetur a diversis. Quidam namque 
dicunt, quod in caelo empyreo non erit nisi laus mentalis, 
tam ab angelis, quam ab hominibus beatis, tum quia non 
competit loco, tum quia non competit locatis, maxime an- 
gelis; ot si angeli sunt monstrati laudare vocaliter, hoc 
fuit per visionem imaginativam, non corporalem: nec opor- 
tet hujusmodi corporalem laudem esse, quia tanta erit 
mentalis, quod haec locum non habebit. Aliis magis placet, 
quod laus vocalis erit in patria quantum ad homines, qui 
habebunt organa, ut sic non solum animus laudet Deum, 
verum etiam et lingua, et totus homo feratur in laudem 
divinam. Et si quaeratur, quomodo hoc possit esse, di- 
eunt quod vel illa vocis formatio non erit per spiratio- 
nem et respirationem, sed per aérem, qui quasi naturaliter 
erit beatis complantatus, sicut patet in quibusdam anima- 
libus, ut in apibus; vel certe ita deserviet empyreum 
glorificatis, sicut aér corporibus non glorificatis. De an- 
gelis vero dicunt, quod quia ineorporei sunt per naturam 
propriam, non competit eis nisi laus mentalis. Unde Gre- 
gorius (2. Mor. c. 4): Laus angelorum est in ipsa admira- 
tione contemplationis. Sed quia angeli, dum ministrant 
nobis, corpor& assumunt ad nostrum solatium, et in illis 


loquuntur, et voces formant ad nostram instructionem ali- - 


quando; ita etiam in illis vocaliter Deum laudant ad no- 
stram consolationem." 2. dist. 2. p. 2. dub. 1. 

€? Quomodo necessitas amandi Deum, quae est in bea- 
tis, simul stet cum libertate arbitrii, ostensum fuit supe- 
rius, part. Il. cap. 2. n. 22. 

3 Finem namque omnium desideriorum constat esse 
beatitudinem, quae est status omnium bonorum congre- 
gatione perfectus. Ad quem quidem statum nullus per- 
venit, nisi per ultimam resolutionem in eum, qui est fons 
et origo bonorum omnium, tam naturalium quam gratui- 
torum, tam corporalium quam spiritualium, tam tempora- 
lium quam aeternorum. Et hie est, qui de se ipso dicit: 
Ego sum alpha et omega, principium et finis (Apoc. 1, 8). 
Quia sicut per Verbum aeternaliter dictum omnia produ- 
euntur; sic per Verbum carni unitum reparantur, pro- 
moventur et finiuntur. Àc per hoe vere ot proprie dictus 
est Jesus, quia non est aliud nomen sub caelo datum ho- 
minibus, in quo quis possit obtinere salutem. In Te igi- 
tur, ut finem omnium, credens, sperans et amans, ex toto 
corde, ex tota mente, ex tota anima et ex omni virtute 
ferar, desiderate Jesu, quia tu solus sufficis, tu solus sal- 
vas, tu solus bonus et suavis es requirentibus et diligen- 
tibus nomen suum. Tu enim, mi bone Jesu, Redemptor 
es perditorum, Salvator redemptorum, spes exulum, forti- 
tudo laborantium, auxiliator oppressorum, anxiatorum 
spirituum dulce solatium, triumphantium corona et impoe- 
riale fastigium, unica merces et laetitia omnium civium 
. supernorum, inclyta proles summi Dei, et fructus sublimis 
uteri virginalis, uberrimus quoque fons gratiarum omnium, 


PARS VII, 7. 


de cujus plenitudine nos omnes accepimus. Oramus igitur 
clementissimum Patrem, per Te Unigenitum ejus pro nobis 
hominem factum, crucifixum et glorificatum, ut de the- 
sauris suis mittat in nos spiritum gratiae septiformis, qui 
super te in omni plenitudine requievit. Spiritum, inquam, 
sapientiae, quo fructum ligni vitae, quod vere tu es, vide- 
licet sapores vivificos degustemus. Donum etiam intellectus, 
quo mentis nostrae contuitus illustrentur. Donum con- 
silii, quo post tuorum vestigia gressuum, rectarum semi- 
tarum itineribus incedamus. Donum fortitudinis, quo im- 
pugnantium hostium violentias enervare possimus. Donum 
scientiae, quo sacrae doctrinae tuae repleamur fulgoribus, 
ad discretionem boni et mali. Donum pietatis, quo indua- 
mur misericordiae viscera. Donum timoris, quo recedentes 
ab omni malo, aeternae majestatis tuae reverentiali pon- 
dere tranquillemur. Haec enim nos in illa sacra tua, quam 
nos docuisti, oratione petere voluisti. Haec et nunc per 
erucem tuam petimus obtinere ad laudem sanctissimi no- 
minis tui, cui cum Patre et Spiritu sancto omnis sit ho- 
nor et gloria, gratiarum actio, decus et imperium, per 
infinita saecula saeculorum. Amen."  Lign. Vitae, titulo: 
Jesus finis optatus. — ,Visio Christi corporalis spectat non 
ad essentialem completionem beatitudinis, sed ad quoddam 
accidentale gaudium. Et hoc patet, quod alii sensus beatifi- 
cantur, ut visus; et tamen objecta sibi correspondentia non 
habebunt, ut tactus et gustus. Praeterea aspectus Christi 
non erit minus beatus conversus ad alia corpora videnda, 
quam aspectus aliorum conversi ad videndum corpus ipsius. 
Gloria enim sensuum exteriorum erit per redundantiam 
delectationis venientis a parte superiori ex visione Dei, 
eujus visio adeo reficit, cum perfecte apparet, ut nihil 
ultra sit necessarium animae ad ejus beatitudinem, quo- 
niam omne aliud bonum et pulchrum ad illud comparatum 
quasi nihil est, nec intendere potest essentiale gaudium." 
3. dist. 1. a. 2. q. 2 ad 1. 

$* Perbelle S. D. in sex Dei operibus ad extra omnium 
ejus operum consummationem sive perfectionem reponit; 
nec minus eleganter eadem sex opera cum sex dierum 
creationis operibus confert. En Seraphici verba, quae 
plurimum ad rem hic faciunt, quia cum in iis universa 
theologia summatim perstringatur, pro totius Breviloquii 
epilogo haberi possunt. — ,Sancti omnes creaturas, non 
solum rationales, sed irrationales et insensibiles, ad Dei 
laudem invitant, quia omnia opera ejus ostenduut eum 
laudabilem in se, et in omnibus agnoscitur laudabilis ejus 
virtutis potentia, et provida sapientia, et clemens miseri- 
cordia, benigna patientia et tolerantia, justa meritorum 
retributio, larga remuneratio et incomprehensibilis super 
omnia ejus dignitatis exaltatio. Secundum ista septem 
intelligimus septuplicem Dei laudis materiam, cui omnia, 
quae laudem Dei sonant, possunt includi. Sex enim sunt 
principalia Dei opera, ad quae omnia alia reducuntur. 
Septimum vero non est opus, sed ipse operans Deus, in 
se quiescens, et ab omnibus operibus suis superelevatus. 
Horum figura sunt opera primorum sex dierum, in quibus 
Deus omnia fecit et complevit, quae fecerat Deus in sex 
diebus. Sed cum omnia fecisset Deus in sex diebus, et 
nihil in septimo legatur addidisse, quo facta perficeret, 
sed potius ab omni opere cessasse ot requievisse; quo- 
modo ea perfecit, si nihil addendo fecit, nisi quia per hoc 


PAnS VII, 7. 


nobis datur intelligi, quod omnis creatura de se imper- 
fecta est, et ipse Deus est omnium operum suorum per- 
fectio, et in ipsum reflectitur omnis creatura, a quo fluit 
sieut in primam causam, ex quo omnia per causam for- 
malem, per quem omnia per causam efficientem, in quo 
omnia per eausam finalem? Et hoc fit per glorificationem 
rationalis creaturae, in qua clauduntur omnes aliae crea- 
turae, cum propter rationalem creaturam omnia reliqua 
sint ereata, et ipsa sit omnium capax per intellectum et 
naturae similitudinem ; et hoc maxime apparet in homine, 
eui ad serviendum omnia ista visibilia sunt creata.  Pri- 
mum opus Dei potest dici creatio, in quo laudabilis ap- 
paret ejus mira virtutis potentia, quod tam multa, tam 
magna, tam varia, tam solida, tam nobilia, virtute plena 
potuit sic facile, sic subito, sic decenter ex nihilo pro- 
ducere, et sic naturaliter collocare, cum extra mundum 
nihil sit, supra quod mundi moles quasi super basim col- 
locetur... Secundum opus Dei est universorum guber- 
natio, in quo evidenter apparet laudabilis sapientia pro- 
videntiae Dei; quia nihil omnium, quae sunt, & maximo 
usque ad minimum, latet ejus scientiam, sed omnium novit 
proprietates, virtutes, operationes, et singulorum multi- 
pliees rationes naturales et causales, quare singula sint 
sicut sunt, et non aliter. Et haec omnia praeordinavit 
sic, ut quasi naturaliter vel causaliter videantur fieri; 
tamen ita librata sunt in ejus providentia, ut nunquam 
excedant dispositionis ejus limites, ct omnia bonis cedunt 
in bonum per ejus providentiam, et malis in malum per 
ejus aequitatis justitiam . .. Tertium opus Dei est humani 
generis redemptio, in quo specialiter apparet laudabilis 
clementiae ejus misericordia, qua nostrae miseriae com- 
patiens decrevit nostram naturam assumere, et debitum 
satisfactionis nostrae pro peccato nostro moriens exsolvere, 
et sie nos de mortis debito eripere, et in pristinam resti- 
tuere dignitatem ... Quartum opus Dei est opus justi- 
ficationis nostrae, in quo laudabilis apparet ejus patientiae 
sustinentia, qua peccatores non solum patienter tolerat, 
sed et benigne a peccato justificat, et a peccato defendit, 
et gratiam merendi donat, et occasiones merendi providet ; 
et sacramenta quasi gratiae vasa instituit, ut per ea in- 
fundatur gratia justificationis a peccato; et Spiritum san- 
ctum dat fidelibus ad compunctionem et consolationem, 
et ad varias virtutes et gratiarum operationes, et faciens 
de inimicis amicos Dei et filios et haeredes, liberum arbi- 
trium ad bonum promovens, nee tamen libertatem au- 
ferens; involuntarios faciens voluntarios, non cogendo, 
sed inspirando, et occasiones procurando. Quintum opus 
Dei est justa meritorum retributio quoad reprobos, in qua 
laudatur ejus munditia, qua detestatur omne vitium ot 
peccatum, et omne bonum diligit, ct congaudet quasi sibi 
condecenti. Laudabilis est ejus justitia, qua malum im- 
punitum non patitur, et secundum meritum suum locat in 
peccato perseverantem; et quo fructu se spoliavit poc- 
cator, privat eum et fructum operum suorum facit eum 


669 


in tormentis gustare. Et laudatur ejus sapientia, qua scit 
etiam de malis eligere bona, et cogere sibi servire in 
poena, qui nolebant ei subesse in culpa; et ordinat omnia 
malis cedere in poenam, quae hic converterunt ad pec- 
catum ... Laudatur et bonitas Dei, qui hane malorum 
poenam ordinat ad beatorum laetitiam, qui talia per Dei 
gratiam evaserunt. Ita autem ordinatur per Dei justitiam 
reproborum damnatio, sicut per ejus bonitatem beatorum 
salvatio. Sextum opus Dei est gloria beatorum, in qua 
laudatur ejus larga et mirifica remuneratio, qua pro parvo 
et brevi merito aeternam et ineffabilem Sanctis dat in 
caelo gloriam et laetitiam et felicitatem ; et omnia eis or- 
dinat in bonum, tam bona quam mala, et propria et aliena; 
et non solum mala poenae, sed etiam mala culpae, ut de 
bonis propriis glorientur, et de alienis congaudendo de- 
lectentur ... Posset, qui vellet, ista sex opera Dei, in qui- 
bus esí omnium operum ejus consummatio, referre ad 
primorum sex dierum significationem; ut opus creationis 
assignetur primae diei, in qua post omnium materialium 
creationem facta est lux, distinguens noctem et diem, 
quia spiritualis creatura a corporea est distincta luce in- 
telligentiae rationalis. Opus gubernationis significatur per 
opus secundae diei, in qua aquae superiores interpositione 
firmamenti distinguuntur ab inferioribus; quia caelestia 
quantum situ distant a terrenis, tantum et qualitate, ot 
tanto nobiliori modo divinas influentias recipiunt, quibus: 
juxta modum sibi congruum ordinantur. Opus redemptio- 
nis significatur opere tertiae diei, in qua, aquis inferiori- 
bus segregatis a terra, terra apparuit arida et fructifera; 
quia peccatis totum genus humanum occupantibus semotis 
ab Ecclesia, et apud infideles remanentibus, Ecclesia di- 
versis gratiarum germinibus foecundatur. Opus justifi- 
cationis significatur opere quartae diei, in qua luminaria 
caeli facta sunt; quia per solem caritatis, et lunam fidei, 
et stellas aliarum virtutum, corda fidelium illuminantur, 
et vitam et ordinem et meritorum vigorem quasi per lu- 
cem et calorem siderum consequuntur. Opus judicationis 
et condemnationis reproborum significatur opere quintae 
diei, in qua ex aquis natantia et volatilia facta sunt; quia 
ex eodem genere hominum alii elevantur sursum ad cae- 
lestia per gratiam, alii relinquuntur in reatu damnationis, 
in qua nali sunt per meritum culpae originalis et actualis. 
Opus glorificationis significatur per opus sextae diei, in 
qua homo ad imaginem Dei factus omnibus mundanis 
praeficitur; quia per gloriam fit homo deiformis, et illi 
unitur sieut. membrum capiti, quia omnibus sicut verus 
Dominus principatur Jesus Christus Dominus noster. 
Septimum Dei non est opus, sed operis Dei impletio per 
quietem in Deo, qua Deus quiescit in se, et nos in Deo. 
Unde sabbatum appellatur, id est requies, quia per quie- 
tem in Deo perficitur rationalis creatura, quae est causa 
et forma omnis irrationabilis creaturae." De profectu Iteligios. 
lib. 2. cap. 64— 62. 


610 PARS VII, T. 


APPENDIX. 


Duas quaestiones praesens caput complectitur; prima est de actu, in quo beatitudo formalis consistit, 
altera de lumine gloriae. 

-Ut igitur & prima exordiamur, praemissa distinctione, alibi indicata, beatitudinis objectivae et for- 
malis, quaestio ad beatitudinem formalem tantummodo refertur, in quonam scilicet actu ipsa beatitudo con- 
sistat. Porro, praetermissis quorundam placitis, qui eam beatitudinem reponebant vel in aliquo increato, 
videlicet in ipsa visione, qua Deus se videt, beatis communicata et unita, vel in quodam illapsu Dei in ani- 
mae essentiam, vel etiam in aliquo habitu; apud plerosque Theologos nune receptum est eam in aliqua ani- 
mae operatione esse reponendam. In hae autem operatione assignanda triplex est sententia; prima est 
S. Thomae 1. 2. q. 3. a. 4, qui beatitudinem formalem in actu intellectus reponit; secunda, opposita priori, 
est Scoti, qui ipsam in actu voluntatis collocat; tertia demum, quae inter utrasque media via procedit, est 
Seraphici, qui 4. dist. 49. p. 1. a. unic. qq. 4 et » eam in utroque actu intellectus et voluntatis sitam esse 
affirmat, Deus enim, quemadmodum superius cap. 1. hujus partis ipse scripserat, ,facie ad faciem videri non 
potest sine deiformitate mentis et jucunditate cordis.^ Quae quidem postrema sententia duas priores qua- 
damtenus conciliat. Triplex enim est actus, ut superius innuimus, qui in beatitudine distinguitur, scilicet 
cognitio, amor et fruitio. Porro etsi concedendum omnino sit ex cognitione Dei amorem procedere, verum 
est etiam ipsam cognitionem, secluso amore, nullam Dei fruitionem producere posse; ac proinde actus in- 
tellectus et voluntatis agnoscendi sunt veluti causae partiales gaudii, quod ex concursu utriusque actus exurgit. 

Quoad vero alteram quaestionem, intellectum creatum absque supernaturali aliquo auxilio, quo con- 
fortetur et elevetur, non posse intuitive Deum videre, post definitionem Concilii Viennensis, certitudine fidei 
constat. Verum in quo hujus auxilii supernaturalis, quod lumen gloriae solet appellari, ratio sita sit, dispu- 
tant Theologi. Non desunt enim, qui adhue putent lumen gloriae esse auxilium actuale, quo mens in actu 
secundo tantum per actualem Dei concursum cum intellectu creato elevatur in substantiam supernaturalem; 
attamen magis menti Concilii consonat opinio ceterorum, qui ipsum lumen gloriae non per modum actus, 
sed per modum habitus dari asseverant, a quo intellectus per potentiam obedientialem ad objectum suae 
naturali potentiae minime proportionatum in actu primo elevetur. Neque híc sistitur Theologorum inquisitio. 
Quidam enim arbitrantur lumen. gloriae idem esse ac hypostasim Spiritus sancti beatorum mentes intime 
collustrantem, imo Deum ipsum animabus beatis conjunctum. Quidam vero, nempe Scotistae, asserunt lumen 
gloriae ex caritate constitui; plerique tamen, ducibus Seraphico 1. dist. 3. p. 1. a. 1. q. 1,'et 2. dist. 23. 
a. 2. q. 3 ad 7 (vide superius ». 16 huj. cap.); et Angelico 1. p. q. 12. a. 5, tenent idem lumen esse ,ali- 
cujus radii, ut ait Seraphieus, 2. dist. 3. p. 2. a. 2. q. 2, gratuitam immissionem, per quam anima clare 
cognoscit; seu aliquam qualitatem ad modum habitus animae beatae inhaerentem, qua potentia visiva ad 
Deum videndum habilitatur. Siquidem, ,cum intelligit Deum, non agit anima in Deum, sed Deus influit in 
animam, in qua influentia Deus condescendit per gratiam, et anima elevatur et efficitur deiformis. Et ipsa 
deiformitas est dispositio reddens oculum animae aptum ad videndum Deum, non quia facit proportionabilem 
quantitatem, quia semper illud lumen excedit in infinitum, sed quia facit proportionabilem qualitatem, quia 
datur ipsi animae aliquid, utpote similitudo, quod cum ipsam animam et intellectum animae cum Deo facit 
similem, reddit et intelligentem.^ Ita idem Seraphicus 3. dist. 14. a. 1. q. 3 ad 6. In hae igitur postrema 
sententia lumen gloriae dici potest quaedam dispositio et affectio a divina virtute in anima beata producta, 
qua acies ejus mentis acutior redditur ad Deum intuitive videndum. Qua expositione patefit etiam ratio 
diversitatis gloriae accidentalis in beatis, ,nam in quantum una potentia magis erit perfecta lumine gloriae 
quam altera, tanto perfectius operabitur circa unum et idem objectum, sicut idem sol diversimode a diversis 
aspicitur, vel eadem litera a diversis legentibus, secundum quod oculus est magis vel minus dispositus." Ita 
in Compend. theol. verit. lib. 7. c. 26, quod Seraphico Doctori a nonnullis aliquando attributum fuerat. 

Quidquid autem sit de lumine gloriae, certum omnino est, ait S. D. in epilogo libror. sentent., quod 
Deus ita erit conspicuus, uf videatur a singulis nobis in singulis nobis, videatur ab altero in altero, videatur 
in semetipso, videatur in creaturis omnibus; videatur etiam per corpora in omni corpore, quocumque fuerint 
spiritualis corporis oculi, acie perveniente directi. Tune videbimus, amabimus, laudabimus; tunc apparebit 
Christus vita nostra, et nos apparebimus cum ipso in gloria (Coloss. 3, 4); ad quam nos perducat pontifex 
et praecursor noster, Jesus Christus Filius Dei et beatae Mariae dominae et adjutricis nostrae, sua pia mi- 
sericordia, cui est benedictio et claritas et sapientia et. gratiarum actio, honor et virtus et fortitudo (Apoc. 7, 12) 
per infinita saecula saeculorum.  Amen.* 


AYERISCH:z 
STAATS- 
BIBLIOTHEK 


611 


"uv140]b pp 420j0a2 ojo:pownwr snj.ads jn "jmununsuoo wouonupband * * * * weri0|8 pv onisodsip jse 
qwuofur vwood 401jgu 380 t tct ttt t * * Ureneis3 eiepied $4se e[mqrssodui 
spnbopwi 389 t ototototottttot tt ttt ttt Snje9d 389 SDSIOAID 

sum40dwog 380 * ttt * * * €HOjgIsUued) eueod reru 1njeqop uou ownb 'uredqno ureo v3juoo 
vjeurpio vimnb 'ruojesgand vueoq 


snqmb *'snmsnfí ur q1njtuoAUI 3o | 


-Da:pBandao 4ojuowwfns 350 * * * * * * sur wrjngjda 40d 55 55000 t0 0 * * e€UlAIp SIUISTUIT UATJ'EULIOJOp 


nauovfsuos oufip 3s0 * umneuood urejejgtqieow 49d * ccc ccococo0oco cotto t 7 t evrse[oonp vAreogruuep jras 


* ** ju3r ureuonoefqus ied * * * * * " ourgur ureuonoefqns 1ejdo1d 


* * muroeid ureuon[tp ied * * 'Tru1eje€e ruoq uinjduiejuoo 1e3doud | [SQL eAISU9gIO 


0a1j3und. 9j$n( 389 


VALLVOHOd vNs30d Ls" IdoKsaOfrao CWOlOIdQf dV SOSLLNSGHOSLLNV "T I^ 


****'' Ul)vjroI[gj] ureuuuns jun1ieASuUre í | p " 
"Uouoreogro[3 uimndouoq iod — e?nnsnf DERE eR 3 d mb SII ureurpnjueeq j3e?p oenb | FAC 
: wn.toipuodis 0121 Q1.(92.4 njsnt joy ureui[drosSrTp jundodeosns - 5. 4 


ureuorveuumepuoo unmuordur ied — evd[no . EE /$12022u0Q. Stupnguuojd S "e" 
. dec Nc cg '**'* ureunsní 3unioA9A108 SUR DUREE z | 4 x 
o0 : 
3 f CE- 
| jràegiqo urennsnf pev * * * ue[mqteurpio NS : 
'9UjIA LIQI[ unuoredve ied 1i E [AS TP '* urenjeolo uro2o[ 1ed ovwnb "$8 
E . jIArpnie uiojejnieA pv * uie[rqeur[drosrp — S 
umienuersuoo umudo4qm fj 10£04:.(014 0:040]20p 0j0dD 39g : ; : 92203100. Stutpnjuosa S. - 
UE ' ' ' Ji4A*3rAUT ureurpnjrjeeq p* * ' ure[rqeogr)eeq n MB ud Uo .0j 
$2 07 
uepqwupiop]| , ,,.,.,.,., gH 2 
UIogIQ'€UTDJO uie mE. 
[iqvurp d 


"uv[[edde 315$0d uou oo qe jn — oeq | eorpnf *€ utt ^ * ureinjvelo jxnpoad evnb 
nIpne je nuepiA jr980d 3n — euruow j -n:u29u98 010] S1]1Quooa9../0 399 uo[qeugdrsp ^ **^5-**-* ue[euorer 'sn.aa. Sua png 
uio[tqeogrjeoq  ooepr * * &re(p uteutgvU p* 


INONNOO NI OIDIGQf dq I O 


"jnqiij8Ip $9[nq9?3 UI 


vumjdos seq 


612 


'0jyeogti0[g euruou ur opour ureponb 
OI3UA[U8 
sudiourad ur ; 
22 E ; Uuni[qrsues 39 umnt[1qv3929A 


€injeu viidoid ut onveurunsuoo 
jt19 uoeuoneideguoo 3sod * * .outtiisuo) *oyeurunsuoo 
OIjJ6AOUUI Urnilojuouio[e 


OIjUSSOQ9 I[9vO Snjoul 


*urmnjueuro[duroo 1 
sion eigvpjuoo — re(qp onuedur xe 
Uummnrut 
opuvi[3qus j119 eur ur * * .0)2a0u1. OjEAOUUI 
e€?u0j ovAOUu "AljOnpoJjUI 
Opuorovjo1el 
$njllA — dOjt[U1njvu ; 
opuezind euruouq 'snpunur 3[) 
ovouuI;XO0 o9vulloj vArs[ud xo 
opuveururvgut ; 
U 
'Ui8jv1o[oo0ov 
H evtjt[vUI . 
w*juo[orA » Uureuonove ied joinxe unpunui: situa: — 2 veuoos v * * .0]sb.oid. *oyesand 
ovnuvaA? f ' 
ULEUITUI is 


Jnjusinpe rqo1dea 3n 'si[eugojut 
1njuod4nd msnf 3n 'snuo3ve34nd 
Jinju*eumnsuoo "vi[Iqv3020A jn 'sI13594103 
injueinuqns vjueure|e 3n 'sLrejueuo[o 


[ros *ejaed ruuro xe jeuinouoo sIUSI * * * *.00294n240d. *o1eqan31od 


"KOINOI OLLVSOV'IINOO LS3 LOIS 'KOüIOIGDnf SQSLLNVILINOONOO HG "AI 


ung ejeuruie3op snqrmnb oad 'su oud sni[duiv 


DITHXRET ES 
opou onbie snqiuuo um l 
jue[|eA rnb — 2402.403:1.21( 11220712 00D | 
"juessopoid iqrs 3n 4unaendeur vjtà. ovu ur sigeur mb 'srr o1d. sni[dure 


)umuauo) ; 
ons o[npour oid sruoq snqruuo J * 


*euvnusnf euorjed (srounfuoo 


( ( 
1901 unso1d 
ovryuogodur oi10jye21nd ur 3uns inb 'siruoq 1ejri00ipeun 3 


ovuood 


jeA1os ounb 


! euonvei 'enqriotjojut 
vemb — :s42a2un. u2)0524 ( *onigjsn( — 1u2u1]j1j0224. ummpunoos 
sumoun(ísrp ^ * srjeuurep '[r98 'sr[yeur op[eA 
HoUntsp Ü] p. c PI junsoid uou 
snquoriedns * * * * stjeaq '[D0s 'stuoq ep[ea 
"uressrIy Jed [rs *unjtpped aouomq 
uvuÁsoureo[o ooq snqimnb 'eodo 1ed jung vmnb — 0)0jbip 20001p. S1.0U01 
urouorjeio 5$ ied '[ros ^4gst?vs 


umrunfef 


Eeclesiastica suffragia 
valent defunctis 


'II€A9[o1l srr1our 3e suqtiedo umnidoi[e $08 j31nsodsip eenb *opep.oondostut wou1poojnp wunpunoos 


"VOLLSVISWIOOH VIOVU4a4ns LNAOS IdGOKSAfKQO "WOüIoIdnf qv SOSLLNHQSOWLNV SG CI O 


613 


*SIULI0A $uood * * ureuoreurpioop 1ejdoid 
sierIojeur npueour vueod * * * ureuors1eAuoo 1ojdoid , '[t08 21031440/f1jnu  wundeuood * * oppownqmu 
re([ SIUOISIA ?IjUOI€O * * * * "Ureuors1oA€ 1ojdoid 


"yeunsuoo umb *'je1n 
jIqeuro10 i1ojienboveur 


mb *oexodioo rugr opus? 
smuoneurpioop urou 


| 3o31pje -onei jeqeq jn 'ured[no E: 
Unjeuurep ' ' 0202194220 winieuood * * opsowpiQ)] jrund ennsnf eutatq 


'snsuos sieinjeu ur iod 'sndioo 
umssruu snjnurp ureioumr, god 'ureumue 


'Ureungut 30 uro[e1odioo urenuejsqns 1ed opuerund 
umnbuiguo| eurxeur vrio|g € umoo[ ur opuvjtdioevid 


"uremuojuos opuejnunur urenbunu 
urejrgur ouoneinp ureuood opuegrgur » 27Dj04.0090 wmnieueod ** ** apnjad.cod 
euonrund e opuoejstsop uou 


TIVNWAANI 4NOI 3d LZOIIIOS "MnIOIGQaf QV SOSLLNWOO08SNOO 4G "IA 0 


*urenjedied ureuordnujoour pe euoneurpio urno 


oniguoo op * ' * ureruooop 


snfo pe juniowj oenb 'sunqmaed uro e10di0o0 ur opupumy opAnjou Siuonoof.od : 
OLI&S8000U ' * UI'UIQU'U)SQDS : ; . : 


oornloumu Ulopoo 


"€j€AJO08 €VInjvu 


snaruonimuoo smuudo ur — souoq peonb *'ojsu umo urejej3tuuioIuOO Jod '22:2040 StU0i ; 
S1)0€1jOD SIIJIA | qIHOTHP nun qp 18H]) yejrur0j D 140190wUASUO0 


urerueztxo urmpunoos — 3110 30 
"Ul'&jIA p? sSnqrnuosSInsol UI 


umrorddns pe snquueZinsei ul l| ''* spenbevur 


SO gu'eug onnqriel 4e onwunuunsuoo jeg [nuus jn 
0012)28n( oUuwnp $)0W2p40 üunaodaoo 


eennsnf ewurarp sejgmbew qyeoreddw snpre[o je snrjr0o jn , * " " vouej[nuns 
01390911nso)] 


Unjnueur jeoquug sepy jn 
tSIOAIUn Opio Injepunjuoo uou jn 


"uren€eig [eA uredqno oe ur jeqeq *jrun rrodioo "uut sIUUIO €vmb — si[es1eATun 


"[e1njvu njejs Ons UI jI$ OUIOQ jD * * 9D.0]DM 142402)j1$u00 193do1d 
Drdeo ojsniu) injeprurssu sndioo umjoj jn * * 2p1304D. 12u0120((0/2.4 103d01d. 359 &1n30j 
injuorue*jd [oA 1njguerund vuruv onbje $ndioo 4n * * opdnsn( wowonnqidgo. 103do4d 


S. Bonaventurae Breviloq. 


Waugoduoo OLLOSQNWHASWH LS4 LOOIS "NüIoIdaf SOQSLLNVIINOONOO WQ "A 


614 


"mw 'eoeimu*::** Ulo[Iqt9s€1t uunpunoos 
sndo umsoui 


$1031w:6420 'e[oo1n'e * * ureptqrosrdnouoo umpunoos ! 
-10j je sue[[ooe?id 103doud injep snqmbmo *os *opojuoprop wmuovid * *- w04m404b. 14240120.(0d04. 30 


90W420p 'eppoune * * * ** uepeuorjeai unpunoos 


'"Umme(y ur umpuopuoej pe 


evurssudun4d snqrop snqru suqmuio xo ovurue — :wojpppóo iod 
unmjoefqns 30 


Teqp euoruej xe mtqrssedum o9j0vj o€urue — 14220/::9:990dw 1od 
euri0juo9 snd4oo 1n3m3tso1 *08  à2j0:2uD2SQnSu00 Urüturovld : ' 4020utp40 t2u01204.000nb. 39 


leq euo xo oejoogo renjrids euruns oeurue — wo?p2::01$ xod 


Te  euorstA xo ovjvopgrie[o owurue — 1220214072 iod 


wDuo]d wouonm4f ied * * eqejun[oA ut 


'UOq rums wD040j9 Wouowia ied * * * euorner ur V ainjejop 


DUAMD 
(40049700. 1124012422 Jod * * 't10uur ut . 


'qI08 ^fajpouubjsqns  wrnrure€dd * * *wsonjaga wuouononpoad. 30 


1014010 ied injeuri0ptop 


ISIQVUVd VIHOTO Wd LSOIIIOS MAOIOIdQf TV SOQSLLNSOOHSNOO "G IA 0 


Beatis datur secundum 


tonem justam 


retribut 


6'15 


Ii 310u1 
SU'ejrutZJtA 5$ * * * v[oomne ur suojsrsuoo 'o[ejuoprooe 
evurij00p 
eryejme 
D Snquop ur suejsrsuoo 'ep[eguejsqnsuoo , umnrueid 3so0 vnb ur 'esppaod 106 op 
STyejr1v[o 
euonuoj s 
euonmug V**** * re(q ut suojstSuoo *eperjuejsqns *os 'sngiuonbosuoo ep 
GUOISIA | 
| *eyegruriopnui 
ejejtq1eoe » umireueod injgund edpno onb ur *epuaofut ubi op 
0j0ejru1030€ 


'ee1njeu eeuvumi[ smoroojied 
eeneig sruOr'eurnumnsuoo ? ureijuoZixe urnpunoes 3110 jo 
ewnnsní evurAmp srurpio 


oenb *9u0)0244n$24 wn4od.00 op 
ewnjeu ureuomnjnsuoo | 


e"nve1g uuoreuuojei $ 1e3doid jeg 


140jnod4od. ut 
eenusnfí uieuormnqtujez 


*08 ,910124021400400 0p 
"Injeurumnsuoo 'ojyeurumsuoo 
iuioaonuo OHeAOUnI euruoq 'snpunur 3n ^oeg eenb wm b 
injoSind 'oyeSind rUIOQ P qn eg eenb umb ououpaboyuoo ep 
1njequnj1ed *ojeqan31ed 


j1eur unvj1[enb 
ISIoATUn ueurZoir ? srjuuAIOs 'ovnrsní urourpnjrjoo1 


IUTATP SrioUOT ui0j6jTU Ip unpunoes srounjep juo[eA oenb *s:6p.44]ns si012901$21220 0p 


eerpiooriesmu ureurpoeo[np ] 
'08 (S5912429000240 Op 
'SruJ: uojnjitA dod * * earyezundxoe 1ojueroggns | 
umreueod uiejejtq1eow 1od * * * * * : eAnovgsuvs eudip 5$ * * 3so ounb *o1/0;064nd »uood op 
Tug: ueuonoefqns je rueeid ueuonvp ied : * ^ ^ * * c * vanrund ejsnf 


"uniorpuedns ornuqujei vjsnf * * : * sryejruoq srurpnjrue[d 
umiojneur Onere[oop *€ej1ede * : * * srejueA srurpnjnoer 5 ureuorjejsogrueur pe jeg oroppnf up * s 5st ttt ttt t t tounuwiwoo Ul 
umnlerjuojues One[ SI[IQe0OAOIID * * * * Srjnjita SIUIpnjn[e 


IIOIGÜHUf SITVNIA QLVLS8 4G 


SLLdVd IIA SüfüH 
SIIVHHNHO V'IDnSVIL 


icio agendum 


De jud 


85* 


6'16 


*5*** qmnj3eogno[s 
(5 * * * anjogied 


(«05014096 $0p) * * * * * * * * wejejrao 20d 
(0pngjgvoQ) * * * * * esiysnf umjez ied 

(uoups sng.adg wunwop) tc *uegegeid 30d 00000000 tot ttt t t t * * angrpedxe 
(Sapa) t t twenusnf 30d 5500000000 t t t t tt n t n n 1njyeognuoel 


$122u220d. S"quwo ur — euonje[e1 umo 


' * * In399gtio[2 


(eusonao]b 89;0p) e ^ * *» 9 uieje41[t2 qns Jod e * 6 e * à * e$ * e * » a40d 402 2 


"***Ieq ueuogmg 40d * * cocco toto ^ unum w 


. LÀ e. LÀ e . L4 LÀ . uioouvd Jod . 


ett t n ! gmjon 1ed ' * *Injrog1ed 


($2u1png1v2Q) 


$1w1p7)31302Q 2095]0f 2u0120019. 


* * q$q19)s1nouoo 
20192258120/29400 UI snyejoods 


sijuojod sms 
ut sieuorez snjritdg 


****** gureguoides 10d | * coco t * $2q 


24040 Wt *** * Qdnjrpedxe 
'****** Ul39je1d 1ed * * * * * * euioad ! à ui 


(uow»s snjg.adg vuop) 


w2.401.00n$ wot0Df wnpunoos 
wt240140 fu. w2100f. wnpunoos 


Eus o Oe de UIOjyeLISO Jed : 
'*** 'uregueieduoj iod * 


* *njeogroe1 


* *mn3eogrio[a 
** Jamjngied . 


(Son341a) 


e. 9 e urejejr[qrsseduit Jod € * 5o 9 9? $9 9* eo 0$» 9 * 9 a40d.402 ut 
'**'* Ieq ueuogue; 10d * * * sc: cocco co t t sunu wn 


(00s50140)b s220p) 


LJ 

LÀ 
. 
LÀ 


* urvrpiooriesmu iod 
ureurpngensueur 


" $pnjtgooQ 2D424. 2401101200 
' $upnjivoq ?0$]0f. 00120194 


(souipn1voq) 


£A 
o 
f4 


C107 7:7 2899804? Ul 5 nos t oqynjosqe 
'* Uleumnjniogg 0d c ccc * t c * St8420pD Ww 
****g]e10un 19d 5o 0o 0 * t s Suodso4d 


(uoups snjdg uop) ** JInj3rpedxo 
tti * * Uds aed * :«24010dns wonDf wunpunoos 


| * *Injeognoe1 
***** uleumpnjg0g dod * * w0.(0140/M2. 142100f. tnpunoos 16»9n 


($02-424) 


LÀ . . e LÀ e LÀ Uur1o3e)j1r16]o lod . . LÀ e. . . e. . . e. LJ . a40d.t02 ut 
'"***'*1Ieq ueuortA 10d * t: occ ttt t t suem w 


(0050140)D $220p) * * 1m3e9gtr10|3 


** gIp1oo urenpunur lod * * *sewipnuvoq 29.408 2401201100 
snjnids urojej1edned aed * * sewpnjQvoq ovspoj ouonowo. 


(souipninvoq) '* mpyogied 


e e e e 9 E . UIerjuotos lod . e. e. e . e€ e . . . 9 LJ 240132218 x t r . i 220u013DA4 ut 
LJ . e. e. . . e. umipsuoo lod . . . . . e. . . . . . . . 31(01222]2 
e * 9 06 9 6 unjoo[[ejut lod e * € /* e *« * à €* e * 6 2u0120,noods 


(nous sngtadg puop) ' ur Injtipedxo 


amu, amummump^ amm, "unm, -— umm, mu^ bd unum, mu^ "m, -— anum, mansi 


(so2nj.1a) 


ttt Ubpg 4ed * * «024014048 w2100/ nl : 


* *Jnjeogr)oo1 
****** urenuepnad aed * * u240142/u2. 42100f. tnpunoos 1 gn 


TLdWOudsG OIQO0'IIAWHS X 
IIVNOLLYH QLIHIdS NI 


SINOLLOW4NHd SWUvTVOS Sndvuo ! 


611 


perpered vriop2 1injenbesuoo 
SI[E€UI9JUI SIUGI 
uiniodioo9 orjoolinsol i 

E unqepuoouoo l ponb 'umnrrpnf ejeug 3s0d — 'enio[5 ur 
unrugr onve1geguoo ) c P rorpni epeug 3 e s 

veigu1gns €ODSUISO[000 ! quopooojue 
€i10jeS1nd vueod | . 
*juerordsed 'soorgogederq snjejs uou 'soqiour 18 "epu'eloj: 
ueuorjesuedsip peonb ruruow vssrururoo 
opoursieATp pes 'srueuro[o jo SIqIOA UI *jnjIjSUI 
urouornyemno umnuruioq urejoojied pe vjeuipio 


euoryemo op nes *umadgoof.od 


evt)e1s €ejuoureloes Jod — "IA ul 
o€eydrios V sigo| snquodumj *vjejd*e 
o€Injeu 

1jue30120€ 


oqiour ? 'enuojoduioo 
ewd[no ruorseooo 


"umeq ur ureurus jigutp iejgmdnapenb 'umuiojtreur "€ermoexe 
seuIpnireoq 
*uop $ ur injeogrure1 *rre1odo umidrourid 
80n34IA peonb ewnb 'eneu12 3so ovenb 'vurorpeur js9 3n 04712 Q0 901)0]04 


Sienjiqvuiq ) gieroods 


gren 
t[vn308 ep nes *u2299/24 


jn iumuoq umriojnfpe 380 'osso 
 Si[e10u03 
'Stuorssed orssodaed 
umjeumrreqo opnjme[d 5 3mj onb ur *umjeureour umqieA 38e mb 'oorpeur 
Uumieinjeu urmnienp orn 


'"sjenjo€e reooed ouridno 
seuigii0 eedjno ouononpen 5$ op eduou 'prepnonred ur d 
umjuodxedojo1d nsd'v[ H999 
v[ojdnu109 ep epuroid ov 'nseo owutumu o€1nj€010 
IUnUIUIOO UI ; ] 
'eumuoq ur ureuorjo[duioo ep nes 'unamosffa 
uneq pe uoeuoneurp1o 
snfe peonb 'rpunur v1n39v019 


veueumm 
voregue 5 3n edureu *eroeds ut 
ve1odioo urouononpoud 
oJouod UI 
"unioyenidoidde ej3ejror[drypnur 
umuonrredde 9363:UI0JUIRU: | uno 4e38 ownb 'ejejuri rep ep nes — enu wnidrounid 38e jn 'ejn]osqe 2$ w? 


) 
o*wInjeu ojejrumn ul 


""LdKONdHGd OInOOTIAHNH XU 
a VISO'ITOMHI SALLOL 
VKISSTIVHWNHO V'IQ8 Vi 


Thoologia agit de Deo 


Locorum sacrae Scripturae, 
* 
quae in hoc Opere citantur. 
Genesis. Cap. XLIX, v. 8, p. 243. Cap. XXI, v. 9, p. 290. II. Regum. 
Cap. I 1 3 v. 9, p. 266. Cap. XXIII, v. 1—4, p. 6106. 
Ps 2 ; P. 9. 114. 124. v. 11, p. 616. Cap. XXIV, v. 5—6, p. 10. Cap. II, v. 4, p. 508. 
v. 2, p. T7. 124 de) v. T, p. 414. 
V 3. * 116. vt 21, P. 261. Deuteronomium Cap. NI v. 9, P. 414. 505. 
v. 6—9, p. 121 , Cap. VI, v. 7, p. 528. 
v. 14, p. 121. Exodus. Cap. hi e p. 48. Cap. XII, v. 13, p. 541. 
v. 16, p. 17. V. P. : 
v. 28.94, p. 515. 590 uer dE Cap. VII, v. 14, p. 200. III. Regum. 
v. 26, p. 193. 170. 112. 111 Cap. III, v. 1—2, p. 382. Cap. IX, v. 4, p. 401. | 
ad 8v. 0 0 0| Y 8 P. 81. 246. Cap. XVI, v. 8, p. 518. Cap. II, v. 21, p. 552. 
4.97 5. 3p.-491 v. 14, p. 382. 391. Cap. XVII, v. 8—9, p. 541. 512. | Cap. IV, v. 25, p. 10. 
v. 28) p. 166. 170. Xon persos Cap. XVIII, v. 1, p. 566. v. 83, p. 3689. 
Cap. IL v. 1, p. 815. v. 18, p. 179. v. 18, p. 433. Cap. VIII, v. 12, p. 382. 
v. 8, p. 118 v. 22, p. 588. Cap. XIX, v. 21, p. 290. Cap. X, v. 18, p. 374. 
v. 6, p. 51. Cap. IV, v. 11, p. 397. Cap. XXII, v. 10, p. 8. v. 19, p. 437. 
v. 7, p. 581. Cap. VII, v. 1, p. 265. 396. Cap. XXIV, v. 4, p. 581. Cap. XVII, v. 12, p. 290. 
v. 8—10, p. 479 Cap. VIII, v. 18—19, p. 390. v. 6, p. 544. Cap. XVIII, v. 44, p. 301. 
v. 9, p. 10. 51. 290 Cap. XII, v. 8, p. 516. Cap. XXV, v. 18, y. 316. v. 45, p. 390. 
v. 10, p. 51. 290. 296 v. 29, p. 146. Cap. XXXII, v. 4, p. 49. Cap. XIX, v. 7, p. 146. 
Er Cap. XIII, v. 9, p. 512. v. 27, p. 321. 401. Cap. XXI, v. 20, p. 391. 
v. 16—11, p. 310. Cap. XIV, v. 18—19, p. 512. v. 28, p. 365. v. 29, p. 356. 
v. 17, p. 166. 206. 472 Cap. XV, v. 25, p. 290. v. 88, p. 544. Cap. XXII. v. 17, p. 566. 
v. 294, p. 103. CeE d v. zu P es T Cap. XXXIII, v. 5, p. 110. 
A zd : V. 290—420, p. : v. 18—10, p. 319. 
Cap i V 3, p. 105. 203. | Cap, XIX, v. 3, p. 880. aere bs IV. Regum. 
v. 11, p. 200 v. 5 —6, p. 552. 567. Cap. I, v. 10, p. 512. 
v. 19, p. 202. v. 10, p. 118. Josue Cap. IT, v. 11, p. 801. 439. 
Cap. IV. v. 4 p 118 v. 16, p. 422. . Cap. III, v. 81—34, p. 207. 
v. 1d, p. 280. — Cap. XX, v. 5, p. 21. Cap. I, v. 8, p. 143. Cap. IV, v. 385—830, p. 396. 
v. 24, p. 615. v. 8, p. 118. v. 1, p. 364. Cap. V, v. 14, p. 455. 
Cap. VI, v. 2, p. 615 Cap. XXII, v. 18, p. 420. 427. | Cap. IV, v. 2, p. 385. Cap. VI, v. 06, p. 290. 
$8 sue Cap. XXIII, v. 26, p. 200. v. 8, p. 886. Cap. X, v. 18, p. 428. 
v. 16, p. 290 Cap. XXIV, v. 8, p. 513. v. 22—93, p. 36. Cap. XX, v. 11, p. 300. 
Cap. VII, v. l p. 030. C bs xu d Cap. V, v. 6, p. 459. ' 
Cap. VIII, v. 21, p. 206. 328, | "^E A2. V» V. 20, p. 368. Cap. VI, v. 25, p. 350. I. Paralipomenon. 
Cap. IX, v. 3, p. 421 ) v. 40, p. 247. 281. 360. Cap. VII, v. 19, p. 541. 
v. 95 'P. 419 E Cap. XXVI, v. 18—25, p. 207. | v. 20—22, p. 616. Cap. XXV, v. 1, p. 499. 
Cap. XI, v. 4, p. 616. Cap. XX VIIL v. 17, p. 280. | Cap, X, v. 12, p. 17. 
Cap. XV, v. 1, p. 822. 34. 401. | ^ 4 1g 2 de TS QUBSISAOE v. 13, p. 896. II. Paralipomenon. 
402. 654 2-2 Er 
v. 95, p. 406. : Cap. IX, v. 18, p. 43T. 
Cay. Pad T Cap. XXXI, v. 18, p. 413. 415. Judicum. j 
Cap. XVII, v. 10, p. 463. ED Mou l p.146.  |Qap. II, v. 1—2, p. 146. Tobias. 
. 11, p. 438. 
Ap: nu d 9 PO15. 16. | v. 19, p. 48. 660. 661. A run. E In Cap. III, v. 17, p. 438. 
Cap. XXL v. 1 v. 20, p. 211. Cap, XV. v. 14. p. 58 Cap. V, v. 4, p. 654. 
pP. ; V. 10, p. 587. C X ap. ; V. 14, p. 588. 
M 19 P 4928 &p. XXIV, v. 28, P. 9396. Cap XVI »M 19 p 326 v. 18, P. 146. 
Cap. XXII, v. 9, p. 290. Du m ic v. 15, p, 146. 
Cap. XXVI, v. 71, p. 428. Leviticus. Ruth Cap. VI, v. 8, p. 438. 
Cap. XXVII, v. 27, p. 4606. un. Cap. XII, : 9, p. 140. 
v. 29, p. 419. Cap. Ms v. y p. 290. 439. | Cap. II, v. 12, p. 054. : : » 22 
v. " : . . . 
Cap. A YHD v. 12, p. 314. 319. Cay. virt : 1. -€— Cap. IV, v. 5, p. 550. v. 12, p. 147. 438. 
Cap. XXX, v. 3, p. 581. Cap. XXIII, v. 34, p. 118. : 
Cap. XXXII, v. 24 —96, p. 147. I Regum. Judith. 
v. 25, p. 623. : 
Cap. XXXVII v. 2, p. 112. 010. Numeri. ds RU MEE Cap. XII, p. ?, p. 496. 
v. 9, p. Dl. Cap. XI, v. 9, p. 515. 
v. 94, p. 296. Cap. XIl, v. 1-8, p. 396. d us Duc EPLCHEQUS Esther. 
Cap. XXXIX, v. 12, p. 290. Cap. XIIL, v. 24, p. 269. 395. | Cap. XVII, v. 10, p. 616. Cap. I, v. 4, p. 550. 
Cap. XLI, v. 1—', p. 8377. Cap. XVI, v. 1—2, p. 548. Cap. XVIII, v. 11 296 Cap. III 8 616 
Cap. XLII, v. 9, p. 428. Cap. XIX, v. 2, p. 474 Ca . Xx , P , 4 : ap. 11i, v. 5, p. ; 
Cap. XLIV, v. 6, p. 428 Qao. XX. w 1] 5 : P. ; V. 4, p. D97. Cap. VII, v. 10, p. 443. 
i ) . : P. 3 V. ] P. 290. V. 183, P. 498. Cap. X, V. 6, P. 3b. 


INDEX II. 


. XI, v. 11, p. 17. 
. XVI, v. 23, p. 654. 


Job. 


. I, v. 19, p. 371. 

. III, v. 3, p. 200. 

. IV, v. 14, p. 443. 

. V, v. 24, p. 118. 

. VI, v. 4, p. 494. 

v. 10, p. 231. 

. VII, v. 1, p. 503. 

v. 15, p. 382. 431. 

. IX, v. 28, p. 25. 

. X, v. 22, p. 6465. 

. XI, v. 7, p. 211. 

v. 8, p. 48. 

. XIII, v. 15, p. 382. 

. AXIV, v. 19, p. 645. 
. XXVI, v. 12, p. 248. 
v. 14, p. 86. 


96. 

. 18, p. 36. 

. 21, p. 36. 

. 28, p. 81. 364. 

. AXXIV, v. 14, p. 438. 
30, p. 420. 

. XX XVIII, v. 1, p. 1831. 
. 91, p. 359. 

33, p. 15. 368. 

. 94, p. 368. 

. 91, p. 396. 


. 90, p. 317. 513. 

. XL, v. 12, p. 6106. 
v. 20, p. 248. 

. ALI, v. 25, p. 194. 


Psalmi. 


Psalm. I, v. 1, p. 638. 
V. 4, p. 544. 
v. 5, p. 618. 
Ps. II, v. 1, p. 51. 
Ps. IV, v. 5, p. 310. 4865. 


v. 1, p. 112. 158. 108. 110. 317. 


Ps. V, v. 5, p. 10. 465. 
v. 13. p. 22. 
Ps. VI, v. 1, p. 118. 
Ps. VIII, v. 4, p. 390. 
v. 8, p. 170. 
Ps. X, v. 2, p. 882. 
v. 1, p. 645. 
Ps. XIII, v. 3, p. 2665. 
Ps. XV, v. 2, p. 116. 113. 412. 
v. 4, p. 291. 265. 
v. 5, p. 563. 
v. T, p. 308. 
v. 8, p. 219. 819. 
v. 10, p. 293, 299. 
Ps. XVI, v. 15, p. 652. 
Ps. XVII, v. 12, p. 382. 
v. 18, p. 330. 
v. 17, p. 118. 
Ps. XVIII, v. 5, p. 803. 410. 
v. 6, p. 17. 
v. Tl, p. 35. 
v. 10, p. 284. 
Ps, XIX, v. 4, p. 438. 
Ps. XX, v. 8, p. 515. 
Ps. XXI, v. 11, p. 512. 
v. 260, p. 573. 
Ps. XXII, v. 4, p. 290. 
v. 5, p. 3. 514. 
Ps. XXIII, v. 2, p. 127. 310. 


Ps. XXIV, v. 10, p. 204. 234. 


291. 318. 544. 622. 
Ps. XXVI, v. 1, p. 438. 
Ps. XXVII, v. 7, p. 555. 


Ps, XXVIII, v. 7, p. 018. 645. 


Ps. XXX, v. 2, p. 382. 


. XX VIII, v. 11—12, p. 85. 


. XXXIX, v. 21, p. 811. A41. 


INDEX II. 


Psalm. XXX, v. 20, p. 36. 382. | Psalm. CIII, v. 15, p. 312. 504. 


Ps. XXXI, v. 5, p. 541. 
v. 8, p. 364. 
v. 9, p. 364. 
Ps. XX XII, v. 1, p. 169. 
v. 6, p. 392. 
v. 9, p. 112. 308. 
v. 10, p. 308. 
Ps. XXXIII, v. 14, p. 51. 
Ps. XXXIV, v. 2, p. 22. 
Ps. XXXV, v. 1, p. 35. 544. 
v. 9—10, p. 365. 052. 
Ps. XXXVI, v. 10, p. 624. 
v. 39, p. 652. 
Ps. XXXVII, v. 10, p. 381. 
Ps. XXXVIII, v. 1, p. 201. 
Ps. XXXIX, v. 1, p. 460. 


Ps. XLI, v. 2, p. 314. 882. 431. 


v. 9, p. 665. 
v. 5, p. 436. 
Ps. XLIV, v. 1, p. 3. 51. 
v. 2, p. 5. 302. 
v. 9, y 51. 296. 
v. 17, p. 143. 
Ps. XLVI, v. 6, p. 301. 


Ps. XLVIII, v. 21, p. 114. 169. 


20. 364. 
Ps. XLIX, v. 1, p. 441. 
Ps. L, v. 19, p. 460. 544. 
Ps. LIII, v. 1, p. 439. 
Ps. LVII, v. 3, p. 490. 
v. 11, p. 641. 
Ps. LIX, v. 4, p. 334. 
Ps. LXII, v. 2, p. 381. 555. 
Ps. LXIV, v. 10, p. 515. 
Ps. LXV, v. 15, p. 433. 
Ps. LXVII, v. 5, p. 301. 
v. 26, p. 438. 440. 
v. 21, p. 518. 
Ps. LXVIII, v. 1, p. 118. 
v. 2, p. 35. 290. 
v. 16, p. 35. 
Ps. LXX, v. 23, p. 661. 
Ps, LX XII, v. 1, p. 169. 
v. 28, p. 382. 


Ps. LXXIII, v. 12, p. 281. 292. 


v. 20, p. 261. 
Ps. LX XIV, v. 2, p. 644. 
Ps. LX XV, v. 1, p. 6T. 
v. 8, p. 4831. 
v. 5, p. 85. 319. 
v. 11, p. 431. 
Ps. LXXVI, v. 1, p. 440. 


Ps LXXVII, v. 25, p. 891. 


512. 
v. 209— 30, p. 515. 
v. 49, p. 324. 


Ps. LX XVIII, v. 2, p. 630. 
Ps. LX XXI, v. 5, p. 310. 
Ps. LX XXIII, v. 2, p. 382. 
v. 4, p. 296. 
v. 5, p. 289. 439. 
v. 8, p. 265. 
Ps. LX XXIV, v. 13, p. 319. 
v. 22, p. 6006. 


Ps. LXXXVIII, v. 217, p. 441. 


v. 88, p. 17. 
Ps. XC, v. 5, p. 22. 318. 
Ps. XCI, v. 5, p. 51. 121. 
v. 6, p. 121. 
Ps. XCIII, v. 11, p. 368. 


v. 19, p. 382. 

Ps. XCV, v. 4, p. 135. 
v. 6, p. 566. 

Ps. XCVI, v. 8, p. 630. 032. 
v. 9, p. 49. 


Ps. C, v. 6, p. 5606. 

Ps. CI, v. 26, p. 1271. 

Ps. CII, v. 3, p. 461. 
v. 11, p. 36. 

Ps. CIII, v. 5, p. 127. 310. 
v. 12, p. 390. 


911. 512. 516. 

v. 24, p. 115. 121. 

v. 25, p. 35. 291. 538. 
Ps. CIX, v. 8, p. 51. 

v. 4, p. 4'15. 512. 
Ps. OX, v. 4, p. 512. 

v. 9—10, p. 304. 
Ps. CXI, v. 10, p. 6471. 
Ps. CXIII, v. 3, p. 99. 
Ps. OXVII, v. 19, p. 397. 
Ps. CXVIII, v. 18, p. 260. 
. 20, p. 351. 
. 19, p. 366. 
. 89, p. 51. 392. 
96, p. 407. 
103, : 
105, p. 499. 
112, p. 399. 
.120, p. 
125, p. 
163, p. 
164, p. 4365. 
Ps. OXX, v. 1, p. 879. 
Ps. CX XIX, v. 't, p. 2906. 
Ps. OX XXII, v. 2, p. 651. 


43322222222 


v. 2—39, p. 318, 380, 551. 510. 


Ps. CXX XIV , v. 18, p. 512. 


Ps. COXXXVIII, v. 6, p. 1l. 


49. 308. 

v. 8, p. 69. 
v. 1l, p. 296, 834. 
v. 16, p. 85. 

Ps. CXLIV, v. 9, p. 49. 
v. 18, p. 442. 
v. 18, p. 99. 

Ps. CXLV, v. 1, p. 607. 
v. 6, p. 667. 

Ps. CXLVI, v. 8, p. 461. 
V. 5, p. 86. 
v. 11, p. 36. 

Ps. CXLVII, v. 8, p. 319. 
v. 12, p. 661. 


Ps. CXLVIII, v. 5, p. 112. 587. 


v. 8, p. 59. 


Proverbia. 


Cap. IT, v. 38—5, p. 304. 
v. 14—15, p. 540. 
v. 11—18, p. 585. 
Cap. III, v. 14, p. 319. 
v. 16, p. 365. 
v. 18, p. 51. 
Cap. IV, v. 18, p. 118. 438. 
Cap. V, v. 5, p. 436. 
Cap. VI, v. 18, p. 654. 
v. 2171—28, p. 591. 
Cap. VIII, v. 23, p. 306. 
v. 24, p. 51. 
v. 27, p. 18. 
v. 90, p. 366. 
v. 91, p. 70. 
Cap. IX, v. 1, p. 481. 
Cap. XI, v. 28, p. 118. 
Cap. XIII, v. 4, p. 223. 
v. 8, p. 321. 


Cap. XVI, v. 4, p. 48. 1106. 123. 


118. 632. 

Cap. XVII, v. 8, p. 3665. 
v. 22, p. 555. 

Cap. XX, v. 10, p. 3106. 
v. 28, p. 373. 

Cap. XXI, v. 1, p. 334. 

Cap. XXII, v. 20, p. 15. 368. 
v. 21, p. 368. 

Cap. XXIV, v. 11, p. 407. 
v. 21, p. 24. 
v. 91, p. 24. 

Cap. XXV, v. 16, p. 25. 
v. 21, p. 328. 

Cap. XXVII, v. 7, p. 431. 


619 


. XXVIII, v. 183, p. 330. 
. XXIX, v. 21, p. 542. 


Ecolesiastes. 


. I, v. 4, p. 127. 

v. 5—0, p. 393. 

v. 'l, p. 35, 326. 

v. 10, p. 11060. 

v. 14, p. 438. 

v. 18, p. 310. 

ap. III, v. 7, p. 302. 

v. 21, p. 59. 

. IV, v. 3, p. 648. 

v. 8, p. 566. 

. V, v. 5, p. 93. 

. VII, v. 1, p. 39. 

v. 14, p. 98. 

v. 16, p. 93. 

v. 17, p. 654. 

v. 25, p. 35. 48. 

v. 26, p. 3069. 

v. 21, p. 198. 

v. 30, p. 169. 

. VIII, v. 4—5, p. 

. IX, v. 1, p. 418. 

v. 2, p. 330. 

v. 8, p. 93. 

v. 10, p. 641. 

v. 11, p. 85. 

Cap. X, v. 5—0, p. 490. 
v. 'l, p. 93. 

Cap. XI, v. 1, p. 290. 


365. 


Canticum Canticorum. 


Cap. I, v. 3, p. 169. 301. 314. 
382. 


. II, v. 8, p. 319. 382. 
4, p. 438. 
5, p. 318. 
6, p. 381. 
12, p. 10. 
14, p. 2906. 
16, p. 381. 382. 
. III, v. 1, p. 439. 
4, p. 438. 
6, p. 14, 9816. 
10, p. 431. 
11, p. 292. 
. IV, v. 2, p. 22. 491. 
10, p. 466. 
11, p. 3. 
V, v. 1, p. 513. 
2, p. 381, 436. 
10, p. 382. 401. 
. VI, v. 3, p. 319. 
. «, p. 266. 
9, p. 14. 11. 464. 541. 
. VII, v. 8, p. 290. 
. VIII, v. 5, p. 14. 311. 
. 6, p. 299. 349. 382. 512. 
. 1, p. 302. 


S32222522424 


Q 
e 
"3 


- e 
2SSofS389232242 


e 
t5 
"3 


SE 
RIT TIEE 


Sapientia. 


. I, v. 1, p. 16. 5606. 
v. 5, p. 364. 
. III, v. 7, p. 618. 603. 
. IV, v. 11, p. 93. 
. V, v. 16, p. 652. 
v. 11, p. 6606. 
v. 18, p. 630. 
v. 21, p. 127. 634. 
. VI, v. 5, p. 21. 
v. 17, p. 168. 
Cap. VII, v. 11, p. 351. 
v. 15—106, p. 369. 
v. 11 —21, p. 110. 369. 


680 


Cap 


. 12, 
. 15, p. 411. 555. 

. 11, p. 6465. 

. X, v. 10, p. 310. 

. 11, p. 654. 

. XI, v. 21, p. 109. 113. 
. XIII, v. 9, p. 310., 

. XIV, v. D, p. 538. 

. AV, v. 8, p. 311. 

. XVI, v. 20, p. 511. 512. 
. XVIII, v. 14, p. 268. 

. 24, p. 260. 

. XIX, v. 24, p. 5712. 


JE- 
4s4accuesssus 332 


VII, v. 22—23, p. 438. 


. 24, p. 2165. 

. 25—20, p. 262. 

. 26, p. 3. 19. 51. 82. 241. 
442. 

. 29, p. 11. 

. VIII, v. 2, p. 53. 

. 6, p. 438. 

. 106, p. 438. 

. 21, p. 322. 823. 

. IX, v. 2—38, p. 552. 
. 4, p. 369. 


10, p. 36. 
p. 309. 


Ecolesiastious. 


36, p. 223. 


. II, v. 14, p. 223. 
. III, v. 1, p. 513. 
. 15, 
. 20, p. 3206, 319. 

. 2i, p. 544. 

. 88, p. 350. 

. IV, v. 25, p. 540, 541. 
. V, v. 18—14, p. 364. 
. VI, v. 23, p. 38. 364. 438. | Cap. 
. VIII, v. 8, p. 407. 

. IX, v. 24, p. 654. 

. X, v. 2, p. 369. 

. 15, p. 225. 

. XII, v. 1, p. 118. 

. XIII, v. 19—20, p. 581. 
. XV, v. 9, 
. XVII, v. 1—2, p. 169. 366. 
. 1—5, p. 150. 

. 5—0, 
. AVIII, v. 1, p. 112. 125. 
. 19, p. 19, 302. 

. 22, p. 654. 

. 90, p. 480. 

. KIX, v. 4, p. 138. 

. AX, v. 12, p. 542. 

. 21, p. 429. 

. XXIII, v. 29, p. 112. 

. XXIV, v. 06, p. 395. 396. 


p. 10. 


p. 367. 


p. 30606. 


1, p. 48. 


. 13, p. 10. 
. 16, p. 10. 


24—25, p. 444. 
21, p. 441. 

p. 438. 

p. 21. 


. XVI, v. 21, p. 17. 

. XXVII, v. 3, p. 544. 

. 6, p. 231. 

. 12, p. 11. 

. XXVIII, v. 3, p. 401. 

. 28, p. 25. 

. XXX, v. 24, p. 541. 

. XXXI, v. 2, p. 024. 

. XXIV, v. 9, p. 151, 366. 


v. 
V. 
v. 
Cap 


v. 


Cap. 
v. 9, p. 381. 


v. 
Cap. 


v. 
V. 


Cap. 
Cap. 


Vv. 
v. 


Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 


V. 


Cap. 
Cap. 


V. 


Cap. 


v. 


Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
Cap. 
. 2—4, 
. 4, p. 35. 311. 530. 

. 11, p. 370. 3'15. 

. 12, p. 288. 292. 

. LV, v. 10, p. 51. 

. LVIII, v. 6, p. 541. 
. LX, v. 1, p. 381. 


INDEX II. 


XXXIV, v. 30, p. 448. 


. XXXVII, v. 1, p. 581. 
. XXXVIII, v. 1, p. 465. 


11, p. 438. 


. AXXIX, v. 21, p. 14. 
. 41, p. 439. 

. XL, v. 20, p. 5106. 

. XLII. v. 106, p. 17. 

. XLIII, v. 4, p. 17. 

. 12, p. 2406. 

. XLIV, v. 1, p. 396. 


20, p. 144. 


. XLV, v. 6, p. 21. 


19, p. 4838. 


. XLVII, v. 12, p. 440. 

. 16, p. 8. 

. XLIX , v. 1, p. 460. 512. 
. LI, v. 38, p. 654. 


Isaias. 


. I, v. 5—6, p. 4606. 
. 9, p. 203. 

ell; 
. 18—15, p. 466. 

. 11, p. 585. 

. 19, p. 356. 

. 24, p. 95. 

. III, v. 9, p. 540. 

. IV, v. 2, p. 10. 51. 
. V, v. 18, p. 310. 

. VI, v. 1, p. 261. 

. 9, p. 49. 

. VII, v. 14, p. 3906. 
. IX, v. 8, p. 302. 

. 4, p. 266. 

. 6, p. 290. 

. XI, v. 1, p. 10. 

. 2, p. 357. 316. 


p. 265. 


3, p. 284. 
9, p. 310. 
12, p. 7. 


. XII, v. 3, p. 291. 296. 311. 


XIX, v. 1, p. 3960. 
18, p. 511. 
XXVI, v. 8, p. 512. 


12, p. 219. 323. 
XXVIII, v. 16, p. 392. 
19, p. 231. 494. 

20, p. 223. 


XXIX, v. 11—12, p. 310. 


XXXI, v.1,p.23 

5, p. 318... 

6, p. 410. 

XXXII, v. 8, p. 246. 


XXXIV, v. 8—9, p. 6406. 


XXXVII, v. 36, p. 141. 


XXXVIII, v. 10, p. 266. 


XL, v. 8, p. 51. 

12, p. 121. 

XLII, v. 4, p. 284. 
XLIII, v. 25, p. 330. 
26, p. 336. 

XLV, v. 8, p. 10. 
15, p. 806. 

XLVI, v. 8, p. 412. 
XLVIII, v. 13, p. 18. 
XLIX, v. 16, p. 299. 
LI, v. 10, p. 30. 

LII, v. 11, p. 569. 596. 
LIII, v. 2—3, p. 30. 
p. 370. 


5, p. 311. 381. 


. LXI, v. 1, p. 466. 
. 10, p. 0067. 


Cap. LXIII, v. 1, p. 301. 
v. 2, p. 2906. 
v. 1, p. 439. 
v. 11, p. 359. 


Cap. LXIV, v. 1, p. 261. 
Cap. LXVI, v. 2, p. 438. 


v. 12—13, p 6061. 
v. 28, p. 515. 
v. 24, p. 643. 


Jeremias. 


Cap. I, v. 11, p. 267. 
v. 13, p. 261. 
Cap. II, v. 13, p. 201. 
v. 18, p. 25. 
Cap. III, v. 3, p. 540. 
Cap. VI, v. 8, p. 231. 
v. 26, p. 544. 
Cap. VII, v. 28, p. 343. 
Cap. X, v. 6, p. 61. 
v. 14, p. 369. 
Cap. XI, v. 19, p. 29Q, 292. 
Cap. XX, v. 14, p. 2 
Cap. XXIII, v. 21, p. 548. 
Cap. XXXI, v. 22, p. 116. 
v. 83, p. 85. 
Cap. XLVIII, v. 10, p. 439. 


Threni. 
Cap. I, v. 1, p. 10. 203. 267. 


v. 19, p. 381. 4306. 

Cap. III, v. 19—20, p. 512. 
v. 22, p. 324. 041. 
v. 21, p. 356. 

Cap. IV, v. 8, p. 441. 

Cap. V, v. 16—117, p. 201. 


Baruch. 


Cap. III, v. 14, p. 365. 
v. 23, p. 25. 
v. 28, p. 25. 
v. 38, p. 299. 

Cap. IV, v. 28, p. 410. 


Ezechiel. 


Cap. I, v. 15, p. 6. 
v. 16, p. 414. 
Cap. II, v. 9, p. 107. 
Cap. III, v. 1, p. 21. 
Cap. IV, v. 6, p. 542. 
Cap. IX, v. 2, p. 267. 
Cap. X, v. 1, p. 3. 
v. 10, p. 414. 
Cap. XVIII, v. 2, p. 20. 
v. 22—24, p. 545. 
Cap. XXXIII, v. 12, p. 490. 
v. 15, p. 490. 


Daniel. 


Cap. II, v. 21—22, p. 25. 157. 


3606. 

Cap. III, v. 39, p. 301. 
Cap. IV, v. 6, p. 310. 

v. 14, p. 310. 

v. 19, p. 303. 

v. 24, p. 321. 541. 
Cap. V, v. 5, p. 371. 
Cap. VII, v. 9—10, p. 35. 
Cap. VIII, v. 15—10, p. 366. 
Cap. IX, v. 22, p. 146. 

v. 28, p. 16. 

v. 24, p. 243. 
Cap. X, v. 1, p. 368. 


Cap. X, v. 11, p. 3. 
Cap. XII, v. 4, p. 310. 


Osea8. 


Cap. I, v. 2, p. 588. 
Cap. II, v. 20, p. 581. 
Cap. VI, v. 6, p. 370. 
Cap. VIII, v. 4, p. 420. 
Cap. X, v. 1, p. 10. 
v. 2, p. 223. 
Cap. XIII, v. 11, p. 420. 
v. 14, p. 289. 300. 311. 


Joel. 
Cap. III, v. 2, p. 610. 


AÁmos. 
Cap. VIII, v. 9, p. 17. 


Jonas. 


I, v. 12, p. 2506. 
II, v. 4, p. 30. 


Cap. 
Cap. 


Michaeas. 


. II, v. 10, p. 494. 
Cap. VII, v. 2, p. 343. 


Habaocuo. 


. III, v. 4, p. 86. 
v. 11, p. 17. 301. 632. 


Aggaeus. 
. II, v. 4, p. 248. 


Zacharias. 


Cap. I, v. 3, p. 336. 331. 

. IX, v. 11, p. 303. 628. 
. XII, v. 10, p. 296. 

. XIII, v. 5, p. 494. 


Malachias. 


. II, v. 1, p. 515. 

Cap. III, v. 1, p. 243. 
v. 8, p. 632. 

Cap. IV, v. 2, p. 17. 


I. Machabaeorum. 


Cap. VI, v. 84, p. 513. 
v. 99, p. 382. 


II. Machabaeorum. 


Cap. II, v. 21, p. 5. 

Cap. VI, v. 28, p. 21. 
v. 90, p. 370. 

Cap. VII, v. 1, p. 610. 
v. 28, p. 151. 


Matthaeus. 


Cap, III, v. 6, p. 474. 
v. 1l, p. 472. 
v. 18, p. 41. 
v. 14, p. 530. 
v. 16, p. 491. 
v. 17, p. 1406, 497. 
Cap. IV, v. 4, p. 442. 
v. 17, p. 409. | 
Cap. V, v. 8, p. 372. 315. 422. 
v. 0, p. 350. 
v. 9, p. 652. 


C 
4424222 24228 


* 
4428 


eg 
4d 4o 


le 
REREEITIdME 


Q 


: E 
3s$3-4ss$-$' 


ep. 
[3 
"3 


. V, 


. 24, p. 365. 873. 


. XIX, v. 4, 


422222242 


v. 10, p. 281. 
p. 915. 
p. 654. 
p. 500. 


11, 
12, 
16, 


. 17, p. 264. 269. 418. 458. 


516. 

18—19, p. 18. 20. 
22, p. 421. 

33—834, p. 424. 

48, p. 290. 407. 

45, p. 549. 017. 

48, p. 803. 422. 431. 


. VI, v. 9, p. 440. 441. 


12, p. 219. 407. 527. 


. 92, p. 222. 


94, p. 228. 422. 591. 


. VIL, v. 6, p. 528. 


. 9, p. 381. 

. IX, v. 15, p. 586. 
. 20, 
. X, v. 8, p. 826. 380. 512. 
. XI, v. 11, p. 383. 

. 25, p. 23. 

. 21, p. 3. 

. 29, p. 285. 

. XII, v. 22, p. 530. 

. 96, p. 221. 

. 40, p. 294. 

. 41, p. 618. 

Cap. 
. 46, p. 411. 

. AV, v. 26, p. 
. 98, p. 
. XVI, v. 16, p. 391. 564. 


p. 530. 


XIII, v. 43, p. 652. 


528. 
330. 530. 


11—19, p. 564. 


. 18, p. 419. 512. 


546. 
433. 


19, p. 481. 533. 


26, p. 369. 
29, p. 541. 
XVII, v. 1, p. 382. 
9, p. 381. 
4, p. 436. 
5, p. 382. 


. XVII, v. 12, p. 245. 


17, p. 586. 

18, p. 471. 533. 

p. 469. 
5—0, p. 469. 581. 591. 
8, p. 469. 


. 9, p. 410. 603. 


12, p. 484. 
11, p. 101. 


. 91, p. 813. 418. 481. 433. 


28, p. 619. 


. 29, p. 822. 

. XX, v. 14, p. 
. 22, p. 
. AXI, v. 9, p. 210. 
. 28, p. 596. 


322. 
512. 514. 


. 483, p. 4. 


. XXII, v. 2, p. 588. 


. 201. 
. 421. 
. 634. 
. 652. 
. 419. 
. 405. 
. 8. 121. 398. 513. 


502. 


: XXIII, v. 4, p. 59. 
. XXIV, v. 5, p. 138. 
. 12, p. 032. 

. 29, p. 17. 631. 

. 95, p. 18. 

. 96, p. 2'11. 

. AXV, v. 0, p. 382. 
. 15, p. 321. 

. 21, p. 052. 

. 98, p. 666. 


8. Bonaventurae Breviloq. 


INDEX II. 
Cap. XXV, v. 34, p. 618. Cap. XI, v. 11, p. 138. 
v. 41, p. 618. 6483. 645. v. AL, p. 827. 541. 
Cap. XXVI, v. 17, p. 516. Cap. XII, PE p. 568. 
v. 24, p. 648. v. p. 
v. 280—921, p. 411. v: 41, p. 870. 
v. 28, p. 512. v. 50, p. 491. 
v. 29, p. 301. Cap. XIII, v. 3—5, p. 469. 
v. 89, p. 282. 288. D t ud de Tr 
v. 41, p. 2806. ap. Av, V. 4, p. . 
Cap. XXVII, v. 40, p. 291. v. 7, p. 409. 
v. 51—52, p. 290. v. 8, p. 300. 
Cap. XXVIII, v. 17, p. 413. v. 8—9, p. 459. 
v. 18, p. 255. 619. v. 11, p. 401. 
v. 19; p. 52. 41. 480. 495. | Cap. XVI, v. 8, p. 138. 
v. 20, p. 439. 498. 511. 015. | v. 22, p. 301. 627. 
Cap. XIX, v. 6, p. 527. 580 
ap. p. v. . . . 
Marous. * 19 2 95^ 
v. 26, p. 201. 
Cap. I, v. 4, p. 414. Cap. XXI, v. 19, p. 918. 
Yd queis v. 23, p. 395. 
v. 40, p. 580. v. 52, p. 810. 
Cap. IL, v. 1l, p. 580. Cap. XXII, v. 1, p. 518. 
Cap. IV, v. 20, p. 322. v. 19, p. 471. 512. 
Cap. V, v. 9, p. 129. s 32, p. 512. 
Cap. VI, v. 12, p. 469. 4'11. v. 42, p. 283. 442. 
v. 18, p. 41. Cap. XXIII, v. 904, p. 815. 
Cap. WIL s p. 491. v. 49, p. 311. 
P B v. 48, p. 296. 
Cap. IX, v. 28, p. 542. Cap. XXIV, v. 26, p. 619. 
Cap. X, v. 6, p. 469. v. 28, p. 428. 
Cap. XII, v. 48, p. 327. v. 38 p. 299. 
Cap. XIII, v. 6, p. 188. Y: 44—45, p. 368. 
Cap. XIV, v. 12, p. 5106. v. 41, p. 469. 
V. 22—24, P. 411. v. 49, p- 309. 
v. 24, p. 512. v. 52, p. 302. 
Cap. XVI, v. 10, p. 100, 462, ck: 
411. 
is Joannes. 
Lueas. Cap. I, v. 1—3, p. 3. 13. 88. 
666. 
Cap. I, v. 5, p. 261. v. 9—5, p. 85, 112. 
v. 10, p. 439. v4, pe 39 
v. 26, p. 251. v. 9, p. 95. : , 
v. 8, p. 213. v. 12, p. 813. 
v. 28—30, p. 311. v. — nm 911. 218. 
v. 91, p. 396. : ; à 
v. 35. p. 259. v. D ; p. 211. 241. 406. 612. 
v. 42, p. 10. v. p. 23. 
v. 19, p. 358. v. 26, p. 474. 
Cap. II, v. 7, p. 268. v. 29, p. 204. 
v. 10, p. 568. v. 81, p. 412. 
v. 21, p. 118. v. 32, p. 486. 
Cap. III, v. 16, p. 4714. v. jn P. Hs 10. 
v. 21, p. 4'1. v. 42, p. 564. 
Cap. IV, v. 21, p. 466. Cap. IL, v. 1, p. 25. 469 
Cap. V, v. 8, p. 530. v. ll, p. 25. 410. 
v. 92, p. 460. v. 19, p. 294. 
Cap. VI, v. 12, p. 440. 469. Cap. III, v. 8, p. 413. 
v. 18, p. 514. v. 5, p. 481. 492. 
UE Rer is " Perdu 
v. 20—23, p. ' v. 12, p. : 
v. 31, p. 443. v. 18; p. 380. 
v. 40, p. 315. 431. v. 20, p. 540. 
Cap. VII, v. 38, p. 530. v. 22, p. 418. 
v. 48, p. 169. v. 26, p. 413. 
v. 41, p. 488. v. 29, p. 491. 
v. 48, p. 542. v. 84, p. 212. 412. 
Cap. VIII, v. 5, p. 031. Cap. IV. v. 2, p. 413. 
v. 10, p. 4. v. 14, p. 296, 361. 
Cap. IX, v. 15, p. 322. v. 23, p. 440. 
v. 20, p. 572. v. 24, p. 59. 
v. 50, p. 546. Cap. V, v. 11, p. 87. 
Cap. X, v. 1, p. 418. v. 19, p. 112. 
v. 23— 24, p. 892. v. 22, p. 618. 
v. 80, p. 207. v. 26, p. 299, 406. 
v. 98, p. 4606. v. 21, p. 280. 
v. 94, p. 815. v. 89, p. 4. 
v. 85, p. 542. v. 40, p. 4. 
v. 41, p. 17. Cap. VI, v. 41, p. 5165. 
v. 50, p. 171. v. 44, p. 328, 334. 
Cap. XI, v. 2, p. 441. v. 48, p. 509. 


Cap. 


C 
RIZEEERRRERL 


Jr 
4as244523-u49 


2 
4 $53 


- 


C 
4anssshs42224 


e 
3359 


e 
& 
ue 


e 
disss2 


. 85, 


XXV, V. 1, 


VI, v. 51, p. 512. 
. 52, p. 824. 512. 

54, p. 501. 
p. 453. 
p. 512. 
P 
lu 


: 39, p. 302. 303. 334. 4'i1. 
418. 


- VIII, v. 2, p. 671. 


. 12, p. 12. 

. 94, p. 421. 

: 42, p. 548. 

. IX, v. 1, p. 281. 
. X, V. 18, p. 402. 
. XI, v. 26, p. 490. 
. 98, 
. 41—42, p. 286. 

. XII, v. 9, p. 466. 


p. 284. 


24, 
25, 


p. 411. 516. 

p. 365. 

26, p. 293. 

391, p. 280. 441. 

32, p. 248. 280. 300. 


. XIII, v. 10, p. 491. 


15, p. 512. 

p. 513. 

XIV, v. 6, p. 12. 408. 
8, p. 3. 

28, p. 14. 313. 

24, p. 72. 

26, p. 481. 

90, p. 381. 

p. 510. 

5, p. 112. 323. 3206. 510. 
11, p. 518. 

12, p. 379. 

18, p. 411. 

21, p. 502. 

20, p. 45. 


. XVI, v. 11, p. 302. 


18, p. 7. *00. 
15, p. 45. 
28, p. 35. 


. XVII, v. 3, p. 379. 


11, p. 563. 
18, p. 563. 
22, p. 293. 400. 


. 28, p. 325. 400. 
. 24, p. 293. 

. XVIII, v. 28, p. 
, XIX, v. 6, p. 516. 
. 28, p. 315. 

. 94, p. 413. 513. 517. 
. 95, p. 396. 

. 91, p. 296. 

. AX, v. 6, p. 70. 

. 22, 
. 28, p. 302. 453. 4'l1. 
. 28, 
v. 20, p. 
. ANI, v. 15—17, p. 5064, 
. 11, p. 541. 


510. 


p. 499. 


p. 391. 
390. 390. 


Acta Apostolorum. 


. I, v. 8, p. 300. 

. D, p. 411. 491. 

. 11, p. 618. 

. II, v. 2, p. 303. 

. 9, p. 291. 

. 11, p. 302. 

. 11, p. 302. 

. 96, p. 619. 

. 98, p. 453. 

. IV, v. 12, p. 204. 2406. 
. V, v. 41, p. 302. 431. 
; VI, v. 5, p. 801. 

. 8, p. 273. 


86 


682 


INDEX II. 


Cap. VII, v. 30 
* , P- 2396. Ca . X 
v. 49, p. 441. - ie v. a 368. Cap. XIII, v. 8, p. 658. Cap, I 29 
v. 52, p. 396. Cap. XI pi B um v. 10, p. 650. Cap. ü Me 2 p. 211. 

v. 55, p. 319. ES 33 , 2 A 19. v. 12, p. 82. 126. 116. 515. v. 4 Papi: 9, P 
Cap. VIII, v. 12, p. 508. S UA , 99 99 649. 656. - A19 p. 247. 249. 311. 411. 

v. 16—11, p. 412. v. 36, p. 10. 48. 15. Cap. XIV, v. 38, p. 513. v. 5—6. v. 299 

v. 11, p. 453. 20-90 000 45 15. 503. v. 38, p. 207. Mi . 914. 411. 631. 

M, 18, p. 320. E 3 5: 2 15 D v. 40, P. 439. 19. P. ys 915. 

v. 19, p. 482. 6106. M i . B « 29. Cap. XV, v. 8, p. 896. UN IH P. : 

v. 82, p. 315. :: i P- e v. 9, p. 316. E ios v. ium p. 36. 
Cap. IX, v. 15, p. 544. QXUL eg us v. 10, p. 820. 401. ULM 
S rw a M E V:15.:5- 25400 488. 

v. 42, p. 280. 396. 619. "up v. 90, p. 301. - 15, p. 2. 400. 

d ZI V pede i * E 119. 618 v. 22, p. 301. Cap res Doo di. 

ap. v. 1, p. 4106. Mc Pen v. 24, p. 145. [ubi EROR cse 

PI P. E no p. 38. 197. 419. n : D um v. 8—10, p. 218. 298. 301. 384. 

v. 10, p. 451. ap. XIV, v. 28, p. 343. v. 41, p. 391. — Tp dub? 

v. 29, p. D80. —" v. 42—44, p. 663. BP: g^ v. 2, p. 248. 460. 
Cap. XVII, v. 28, p. 157. 366. I. ad Corinthios. v. 44, p. 651. MAS rr 814. 
Cap. XIX, v. 3—65, p. 4712. Cap. I, v. 20 390 v. 45—41, p. 264. b 2b. 20 

v. T, p. 261. v. 92. ». 90 P. * v. 46, p. 12. 265. v. 25—96. NOT 
Cap. XX, v. 28, p. 570. v. 93, » 316. 502 v. b1, p. 635. v. 91, p bo5. ad 

ap. ; v. 8, p. 95. v. 94 M 259. Wi * v. 52, P. 640. E 9g. . ] 

Cap. XXII, v. 5, p. 128. 094, | Cap. II, v. 2, p is v. 54, p. 289. v. 32 b. 453. 
Cap. XXVII, v. 18, p. 638. Lar xtd D EC. pen ps 410. 
. P] E . ^ . * . 
v. 9, p. 2. 652. 653. 659. 061. IL. ad Corinthios. v. 5, p. 4$.* 
Ad Romanos. v. 10, p. 23. v. 12, p. 138. 302. 
Cap. I, v. 11, p. 503 b T pos o m » " ur dn 
ES Di 999. v. 15, p. 552. 512. dieu ea li 
META C E o, D pe 5r dob sj. | CEP I Y 6, p. 588. Ad Philippenses. 
: 19, p. 211. DEPIAESM v. 15, p. 438. Cap. I 

v. 20, p. 1. 9: v. 11, p. 392. 572. P ap. I, v. 23, p. 402. 405. 438. 

* 2o p. 23. 82. 307. 650. ^ — v. 15, p. 625. Cap. III, v. 6, p. 415. Cap. II, v. 6, p. 289. 

d tp 310. v. 16, p. 318. v. 8, p. 18. v. 1, p. 243. 300 
Cop. ID, v. 12 Para 817. v. 11, p. 2. mur Le v. 8, p. 248. 289. 800. 302. 

v: pos Ip: v. 22, p. 110. ap. IV, v. 6, p. 366. v. 8—11, p. 218. 280. 30 

16, P. 611. Cap IV v. 1 " v. 16 P. 169 839 v. 9 : : 0. 
Cap. III, v. 8, p. 222 EX lp Pe Cds in D od . 9, p. 255. 300. 309. 412. 
J . Cap. V, v. 5, p. 580 v. 11, p. 281. 542. v. 18. p. 438 
v. 11, p. 265. J x . Cap. V )P . 
b qe v. 1, p. 516. ap. V, v. 1, p. 122. 021. v. 15, p. 118. 351 
Pp 25, p. 295. 301. v. 8, p. 516. v. 6, p. 24. v. 15—10, p. 568. 
P n od Pu MU 38.381.581] Y DP. v 051. Cap. III, v. 14, p. 265. 
247 0. p. 616. v. 20, p. 441. 5 

v. 8, p. 347. 438. C | pps oe 00e. 

v. 4, p. 345. 947. vv pan | p id "gs sims 

v. 6 ! . " 3 L , . e » P. d : 

v. 10, p p Cap. vi v. 10—11, p. 410. cu x us P. Pr : 

roba v. 14, p. 601. ap. X, v. . 10. 100. 173. 

v. 12, p. 2083. 204. 498. v. 15, : bri 943. 384. nt eue Ad Colossenses. 

v. 16, p. 494. v. 91. v. 491. Cap. XI, v. 2 614 Cap. IL v 

v. 18, p. 498. dec per (D pr E M P. L, v. 12, p. 7. 

Er v. 95, p. 418. P. , V. 2, p. 817. 395. 497. v. 15, p. 51. 

. 19, p. 814. v. 28, p. 665 v. 1, p. 871 v. 16, 

v. 20— 21, p. 415. ov. p. : s 40 5 : . 16, p. 130. 
Ca». VI z v. 88, p. 591. . 10, p. 437. v. 18, p. 214. 

p. VI, v. 8—5, p. 488. v. 15, p. 4 

v. 4, p. 295. 402 , 3s 89; p. D9E. NU dr v. 20, p. 375. 518. 

v. 5, p. 905. —— m 39, p. 470. ap. XIII, v. 19, p. 311. 812. | Cap. II, v. 3, p. 3. 12. 267. 

v. 6—1, p. 205. Cab. m É 2: p. 310. M » p. 82. 269. 

v. 13, p. 8H. 421. $292, p. 416. — id Ad Galatas. ier i nm 

v. 98, p. 444. 667. UL D . 15, p. 302. 

Cap. VII, v. 8, p. 265. T v. 27, p. 541. Cap. I, v. 165—106, p. 326. Cap. III, v. 4, p. 010. 

Vv. 11, p. 499. ap. X, v. 1, p. 14. Cap. II, v. 13—14, P. 416. v. b, P- 205. 

v. 12, p. 21. 458. i 2 p. 14. 4*4. v. 19—20, p. 291. v. 14, p. 38. 406. 

v. 11, p. 324. Do be seh v. 30, p. 814. 

v. 283—285, p. 210. v. 10, p. 264 Cap. IIl, v Er p. 204 I ad Thessalonicenses. 

: P. . : x: y v** y . . 
Cap. VIII. v. 2, p. 458. ME prs v. 19, p. 396. Cap. IT, v. 19, p. 606. 

v. 14, p. 814. P P. d .v. 22, p. 268. Cap. IV, v. 3, p. 92. 

v. 15, p. 422. (ub XI A à . , v. Hae p. 418. C v. D p. 636. 

V. 16, P. 4838. v 5 ) 514. P. 14. 421. C Vv. T, P. 493. ap. 3 v. 9, P. 968. 

v. 11, p. 652. v. 24-95, p. 511, 512 Spes eus 203,009 v. 28, p. 58. 

v. 20, p. 156, 194. v.96, p. $12. D T mE 

rc er v. 91, p. 598. rs d . ad Thessalonicenses. 

d P. . 436. " : E P] . . 

v. 28, p. 409. S Po Cap. V, v. 6, p. 844. 422. p DOM 

v. 29, p. 88. 113. 300. 318. | v. 30, p. 521. 611. 627. 630. | V. 21, p. 965. ED 

v. 80, p. 318. p P. : j. v. 292—293, p. 374. 318. v. 14, p. 8. 

v. 82, p. 288. pus xn ES : Cap. VI, v. 8, p. 322. ! 

y 96 p. 334. us d p. 971. E P 3 I. ad Timotheum. 

. 85, p. 361. 382. 4 Eg urs vau Ee . 

v. 35—38, p. 299. E D p 208. 864 PAP Rs 498. 602. 848.7 

v. 38, p. 196. . 8—11, p. 299. 364. Ad ; . 433. 502. 573. 
Cap. IX, v. 8, p. 406. Mer Re Ephesios. e rigo 

v. 5, p. 211. . 10, p. 308. Cap. I Ap v Ep rom 

) pP v 11 9 P , V. 4, P. 410. M 5 
v. 16, p. 831. i-a v. 9—10, p. 468. pp E 
v. 18, p. 410. ' | Cap xii, 00. v. 19, p. 408. 1, p. 15. 
P. , V. D, p. 405. EE v. 14, p. 199. 
v. 20—22 299 
),P i Cap. III, v. 1, p. 570. 


. III, v. 6, p. 512. 

v. 14—15, p. 310. 513. 

. IV, v. 8, p. 4206. 454. 
v. 14, p. 453. 

. V, v. 12, p. 343. 


v. 
v. 8, p. 5606. 

v. 10, p. 313. 414. 

v. 16, p. 178. 211. 382. 


II. ad Timotheum. 


Cap. I, v. 2, p. 401. 431. 
Cap. II, v. 6, p. 318. 

v. 12, p. 292. 

v. 24, p. 544. 
Cap. III, v. 15 —11, p. 5. 
Cap. IV, v. 8, p. 660. 


Ad Titum. 


Cap. I, v. 1, p. 40. 
v. 9, p. 5. 572. 


Cap. II, v. 11—12, p. 311. 443. 


541. 
v. 18, p. 345. 
Cap. III, v. 4, p. 261. 423. 
v. 5—06, p. 494. 491. 
v. 65—'1, p. 311. 
v. , p. 319. 


Ad Hebraeos. 
. I, v. 1—2, p. 1. 392. 


v. 8, p. 51. 111. 246. 247. 955. 


v. 4, p. 392. 

v. 9, p. 553. 

v. 14, p. 141. 421. 

. II, v. 14, p. 203. 
v. 106, p. 246. 411. 

. IV, v. 16, p. 811. 


v. 4, p. 548. 

v. 1, p. 281. 296. 334. 8375. 
v. 8, p. 2'15. 

v. 10, p. 416. 

. VI, v. 6, p. 538. 

v. 19, p. 118. 

. VII, v. 1, p. 500. 

v. 19, p. 303. 422. 

v. 22, p. 416. 

v 25, p. 384. 


.. V, v. 1, p. 286. 546. 551. 


INDEX II. 
Cap. VII, v. 26, p. 284. 280. Cap.V, v. 15, p. 411. 554. 555. 550. 
Cap. VIII, v. 18, p. 413. v. 16, p. 541. 
Cap. IX, v. 9, p. 460. 
v. 11—12, p. 513. 1 
v. 18, p. 44. I Petri. 
v. 15, p. 518. Cap. I, v. 3, p. 319. 
v. 11, p. 511. v. 12, p. 314. 
v. 18, p. 513. v. 13, p. 319. 
v. 22, p. 513. v. 18, p. 285. 
Cap X, v. 1, p. 10. 416. 460. | Cap. II, v. 5, p. 512 
v. 2, p. 1. v. 6, p. 392. 
v. 4, p. 466. 513. v. 9, p. 7. 550. 566. 561. 
v. 65—'i, p. 460. v. 21, p. 281. 295. 436. 
v. 14, p 255. Cap. III, v. 16, p. 36. 392. 
v. 16, p. 85. v. 18, p. 255. 299. 
v. 23, p. 4. v. 21, p. 268. 414. 
v. 20, p. 539. Cap. IV, v. 8, p. 546. 
v. 31, p. 203. 
Cap. xr v. 1l, p. 34. 343. 3465. ] 
TS II. Petri. 
v. 8, p. 301. Cap. I, v. 4, p. 650. 
v. 6, p. 1. 459. v. 19—21, p. 5. 396. 
v. 18, p. 428. Cap. II, v. 4, p. 203. 
v. 19, p. 428. Cap. III, v. 7—13, p. 631. 
v. 26, p. 399. 
v. 40, p. 631. 1 
Cap. XII, v. 2, p. 281. 296. I. Joannis. 
v. 4, p. 513. Cap. I, v. 1, p. 299. 390. 390. 
v. 8, p. 494. v. 2, p. A 
Cap. XIII, v. 4, p. 470. v. 8, p. 392. 
v. 9, p. 326. 3'19 V 3 p. 112. 
v. 13, p. 292. , p. 314. 
V. 14, p. 411. Cap. 1L v. 16, p. 1906. 225. 415. 
541. 
: v. 2'1, p. 481. 
Jacobus Cap. III, v. 2, p. 515. 


Cap. I, v. 2, p. 231. 315. 
v. 2—4, p. 318. 
v. 4, p. 315. 
v. ll, p. 17. 
v. 14, p. 218. 


v. 11, p. 1. 84. 112. 126. 194. 


309. 310. 311. 439. 


v. 18, p. 311. 
v. 21, p. 254. 
v. 26, p. 25. 
Cap. II, v. 10, p. 542. 5465. 
v. 13, p. 644. 
v. 19, p. 353. 
v. 20, 343. 


p. 
Cap. III, v. 2, p. 221. 
Cap. IV, v. 1l, p. 421. 
v. 6, p. 326. 
v. 11, p. 3'0. 
Cap. V, v. 11, p. 319. 
v. 14, p. 453. 411. 


v. 17, p. 326. 408. 
v. 18, p. 223. 284. 
v. 21—22, p. 438. 
Cap. 
v. 8, p. 38. 


v. 18, p. 361. 315. 411. 431. 


617. 
Cap. V, v. 1, p. 392. 
v. 8, p. 462. 


Judas. 


Cap. I, v. 8, p. 414. 
v. 9—10, p. 549. 
v. 19, p. 538. 


Apocalypsis. 


Cap. I, v. 5, p. 513. 
v. 1, p. 299. 


Cap. 
. 11, p. 261. 


683 


I, v. 8, p. 38. 668. 


2, p. 385. 


. 18, p. 385. 381. 

. IH, v. 1, p. 290. 311. 
. 11, p. 99. 

. 17, p. 320. 

. IV, v. 5, p. 3. 512. 
. 6, p. 8. 

. V, v. 1, p. 4. 

. 2, p. 101. 

. 9, p. 513. 

. VI, v. 12, p. 11. 

. VII, v. 2, p. 268. 6106. 
. 4, p. 260. 

. 12, p. 610. 

. 14, p. 490. 660. 

. VIII, v. 10, p. 8. 

. X, v. b, p. 268. 

. 8, p. 25. 

. 9, p. 438. 

. XI, v. 1, p. 616. 

. 19, p. 381. 

. XII, v. 1, p. 381. 
. 9, p. 261. 


11, p. 5138. 


. XIII, v. 1, p. 610. 

. 18, p. 151. 

. XIV, v. 1, p. 2606. 
. 10, p. 646. 

. 1l, p. 641. 642. 644. 


v. 14, p. 261. 515. 


. XVII, v. 8, p. 268. 
. 15, p. 507. 

. XIX, v. 4, p. 390. 
. 9, p. 588. 

. 16, p. 15. 441. 

. XX, v. 1—0, p. 
. 12, p. 3. 85. 014. 


621. 


v. 15, p. 614. 


. AXI, v. 1, 
. 2, p. 8381. 395. 588. 
. 1l, p. 391. 

. 13, p. 393. 

. 17, p. 266. 

. 21, p. 106. 311. 


p. 261. 


XXII, v. 1, p. 8. 11. 35. 
309. 319. 


86 * 


INDEX III 


Locorum ex diversis libris S. Doctoris depromptorum, 


quae in hoc Opere referuntur , 


juxta ordinem Editionis Vaticanae, et Supplementa a P. Benedicto Bonelli a Cavalesio, Min. Reform., Tridenti an. 1172—74 


Principium sacrae Scripturae. 


I. 


Prooem. 8 1 append. 


Prooem. 8 2 nn. 2. 1. 
Prooem. 8 4 nn. 1. 38. 4. 
Prooem. 8 5 nn. 1. 8. 
Prooem. 8 6 nn. 1. 4. 6. 
II. 


Serm. 


eo oo C3 Q Uu 
| 


Sermones in Hexaémeron. 


l1] — prooem. S 1 n. 1. 


P. I e. 1 n. 3; c. 6 n. 18. 


p. IV c. 5 n. 9. 
p. V c. 9 n. 18. 
p. VI c. 12 n. 31. 


. 2 — prooem. 8 5 nn. 2. 3. 4. 

p.Ve.1n.2; c. 2 n. 17. 
. 9 — p. II c. 9 n. 81. 
. IV c. 1 n. 5; c. 10. n. 20. 


V c. 6 nn. 1. 9. 
VI c. 8 n. B. 


b yTUUTUTUTy 
«H 
eO 0 
i» t5 


n. 
n. i 
n 
n. 


V c. 5 nn. 1. 13. 21. 


VII c. 5 n. 6. 
. V c. 1 n. 22. 
. I c. 2 nn. 40. 44. 
rooem. S 1 n. 2. 
pP. I c. 8 nn. 21. 25. 
p. II c. 11 n. 4. 
— prooem. 8 5 n. 15. 
P. II c. 11 n. 2. 
— prooem. S8 8 n. 6. 

p. IV c. 4 nn. 2. 8. 
— prooem. 8 3 nn. 8. 4. 
p. VI c. 3. n. 1. 

p. VII c. 1. n. 1. 

— prooem. 8 3 nn. 1. 2. 
p. IV c. 4 n. 0. 

— p. V c. 6 nn. 11. 14. 
p. VII c. 7? n. 27. 


B mA 
toO 
2 


n m 
QU e» OO 


m 
o c0 


. 198. — prooem. 8 7 nn. 1. 2. 3. 
. 20 — p. V c. 6 n. 20. 
. 21] — p. I c. 2 n. 6; c. 6. nn. 9. 16. 


p. VI c. 2 n. 1. 


. 22 — p. V c. 6 n. 15. 


p. VI c. 12 nn. 9. 21. 


. 28 — p. V c. "1 n. 15. 


III. 


Expositio in Ecclesiasten. 


Prooem. — p. II c. 9 n. 29. 


Cap. 1 — p. II c. 1 n. 1; c. 12. n. 10. 


Cap. 3 — prooem. 8 8 n. 7. 


in tria volumina editi. 


Cap. 3 — p. II c. 1 n. 10. 
Cap. 5 — p.Ic.9n.8. 
Cap. 7 — p. I c. 1 n. 11; c. 9 n. 20 
p. II c. 9 n. 22. 
p. VII c. 7 n. 10. 
Cap. 8 — p. V c. 9 n. 9. 
Cap. 9 — p. 1 c. 8 n. 22. 
p. III c. 4 n. 1. 
p. V c. 8 not. I. 
IV. 


IExpositio in. Sapientiam. 


Cap. 1 — prooem. $8 5 n. 11. 
Cap. 2 — p. I1 c. 9 n. 7. 


Cap. 8 — p. VII c. 1 n. 15. 
Cap. 5 — p. VII c. 7 n 54. 
Cap. 1 — p.Ic.8n.8. 

Cap. 16. — p. VI c. 9 n. 8. 


V. 


Expositio in Lamentationes Jeremiae. 


Cap. 1 — p. III c. 4 n. 9. 


VI. 
Expositio in. Lucam. 


Prooem. — prooem. 8 5 n. 11. 
Cap. 2 -- p. II c. 2 n. 23. 
Cap. 5 — p. VI c. 5 n. 5. 
Cap. 6 — p. V c. 6 n. 6. 


p. VII c. 7 n. 8. 
Cap. 8 — prooem. 8 1 n. 5. 
Cap. 9 — p. VI c. 12 n. 23. 
Cap. 10 — p. III c. 5 n. 7. 
Cap. 22 — p. VI c. 9 n. 8. 


Cap. 24 — prooem. 8 1 n. 1. 


P. IV c. 10 nn. 1. 11. 13. 17. 


VII. 
Sermo II de Beata Virgine. 
Part. III c. 1 not. *. 


Sermo I de Ss. Apostolis. 
Part. VI c. 12 n. 36. 


VIII. 
In primum Sententiarum. 
Prooem. — p. I c. 1 n. 1. 
p. VI c. 2 n. 2. 
q. 1— p.Ic. 1 nnm. 9. 11. 
q. 2 — p. I c. 1 nn. 2. 11. 
q.9 —p.Ic.l1n. 7. 


Prolog. dub. 5 — p. III c. 5 n. 6. 
p. VII c. 7 n. 28. 
Dist. 1 dub. 12 — p. VII c. 7 n. 8. 
dub. 16 — p. II c. 9 not. III. 


8.9 q. 1 — p. II c. 11 n. 8. 
q. 2 — p. II c. 9 n. 4. 
p. VII c. " nn. 25. 29 

Dist. 2 dub. 1 — p. II c. 12 n. 15 
dub. 2 — p. II c. 9 not. III. 
8.1q.1 — p.Ic.2 n. 3. 

q.2—p.Ic.2n.5;c.3 n 11 
q. 4 — p. I c. 2 n. 36. 

p. IV c. 12 n. 165. 
q. 6 — p. IV c. 4 n. 8. 

Dist. 8 p. 1 dub. 6 — p. II c. 1 n. 15 

dub. 7 — p. II c. 1 n. 18. 

p. VI c. 8 n. 4. 

&. l q. 1 — p. II c. 11 n. 106. 

q.2 —p.1IIc.65n.2; c. 12n. 5 
q. 8 — p. II c. 5 n. 2. 

p. 2 dub. 9 — p. II c. 9 n. 1. 

&. lq. 1 — p. II c. 9 n. 10. 

q. 2 — p. VII c. ' n. 23. 

q. 9 — p. II c. 9 n. 11. 

Dist. 43. 1 q. 2 — p. I c. 4 n. 26. 

Dist. 5 dub. 8 — p. I c. 3 n. 34. 
8.20.1 — p. I c. 2 n. 88. 

Dist. 68.198. 1 — p.  Ilc.2nmn.9 
q.2 — p.I c. 2 n. 35. 

q.3— p.Ic. 6 n. 12. 

Dist. 725.1 qd. 1 —p.Ic.4n.9 
q.2 — p. I c. 2 n. 39. 

Dist. 8 p. 1 dub. 9 — p. VII c. 7 n. 21 
8.1q.1 — p. I c. 6 n. 5. 

q. 2 — p. I c. 2 n. 42. 

a. 2 qq. 1. 2 — p. Ic. 2 n. 21 
q. 2 — p. III c. 1 n. 4. 
p.2 dub. 6 — p.Ic.2n. 18. 
a. 1l q. 3 — p. II c. 9 n. 16. 

Dist. 9 dub. 2 — p. I c. 4 n. 9. 
dub. 7 — p. II c. 8 n. 106. 
8.1.9. 1 — p. Ice.2m.10; c. 8 n. 4 

q.2— p.I c. 3 n. 10. 
q. 3 — p.I c. 3 n. 6. 

Dist. 10 dub. 1— p. Vc.8n. 1 
dub. 2 — p. V c. 8 n. 12. 
8.1q.1 — p. I c. 2 nn. 20. 36 

q.2—p.Ic.3n 5. 
a&.2q.1— p.Ic. 8 n. 80. 

q. 2 — p. I c. 8 n. 34. 

q.39— p.Ic. 3 n. 9l. 
Dist. 11 a8. 1 q. 1 — p. I c. 2 n. 13. 

p. VI c. 12 n. 29. 

q.2— p. Ic. 2 n. 14. 
Dist. 12 a. 1 qq. 1—3 — p. 1c. 2 n. I2 

q.8 —p.Ic.9 n. 6. 

q.4 — p.Ic. 2 n. 11. 

Dist. 18 a8. 1 q. 1 — p. I c. 2 n. 15. 

q.2 — p.Ic.2 n. 16; c. 8 nn. 7. 9. 
q.3— p.Ic.3n.8. 


Dist. 14 dub. 6 — p. V c. 1 n. 18. 


685 


INDEX III. 


. . . . . eec e. . e. e 
ii - tan ed - - id EU Dui E : 
. v eo len. e. . m 
as iü. . : E E Es b : I- E t I-| » ] 
E og 2 o - x : e : - o 5 Hà & 
- : CER : o. - o ó e ea oó t- - . 9 & E p 
ved & nad] "tj . * E oo Len] . [: mu M zB [n9] . PS | . L co e y [e] . oo - 
;cS 3 Hd" T9 ;: ^ o0 3 &ü MEN 9 a? TEE : 
8S8 S à D ree se sd .9 * eL ^8 e Y "os .É€ - e$ FL. NUES E 4 Scóó [x] 9 d 
o s us Qd gu cM CEEEKR MD E 9r IN du Std $6 wc" NR M P" nt put FLIRT ig a Hu E osos 
. e -! L "e [or e .» 99 9 M e J . o . : d . 4 . . : ; . 
9 o 5 esa isa idMas d sadddenos se mo ódddad9udid.cu),5 gs amu ialxE Et pi ise QU Mc lali 
. e. P " bd " . . , e . * . . 
vods FEFLLLIS a: 4 eüee. eget &eog ga ied MLI-LELELLEFIPLEEILLIE déecddevcnlapeodHodgd|, Has 
. o [) L] . . . . 5 . $ . . b 
B *: UU Q.|*?26 ;dao? ó:;opPódód|soowoowo euoegoio dededácSedhedAd ls eHjóeegd dne liene Fono 
E M am uia ul, dio dee 2 | mii pe. ns H p. P* LO 21- OH gg n d.MWfÓgdg 
| ^ S& 59 "HaàdHenHlcHanHeHaHHaHHMsSésS|s 9 BH CHOSES iP | H qon Sg iis ps udpe PR 
ola S ndVGu aj4 dudddd| nus M Nt -ps Haükadde & -ddjddMMeessc7H'agd  HaH* IHE 
"S H8'.^&|a?u-üBSddóí8A|RSSGSdOBRH - &liàH aH a-HdsasHBaasHa sd E pcd WM pd 
Vt S A RC PELNEPTLIME -ii$j&aseTAaBale | A AL esl AI fac 11389? &a | & & | lE 
: $ He*edn n etiemo rela "«anli-^1!"l ex e$-i-ia" Saliba | pM n BEES a us |esob de bd 
à £a. zi s & s PNE) D ec EZ ed dGER—onalíG aoc |Ü"e£moenad mno BEao. 
oo JE rH Con) gu cu c 1-N- a "oc gie e Ae greet o v oe e esa RT C] e o. nc O8 o8. 
b - B- doa gGoagoT a cua Sc PN cO c (0 n gU O40 7g Go gc CO — gm goa p addo coo Foo 
3 : . . . S . [] - . "n . . . e L .e . Pe . e o B . . . 
in CR: ddcd d do? dd Rd d$ d & sg diond d d^» d d co dd» £g E: J- dd zs 
md * [ 
e eon a a a - a e 
* E z x: 
. &ü ^ 4 is d . $i eo d . 
d c E E: 2.0008 : r PI is vs e. U- E 
v iz A (i , bu 2 [5] Ir . . v . oo "1 - d . - v » 
M Q e$ uc rd ds qc € 0 &uci ed - Qo wd GC & pope 9 RH : : 
m e eo ec . ex -" — Ll : am. ved " e. 
. [lr eq ire ai vp C ciEE x n d PR. But M & RUE - FAS [e] B. -] "S 
& : 3 à : Uc e d e : * 4 i Wi . - eo eo . Qu 4 " 1 . " . oo . j 
-à oW MP S E CU Bd Qd cog GNE v oniaL-QE - m c ua NEM TOME LN CM LN 
oc .X Eae CU LL m Ho . ee om oe m n jasSd' gru. ENS : eS ógma 99g. T^ d-Mdto.d&uag!d..:;ümnLudmsH 
ELLLIPMRNLELDPEEPELEFSLE "deggHaG gs? indg ó aed Mis ape eERUAS Pu? d ] .&8 po m 
M "dddeddegHugogdeonoguda^S)gm4odam9sgdaHegdegddadeecog9gdao"7 doptdgpmt REEARR.ROeB8T ORB, do.Hn? Bg i 
; — ! . v0.9. e Kus ; e oc 29 
d 9 o a0 9 oo € oo oo ^ je ddgonsHa [Mee gg Une gd )wodoogoooo xu eu oSgtcgRetugagEg oc Vue ne du Ra le 
SIPSEILEEPELLFLEMFLLGFLEMDPELFFLEPM etis Eq gripe. ere | Da cc e UN - ME 
» n : . » e . . re LJ . b . 
MM plaizaleniad esL Lata tc al cala e cLnislmaP e al UM elo M AN dine nml. EN vns dor 
eo ec " . : : £48. : . ^ E -" 
Bus eiiam M zB e|esll auc HEU a Eu a Le ue &eE| RRI 0d 
- - b m ; cor . e 
3-]1131 Il-rtiiSele T Ie Ics e que dede eedem se Jc HCE "-i- | -,11371l,1 
. C . . - . . . . . . LÀ Lj 
-. OOW c0 ae OO 50. rV co x uL jg pc Q cO occ i-e cL a Maa aA Ru edi Acsi - Aree a aad e be duris — ed 
MERIPFEPEREL LP eo oun o dn eon ec dne cm o r* deito "DO "c pr ccm E ML LOL 
2 . . . . 0» . Dvd . E] e X e. . *. 
* Gr d $a dae. d &€3dd mes s oodd dà CES dd md m doocod d d md m d 
e a ^ & à a a B B. GO aà a8 
e a a a a a a 
e n: e 
M eo di & : oo . rt eo 
[| i e " e) e. t2 e i - - 
d : , . : ' CS e ea cx , Pd . um [eT ! .R da lu 
Hoo CP EET E & ... e p.77 e do E ed : (DING 
I . ape ) CY ceo c5 CA : E : & * - r3) oo . eS oe . c RE v E - d 
d 9 E e ...0 Oo t 4 £H eg "om zl E Bg , 
a . . ---E- . eo CO v . T . Ls . . ? ?ow otc GN TS [^9] eo s - c eQ e) v [45 
"m Dmm qujo 99 - E p C eC gw Ui eC . .ocnín o ! . 99 MO EO: . 

e s .9 . Lon] wd v . QOO A id £a » .0Q d $ e . PM wo 0 e Y . E c : : zi 4 d o . . "E CN ul rr E 23] e 
gf ud)... ..:097. 0353 .- m T V 0 x 9 v0 V M as Q7 ug 9 ee c e o gu Foum GuOLaO.Gs:gdu. . 
Bj stall Rep aMe pec n EE Here prec ON EI He me uc mre pie dM rus WD pt 
vd e : " Lom] " ra : d a Rr : e. ; QM eu . " . : Li . . . " dn - N- * 
Cue Lo - I "Heda d9u uddeguddgddd agc d d teg tuBad|eEHU s oddgBddds : Po Eu 
MU SELRELI TR & d due mU | "gg "cct rv OQ eM. Re oc queste PEINE S ! ge qe 
LIMITI IPM m omae ocn ge EEES 9 "é.neMtec|on Sód.qoo?ECt dd goca"d|||s"99,|385,,6 

e é e md . .- v [^7] . . . Md BA 

; . 7 . e. ."d e. e. es e. . 0c . c . . * . . e . . 

En TEARS L| RESI L| RET Re | aT M P c ec uu i M au sue pti 

p Vd Tm Laser 5] BRE LL IM UEMeMEa  RFNLCI-e EF 
: - T OC AaE- e e VACAT MUT n c8 ERO 5 - 

CoU uoce EU Go USedcon Coco. oc^"w".oco. oc 7 go aono ege BW DOE cse SELLILELE M ad guec m c 

Ei : . 3 . 3 . 4 . FE . . e. . . 

io d io Bad o d Bode LEE: : ER E d mn ed d mn'odu RE X Bd A LEES -" a 

[Ts | eL [I . . . LI . * 

e a a e e a ano a a a - - a a e 


686 


- oo 
ics . : e) H z- : mer r2 
. n . d dci - 
e : bn - :ud . ei. Ov d ódngd 
.r : : e : ea "B eo B é- SH jd B8. uu 
t» c e B : ea . FE oo e - E T1 3-P^ A dE c dn ou 
& ec * vo- [* e] . B "I o ve e. OQ L] . . 0 d rien 5 óHnog * zuo 
E : eo CQ £2 Ba 1-292 - . NMELDEP : & . .00 d P Lr 2300 00 E : 
nd dts d o TE : s Som o eO t Bn . "8 KaL gua | .9 à|tsH 
- E : OR 6G . PP MITTPEE PPAR OQ jg PAP OH mut 
t- eo seo dO S s c ali. E s2822 5 s paga aH, pe TER. iw | d E "npn 
eo : n " o7... 5 o6 £o eó z : JA or B MS 9 £4 9 E LH gg ! 
: eo x . zd . :O gd V» 00 £& H "dd og Ed "He px . TM mM. mm" ER ! [2 c : 
ME 8 d ics uode e -lale uk MB og ens " dns Has ép a 9H5 SH eap OB tomo c x LEM. D 
: : . eS s : : [5] E " . . $ . t $ . . . E A AC 
peu - 8 dC AS eod iu pr Eu WI mud n CEP "i113 piss uieus Gus 
m : iBMMgB e M du , . ó THEE A : Aer- cQ " a "Ou c : jog 
do dnd : QU d Hdnan jT Ras ABIHBHI A. E EE bí u|u. aa MET t eue dic UO gG0go , 
: T : RE o9 $e JS . zm ES $c : JR: *o ei 
Cep EE erp aer mls dE LECEPE E noc ao S MM LOL dd d md 
pH EEMIE aH gii & | RE ds ICEECLEM nC oO ge co T nom EU 2 gd 3 A E 
acid HIZBEBaa. E DE Te z Diu RCM D ge um E - : 
B&B H!AB &&RT us Tuc Y COSE. Hulu s AM CR LONE a s 
c £x ex aoc) &al Eel E . cQ be I 09 c c ue ui »- - E 
5 S . nO i E e : eo " 
iude ua ME DLE PR NL : i E ed 
S | rn c. cO co c M NE er e : T - e $- nz QU ak d ec 
Se tus oU e : ^" o0. j w—- d a QM - 236 "ah Ee ;uÀ 
uw OU c "uo rACN c x3. S m -&d . eS S €. 
em. «c o o e a gm ^ a : " c . M ss T du om Lut 
bd E :; 1 S a a & p DP S tz. "dod. .g r4 $ Cul : um 
e d dà ind . Í . H Li n e] "od v (7 c5 * . ui 2G d jdn e^AB | d. 8 
5.8 a zr NE áü r - AEFNIHELMM oou cau. iac M iud ju ET 
. e - : ep . ; ler 
aan : m dd e o Moe ! eugz * o. Eu lm i^Biesliniuet 22 al. dise 
3 T m c . o. o A4 Eau "n a.d Ed [ME EE có ENMFL-Y 
EL Uoc -AM eg 4 Be ut  inümeBicH M mdp Ed lg 
4 MESSEN d PO v D ed Em DDEUET ig SERO HDI 
v T ow co . v bte] x E eS . .& * .£& ] : a6 » 19 d iH uS o )-MO0ru ó lee. - s | - B 
: : Rr RS . ^C f -uxO . daa - d SEES TM E: : I : 
BE. ua . EA . "Band [as du un "eo9.5o n 2-5- . 58 . o : 5] " Ln! Hg ga Lo RP " | & 
Rc SS 0 oo MON. TOP : - € "wg PUE EC ocma.. HoHmPoOS z I9 no : Lg. dn 
eo ed yp "rie ec ER. z )e.. (Gg B eu E» EX CQ. Go . ; PAR S o FE ——I" » E s i| RR. | rA | 
-, ooo BN PME TTE ; RB oR Rees BPd.."n apio ; oc Ed s 93 zeros dumm ; uo RR T 2 
"gdad f-hab cr ; Su | E SR "o o-n. MS UAM - ed | & eH aHa M &| | gn | ie 
TER Ter reri ort Or bag Sé6o UP on làm um» QE RET e" |.11 "on $e 
3 . - d . H M E l rt . m T -r £a ) - . : ON : c co pes e 
; ; GNOME . . : : [7] 
MCESFME HTPPAT TIED | | 34 | pe wg dee da oa - o wc gcG0 gc E d d A 
E [5 oo ; D: . c 
"l aH anB- pros. a ME | EE coc addi cz AND co go, T $ qg3S e 
bn eo : ET & : Ja pM Noe O.ugo AGE go oo. ; d - e 
Q "Bue ean d y dep E -hdde- c n ve As ea - S I] 
: e ; e .: e rr 0 . " : 
3 S Eaes ues bos ^» 0Oc0co0oo7g TT E a a ; P e Ne - - T 
es ea AD co . eu ddsgomo * e] Po us z : nio eo CO eQ 
NN Hes xs c aA : "Tu d ed : Ec . : MN ex (99 ed :a&gwga 
P 15 C] d t " CS on T E . C .oó e e ae 2 cd ó : a 
- a g tU i us gj AETEE tosaddeldoieeiacds dia) 
z P e e £ ea RN ni e. 4 bi e opus us T Pas PLULPEM PILEPES 
S s xe» "3 Gua NE T Lu BAS. quo ek po Auc a eas 9 SF es ci s : Bu eH 
T - AE Sesug9 a^ pu T iSoez o a RP AT |o p S 5 E 
ee z - o . . OO GO Bd a . E e "E - og -- so 8 OQ c^ eo [5] .« € n fe "Hes d P an .H 
. " c t- : .00 m Qd re Mn . . 9 o o0 z , dae zal r4 
; e t T alpasirepe 
T oo )li-Ea 2E -- - : RC 5 p a 6l 6 ) ex 2n : e a 
eG " : M e m "ga Hs ul e dedic "Helson oot | Au ga Ea B A & | n bs n. MEC I-] 
-. 9 4 Jor o n gaz Mou. e "NSEM EM tu hd.l&à| e MNMMZT o Mes 
LP LEPEPEE insutiqniecogHisd dine ge mic l-l- I8- Gere a deo de 
«ET . M P e .Q C d. OQ. ce c [5 pon - [e 2x & | BE. | | 2-4 , C" CO c 2Q OC c 
: $ eERBHBÓ 9 - PH rt A NT & ; | DELL PS A | - iam »OQ c OQ MCA O Gic. cm ce 
oo : Dp. H us - e Ha. Q Lm e [T .0c id | " del QC g*6 CQ e. OQ ct s " H 
?o8gso PB ie zc oe H oH . Lon HUHal| £ ! . [2 IC . Q0 gGc , "^ i c 3 uU d cá 
g« £ E A» .lBH Fer OW | f e CRM a co c : eo itam ; d d 
o e .o0000 QR - . : "a £u E^ ud £a - z : Q DEA LEES OQ c FE i 
redca Mu uaudu VUE re ceo pag d" aq e 2 3 
oo s: £ . : T , - t f Up 4 c 2 o c 
l4 HEU SEL ean | d e lal-s3913 ge. QU MIDRP S S a 
E EMEDPCEPIPI Q5 98 ong ono i cce 
| diadaia c - aboríciE | 25 E- A^ Wee DS PE e a La I dns 2 
e "ELI e E anl -co . LI » a 
saddePi stt aan. "rtg geom zodd à à 
P e | uo ra Ow e e ge S2. FT e&tccd De a 
. oco ccz Mal -r- e mL ON s a 
S (t Qv c6 90 ! NS "eudd ur aA 
^? 66 i $dEd d a 5 
3 «o a 
E: & 
a 


68'l 


INDEX III. 


. c co ie 
[e . 
-: jg H 
e ci RE S e 28 
. e T - oo "o e d 9 ud 
t . ed i4 *. 4 . 
. e. » - M eo . 1 . : v pel M " - 
ex IT] ". QR E e " ie iS oo 9 a. e NO "9 
c : - C3 oo "- eo oo T eU 05 La .uHÓuc -— (ROC .udü. 
"5 : z : Á P o d H c5 :. : & 5] - moo 
:8 z dpt : ou : : ZR MEC. ec E (B? s.l ogd nO. 0 cro | 
: o ci 12- X6 E- BO.R Hd hi oo C oiu Fu E E xi MEN EE UE us PUR d 
& : c os m e2 : : ec ES . a] Q0 x. Vua u$ 84 . v cado o E 343 Bg.a.nügü -z 
o "M e e QRo* ge ue & iu. pel P Mer ouo g PLI P-MIPNSN-E P MS UL. 
L . o z . 5.6 Las . . d P j » . P. oo oo [| 3 "i . oo . CD 
"gd 3g mr DEED " po olor. 
S ous . — co Bali -E" o REEF: . :o050000 . Cc. c A ) 1 
oo t 1^ CQ eg : : eouyte hu -r e -E- eo . oo0oc0o . oo [» . .| . b m P v 
t- x o0 . i uie Rgt2agc o2 . Q uH ow 2» |j &ó 9o o0 len. Ls e | [e] "mmm c^ 
PguhHHüeg 9 v»t- Ht ggt'5 2 ;o£ LZ ME EIE d RE AN " od, "mo l p E a pP RM P : ej 
RS d ; dd : ; B9. .-, & & "og 9 rU ERAPU d Ho. WE us add 
o TüádüHdp b "E .U* Ort» d sudo | : | sid e Lm. c | en [- "EP 
OQt-t- 0 o £a : o|9?H,, 9 9 : : do [-» £4 
MT $9, 8"g A & c | &&&. aa MELI-EN- 3 g. 
e S] 968 e , NES E E. s .v . e : 
" MCHPSgg | -il&aSae5u "üep | e SSLLIELNLIEET $7 '1$-1 LL lll dg n ES SU qn aeaol: 
"Else SY Ree e em pole Lid Ds widgets! MPCEIT LM PLLELIME- Met 
. . d S e . [^9] Lj c . j 
e eR. [-"| JL CEENE eS d NDONDS. c c c 4 
e. & &gü& | - ea co T" e TN E 0) 
M PA od acp i71 Ie iu | 4$. eo a5 E Md dao JA de di ge "c SPEI o ue E d 1m ei M a 
d. Qicbls dnd d 2d oe ME CU coc 2 sui d LE e - a 
Ou c 2N-E- : 2 d A a ^ 
e *? eo Ar D d c B 
-MEE- ME 8 m d M- oo c et ; 
A E a - - g gd e «m 
: : e : ] QU & S00 (2 . eo 
2 2 s d | : | ont 4e 255 ua 
DEC qu . t $ iz méo-omhoo. v e : NN. 
27 $5 : d n ; E- - DNO APCEMEPLEMPEIRT 
e : i M CUN d M tees us e Nou ui 9 ^6, 1^ G9 .£& ;7 8 : 
ni 2 ^ 4 ; e ea e ij oom ..:9 md gwan8 :9 (OR 
QE * . I-8- E : c . *o- ; eo ed "M ce & A wGdz 9 l1 - r5] : OE - eo c 
e. : " ee Hv * £i c3 - o oo cS t Borm g , fir 1 . . .R oóOnügdg [| : [5] ej emm 0 
iis CLE EELI- de SEG a pe greet acere s dd|Beadu dea do duds ooo polshgoAdecdp o Aepb oo 
[97] HOM . " OS NL" or . - 1 ec t. Ort v [- Q rA 
* n. v A B £c gru ee - e& Ut. A &zE £z e oo Oopoo oH óPo | [5] [5] Lon m 
o 3 mini o DUE eo £z &e E 300 foo ec NN dn dia P ds E "vnde 
e. P] Ie t- o 30090 9 o QU. : "o óo o EBIE ian £u 
" cada"eoüdgd (C s59 o oo 7-36 - Pu & RE 2 Il 
PHUggneng - H8 Boc S o e | 98493] 57 -1. "A A Tu E» 
:.9 i6 96 "sc. o aui e F1 | PE n-E a5 £a l e d. e. | 
. id e» oco 9 o -óÓ Lan] " T L9 -» E. 
ain od oim & SESS SonERSAGR IE aETERGBETIRGRER S c MITTEN ntis | 8l- 1| 
eO ópó T9 - Eri ex Ec - f£. z - BARRE.) -T 200 |Ii- I7 
DOS UME ER ElaERaBRORRPAaARE - TA &ATUA4A | | dge6llI-I SI EIS, mam e ox 
an ERSuBRA &. Lee Vere reve kn Er] E | i- Sew da DLE Kr 
e o ea" SESELLILDPS | [eed s pee popescy d im Peg c Pm d em o7 ag oo^ SUO "43. 
p an) - perd | | | 7 , e deseo doi Om oC og gg "gc 3 9d is Is 
eT | v | - |: S d - [o €0 O6 e 7 ox "cm cc n e . - - u - a 
3 c v de s dre Q oc c0gd5 E e o5 0. o d a nS a 
- 0 e? c CD woo co . 42 . d Rz q ecd a - 
UU. o9 g un á 5 d a a Bi: E 
e. . --« 
"IP d d nd a : : : e . 
e. e Ps a H 3 e e à c 
a8 e . e e H Uv LEA 
S $ eu i z - "g is go 
or e i &E A x se TA e a . Bac eas se . S 
- v : . al. v Qe Qu - Len : 00 : o 
ü c Hg RH : (4 Rp "ogg? d8d8". - 
| e : : . * : ur Nah | a0 d.a g i 9 RG cQ o» 
O5 4 ES . . e» Tam E. ;] 0-05 C9 * um ; sS vi o uE- er "wood Quoi & an: 
.o-- sS e e e : os *P- o. Lan! crue 42 - EM " Uta! $ — P qi: ' C3 - a eU PO - GQ gar .RF 
B.ec S T P v " E M. QU d" BAS 0€ 9 ur B c jc m as n "Jali-Ro BET B8&a4ng à n lie c RH a 
En & d 5$ 5 pd murgÉseupodecd mun: 
"Hags $oW*. de PELPEPPREUPEEOEPEL REREN Pe tr tae are Mig et | BS9&.^ S 
. . 3 4 " . "E I . . . . n Ut 
AEPREET: S doa, aM P9 o du M EE T uds EcevE COT A c 2 s audi Mz 
rs Ee e B. HofOug Ai cE M 2 " e 6 9H ad dui 5 v mE -— m e 3a] uS Ba EUM O28 WS 
: : : N es : 
Hl»ra^535 . $ ok dp q9semeseB Bog poH EGRRRERE REESE Ee puSITRA]S 
: "Bo (05 0 E, d! T ;9 REP PLI "t EM uei cu NcECE T" &üeBRC|g&Bogd j| |? | 
"ELSE. 9 RS GS IS EEdSBES S RP P Rs PERIERE RERS.| Korrle LE lcu s 
LEM sí5l-a- DERE RARE RJ I7 54-9] d-Í e 3 eec Sw. a c aT s 
E aiia d 32 pura E aia I| | lame : |o 0 97, ci c NEEELEU-LECT ES 
NA mE S R EME-ITEEETE ET o E nt o c de Chen hot m o. CC 4d 
ot | & - i | 1-1 3 ju Qu c0 c -—- . e c.g oc 43 - B 7 d mro LN 
eo . 1-1 e eo ci c E-E c. N i to ci 5 a aA 
d. d S QUO gw gc O08 C eU ow dg [A 3B. 4 c d eA -- 
3 4 C B is Bu. "OR co, xc modd L a 
E Buupa 2s ER S4 4 d à : 
EN AA PEv4 d à 
mue e EA 
e 


III. 
X 
DE 

IN 


& 
£z 
2 AR 
9 S e 
e vs c - à ld ; 00 
E i IPReda 
: ; pur M -"E-E- 
. . : . . Y; 
à Ld MEron jueum 
d : LI S . Lan! . 
- 48 E E me 
. v " ) : 
& "a ERE pipciepa 
zb * eS Eds Fc id OL 9 $5 Pu 
- ires i arr £a 
e v^ v» P e . z1 bed c e 
V *5 POSEE pneus mem 
» " . iL. M $ 
oRíRdÓ us e dé nues ES CP ee a 7 d ge 
do T P undue Eu e A o 
: m. iB T. eX nd rd pue us id un ede . 
A [- . MH. "i. ) r4 TH. 5 ders uP | $ [29 l'as iens E e 
- - T UUEUS S IISR. 
. . t $ed : i d ) c3 ; Edif v : qo " 
: ale - piste mu ur as s e 
"S o. id i-i er e  9co or P R|8? | - ETE ctc 1o ; 
: - d cul z I-A E em dest E T eli Es zi 
QE ))c AXE 'c oO ied o7 "mr e 8 -» CQ c DE a c 
e . - . . ; t? H 3 " . | nd 
E Et s TM sd qao Iur Bioprdy | e & n eds i ux i d 
a it a fuus m 2c a BEN e co EL E : E: : m 
o ?& "BU e "en P na E - c e dm - lw RF 
- n v LL gd Pren JE 4 . Oe | uit cot £g e| . ji ] [«- iac 
! ó EO | E: TE MEET. ier£m 
S VURPPET ISseRis] um | "Bes ei d 5 8 s eue id Pads 
. oo v iain v 2 o P jv ET e d. S2: e £E : Bd X e d c 
. . C5 e [* e] HN - s vd . ud af D e [7 OG hl [s] . . P id 3 c» ? j- ot 
: e e : Ey put L5 3-4 | c e 1n 9 Po dais UM j£ 
& ea Ns e. T- eg li. BUE e gU 2 e : s ES cla MA 2 ó PEE 
iS$- LE PelH. HT--9 x Le d a . . " P a t € -- [5] - $43-S j 
[e . . e ;u . H- e c. [-"| * "v uw Ps | e Te Lax] OQ [5] P dm $ em yd VL [e [e" d 
RB ee MN ; E adem $ ala Dn Am 2i : n - ES n : eh er l 
: l4 . * * E HM | "esl | cc a [-] m e I » bed . Se " 2 " s 06 . m £e 
9 zis82l & ao "di P | d c á z : c pue E e" 9 c us sepe 
e e P : : SS | e UL- iz: . : E d & | - | "-«-? ' 
b $,99 a ME "- | ^O Y 2aN-. RA oo ea e e TE B e je m | 
. . à | ms | [en E T - [-"| Lx [29] [o | . oo . T c | [e » [-5] v r4 | & verd f« 
Pa TIRE : £A m ali-" $ [** ex c a e oo .: du a5 e« c C . | 
1 T zi a 3 j z 9 £L ;9 d 9 Los "- | eC 
Reit. pur rS |BE e o BE - RE — : : NR Ki AN | oem 
MT | P "4| oue 4g i oes TESGICAE - - MODEM - ux "n 
» do^ E: | - e ed- : (60 — oo Pd P 9 j^ s E ri d E en n" ot. 
| [^] £a e :? ru Dp [m | iib [| De E * A co 3 C» peo [.»] e 5» E | * | | NS Nn L7] 
c . e | £u o " d ? s . m m t- 6 : c : P | — uc d *- se * c rd 
r»] "Pm . : Sí eo uc a3 : EP RU . e. | v : "et n ot & en! 
Q $e Leni : |? - |a dud c e$. [e] n : Zoli- [2] . bb bM P a ] - eo Cx 
t Él - AL iTDIRIaniE Une r ; 
df | R1 |o e o | &« Ui "dus a tu zd s ERTS: | dc gn di z oo 
v . $ " . * e LJ " *. . . v . : . ni 
ITI n x s E H eos 2s 2H We ue os" 1 : 
zy ] 5 LE m a 45 LN G8 o gà Den Sup agS "d qns A e o d o TF & 
"ja Eco T gd $ d a EP gg ME Dc m - RN Sa E. e a S e: t- 
: : ' zs t ) c P : - 3-7 22 2M S o : ^ 
U ge ge Fx . : i Vo eO icd - im TES cd ON 1 a  -RCUS eo ; : 
TCU 3 - NT. : pru m ES 99 9 | à d. | pz 5385. d . a - € Pn 
wg E CMS ddad ue nic FVEaEI IEEE e e ps Si i5, 
A [2 — : . * [- ceo £a aub gt " FS : : MEN K 
& TE cu NCC ADUUE Y i guine 
. . : Mal [- - ; p 4 1 
A 3 du ET s iiia d a á L- d umdun 
up 2 s : ». zm "4 e F- ; o e ec - ) t- 
€ eo ;co 9 p 9 mim c t- S GM ; : i ó * 
. : dm Ao. $n 9 c L » EE ; | | -- eA : zc u-7 : MI VE e 2o 
: - di e ui ^o : "Sg Mg - . a et c. "a : Cw AD Hz t- E 
fe e P. EC , -H- - 1 £4 aeq eo cq e E : iz B : jEal0 z " ÉS 
. 2i oni . ; Lv Pg lan! . E eH : » c vi [es] co d . ES :|  oZÉ Lam [2? 
t- :. & m d £g. eo 2 - FE ut eo ó | ; 
; pur - m8 & : - : | B Ei ordi : a 9 & : 04 E s mis Í fin 
. Q l| Uc d eo 5 [e" [2 [e| | yu e £z . - i 30 bred [97 . | 
$3. vM , Ut ed 91 e | | a2222- SEE o m Bg Gm j —— SETS. 
Br T€ 5s ded £a a! wt iz) 2 3 : . i e 9 [m (SEE | 
Heec | & | n ieneei2i $ y fiiia: ocn yd & fg | Lic 
; M g o, : e T es am : oH ; e 
mH ; e « psa ec c n 3 pe 2-2 iso ó | à A | - "a 
o yet P zn E ct c FN bt | p eC - , -» | eo 
E v zzz i 833 get gU. S T UM cR 9 a & d e 2 aie. 
"i er * & Cu & | "8438 ON eo E osd *e2 ;owH T v 9 5 55] | . » qe a^ 
: P. | & - bin e. d a i $e S : ish 99 | É 4 n n 2 
| A e T - S & Du Am cà E e5 e 
Ert | | | | Q co o o ei eC j 009018 Am Ee - ó "c | Act oO c d 
: c c : DEBE ei "d S e» | i Ps E | -4 "c QE 
Ee ed " m eo e" oó j b eI E as P — & | ] S d 
DN Du eo 9o pce a5 So P 2 S ect eo - ü 
by e e UD - v : * v . [6 5] 9 e cQ m S em 
hg" ci d eo A AM id&ü e cup : ó m Ela eo : 
edel d - E tieu » z mme Si TSRIm 2 
e *o . : zi I [*?] ) 98 " [7] c -LE- | | ^t M c n ed 
iiid: á à PR MAE MI zs p^r e d eo xac ea 8 a 
. n e] . " . 
el - EAT EEEU "muP 3 nO el 
í d$ t- ido. sd & Djs d. S ! de 
LE | TELE Son rar | e S g E 
Dl : : S CES & it | à E. | Qj o9 FE! 
m cà z -RRAÓ ix 2 E. | Va | o za 
- " : TI T- BE 9o ó "- MISI eo ü a 
s pm gH i munsinrucs $i lig e ou P4 
. E e$ . T I| lr] . 30 "esl c [o o o 
- dr Wc E - eo c 0g P & ca z c - - 
7 ce : - &d ce $ es d c LS ass cie 
$c v i bi o P [P eo eo E 
: ó e &ü b EX d -: iE. | | e e d c 
9 : V wi e 5 - HP 4- e m 
: zia 9 i eod - QE TS 
T o m d 
i 9 "n-9 | eo *" c K- 
: n7 v Cr " PP E | c c. 
PG - a rd | eo MT | E d a 
: o d e. S HE- 
Hber — -N-5 BN ——— E 
priae ips T s idddddo 
. 2p» e M co rry dim 
Ut 113 Oddo: - -E-R- 
. eoi 
qune neam a 
v v " bte] ct o 
.| y e 
£x ^C L : . a 
phcaus Ted 
cU i 
S & a 
"t e 
a 
e 
a 


Dist. 20 a. 1. qQ. 38 — p. VII c. 2n. ? 
q. 4. — p. VII c. 2 n. 9. 
q. 5 — p. VII c. 2 n. 5. 
q. 6 — p. VII c. 2 n. 11. 
p. 2 dub. 6 — p. VI c. 12 n. 438. 
8. 1l. q. 1 — p. VI c. 10 n. 39. 
q. 2 — p. VI c. 10 n. 89; c. 12 n. 30. 
q. 9 — p. VIc c. 10 nn. 38. 39; c. 12 
n. 95. 
qq. 4—5 — p. VI c. 10 n. 37. 
q. 6 — p. c. 5 not. **; c. 10 n. 39; 
c. 12 n. 31. 
Dist. 21 p. 1 dub. 1 — prooem. 8 5 n. 5 
a. 1l q. 1 — pe V c. 8 n. 10. 
q.2—p.Vc.3n.9. 
&. 2 q. 1 — p. VII c. 2 n. 4. 
q. 2 — p. VII c. 2 n. 10. 
8. 9 q. 1 — p. VII c. 2 n. 6. 
q. 2 — p. VII c. 1 n. 13; c. 2 n. 12 
Dist. 22 à. 1 qq. 1—2 — p. VI c. 10 n. 20 
8. 2q. 1 — p. VI c. 4 n. 5. 
q. 2 — p. VI c. 10 n. 3. 
a8. 9 q. 2 — p. 6 c. 10 n. 2. 
Dist. 28 a. 1 q. 1 — p. VI c. 11 nn. 1. 2 
q. 2 — p. VI c. 4 n. 4. 
q. 8 — p. VI c. 11 nn. 3. 4. 
q. 4 — p. VI c. 11 nn. 5. 6. 1. 
8.29 q. 1l — p. VI c. 4 n. 2; c. 11 n. 11. 
q. 2 — p. VI c. 11 n. 9. 
q. 8 — p. VI c. 11 n. 8. 
q. 4 — p. VI c. 11 n. 10. 
Dist. 24 p. 1 dub. 2 — p. VI c. 12 n. 10. 
dub. 3 — p. VI c. 12 n. 6. 
8. lq. 1l — p. VI c. 12 n. 2. 
q. 2 — p. VI c. 12 n. 4. 
q. 8 — p. VI c. 12 n. 3. 
8. 2 q. 1 — p. IV c. 10 n. 21 
p. VI c. 12 n.1. 
q. 2 — p. VI c. 12 n. 19. 
q. 3 — p. VI c. 4 n. 10. 
q. 4 — p. VI c. 12 n. 18. 
p. 2 dub. 1 — p. VII c. 5 u. 49. 
8. l q. 1 — p. VI c. 12 n. B. 
q. 2 — p. VI c. 12 n. 14 
q. 3 — p. VI c. 12 n. 12 
q. 4 — p. VI c. 12 n. 8. 
a. 2 q. 1 — p. VI c. 12 n. 11 
q. 2 — p. VI c. 12 n. f. 
q. 9 — p. VI c. 12 n. 13. 
q. 4 — p. VI c. 12 n. 11. 
Dist. 25 a. 1 q. 1 — p. VI c. 10 n. 40; 
c. 12 n. 44. 
qq. 2—4 — p. VI c. 5 n. 10 
a, 2 q. 1 — p. VI c. 12 n. 38. 
q. 2 — p. VI c. 12 nn. 39. 40. 
q. 8 — p. VI c. 12 n. 42 
q. 4 — p. VI c. 12 n. 41. 
Dist. 20 a. 1 q. 1 — p. VI c. 183 n. 4. 
q. 2 — p. VI c. 18 n. 6. 
a. 2 q. 1 — p. VI c. 18 n. 10. 
q. 2 — p. VI c. 18 nn. 11. 13. 
q. 8 — p. VI c. ]3 n. 18. 
Dist. 27 dub. 1 — p. VI c. 18 n. 8. 
a. 1 q. 1 — p. VI c. 18 n. 2. 
q. 2 — p. VI c. 18 n. 1. 
a. 2 q. 1 — p. VI c. 18 n. 14 
q. 2 — p. VI c. 18 n. 15 
p T VI c. 13 n. 21. 
Dist. 28 &. 1 q. 1 — p. VI c. 18 n. 16. 
q. 2 — p. VI c. 18 n. 14. 
q. 9 — p. VI c. 183 n. 17. 
. q. 4 — p. VI c. 18 n. 15. 
q. 5 — p. VI. 6 n. 75 c. 1n. 6 * 
et append. 


q. 6 — p. VI c. 13 n. 25. 
Dist. 29 dub. 2—3 — p. VI c. 13 n. 21. 
8. 1 dq. 1—3 — p. VI c. 18 n. 80. 
Dist. 30 dub. 8 — p. VI c. 18 n. 29. 
a. lq. 1 — p. VI c. 18 n. 29. 
q. 2 — p. IV c. 8 n. 16. 
Dist. 31 dub. 1 — p. VI c. 183 n. 23. 
8. 1 q. 1 — p. VI c. 183 n. 24. 


B8. Bonaventurae Breviloq. 


. | Dist. 39 a. Rus nh 


INDEX III. 


Dist. 31.23. 1 qq. 2—8 — p. VI c. 18 n. 19. 
8.2 q. 1 — p. VI c. 13 n. 12. 
Dist. 32 a. 1 qq. 1—2 — p. VI c. 183 n. 31. 


a. 4 qq. 1—2 — p. VI c. 13 n. 5. 
Dist. 33 4. 1 q. 38 — p. VI c. 1n. 8 
a. 2 qq. 1—2 — p. V c. 9 n. 4. 

q. 9 — p. VII c. 5 nn. 52. 56. 
&. 8 qq. 1—3 — p. VI c. 13 n. T. 
Dist. 84a. 1 q. 1 — p. VI c. 13 n. 26 et 

append. 


q. 2 — p. VI c. 183 nn. 5. 28. 42. 
8 


8. 9 q. 1 — p. VI c. 18 n. 30. 
q. 2 — p. VI c. 13 n. 41. 
Dist. 35 a. 1qq. 1—6 — p. VI c. 183 n. 48. 
Dist. 36 a. 1 qq. 1—2 — p. VI c. 13 n. 44. 
a. 2 qq. 1—2 — p. VI c. 13 n. 43. 
q. 8 ad 2 lat. — yp. VI c. 13 n. 39. 
ad 3 lat. — p. VI c. 13 n. 39. 
.| Dist. 31 a. 1 qq. 1—383 — p. VI c. 18 n. 32. 
a. 2 q. 3 — p. VI c. 13 n. 34. 
Dist. 88 dub. iore VI c. 13 n. 49. 
a. l qq. 1— 3 — p. VI c. 18 n. 32. 
&. 2 qq. 1—3 — p. VI c. 13 n. 32. 


—4 — p. VI c. 13 n. 45. 
a. 2 qq. 1—4 — p. VI c. 13 n. 45. 
Dist. 40 dub. 3 — prooem. 8 3 n. 5. 
2. 192 1—2 — p. VI c. 18 n. 36. 
q. 3 — p. VI c. 13 nn. 36. 46. 41. 
Dist. 41 8. 1 in princ. artic. — p. VI c. 13. 
n. 41. 
qq. 2—3 — p. VI c. 18 n. 41. 
Dist. 42 in expos. text. — p. VI c. 13 
n. 38. 
a. ] qq. 1—3 — p. VI c. 18 n. 38. 
a8. 2 q. 1 — p. VI c. 13 nn. 31. 40. 
qq. 2—3 — p. VI c. 13 n. 3T. 
3 qq. 1—3 p. VI c. 13 n. 20. 
Dist. 43 dub. 1 — p. VII c. 5 n. 3. 


dub. 2 — p. VII c. 5 n. 1. 
dub. 3 — p. VII c. 1 n. 11. 
dub. 4 — p. VII c. 1 n. 10. 
8. lq. 1 — p. VII ec. 5 nn. 5. 9 
q. 2 — p. VII c. 2 nn. 2. 8. 
q. 8 — p. VII c. 5 n. 10. 
q. 4 — p. VII c. 5 nn. 17. 18. 27 
q. 5 — p. VII c. 5 nn. 2. 29. 32 
q. 6 — p. VII c. 5 nn. 1. 4. 
4.2 q-.1 — p.I c. 8 n. 6. 

p. VI e. 1 n. 1. 
q.2— p.I c. 8 n. 6. 
q. 3 — p. VII c. 1 n. 8. 
8.9 q. 1 — p. VII c. 1 nn. 5. 9. 
q. 2 — p. VII c. 1 n. 11. 
q. 3 — p. VII c. 1 n. 12. 

Dist. 44 p. 1 dub. 1 — p. VII c. 5 n. 14. 
dub. 2 — p. VII c. 5 n. 16. 
dub. 3 — p. VII c. 5 n. 15. 

83. lq. 1 — p. VII c. 5 n. 25. 
q. 2 — p. VII c. 5 n. 26. 
a. 2 q. 1 — p. VII c. 5 n. 25. 
q. 2 — p. VII c. 5 nn. 19. 24. 
Bos qoEc p Ves pon ds. 
q. 2 — p. VII c. 5 n. 11. 
p.225.1q. 1 — p. VII c. 6 nn. 5. 7. 
q. 2 — p. VII c. 6 nn. 6. 12. 
a8. 2 q. 1 — p. VII c. 6 n. 15. 
q. 2 — p. NI e. 6 n. 14. 
a. 8 q. 1 — p. VII c. 6 nn. 20. 21. 
q. 2 — p. VII c. 6 n. 11. 
Dist. 45 dub. 1 — p. VII c. *? n. 32. 
dub. 3 — p. VII c. 8 n. 6. 
ns 1 — p. VII c. 3 n. 10. 
à.19.1 — p. IV c. 10n. 8 
qq. 2—3 — p. VII c. 8n. 1 
a. 2. q. 1 — p. VII. c. à n. 11 
q. 2 — p. VII c. 3 n. 12 
q. 9 — p. VII c. 3 n 13 
a.8q.1—p.V c.10n. 8 
q. 2 — p. V c 10 n. 9. 
q. 3 — p. V c. 10 n. 10. 
Dist. 46 dub. 1 — p. VII c. 6 n. 10. 
dub. 2 — p. VII c. 6 n. 13. 


Dist. 46 dub. 5 — p. VII c. 83 n. 2. 
2. l q. 2 — p. VII c. 6 n. 23. 
q. 4 — p. VII c. 6 n. 2. 
8.2 q. 1 — p VII c. 3 n. 4. 
qq. 2—4 — p. VII c. 6 n. 1. 
iud 47 dub. 1 — p. VI c. 10 n. 41. 
a. l qq. 1—2 — p. VII c. 1 n. 15. 
q. 9 — p. VIlc.1n.3. 
q. 4 — p. VII c. 1 n. 5. 
8.2 q. 1.— p. VII c. 4 nn. 5. 6 
q. 2 — p. VII c. 4 n. 8. 
q. 9 — p. VII c. 4 nn. 1. 7 
q. 4 — Ried aid 
Dist. 48 dub. 1 — p. VII c. 1 nn. 4. 14 
dub. 7 — p. VII c. 6 n. 12. 
&. lq. 1 — p. VII c. 1 n. 16. 
q. 2 — p. VII c. 1 n. 17. 
q. 3 — p. VII c. 1 n. 18. 
q 4 — p. VII c. 1 n. 2. 
a. 2 q. 1l — p. VII c. 4 n. 12. 
q. 2 — p. VII c. 4 n. 9. 
q. 3 — p. VII c. 4 nn. 2. 13 
q. 4 — p. VII c. 4 n. 14. 
Dist. 49 p. 1a. 1 q. 1 —- p. VII c. 7 n. 26 
q.2 — p. II c. 9 n. 35. 
p. VII c. 7 n. 13. 
q. 3 — p. VII c. ? nn. 5. 41 
q. 4 — p. VII c. ^7 n. 14. 
q. 5 — p. VII c. 1 n. 22. 
q. 6 — p. VII c. 1 n. 8. 
p.22a.1 q. 1 — p. VII c. 7 nn. 831. 383 
q. 2 — p. VII c. * n. 38. 
a. 2 q. 1 — p. VII c. 7 nn. 40. 43 
q. 2 — p. VII c. 1 n. 1. 
2. 9 q. 1 — p. VII c. 1 nn. 46. 48 
q. 2 — p. VII c. 7 n. 406. 
à. 2 princ. 4. 1 q. 1 — p. VII c. 1 n. 31. 
q. 2 — p. VII c. 7 n. 88. 
à. 2 q. 1 — p. VII c. * nn. 6. 34 
q. 2 — p. VII c. 5 nn. 7. 834 
a. 9 q. 1 — p. VII c. 7 n. 35. 

q. 2 — p. VII c. 1 n. 30. 
a. 4 qq. 1—2 — p. VII c. ^ n. 39. 
Dist. 50 p. 12a. 1 q. 1 — p. VII c. 6 

nn. 8. 9. 

q. 2 — p. VII c. 6 n. 26. 

q. 9 — p. VII c. 6 n. 22. 
&. 2 qq. 1—8 — p. VII c. 6 n. 24. 
p. 2 à. 1 qq. 1—2 — p. II c. 9 n. 183. 
q. 9 — p. VII c. 6 n. 24. 
(A Ke VII c. 6 n. 25. 


XII. 
De Reductione Artium ad Theologiam. 
Part. II c. 5 n. 3. 


XIII. 
Centiloquium. 

Part. I sect. 7 — p. III c. 8 n. 8. 
S. 11 — p. II c. 11 n. 10. 

s. 15. — p. III c. 9 n. 8. 

s. 16 -—— p. III c. 9 n. 2. 

s. 17 — p. III c. 9 n. 5. 

s, 19 — p. III c. 9 n. 9. 

s. 20 — p. III c. 9 n. 10. 

8. 21 — p. III c. 9 n. 11. 

s. 22 — p. III c. 9 n. 6. 

s. 28 — p. III c. 9 n. 7. 

s. 24 — p. III c. 9 n. 8. 

s. 25 — p. III c. 11 n. 3. 
Part. IIT s. 8 — p. Ic.5 n.2 
s. 9 — p. II c. 2 n. 22. 

s. 16 — p. IILc.6n.1;c. 8n l 
s. 22 — p. II c. 9 nn. 9. 33 

s. 28 — p. II c. 9 n. 89. 

s. 28 -- p. IV c. 5 n. 1. 

8. 02 — prooem. S 2 nn. 4. 5. 6G. 

81 


Part. III s. 38 — p. V c. 9 n. 106. 
s, 35 — p. c. 10 n. 21. 
s. 97 — p. V c. 4 n. 4. 
s. 988 — p. V c. 7 n. 2. 
s. 99 — p. V c. 4 n. 6. 
8. 41 — p. V c. 4 n. 12. 
s, 42 — p. V c. 4 n. 14. 
s. 48 — p. V c. 4 n. 13. 
8. 44 — p. V c. 4 n. 15. 
8. 45 — p. V c. 5 nn. 4. 5. 6. 1. 8. 9. 10. 
s. 46 — p. II c. 12 n. 12. 
p. V c. 5 nn. 19. 21; c. 10 n. 1. 
8. 48 — p. VI c. 7 n. 1. 
s. 50 — p. VI c. 9 nn. 9. 30. 
s. 52 — p. VI c. 12 n. 8. 
s. 53 — p. VI c. 12 n. 16. 
Part. IV sect. 1 — p. VII c. " nn. 4. 54. 


8. 8 p. VII c. 7 n. 22. 


XIV. 


Declaratio Terminorum | Theologiae. 


Part. I c. 2 nn. 6. 10. 14. 15. 17. 18. 19. 
20. 21. 92. 23. 24. 25. 26. 21. 28. 29. 


30. 33. 34. 


c.8nn.1.2;c.06n.85;5c.6 n. 1; c. 7 


n. 2. 

II c. 9 nn. 8. 5. 7. 8. 29. 95b. 
III c. 10 n. 1. 

Vc.1n.1. 

VI c. 1 n. 1. 

VII c. 5 n. 55. 


Part. 
Part. 
Part. 
Part. 
Part. 


XV. 
. Meditationes Vitae Christi. 
Prooem. — prooem. 8 7 n. 5. 
XVI. 
lagnum Vitae. 


Jesus liber signatus — p. II c. 11 n. 65. 
Praefiguratus — p. IV c. 4 n. 5. 


Sol morte pallidus etc. — p. IV c. 9 n. 22. 


Jesus finis optatus — p. VII c. "1 n. 68. 
Conclusio — p. V c. 6 n. 24. 


XVII. 
De HRegimine animae. 


Part. II c. 2 n. 33. 
Part. VI c. 10 n. 18. 


XYIII. 
Expositio Missae. 


Cap. 4 — p. IV c. 9 n. 1. 
p. VII c. 3 n. 8. 


XIX. 
De sex alis Seraphim. 


Cap. 8 — p. V c. 6 n. 4. 
p. V c. 10 nn. 8. 6. 


XX. 
Fascicularium. 
Part. VI c. 0 n. 44. 
XXI. 
Soliloquiwm. 
Prolog. — part. V c. 10 n. 5. 


INDEX III. 


XXII. 
— Itinerarium mentis in. Deum. 


Prolog. — prooem. S 6 nn. 9. 12. 
p. II c. 12 n. 16. 
Cap. 
n. 10. 
2 — p. I c. 6 n. 11. 
p. II c. 9 n. 24; c. 12 n. 6. 
8 — p. II c. 12 nn. 8. 1. 
p. Voc. 1n. 15. 
4 — prooem. 8 5 n. 10. 
p. II c. 65 n. 6; c. 12 n. 4. 
p. IV c. 1 n. *. 
p. V c. 6 n. 8. 
p. VI c. 4n. 1. 
5 —p.Iec.2n.981. 
p. V c. 6 n. 18. 
6 —p.Ic.3n.3. 


Cap. 
Cap. 
Cap. 


Cap. 
Cap. 


XXIII. 
Incendium amoris. 


1 — prooem S 5 n. 7. 
p. II c. 11 n. 10. 

2 — yp. V c. 10 n. 2. 

3 — p.Ic.2 n. 84. 


Cap. 


Cap. 
Cap. 


p. V c. 5 nn. 15. 16. 17. 18; 


c. 6 n. 11. 


XXIV. 


Stimulus divini amoris. 


Part. 1e. 1 — p. IV c. 1n. 7; ce. 9 n.4 

c. 4 — p. IV c. 9 n. 8. 

e. 7 — yp. V c. 5 n. 12. 

c. 8 — p. V c. 6 n. 1. 

Part. c. 20 — p. VII c. " n. 59. 
XXV. 


De Ecclesiastica Hierarchia. 


Part. I c. 1 — prooem. S8 5 n. 14. 


Part. II c. 1 — p. VI c. 10 n. 42; c. 12 
n. 34. 
Part. IV c. 6 — p. IV c. 2 n. 14. 
XXVI. 
Expositio (in. Regulam Fratrum 
Minorum. 


Prolog. — p. VI c. 12 nn. 27. 98. 
Cap. 9 — p. VI c. 12 n. 20. 


XXVII. 


Determinationes | quaestionum 
Regulam S. Francisci. 


circa 


Quaest. III -— prooem. 8 1 n. 7. 
p. VI c. 12 n. 25. 


XXYIII. 


Quare Fratres Minores praedicent, 
ei confessiones audiant. 


Part. VI c. 10 n. 928. 
XXIX. 


Libellus Apologeticus in eos, qui Or- 
dini Fratrum Minorum adversantur. 


Resp. ad 4 — p. VI c. 10 n. 81. 


1—p.1II1c.1n.8;c.5mn.5; c. 12 


XXX. 


De tribus quaestionibus ad Magistrum 
tnnominatum. 


Part. I c. 1 n. 5. 
XXXI. 


De paupertate Christi. 


Quaest. Ia. 1 — p. Vc. 9 n. 2. 
&. 2 — p. VI c. 10 n. 33. 


e 
XXXII. 
Apologia pauperum. 
ur loe. 1 — p. VI c. 12 n. 83. 
c.2 —p.IVc.1n.9 
c. 8 — p. V c. 6 n. 8; c. 9 nn. 81. 32, 


Resp. 8 c. 8 — p. V c. 9 n. 2. 
Resp. 4 c. 2—3: — p. V c. 9 n. 2. 


XXXIII. 
De profectu. Religiosorum. 


Lib. I c. 8 — p. II c. 9 n. 26. 
Lib. II c. 88—41 — p. V. c. 9 n. 8. 
c. 42—45 — p. Vc. 9 n. 9. 
c. 052—856 — p. V c. 9 n. 4. 
c. 64—65 — p. VII c. '1 n. 64. 
c. 72 — prooem. 8 6 n. 2. 

p. I c. 1 n. 4. 

XXXIV. 


De perfectione vitae ad. Sorores. 
Cap. 6 — p. IV c. 9 n. 5. 


Ex Supplemento P. Benedicti 
Bonelli. 


— 


XXXY. 
De plantatione paradisi. 


8 1 — p. VI c. 1 n. 4. 
n. IX — p. II c. 10 n 13. 


XXXVI. 
De S. Scripturae mysterio. 
88 6—8 — p. V. c. 8 n. 19. 


S 11 — prooem. S 2 n. 2. 

8 51 — prooem. 8 n. *? 

854 — p.Ic.8n.8 
XXXVII. 


De S. Scripturae materia. 


88 1—5 — prooem. 8 1 n. 3. 
6 — prooem. 8 4 n. 3. 
8 8 — prooem. S 7 n. 4. 
8 21 — prooem. 8 5 n. 9. 


en 


XXXVIII. 
Sermo de Seminante. 


Num. 19 — p. VI c. '? n. 23. 
Num. 42 — p. III c. 1 n. 14. 


Num. 46 — p. VII c. 6 n. 11. 


INDEX III. 091 


XXXIX. XLIII. XLIX. 
Comm. in Evang. 8. Joannis. De Vite mystica. Ars concionands. 
Cap. 1 — p. I c. 5 n. 4. Num. 16—18 — p. IV c. 9 n. 11. Num. 12 — p. IV c. 10 n. 23. 
p. II c. 1 n. 4. Num. 45 — p. IV c. 8 n. 13. Num. 18 — p. IV c. 10 n. 14. 
Cap. 8 — p. VI c. 4 nn. 7. 8; c. 1 nn. 10. Num. 53—54 — p. V c. 6 n. 5. 
21. Num. 94—95 — p. VII c. 7 n. 50 
. P. c. 1 n. DO. L. 
Cab 1 ^i * M " r eta Num. 170—171 — p. IV c. 10 n. 10. 
a ES dus cd Num. 172 — p. IV c. 10 n. 12. Collationes de septem Donis Spiritus 
Cap. 6 — p. V c. 2 n. 11 et append. — ! Mie p 
P 3 Arcus ppen Num. 173 p. IV c. 10 n. 14. sancti. 
p E DEO en XLIV. Prooem. — p. V c. 1 n. 2. 
D p Mm P: MID n5 u Num. 8—11 — p. V c. 10 n. 12. 
x n p. uu r2 ; Paraphrasis ascetica Dominicae — (JNum. 81—43 — p. V c. 5 n. 22. 
Cab. ix) P. v7 Orationis. "Num. 69-—74 — p. V c. 5 n. 11. 
Can. 38 cs P. B UT E RUN Num. 714—718 — p. V c. 5 n. 14. 
P P. * POIDS Part. V c. 10 n. 11. Num. 84—86 — p. V c. 5 n. 20. 
XL. XLY. LI. 
Comment. in Apocalypsim. » ; : E : TE — 
pocaryp Expositio brevior ejusdem Dominicae Epistola de Imitatione Jesu Christi. 


Cap. 4 — prooem. $ 2 n. 2. Orationis. 


p. VI c. 12 n. 32. 
Cap. 8 — prooem. 8 2 n. 7. Part. V c. 10 n. 11. 
Cap. 10 — prooem. $ 1 A b 8 7 n. 6. LII. 


Cap. 22 — prooem. 8 2 ; XLVYI. 
Quaestio anecdota de ratione cogno- 


Num. 16—18 — p. V c. 10 n. 4. 


XLI. Meditatio ps s e scendi a P. Fídeli a. Fanna Min. 
Commentariolum de Doctrina Reform. ex parte an. 1874 Augustae 
Evangelica. Num. 13—18 — p. IV c. 9 n. 22. Taurinorum edita. 

XLVII. Num. 25 — p. I c. 8 n. 10. 


Num. 11 — p. IV c. 4 n. 9. Concl. — p. I c. 8 not. *, 


Num. 14 — p. I c. 1 n. 8. Ordinarium | vitae religiosae. In concl. — p. II c. 9 n. 84; c. 11 n. 16. 
p. VII c. 7 n. 15. 


XLII. Num. 8 — p. V c. 10 n. 4. 
De Scripturarum sanctarum dignitate - XLYIII. LIII. 
et. excellentia. LE Swmbolica. Theoloai 
irdssg eo ponen: $155 De decem praeceptis divinae legis. y eov0gia. 
8 7 — prooem. 8 5 n. 11. Cap. 2 — p. V c. 9 n. 15. Part. VI c. 18 n. 9. 


87* 


INDEX IV. 


praecipuarum rerum ao sententiarum, 


quae in hoc opere continentur. 


Ad. 


Abbates regulares possunt conferre suis subditis tonsuram, qua- 
tuor ordines minores et confirmationem, 478 not. **; ali- 
quando ex apostolico privilegio ecclesias consecrarunt, 505 
not. *** 

Absiraotio est duplex, 04 n. 16; cur anima nihil cognoscat nisi 
per abstractionem, 80 not. *; 155 nn. 22. 25. 210.  - 

Áoaciani haeretici, 40 not. III. 

Aocidens dicitur tripliciter, 67 n. 28. 

Aocidentia miraculo possunt esse sine subjecto, 526 n. 865. 

Ácidia, ejus definitio, differentiae et filiae, 229 n. 11. 

Àolio quaelibet, quamvis peccato substrata, a Deo est, cum ipsa 
sit ens, et à causa bona procedat, 89, append.; 95 n. 18. 

Áolus, an dentur actus indifferentes, 220 n. 3; actus ex qua- 
libet virtute potest esse sicut a movente et imperante, et sicut 
ab eliciente et informante, 402 n. 6. 

Ádam, cur ex eo omnes homines propagari Deus voluerit, 163 
n. 8; eo non peccante, ejus corpus actu non poterat dissolvi, 
ibi n. 5; cur Deus esum ligni scientiae illi prohibuerit, 169 
n. (; in quanam rectitudine a Deo creatus, ibi n. 8; quo- 

. nam genere cognitionis noverit Deum ante lapsum, 172 n. 106; 
an, Si stetisset, in cognitione rerum profecisset, ibi n. 17; 
quam gratiam gratum facientem habuerit, 173 n. 20; cur ejus 
peccatum fuerit remissibile, 200 n. 5; cur totam humanam 
naturam corrumpere potuerit, 210 n. 2; an potuisset satis- 
facere pro posteritate sua, 211 n. 7; an primo peccato pec- 
care venialiter, 224 n. 12. 

Adoplianismi haeresis, 250 not. I. 

Áequalitas divina quid, 47 n. 27; in creaturis aequalitas re- 
pugnat, 112 n. 9. 

Aetates sunt septem, quae decursui vitae hominis correspondent, 9; 
aetas octava quid sit, 10 n. 4. 

Aelernitas divina quid, 46 n. 20; 82 n. 10. 

Aeternilas poenarum debetur peceato, etsi delectatio in hoc sit 
momentanea, 643 n. 6; 644 n. 11; facit ad complementum 
universi, et ad justum judicium Dei, 644 n. 7. 

Affectio naturalis et gratuita qua ratione differant inter se, 158 

n. 19. 

Affeoctus est quadripartitus, 100 n. 89; multipliciter accipitur, 
406 n. 15. 

Affünilas quid sit, 599 n. 41. 

Albanenses haeretici, 297 not. I. 

Albigensium errores, 110 not. II; 218 not. I; 476 n. I; 620 not. I. 

Allegoria duplex in sacra Scriptura, 14 n. 2. 

Amicitia qua ratione differat & concupiscentia, 402 n. 4; 408 n. 0. 

Ámioorum et inimicorum dilectio ita se habet, ut ista sit per- 
fectior quia difficilior, illa quia ferventior et frequentior, 
408 n. 18. 

Àmor differt a caritate et a dilectione, 401 n. 1; plus dicit quam 
visio, 662 n. 2. 

Amor divinus dupliciter dicitur possidere totum cor nostrum, 
404 n. 8; dicit conjunctionem principii cum fine, 654 n. 11. 

Anabaptistae haeretici, 218 not.,I; 260 not. I; 480 not. I. 

Ánagogia duplex in sacra Scriptura, 15 n. 4. 

Angeli, eorum conditio et lapsus cur in sacra Seriptura explicit 
non legantur, 128 n. 1; an Deus debuerit eos creare, ?bi; 
& primordio suae conditionis quatuor eis sunt attributa, et 
cum his alia quatuor concomitantia, ibi et 129 n. 8; eorum 
definitio, 129 n. 1; non habent corpora naturaliter sibi unita, 
ibi n. 4; qua ratione sit in eis gradus simplicitatis, ?bi n. 5; 
et differant inter se, ?bi n. 6; quomodo et quid intelligant, 
180 n. 9 et append.; quando fuerint creati, 130 append.; et 
in quonam statu, 131 append,; 135 n. 1; 142 n. 6; omnes 


creati sunt boni et liberi, 181; certam praescientiam sui casus 
habere non potuerunt, 135 n. 5; sunt in loco corporeo, 136 
n. 11; secreta conscientiae humanae nosse nequeunt nisi per 
conjecturas, 187 n. 17; an corpora humana assumant, et quas 
in eis operationes exerceant, 143 n. 10; an sint ejusdem spe- 
ciei, óbi n. 11; quae sit eorum locutio, 145 n. 10; an fuerint 
magis dilecti à Deo quam homines, 411 n. 21. 

Angeli boni per gratiam et gloriam in quadruplici facultate con- 
firmati fuerunt, 189; et secundum triplicem hierarchiam per- 
fecte ordinati, /b? et 140 n. 2; 143 nn. 11—12; 144 nn. 14. 20; 
cur aliqua daemonibus revelent, 139 n. 24; an omnibus com- 
petat mitti, 140 n. 4; cur ipsis fuerit assignata hominis cu- 
stodia, 141 n. 6; 146 n. 17; non omnino relinquunt obstinatos, 
quamdiu sunt viatores, 141 n. 5; ex beatificatione custoditi 
non augetur eorum gloria essentialis, 2b; neque incurrunt 
aliquod gloriae detrimentum ex ejusdem damnatione, 15i; 
quid sit eorum cognitio matutina et vespertina, 142 n. 8; 
eorum cognitio à natura et a gratia duplicatur, 143 n. 9; 
singuli eorum ordines per homines restaurantur, ibi n. 13; 
eorum praelatio qua ratione post judicium evacuabitur, 144 
n. 15; 420 n. 9; divinae custodiae perfectio non excludit uti- 
litatem custodiae angelicae, 146 n. 17; angelicae custodiae 
duodecim effectus assignantur, 146 n. 18; an supra novem 
eorum ordines decimus adjiciatur, 300 n. 6. 

Angelus qua ratione confortaverit Christum in horto, 286 n. 12. 

Anim& Christi. Vide Christus. 

Anima humana potest ad aequalitatem cum angelis ascendere, 
144 n. 18; est forma beatificabilis, 150; libera, bi; intelli- 
gens, /b;; immortalis, ib et 152 n. 12; creata, 150; hoc ali- 
quid, seu forma a se subsistens, /b5/; unitur corpori ut per- 
fectio per essentiam, ibi et 154 n. 16; 312 n. 5; et ut motor 
per triplicem potentiam, 150. 156 n. 19; ejus definitio, 151 
n. 85; separata & corpore, quomodo res cognoscat, 153 n. 18; 
est tota in toto corpore, et tota in qualibet ejus parte, 154 
n. 16; est forma substantialis corporis humani, 2b n. 18; dif- 
ferenti modo exercet in corpore operationes, quae sequuntur 
ipsam ut motorem et ut perfectionem, ibi n. 19; naturaliter 
veram appetit beatitudinem, 155 n. 26; 655 n. 18; qua ratione 
dicatur tabula rasa, 159 n. 35; 164 n. 7; quamdiu est in 
corpore, non omnino intelligit praeter corpus, 164 n. 6; est 
speculum, 1479 nn. 11. 165; non semper per separationem a 
corpore novum statum ingreditur, 202 n. 7; cur Deus sibi 
soli animarum creationem reservaverit, 210 n. 4; cur divinam 
justitiam deceat animas infundere corporibus ab Ada propa- 
gatis, 211 n. 8; separata a corpore non est plene persona, 
293 n. 15; in quantum est imago Dei, attingit aeternas ratio- 
nes, sed diversimode in statu innocentiae, culpae et gloriae, 
655 n. 15; eam non finit nisi bonum infinitum, 661 n. 29. 

Ánimae eorum, qui per miraculum resuscitantur, adhuc a suo 
statu retardantur, 622 n. 1; animarum mortuorum recepta- 
culum quadruplex, 627 n. 1. 

ÁÀnimalia aliter ordinantur ad hominem innocentem, aliter ad 
lapsum, 123 n. 9; cur in fine mundi non innovabuntur, 632 
n. 10; 633 n. 14. 

Ánomaei haeretici, 39 not. III- 

Anthropomorphitae haeretici, 40 not. VII. 

Antiohristus, sicut in duodecim mysteriis principalibus ostenditur 
Christus, ità per oppositum ostenditur Antichristus, 615 n. 1; 
in eo omnes malitiae conflabuntur, ibi. 

Antidirioomariani haeretici, 209 not. I. 

Apostolioi haeretici, 413 not. II. 

Apparere Deum quid sit, 68. 70 nn. 4. 5. 6. 

Appariliones Sanctorum supponunt recessionem eorumdem a suis 
receptaculis, 626 n. 1. 


: INDEX IV. 


Appellitae haeretici, 109 not. II. 

Appelitus est triplex, 198 n. 7; naturalis et deliberativus qua 
ratione differant inter se, 162 n. 35. 

Appollinaris errores, 147 not. I; 260 not. I; 269 not. I; 621 not. II. 

Appropriata in divinis quid sint, 72. 73 nn. 1. 2; 74 n. 4; cur 
singulis personis attribuantur, 72. 78 n. 8; 74 nn. 10. 12; 
T6 nn. 13. 16; 458 n. 1. 

Archonlici haeretici, 458 not. I. 

Arianorum haeresis, 39 not. III; 269 not. I; 218 not. I; in tres 
sectas est divisa, 39 not. III. 

Ármenorum error circa baptismum, 488 not. I; quoad aquam 
cum vino consecrando admiscendam, 517 not. *. 

Árrogantia quid, 227 n. 5. 

Àrs differt ab idea, verbo et exemplari, 80. 83 n. 12; 85 n. 21; 
156 n. 29. 

Articulus ab arctando dicitur, et accipitur dupliciter, 386 n. 1; 
articuli fidei quid sint, 157; ratio duodenarii numeri articulo- 
rum in Symbolo ostenditur, ibi n. 3. 

Ascensio Jesu Christi varie fuit praefigurata, 301 n. 11; devota 
ejusdem contemplatio, b n. 12. 

Ássumere et unire differunt inter se, 252 n. 1; assumptio quid 
dicat, ?bi n. 3. 

Altiributa divina ad sapientiam reducuntur, 53 n. 44. 

Altritio quid sit, 532 not. I; 539 n. 9.. 

Auoltoritates Sanctorum non sunt trahendae ad nostram rationem, 
sed magis e converso, 119 n. 26. 

AÀugmentum habet statum a virtute agente, à potentia suscipiente 
et & forma perficiente, 321 n. 6. 

AÁure& quid sit, 654 n. 4. 

Aureola quid sit, 651. 665 n. 52; 6066 nn. 54. 55; quibus doctori- 
bus competat, 665 n. 49; quibus virginibus, 2b? n. 50; quibus 
martyribus, 666 n. 53; non debetur voluntati secundum se, 
sed voluntati in opere, ibi n. 56. 

Avaritia, ejus definitio, actus, differentiae et filiae, 227 n 6. 

Áverroistarum figmenta, 148 not. II. 

Ázyma, Christus consecravit in pane azymo, non in fermentato, 
ut dicunt Graecorum quidam, 516 n. 14; cur Ecclesia Ro- 
mana, quae prius eucharistiam conficiebat in azymis, post- 
modum confecit in fermentato, et tandem ad pristinum ritum 
rediit, i5. 


B. 


Baji error quoad statum primi hominis, 166 not. I; quoad opera 
infidelium, 317 n. I; quoad confessionem, 532 not. I. 

Balizerii error quoad animam humanam, 148 not. II. 

Baptismus Christi cur non deleat originale peccatum quantum 
ad radicem, 216 n. 2; quando fuerit institutus, 473 n. 8; 495 
n. 10; an ab ipso Christo collatus, 473 n. 8; quatuor figuris 
praesignatus fuit, 474 n. 10; ministris baptizantibus non de- 
dit Deus potestatem auctoritatis, cooperationis, excellentiae, 
invocationis et institutionis, sed tantum ministerii, quamvis 
praeter primam ceteras dare potuisset, 480 n. 2; quae in- 
tentio necessaria sit ad substantiam baptismi, 257 n. 8; ficte 
baptizare nunquam licet, 481 n. 4. not. *; collatus ab haereticis 
in forma Ecclesiae est baptismus, 482 n. 11; an sub con- 
ditione conferendus sit haereticis, qui ad catholicam fidem 
se convertunt, 483 n. 12 not. * ; ad ejus integritatem quid requi- 
ratur, 486; errores contra ejus essentiam, 4b? not. I; necessi- 
tatem, 257; materiam, tum proximam, tum remotam, 4871 not. I; 
formam, 25i; ministrum, 207; subjectum, ibi ; effectus, ?bi not. I; 
et 489 not. II; triplex distinguitur baptismus, scilicet flaminis, 
fluminis et sanguinis, 489 n. 1; baptismus flaminis sine ba- 
ptismo fluminis sufficit, dummodo sit impeditus, et voluntatem 
habeat recipiendi baptismum fÍfluminis, 490 n. 1; baptismus 
fluminis excedit extensive baptismum sanguinis, 157; in ba- 
ptismo tria sunt, quoddam sacramentum tantum , quoddam 
tantum res, et quoddam sacramentum et res sacramenti, 491 
n. 2; ejus definitio, 4b; in forma mutatio nominis et numeri, 
additio distrahens, corruptio auferens sensum, et interpositio 
actum discontinuans, impediunt baptismum; aliter hi modi 
non impediunt, neque transmutatio errorem non induens, bi 
n. 3; an possit dari existentibus in utero, 492 n. 5; fictus 
accedens ad baptismum recipit sacramentum, sed non rem 
sacramenti, 493 n. 0; recedente fictione, consequitur effectum 
suum, 25i; quando coactus recipiat vel non baptismum, bi 
n. 1; sanctificatus in utero debet baptizari tum propter bo- 
num obedientiae, tum propter humilitatem, tum propter uni- 
tatem, ibi n. 8; per baptismum omnis culpa deletur, et homo 
in pristinam innocentiam restituitur quantum ad animam; et 
id triplici congruitate ostenditur 494 n. 9; non tamen omnis 


693 


poena contracta deletur, licet omnis poena aeterna, atque as- 
sumpta, sive satisfactoria, deleatur, ad manifestandam aequi- 
tatem divini judicii, ad demonstrandum fructum passionis 
Christi, ad promovendum meritum liberi arbitrii, 202; quoad 
characterem et peccatorum deletionem per gratiam, in omnibus: 
aequalem habet effectum, licet quoad habilitationem ad gratiae 
bonum plus recipiat magis dispositus, 2b2; Apostolis licuit 
baptizare in nomine Christi, sed non licet modo nobis, 4965 
n. 19; cur verbum baptizandi sit de necessitate formae, 1bi 
n. 14; unitas vel multitudo immersionum non est de sub- 
stantia baptismi, 2b? n. 15; unus potest simul plures bapti- 
zare, non plures unum, ibi n. 17; convenienter in aqua in- 
stitutus fuit, 2b; n. 18; 496 n. 19; quae non de novo aliquam 
proprietatem absolutam recepit, sed solum novam ordinatio- 
nem, 1bi; requiritur aqua naturalis, 497 n. 20; cur voluerit 
Deus, ut per baptismum immortalitas carnis non restitueretur, 
ibi n. 22; tres sunt effectus baptismi, 2bi n. 28; ad bapti- 
smum necessaria est fides alicujus articuli, et efficaciam habet 
& fide Ecclesiae, 2bé n. 24; an dormiens et furiosus valide 
baptizentur, 498 n. 24; an in baptizando adulto necessaria 
sit contritio, 2b? n. 25; prodest parvulis merito fidei Ecclesiae 
militantis, 2b? nn. 26. 27; ordo eorum, quae fiunt ad solemni- 
tatem baptismi, et mystica eorumdem significatio, 499 n. 28; 
triplici ex causa iterari non potest, 538 n. 4; an, dubio bapti- 
smate, validum sit matrimonium, 601 n. 45 not. **, 

Baptismus Joannis, ejus primus institutor fuit Deus, sed Joannes 
fuit administrator plenarius et praecipuus, 472 n. 1; fuit in- 
stitutus ad praefigurandum baptisma Christi, ad assuefacien- 
dum ad ipsum, et ad ipsum annuntiandum, sed non ad effi- 
ciendum, 2bi; cur baptizati baptismo Joannis rebaptizandi 
erant, 4b; cum esset praeparatorius ad baptismum Christi, 
eur non statim Joannes baptizare cessaverit, ex quo Christus 
incepit, 478 n. 7; an potior fuerit baptismo Christi, ib? et 
486 not. I; an daret gratiam, 473 n. 7. 

Baptismus sanguinis. Vide Martyrium. 

Basilidis haeresis, 110 not. III. 

Beati vident ipsum luminis fontem, et quodammodo ab illius 
claritate absorbentur, 277 n. 6; eorum scientia superat fidem, 
388 n. 7; visione Dei fruuntur, 656 n. 16; an laudent Deum 
vocaliter, 668 n. 61. 

Beatitudines dicuntur habitus animam perficientes, 3842 n. 3; 
95 n. 2; licet dona et beatitudines aliquo modo sint connexa, 
non tamen tantam habent connexionem, quantam retinent vir- 
tutes, 359 n. 2; sunt septem, et quare, 372; clarissime re- 
fulgent in Jesu Christi passione, 375 n. 1; cur Lucas quatuor 
tantum posuerit, octo vero Matthaeus, 376 n. 6 

Beatitudo triplex praemium complectitur, 650; dicitur dupliciter, 
654 n. 8; completur in tribus animae dotibus, 660 n. 22; 
non tamen erit perfecta, quousque anima resumat corpus, 
661 nn. 31. 32. 33; non omnes sensus in corporibus glorificatis 
erunt in suo actu, 664 n. 46; 665 n. 48; in quo actu con- 
sistat, 670 append. 

Beatum aliquid potest esse tripliciter, 402 n. 5. 

Beguardorum sive Beguinorum errores, 110 not. IT; 400 not. IV; 
415 not. IV. 

Beneficia ecclesiastica, in iis conferendis attendenda est meriti 
dignitas, 406 n. 15. 

Berengarius omnium primus eucharistiam impugnavit, 506 not. I. 

Bigami quinam sint, et cur irregulares censeantur, 974 n. 42. 

Blasphemia quid sit, 228 n. 10. 

Bona gratuita sunt diligenda ex caritate, 403 n. 5; qua ratione 

Sint deleta in malis, 617 n. 9. 

Bonitas operis triplex esse potest, 322 n. 9. 

Bonum quid dicat, 74 n. 6; 155 n. 29; 192 n. 7; 539 n. 5; tri- 
plex in bonis reperitur, 192 n. 7; majus dicitur dupliciter, 
321 n. 20. 


C. 


Caelestia influunt in terrestria quantum ad effectivam produ- 
ctionem, in terrestria et elementaria quantum ad distinctivam 
significationem, 121; non tamen certe signant futura contin- 
gentia, neque influunt in liberum arbitrium, ibi; post judi- 
cium quiescent, et in eo ordine, quo creata sunt, stabunt, 632 
n. 9; qua ratione dicantur in fine mundi remunerari, ibi n. 10. 

Caligo, in quam anima rapitur, quid sit, 382 nn. 18. 19. 20. 

Calixtini haeretici, 506 not. I. 

Calvini haeresis contra praedestinationem, 92 not. IV; quoad 
statum protoparentis, 166 not. I; et ejus tentationem, 195 
not. II; quoad cultum erga Crucem, 270 not. I; contra merita 
Christi, 218 not. I; contra ejus descensionem ad inferos, 207 


694 INDEX IV. 


not. I; quoad baptismum, 480 not. I; quoad confirmationem, 
501 not. I; quoad eucharistiam, 506 not. I; quoad poeniten- 
tiam, 531 not. I; quoad ecclesiasticas censuras, 536 not. IV; 
quoad indulgentias, ibi; quoad ordinem, 558 not. I; quoad 
purgatorium, 620 not. I. 

Oarilas divinae essentiae quid, 47 n. 25. 

Oaritas est finis totius sacrae Scripturae, 38 n. 10; habitus in- 
formans est habitus creatus, 310 n. 1; comparatur humori, 318 
n. 13; an differat essentialiter a gratia, 314 n. 25; opera extra 
caritatem facta non sunt totidem peccata, imo aliquando valent 
ad multa, 317 not. I; 325 n. 18; 356 n. 25; augetur per apposi- 
tionem, 820 n. 5; secundum substantiam non minuitur, 321 n. 5; 
habet terminum in augmento, tum ex parte agentis & proposito 
operantis, tum ex parte suscipientis, 257 ; caritas quantulacumque 
potest resistere quantaecumque tentationi, tum propter Dei au- 
xilium, tum propter voluntatis libertatem ; sed non attento vitio 
difficultatis ad bonum et pronitatis ad malum, 824 n. 12; est 
radix merendi, 325 n. 14.; non potest esse informis, 354 n. 19; 
ad ejus dulcorem septem gradibus anima pervenit, 381 n. 17; 
differt &àb amore et dilectione, 401 n. 1; ejus definitionis ex- 
plicatio, 2b? n. 3; aliquid diligi ex caritate tripliciter esse 
potest, 403 n. 5; quinam a dilectione caritatis excludantur, 
ibi; quatuor sunt diligenda ex caritate, 404 n. 6; Dei dilectio 
non excludit penitus quemcumque affectum extraneum, ibi 
n. 7; caritas est principium sive caput, et forma sive vin- 
culum, et finis omnium virtutum, 405 n. 12; est vinculum 
ligans, bi n. 18; in diligendo ordinate procedit, ibi n. 14; 
duplex ordo in ea attenditur, 406 n. 14; nec omnem affectum, 
nec omnem effectum ordo caritatis uniformiter respicit, bi 
n. 15; semel habita, amitti valet in statu viae, 409 n. 20; 
caritatem amittens, atque iterum resurgens & peccato, aequa- 
lem priori acquirere potest, 252; et potest etiam in majori 
vel minori resurgere, ibi; caritatis status non semper obligat 
ad ea, quae perfectionis sunt, 431 n. 29; triplicem statum 
habet, 433 n. 32; status perfectae caritatis in quo consistat, 
40 n. 2; ad eum sex sunt gradus: suavitas, aviditas, satu- 
ritas, ebrietas, securitas et tranquillitas, 252; in patria non 
evacuatur, sed potius consummatur per gloriam, 658 n. 19; 
imo dilatabitur quoad liberalitatis magnitudinem, ibi; ejus 
ordo essentialis remanebit, licet ille, qui attenditur ratione 
substratae naturae, non remaneat, 659 n. 19. 

Castitas, media ad eam acquirendam, 418 n. 4; 597 n. 33; tri- 
plex est ejus gradus, 418 n. 4. 

Casus quomodo detur, 85 n. 22; 93 n. 7. 

Catechismus propter duo in adultis praecedit baptismum, 6500 
n. 29. 

Oatholioi-Liberales vide Liberalismus. 

Causa differt a ratione causae, 82 n. 5. 

Üensurae eocolesiastioae » quibus impugnatae, 536 not. IV; cur 
in Eeclesia sit potestas eas ferendi, 048 nn. 84. 36. 

Cerdonis haeresis, 109 not. II. 

Cerinthi haeresis, 257 not. I; 297 not. I; 413 not. I; 621 not. II. 

Certitudine scientiae nemo scit, nisi per revelationem, se vere 
poenituisse; bene tamen certitudine conjecturae, 546 n. 20. 

Oertitudo, ad certitudinalem cognitionem requiritur immutabilitas 
ex parte scibilis, et infallibilitas ex parte scientis, 709 not. *; 
duplex est, speculationis et adhaesionis, 346 n. 7; 388 n. 7. 

Character est in anima, 484 n. 1; assimilat principaliter Christo, 
485 n. 2; ejus perpetuitas unde sumatur, ibi n. 3; est habitus, 
ibi n. 4; est signum interius distinctivum, ?bi nn. 5. 0; 486 
n. 1; in omnibus ordinibus imprimitur, 567 n. 5; in quo signo 
imprimatur, ?bi n. 8; diversi characteres ordinum non sunt 
essentialiter ordinati, 569 n. 12; in diversis ordinibus diversi 
imprimuntur, 570 n. 14. 

Ohirographum culpae et decreti quid, 296 n. 17; Christus post 
passionem suam ipsum delevit, ibi. 

Christus est via ad intelligentiam Scripturarum, 2. 3 n. 1; 11. 12 
n. 85; 25 n. 4; 36" n. 20; 8711 n. 9: 319 n. 14; est centrum 
in medio Scripturarum, 8 n. 2; 127 n. 6; est circulus per- 
fectissimus, 255 n. 14; quia omnes considerationes a Christo 
sunt, et ad Christum reducuntur, 379 n. 14; fuit medium 
septiforme, 12 n. 4; in veteri testamento praesagiebatur figu- 
ris, praemonstrabatur exemplis, promittebatur patribus, prae- 
docebatur sapientialibus documentis, prophetabatur oraculis, 
16 n. 8; 266 n. 3; est doctor internus, et habet clarissimas 
species apud se, et leges justissimas, et normas directissimas, 
85 n. 21; est liber scriptus intus et foris, 107. 168 n. 5; 
hierarcha praecelsus et admirabilis, 246 n. 5; 879 n. 14; in eo 
est duplex ratio exemplaritatis, aeternae et temporalis, 247 
n. 9; actus multiformes ab eo refulgent, 452; cur non possit 
dici duo supposita, 255 n. 14; est filius naturalis secundum 
utramque nativitatem, 256 n. 20; licet conceptus de Spiritu 


sancto, non tamen dicendus filius Spiritus sancti, 200 n. 8; cur 
ejus corpus ad quantitatem molis perfectam per successionem 
temporis fuerit deductum, 262 n. 15; in duodecim mysteriis 
principaliter ostenditur, 266 n. 3; ostenditur etiam per visum, 
per signum et per factum, 267 n. 3; in eo fuit plenitudo omnis 
gratiae, scilicet personalis, unionis et capitis, 269. 274 n. 9; 
est adorandus latriae cultu, 272 n. 6; cur dicatur caput Ecele- 
siae, 274 n. 9; 407 n. 17; per ipsum Deus adoptavit nos in 
filios, 274 n. 11; cognovit res in arte aeterna, in mente sua et 
in proprio genere, 275; an ejus anima tot cognoscat, quot ipsum 
Verbum cognoscit, 276 n. 2; eodem babitu, quo cognoscit 
ipsum Verbum, cognoscit res in Verbo, 277 n. 3; cognoscit 
Verbum per sapientiam creatam, ?bi n. 4; plura cognoscit in 
habitu, quam consideret in actu, ?bí n. 5; videt ipsum lu- 
minis fontem, et quodammodo ab ejus claritate absorbetur, 
ibi n. 6; immensitatem "Verbi inereati comprehendere non 
potest, et tamen ipsum totum cognoscit, ibi n. 1; ejus co- 
gnitio experimentalis differebat in duobus a profectu cogni- 
tionis nostrae, 278 n. 8; in eo fuit omnis meriti perfectio et 
plenitudo, 278; ejus nominis clasificatio in quo consistat, 280 
n. 4; an meruerit sibi substantiale praemium, ibi n. 7; ut 
esset Dei et hominum mediator, simul debuit esse compre- 
hensor et viator, ib? n. 8; qua ratione meruerlt ab instanti 
conceptionis suae, 1bi n. 9, qua ratione ejus praedestinatio 
sit causa exemplaris et efficiens nostrae praedestinationis, 
281 n. 11; debuit assumere humanam naturam, et etiam de- 
fectus circa eam, sed non omnes, 282. 284 n. 3; nec qualiter- 
cumque, 282. 285 n. 71; in qua natura fuerit mediator, 283 
n. 1; congruum fuit Christum assumere naturam nostram 
cum defectibus et passibilitatibus, propter pretium nostrae 
salutis, propter exemplum virtutis et propter fulcimentum 
nostrae fragilitatis, 285 n. 6; passiones in Christo fiebant se- 
cundum legem naturae, non tamen coacte, sed voluntarie, ibi 
n. 8; ejus animae non potuit communicari omnipotentia, :bi 
n. 9; decuit ipsum orare, propter meritum, virtutis exemplum, 
veritatis argumentum et officium explendum, 286 n. 11; cur 
oraverit ad Patrem in horto, Zbí n. 183; ejus oratio in horto 
quantum ad materiam fuit sensualitatis, sed quantum ad for- 
mam et discretionem fuit voluntatis rationalis, ?b$ n. 14; et 
triplex, 287 n. 17; ejus voluntates fuerunt conformes in vo- 
lendi ratione, licet non in volito, 2b? n. 15; in eo plures sunt 
voluntates, 2b n. 18; delectatio divinitatis quo modo fuerit re- 
mota in morte ab anima Christi, 201 n. 7; duplex dolor fuit, 
passionis et compassionis, 292 n. 9; ejus dolor fuit acer- 
bissimus ex modo patiendi, ex causa passionis, et ex con- 
ditione patientis, 2b? n. 10; ejus vincula quomodo imitanda, 
ibi n. 11; ejus caro, post animae separationem, mortua fuit, 
298 n. 12; non tamen divinitas fuit separata a carne, triplici 
ex ratione, scilicet ratione liberalitatis a parte assumentis, 
dignitatis à parte assumptibilis, utilitatis à parte assumptionis, 
ibi n. 185 neque anima fuit separata à Verbo, quia nec Deum 
decebat, nec nobis expediebat, nec illi animae congruebat, 
ibi n. 14; in triduo secundum esse actuale non fuit homo, 
ibi n. 10; ejus corpus per triduum requievit in sepulchro, 
294 n. 11; Christi morientis et translanceati devotissima con- 
templatio, 206 n. 22; quatuor de causis cicatrices servare 
voluit post suam resurrectionem, 299 n. 1; descendit ad in- 
feros propter vinctorum consolationem et adversariorum con- 
fusionem, ibi n. 3; in eo, cum eo, per eum et secundum eum 
convivifieavit nos Deus, ibi n. 4; cur nonnisi animas electo- 
rum suorum liberaverit, 300 n. 7; januam caeli aperuit, 25i 
n. 9; ascendit in caelum, ut dona sua mitteret, 303 n. 20; 
per missionem Spiritus sancti fuit hierarcha purgans, illumi- 
nans et consummans, 25i; est principium recreativum , 331; 
ab eo triplex fructus oritur, nempe gratiae, justitiae et sa- 
pientiae, 379 n. 14; et fructus gratiae quadruplicis, 25$; et 
triplex fidei firmitas, 392 n. 13; magis fuit dilectus a Deo, quam 
genus humanum universum, 412 n. 21; fuit perfectus pig- 
mentarius, qui attulit unctionem spiritualem et virtutem vi- 
talem, 465 n. 4; omnia per ipsum instaurata sunt, 468 not. II; 
&n in propria persona baptizaret, 473 n. 8; eucharistiae sa- 
cramentum tantum sacramentaliter sumpsit, non sumendo rem 
sacramenti, quod in exemplum fecit, ibi n. 9; tradidit di- 
scipulis corpus suum mortale et passibile in coena, licet ibi 
non poterat passio illi inferri, quia in sacramento erat im- 
passibiliter, 594 n. 27; in finali judicio non videbitur in forma 
deitatis nisi à bonis, 615; ejus potestas judiciaria secundum 
divinitatem est per naturam, secundum humanitatem per gra- 
tiam, 619 n. 16; apparebit in forma gloriosa non tantum 
bonis, sed etiam reprobis, ?bi n. 18; est causa efficiens et 
exemplar nostrae resurrectionis, 637 n. 4; eur dicatur manus, 
brachium et dextera Patris, 666 n. 54; est finis optatus, 608 n. 63. 


INDEX IV. 


Cireumeisio cur inter omnia sacramenta legis fuerit efficacius 
sacramentum, 459 n. 5; cur data fuerit ante legem, ibi; data 
fuit in remedium et in signum, 25; ob duplicem rationem, 
literalem et spiritualem, confirmata fuit sub Josue, magis 
quam sub Moyse, ibi; conferebat gratiam habilitantem ad 
bonum, licet parvulam respectu ejus, quae datur in baptismo, 
400 n. 7. 

Cirouminoessio quid, 47 n. 30. 

Clandestinitlas tempore Seraphici matrimonium non dirimebat, 
56 not. *; 58D n. 5, not. *; decisiones sanctae Sedis ad eam 
spectantes, 585 n. 5, not. *. 

Clavis spiritualis est triplex, 646 n. 24. 

Coaotio est duplex, 493 n. 7; 592 n. 30. 

Üognatio legalis, quid et quótuplex sit, 598 nn. 37. 40. 

Cognatio spiritualis, quid et quotuplex sit, 598 nn. 38. 40. 

Cognitio, duplex est ordo cognitionis, 23 not. I; ejus prima 
principia, 79 not. *; 166 n. 30; cognitio Dei in creatura et 
per creaturas quomodo differat, 126 n. 1; 179 nn. 13. 16; 
fit per abstractionem, 155 n. 27: duo ad eam concurrunt, 156 
n. 90; an habitus cognitivi sint innati vel acquisiti, 257 et 170 
n. 9; incipit à sensibus, 156 n. 30; 172 n. 16; non tamen 
omnis est a sensu, 172 n. 10; quomodo cognitio humana dif- 
ferat & gratuita, 173 n. 19; cognitio per imaginem quid sit, 
1716 n. 8; est multiplex, 276; 655 n. 15; cognitio Dei sub 
ratione veri tripliciter haberi potest, 363 n. 9. l 

Cognitum, qua ratione adaequari oporteat cognoscibili, 660 n. 23. 

Collyridiani haeretici, 270 not. I. 

Communio quotidiana non est de jure divino, 508 not. I; quid de 
ea sentiat Ecclesia, $bi. 

Communismus quid sit, 219 not. II; 414 not. III; 580 not. IV. 

Conceptio Immaculata B. M. V., quid de ea senserit Seraphicus, 
214 not. *; dogmatica Pii IX definitio, 215 not. *; an B. Virgo 
constituta specialiter fuerit sub Christo capite ante vel post 
praevisionem lapsus Adae, Ecclesia nihil definivit, ibi. 

Üonoordia inter auctoritatem sacram et civilem in quo reponenda, 
535 not. III; utique maximae est utilitatis, ib. 

Coneupiscenti&, quae remanet post baptismum, in quo ponenda 
sit, 217 n. 5; cur remaneat, ?bi n. 6; duo dicit, 25;; 430 
n. 27; augetur per illicitum consensum, 217 n. 6. 

Conoupiscibilitas quid, I. 155 n. 26; 160 n. 39. 

Confessarii munus non temere est suscipiendum, 548 n. 31. 

Confessio non est necessaria ad justificationem impii, si haec di- 
catur gratiae infusio, 3836 n. 12; an spectet ad legem naturae, 
540 n. n. 10; confessio vocalis, ut sacramentum, est solius 
legis evangelicae, nec praecessit in lege veteri, nisi in figura, 
quia illi legi non competebat, ib; non est contra naturam, 
1bi; ejus multiplex utilitas, 57; cur debeat esse occulta, 546 
n. 21. 

Confirmatio, ad ejus integritatem quid requiratur, 501; in Ec- 
clesia Graeca confertur etiam & presbyteris, 254; quam gra- 
tiam conferat, 502 n. 1; 504 n. 8; a solis episcopis est con- 
ferenda, quia sunt praelati in Ecclesia principales, 503 n. 2; 
pro causa tamen necessaria summus Pontifex potest alii quam 
Episcopo committere munus confirmandi, 478 not. **; 508 
n. 2; est necessaria necessitate conditionata, 503 n. 3; gratia 
baptismi et confirmationis respectu effectus est diversa, 504 n. 71. 

Oonformitas divinae essentiae quid sit, 47 n. 29. 

Consanguinitas quid sit, 597 n. 386; distinguitur ab affinitate, 
699 n. 41. 

Üonscientia quid sit, 170 n. 10; differt a synderesi, 252 n. 11. 

Consensus verus vel interpretativus, quis, 220 n. 18; consensus 
praesumptus quando secundum faciem Ecclesiae faciat matri- 
monium, 591 n. 21; quid si consensus fuerit in absentem, et 
consentiens postea poenituerit, 2b; consensus coactus non 
facit matrimonium, 592 n. 30. 

Üonservatio creaturae duplici ex ratione necesse est, ut & Deo 
sit, 118 n. 12. 

Consilia evangelica, vide Obedientia, Paupertas, Virginitas. 

Consilium plura dicit, 363 n. 8. 

Contemplatio, vita contemplativa in quibus differat ab activa, 
119 n. 12; ad hoc quod mens Deum perfecte contempletur, 
indiget purgari quoad intellectum et affectum, 2b n. 15; con- 
templando ad veram sapientiam pervenitur, 366 n. 15; quia 
purgamur, illuminamur, perficimur, ibi; ejus definitio, 367 
n. 19; tres sunt ejus species, 877 n. 9; contemplativus cadit 
per errorem et per praesumptionem, 381 n. 15. Vide etiam 
Gradus. 

Continentia olericorum valde rationabiliter ab Ecclesia fuit statuta, 
590 n. 33. 

Contingentia oognitorum simul stat cum infallibilitate divinae 
praescientiae, 80. 85 n. 21; 8067 n. 20. 

Contritio praecedit remissionem culpae, 330 n. 13; dupliciter 


695 


potest dici, 5309 n. 7; an sit successiva, vel in instanti, ibi; 
est dolor per essentiam, 2b n. 8; differt & compunctione, 2b: 
n. 9; an semper sit necessaria, 542 n. 12; quoad sensum non 
oportet, ut sit maxima, 543 n. 15; an possit esse nimia, 2bi 
n. 16; ratio ejus nominis, 25; quid ad eam sufficiat, 644 
n. 14; cum timore divini judicii et ardore interni desiderii 
associanda, 2b; n. 18; qua ratione intendatur et augmentum 
sumat, ibi n. 19; contritio ad indulgentias consequendas prae- 
scripta, quomodo intelligenda, 552 n. 39 not. *. 

Oontumax quis dicatur, 549 n. 35. 

Copula carnalis an sit de integritate matrimonii, 590 n. 18; 694 
n. 31. 

Cor SS. Jesu latreutico cultu est dignum, 2*0 not. I. 

Corona olericalis quid significet, 566 n. 2; 567 n. 6; in ejus su- 
sceptione renuntiatur temporalibus tantum quoad affectionem, 
566 n. 3; est dispositio ad sacramentum, ibi n. 4. 

Corpora nogira, quare ex eorum ineptitudine ligetur liberum ar- 
bitrium, 164 n. 65; ex caritate sunt diligenda, 402 n. 5; triplex 
est ratio, cur non oportuit dari speciale mandatum de dile- 
ctione proprii corporis, 404 n. 10; eorum pulveres an in ele- 
menta resolvantur, 636 n. 2; eorum glorificatio qua ratione 
faciat ad augmentum gaudii, 661 n. 38; cur in statu praemii 
sequantur locum spiritus, 6603 n. 41. 

Corpus primi hominis fuit creatum animae proportionabile quoad 
complexionem aequalem, organizationem pulcherrimam et mul- 
tiformem, et staturae rectitudinem, 162; subjectum, obtem- 
perans sine rebellione, propagans sine libidine, vegetabile 
sine defectione, 163; immutabile ad omnimodam incorruptio- 
nem, 2b; et 164 nn. 5. 8. 9; ordo hominis, sive in se, sive ad 
creaturam inferiorem, sive ad creaturam superiorem, sive ad 
Deum, requirebat, ut ejus corpus de limo terrae formaretur, 
165 n. 4. 

Oreatio, cur Deus maluerit per successionem temporum res 
creare, 114. 118 n. 25; finis principalis creationis est Dei 
gloria, 116 n. 14. 

Oreatura omnis producta est in esse per artem, 86 n. 25; ex 
tempore, de nihilo, ab uno principio, solo et summo, in certo 
pondere, numero et mensura, 110. 118 n. 15; est bona, 113 
n. 14; multiplex ibi n. 16; in triplici differentia, 118 n. 22; 
et in septiformi conditione, 127 n. 5; quaelibet habet in se 
successionem sine aliqua innovatione circa esse, 154 n. 15; 
ducit in divinam cognitionem per modum umbrae, vestigii et 
imaginis, 176 n. 5; 17 n. 65 I18 n. 9; comparari habet ad 
Deum secundum causam efficientem, formalem et finalem, 191 


n. 2. 

Creatura rationalis cur nata sit ordinari in Deum immediate, 
191 n. 1. 

Creaturae irrationales non sunt diligendae proprie ex caritate 
eliciente, licet possint diligi ex caritate imperante, 402 n. 6; 
ad quid factae sint, 632 n. 10. 

Oredere Deum, credere Deo et credere in Deum inter se dif- 
ferunt, 387 n. 4. 

Oredibile est duplex, 38 n. 11; 8397 n. 22. 

Orux, qua ratione Cruci competat cultus latriae, 212 n. 6; multi- 
pliciter fuit praefigurata in veteri testamento, 290 n. 1. 

Cultus quotuplex sit, et quibus debeatur, 269 not. I; 272 n. 0. 

Ouriositas quid, 227 n. 5. 


D. 


Daemones Lucifero consentientes, quid appetierint, 136 nn. 7. 8; 
cur ità modicum tempus merendi iis praefixum fuerit, ut non 
-haberent spatium redeundi, 2b; n. 9; locus eorum usque ad 
diem judicii est aér caliginosus, 187 n. 18; sunt obstinati in 
malo, bí n. 10; excaecati a vero, ?bi n. 17; 138 n. 19; de- 
ordinati in se, 1387 n. 18; et in operatione contra homines, 
138 n. 19; eorum opera quomodo discernantur a veris mira- 
culis, 7ó? n. 21; cur Deus permittat eos corpora humana ob- 
sidere et vexare, ?bi n. 22; aliqua praesciunt ab angelis sanctis, 
ibi n. 24; in eis non est fides informis, prout est habitus 
virtuosus, infusus et voluntarius, 353 n. 18; non sunt dili- 
gendi ex caritate, quia eorum culpa inseparabiliter eis ad- 
haeret, 403 n. 6; ex parte justitiae Dei, gloriae Christi, me- 
riti, et confirmationis supplicii judicabuntur in die judicii 
judicio condemnationis, 616 n. 5 

Damnati non sunt diligendi ex caritate, 403 n. 6; damnati prop- 
ter peccatum originale vel actuale mox ad inferos descendunt, 
641 not. I; utrum nolint peccasse, 644 n. 9; an eorum aíffe- 
ctiones remittantur, 647 n. 22; nunc tantum electorum glo- 
riam considerant, nam post judicium &à poenis absorbebuntur, 
ibi n. 24; adeo excaecati erunt tenebris spiritualibus, ut non 


696 | INDEX IY. 


cognoscant nisi quod eos possit cruciare, 757; poena etiam 
vermis affligentur, 648 n. 25; an mallent non esse, quam sic 
esse, ?bi n. 25. 

Darwinismus quid sit, 114 not. I. 

Debitum, qua ratione in Deum cadat, 322 n. 9. 

Deoimationes in lege naturae cur institutae, 459 n. 6. 

Definitiones dogmatioae non sunt novorum credibilium additiones, 
sed implicitorum explanationes, 394 n. 20; et fiunt propter 
veritatis exhibitionem, majorem gratiae diffusionem atque 
planiorem institutionem, 2i. 

Deformitas in anima quid, 216 n. 1. 

Deiformitas gloriae in quo consistat, 654 n. 15. 

Desoendere Deum quid significet, 69. 

Desiderium quiescendi cum Christo non semper est signum per- 
fectionis, 381 n. 10. 

Desperatio quando sit peccatum in Spiritum sanctum, 2936 n. 11. 

Detestatio culpae dupliciter fieri contingit, 832 n. 1. 

Deus habet rationem triformis causae, scilicet originantis, exem- 
plantis et finientis, 10 n. 1; sentiendum est de eo altissime, piis- 
sime et sanctissime, 41. 49 n. 83; ipsum esse adeo est verum, ut 
non possit cogitari ipsum non esse, 52 n. 42; est in eo praedi- 
catio per identitatem et per inhaerentiam, 62 n. 7; multiplici 
modo est praesens cuilibet rei, 69 n. 1; 82 n. 9; 84 n. 16; om- 
nia dicuntur esse ex Deo, per Deum et in Deo, 69 n. 1; est 
ratio intelligendi, 82 n. 10; in eo res tripliciter sunt, 75 n. 15; 
83 n. 18; in eo res sunt vita, 838 n. 12; alia a se cognoscit 
in se, bi n. 14; et per se, ?bi n. 15; increate, ?bi n. 16; 
aeternaliter, 84 n. 17; immutabiliter, 2b? n. 19; infallibiliter, 
ibi n. 20; est causa una et summe simplex, ibi n. 21; cur 
sit in omnibus rebus, 85 n. 1; et quot modis, 86 n. 4; 100 
n. 18; cognoscit omnia distinctissime, 2b? n. 23; etiam mala, 
licet in eo ipsa non sint, 2b; n. 24; ideae in eo non sunt in 
numero finito, bi n. 28; qua ratione dicatur causa, ?bi n. 30; 

. in statu innocentiae videbatur in speculo claro, in statu mi- 
seriae videtur in speculo obscurato, in statu gloriae perspicue, 
126 n. 2; 1172 n. 16; 655 n. 15; cognoscitur per creaturas, 
126 n. 2; licet sit causa immediata omnium, quorundam tamen 
est tota causa, quorundam vero est causa cum alia causa, 
210 n. 3; ex magnis malis elicit majora bona, 212 n. 13; ali- 
quo modo ita est vita animae, sicut anima est corporis, 314 
n. 24; ejus nomen primum est esse, 307 n. 22; omnis crea- 
tura et ratio proclamant ipsum esse, ibi; idipsum probatur 
etiam ratione ordinis, originis et completionis, 252; ei debemus 
reverentiam, benevolentiam et complacentiam, 436 n. 2; ipse 
solus seipso perfecte fruitur, 654 n. 3; utrum in patria vi- 
deatur per medium, an sine medio, 655 n. 16; 670 append. ; 
quadruplici genere cognitionis cognoscitur, nempe per fidem, 
per contemplationem, per apparitionem et per apertam visio- 
nem, 656 n. 16; tripliciter ab homine diligitur, 658 n. 18. 

Devotio quid sit, 437 n. 3; ejus fructus, ibi; in omni oratione 
est quaerenda, 438 n. 4. 

Dicere in Deo dupliciter accipitur, 256 n. 18. 

Dies creationis praefigurant tempora futura, 9. 114. 267 n. 6; 
dupliciter computatur dies in sacra Scriptura, 115 n. 3; cur 
oportuit fieri dies &c noctes, 117 n. 19; tropologice et alle- 
gorice per eos intelligitur virtus septiformis Spiritus, 118 
n. 28; Augustini opinio circa eos, ibi n. 25; iis respondent 
sex, quae requiruntur ad hominis perfectionem, 375 n. 3; et 
ad ejus intellectus illustrationem , 377 n. 9; respondent per- 
fectioni omnium divinorum operum ad extra, 668 n. 64. 

Differre ratione est tripliciter, 06 n. 27. 

Dileotio qua ratione in divinis accipiatur, 59 n. 30; differt a 
caritate et ab amore, 401 n. 1. 

Dilectio Dei ad creaturam est affectus communicatio, 151 n. 4; 
est exemplar nostrae dilectionis, 410 n. 21; creatgrae non 
solum temporaliter, sed et aeternaliter a Deo diliguntur, ibi; 
Deus omnes creaturas generali quadam dilectione diligit, cum 
naturalia dona unicuique communicet, licet non omnibus det 
dona gratuita, 452; omnes diligit aequali dilectione quantum 
&d actum essentialem, sed non quantum ad efficaciam, ibi; 
dilectio Dei in se est fruitio, relate ad creaturas potest dici 
usus, 41] n. 21; Deus quantum ad effectum reparationis 
magis hominem quam angelum dilexit; sed quoad conditionis 
effectum plus dilexit angelum, ibi; plus dilexit Christum, 

|. quam genus humanum universum, 412 n. 21. 

Disoretio personalis principaliter dicit quid substantiale, 130 n. 8. 

Disparitas cultus, an ab hujusmodi impedimento dispensari possit, 
601 n. 45 not. *. 

rin riui quid sit, 595 n. 32. 

Distinolio & discretione et & diversitate differt, 42 n. 2; est du- 
plex, 64 n. 17; quomodo in Deo sit distinctio suppositorum, 
65 n. 24; 606 n. 20. 


Diversitas quid significet, 42 n. 2. 

Divisio quid sit, 42 n. 2. 

Divorlia quas ob causas fiant licita, 582. 603 n. 48; a quibus 
indiscriminatim permissa, 582 not. VI; quanti materiam mali 
contineant, ibi. 

Dolor contritionis, quoad sensum, non est necesse ut sit ma- 
ximus, 543 n. 165. 

Domestici caritatis ordine in dilectione extraneis sunt praeferendi, 
406 n. 14. 

Domini terreni, Christiani in quibus teneantur ipsis obedire, 421 
n. 9. Vide Potestas. 

Dominium non opponitur libertati et aequalitati hominum, 419 
n. 9. 

Dominus non idem significat ac Deus, 38 n. 8. 

Dona gratis data in homine ante et post lapsum se habent sicut 
excedentia et excessa; gratum facientia vero aequalia sunt, 
si perfectionem dicant, 383 n. 5; nunc sunt efficaciora quam 
in statu innocentiae, ratione difficultatis, et ratione gratiae et 
caritatis, non tamen ratione promptitudinis voluntatis, ibi. 

Dona Spiritus sanoli quoad status consequentes sunt virtutibus 
excellentiora, licet in comparatione ad gratiam informantem 
sint aequalia virtutibus, 341 n. 2; dona et virtutes differunt 
ab invicem, et quare, ?bi n. 3; quadruplex est modus as- 
signandi differentiam inter virtutes et dona, $bi; dicuntur 
habitus expedientes, 342 n. 3; ex septiformi ratione necesse 
est Spiritus sancti dona esse septiformia, 357. 371 n. 23; in 
donis est ordo secundum gradum excellentiae et dignitatis, 
358 n. 1; et cum ordine etiam combinatio, 15i; dona et beati- 
tudines aliquo modo sunt connexa, 359 n. 2; devotissima 
oratio ad ea postulanda, 872 n. 24; disponunt ad perfectionem, 
913. 

Donatistae schismatici, 476 not. I; 486 not. I. 

Donum in divinis proprie dicitur de Spiritu sancto, 58 n. 29; 
dupliciter accipitur, 319 n. 2. ! 
Dotes corporis gloriosi quid sint, 654 n. 5; sunt secundum plus 

et minus, 2bi n. 0; quot sint, et quae, 662—664 nn. 34—43. 

Duliae cultus quid, 272 n. 5. 


E. : 


Ebionitae haeretici, 257 not. I; 418 not. I; 507 not. I. 

Eoolesià multis modis humanarum artium culturam promovet, 
24 not. I; Ecclesiae sensus in dogmatibus perpetuo retinendus, 
ibi; ejus definitio, 423 n. 18; 578 n. 37; habet potestatem 
ferendi censuras, 585 not. IV; 548 nn. 34. 36; et largiendi 
indulgentias, 550 nn. 38. 39; non judicat nisi de baptizatis, 
652 n. 41; infallibilitate gaudet, 559 not. I; 572 nn. 23. 28; 
errores contra ejus jura damnati in Sy/labo, 560 not. I; du- 
plici ratione necessarius est ordo in ea, 565 n. 1; cur Spiri- 
tus sanctus disposuerit, ut Ecclesia temporalibus abundaret, 
566 n. 8; 8b ea procedunt admonitiones et comminationes, 512 
n. 82; ad eam spectant causae matrimoniales, 679 not. IV ; 
6083 nn. 46. 47. Vide Infallibilitas, Papa, Petrus, Potestas 
spiritualis eX Primatus. 

Ekkardi doctrina haeretica, 600 n. 24 not. *. 

Eleotio tripliciter dicitur, 98 n. 20; attenditur in consilio, ju- 
dicio et desiderio, 313 n. 15. 

Eleemosyna est pars satisfactionis, 541 n. 11; an ad hoc sufficiat 
eleemosyna de superfluo, 542 n. 11. 

Elementa qua ratione innovari dicantur in fine mundi, 688 n. 13. 

Emanationes, Verbi emanatio intelligitur prior emanatione Spiri- 
tus sancti, 48 n. 11; in divinis duae sunt, per modum na- 
turae et per modum voluntatis, 53; differunt ab iis, quae 
sunt in inferioribus, 55 n. 9. 

Enoratitae haeretici, 507 not. I. 

Episcopatus an sit ordo a presbyteratu specie distinctus, 569 
n. 18. 

Episcopi cur chrismate, et in capite ungantur, 506 n. 11; 568 
n. 8; episcopi consecratio ab uno tantum episcopo expleta, 
an sit nulla, 570 n. 13 not. **. 

Erasmi Roterodami error quoad infantium baptismum, 487 not. I; 
quoad matrimonia filiorumfamilias, 57 not. I. 

Error, qua ratione differat ab haeresi, 390 n. 9; non omnis error 
impedit matrimonium, 592 n. 29. 

Essentia quid dicat, 64 n. 18; differt a natura et a specie, 115 n. 1. 

Eucharistia, Christus eucharistiae sacramentum tantum sacra- 
mentaliter sumpsit, non sumendo rei sacramentum, quod in 
exemplum fecit, 2601 n. 9; fuit praefigurata ratione tum diffi- 
cultatis, tum dignitatis suae, 474 n. 10; in lege naturae prae- 
signata fuit per sacrificium Melchisedech, in lege Moysi per 
agnum et manna, in lege nova per sanguinem effusum de 


v o no ms a a t —— ——  —— 


INDEX IV. 


latere Christi, 454; quare expressior eucharistiae praefiguratio, 
quantum ad ritum, praecesserit in lege naturae, 475 n. 10; 
ad ejus integritatem quid requiratur, 505; errores contra 
eucharistiam , prout est sacramentum, nempe quoad ejus na- 
turam et institutionem, 506 not. I; materiam, 507 not. I; for- 
mam, ibi; ministrum, 2bi; necessitatem, £57; dispositiones, 257; 
et effectus, 508 not. I; errores contra ipsam prout est sacri- 
ficium, 2b;; ratio ejus nominis, 511 n. 1; cur sit unum sacra- 
mentum tantum, 2bi n. 2; ejusdem institutionis descriptio, 
ibi n. 8; forma consecrationis panis illustratur, 5183 n. 4; forma 
consecrationis calicis est recta, et certa, et congrua, ?bi n. 5; 
una est potestas conficiendi hoc sacramentum, consistens in 
ministro et in verbo, 514 n. 6; ubi fuerit ordo, intentio, 
verbi prolatio et debitum elementum, est verum sacramentum, 
quamvis sacerdos malus vel haereticus fuerit, 515 n. 7; signi- 
ficabatur per manna, ibi n. 8; repraesentat dominicam passio- 
nem, ibi n. 9; qui sint ejus effectus, ibi n. 11; triplici ex 
causa dicitur viaticum, 516 n. 12; cur conficiendum in spe- 
ciebus panis et vini, ?bi n. 18; Christus consecravit in pane 
azymo, ibi n. 14; aqua non est de integritate sacramenti, sed 
est quid annexum materiae, et de congruitate, 517 n. 15; 
ob plures rationes rejecta fuit Armenorum petitio, ut cum 
solo vino sacrificium Missae conflcerent, ibi not. *; species 
panis et vini ambae sunt de integritate sacramenti eucharistiae 
quoad significantiam, sed non quoad efficaciam, 518 n. 17; 
virtus verbi consecrationis quid sit, 519 n. 19; conversio panis 
in verum Christi corpus non est in partem, sed in totum, 
solis accidentibus remanentibus, ibi n. 20; quae conversio 
non annihilatio, sed transsubstantiatio est dicenda, 520 n. 20; 
panis convertitur in corpus Christi, non in divinitatem, neque 
in animam, nec in sanguinem, licet haec omnia sint ibi, ibi; 
quae conversio fit in instanti, et non successive, 45i; et est 
singularis, 521 n. 20; an sit majus creare quam transsubstan- 
tiare, 4bi n. 21; an sit praestantior virtus concipiendi Chri- 
stum, quam virtus conficiendi sacramentum, 252; an aqua con- 
vertatur in vinum, 522 n. 22; congruit ibi accidentia remanere, 
in solatium sensus et in fidei meritum, $b; n. 28; vere sunt 
ibi accidentia sine subjecto, 523 n. 24; existentia corporis 
Christi in eucharistia est supra captum intellectus humani, 
non tamen supra captum intellectus fidelis, ib? n. 25; si in 
triduo vel fuisset reservatum, vel aliquis confecisset, non 
fuisset ibi nisi corpus mortuum, 524 n. 20; fractio specierum 
quid significet, 525 n. 30; quomodo corpus Christi sit totum 
in toto, et totum in qualibet parte hostiae, $5; n. 31; et non 
sit cireumscriptum, 25i n. 32; nec occupans locum, ibi n. 33; 
operationes eucharistiae quoad principium sunt supra naturam, 
quoad objectum sunt naturales, 526 n. 34; habet efficaciam 
in digne accedente tantum et debite praeparato, 52'"| n. 36; 
duplex est hujus sacramenti manducatio, sacramentalis et 
spiritualis, 2bí n. 37; quare peccet indigne manducans, $5i; 
mali sumunt rem sacramenti, scilicet corpus Christi verum, 
ibi n. 38; sed ad damnationem, 528 n. 88; minus sufficienter 
praeparatus an recipiat gratiam, 257; peccatori occulto publice 
petenti dari debet sacramentum, ?b/; haeretici, schismatici, 
simoniaci et fornicarii notorii directe repugnant huic sacra- 
mento, 529 n. 38; quid requiratur ad frequentem eucharistiae 
sumptionem, $bi n. 39; 530 n. 44; quae immunditia ipsam 
sumptionem impediat, 529 n. 40. 

Butyohelis haeresis, 250 not. I; 254 n. 10; 269 not. I. 

Ex tempore, in tempore, eum tempore qua ratione inter se dif- 
ferant, 111 n. 1. 

Ex tempore dici est dupliciter, 66 n. 28; aliqua dicuntur de 
Deo ex tempore, ibi. 

Excommuniostio est duplex, praeservativa et curativa, 549 n. 35; 
inferri licet pro damno vel injuria Ecclesiae illata, 15i; ex- 
communicatus potest iterum excommunicari, 2bi n. 306. 

Exemplar differt ab imagine, 57 n. 22; ab idea, verbo et ratione, 
80. 83 n. 12; 85 n. 21; est duplex, 82 n. 7. 

Exoroismus fit ad solemnitatem baptismi, et ad deprimendam 
diaboli vexationem erga baptizandum, 499 n. 28; an praecedere 
debeat catechismum, 500 n. 29. 

Experientia, duplex est modus cognoscendi per eam, 278 n. 8. 


F. 


Faoere quod in se est dupliciter accipitur, 336 n. 15. 

Falsitas circa sermonem est duplex, 427 n. 22. 

Fatum dupliciter accipitur, 122 n. 1. 

Fenelonii doctrina de puro Dei amore damnata, 399 not. II. 

Festum quomodo sit sanctificandum, 4206 n. 19. 

Fides, qua ratione differat a prophetia, 17 n. 16; ejus pro- 
B. Bonaventurae Breviloq. 


69'[ 


prium objectum est verum increatum, 21 n. 7; nulla inter 
eam et rationem vera dissensio esse potest, 24 not. I; imo 
opem sibi mutuam ferunt, ibi; fidei doctrina non veluti 
philosophicum inventum proponitur, sed tamquam divinum 
depositum, 1bi; quid sit, 34 not. *; ejus altitudo in duobus 
consistit, 48 n. 32; multipliciter definitur, 3483 n. 4; non 
tantum est virtus gratuita, sed gratuitarum virtutum regula 
et auriga, ibi n. 5; in quantum est virtus meritoria, est in 
libero arbitrio, sed in quantum est habitus reddens poten- 
tiam facilem, pertinet ad intellectum et voluntatem, ibi; fides 
informis est in genere virtutis, secundum quod virtus dicit 
habitum rectificantem ac vigorantem potentiam, non ut acci- 
pitur pro virtute meritoria gratuita, 352 n. 18; fides in- 
formis, ut est virtus, donum divinitus collatum est censen- 
dum, 853 n. 18; et per gratiae adventum non expellitur quan- 
tum ad habitum et usum, sed remanet, licet excludatur quoad 
defectum, 355 n. 22; per gratiae adventum formata redditur, 
ibi n. 28; fides differt in modo speculandi a dono intellectus, 
304 n. 9; non discordat a scientia, 377 n. 9; praestat rationi 
beneficia praeclara, 384 n. I; fidei doctrina quaedam habet 
antecedentia, quaedam consequentia, quaedam principia, sive 
objecta, 386 n. 8; est una virtus, quia una est ratio credendi 
in omnibus, 387 n. 5; fidei non potest subesse falsum, 388 
n. 6; fides in certitudine superatur a scientia, quae est visio 
Dei aperta; superat vero scientiam, quae est cognitio secun- 
dum statum viae, respectu credibilium; cum illa vero, quae 
est aliorum cognoscibilium, superatur in certitudine specula- 
tionis; contra vero est de certitudine adhaesionis, 2b n. 1; 
fides et scientia, quae non sit comprehensionis, sed per 
manuductionem ratiocinii, possunt simul stare, licet non sint 
secundum idem fides et scientia, 389 n. 8; fides potest esse 
de his, de quibus habetur visio sensibilis, 390 n. 10; per 
fidem nascitur in anima triplex influxus, scilicet robur vir- 
tutis, zelus veritatis et excessus amoris, 391 n. 11; comple- 
tissime fuit definita ab Apostolo, 4b; n. 12; ejus firmitas est 
ex testimonio veritatis expressae per Verbum increatum, per 
Verbum incarnatum et per Verbum inspiratum, 392 n. 13; 
potest esse de his, de quibus habetur opinio probabilis, ibi 
n. 14; duplicem habet magnitudinem, quoad objectum et 
subjectum , 399 n. 17; post Christi adventum necessarium 
est credere non modo implicite omnes articulos, sed etiam 
aliquos explicite, licet explicite eos omnes credere non sit 
omnibus, maxime simplicibus, necessarium, 2b? n. 18; post 
lapsum Adae nemo potest salvari absque fide Mediatoris, 394 
n. 19; fides quantum ad credendorum multiplicationem ad- 
ditam non potuit proficere, licet quoad implicitorum explana- 
tionem profecerit, ibi n. 20; secundum temporum diversitatem 
crevit quoad luminis plenitudinem, secundum statum com- 
munem, propter veritatis exhibitionem, majorem gratiae dif- 
fusionem atque planiorem instructionem, ibi; fidei certitudo 
quoad veritatem dietantem non crevit, licet quoad ipsum cre- 
dentem crescat, 396 n. 20; modus proficiendi in fide est du- 
plex, ibi; gradus autem triplex, ibi; firmitas fidei per Ver- 
bum inspiratum consurgit primo, ex testificantium notitia 
certa, quae invenitur in mentibus angelicis, propheticis et 
apostolicis, ibi n. 21; secundo, ex testificantium fama prae- 
clara, quae consistit in praeclaritate meritorum , miraculorum 
et martyriorum, 396 n. 21; tertio, ex testificantium concordia 
plena, quae est in 'eloquiis Scripturarum, in decretis Conci- 
liorum et in documentis Sanctorum, 257; quarto, ex testifi- 
cantium sententia firma, quia ratio non potest contradicere 
fidei, 15;; ejus speciositas per quae designetur, 397 n. 22; 
fidei speculationes comparantur sideribus et duodecim mar- 
garitis, 2b?; cur sint duodecim fidei speculationes, ibi; clari- 
tas fidei speculanda est ut veritatis praeexistentis quantum 
vel ad essentiam, vel ad excellentiam, vel ad refulgentiam, 
ibi; ut veritatis efficientis, in quantum inchoat naturam, illu- 
strat industriam, inspirat gratiam, i57; ut veritatis reficientis, 
quantum ad humanae et angelicae reparationis principium, 
quantum ad pretium et quantum ad affectum, 1b; ut veri- 
tatis perficientis, ut vitale pabulum, ut ultorem scelerum, ut 
finale praemium, ibi; tres sunt status fidei, scilicet genitae, 
roboratae et jam multiplicatae, 485 n. 5; fides Ecclesiae suf- 
ficit ad salutem parvulorum in baptismo, 489 not. *; 498 n. 26; 
est necessaria omnibus sacramentis, 407 n. 24; per claram 
Dei visionem omnino tollitur in patria non tantum quoad 
actum, sed etiam quoad habitum, 656 n. 17. 

Filius qua ratione differat a Verbo et ab imagine, 58 n. 28. 

Finis rerum duplex, 38 n. 10; 123 n. 9; fines plures statuere 
est tripliciter, 223 n. 9. 

Flagellantes haeretici, 487 not. I. 

Flagell multiplex utilitas, 231 n. 5. 


88 


698 


Foeounditas divinae essentiae quid, 47 n. 24; cur insit in Patre 
incommunicabiliter, 50 n. 39. 

Formae, cum eorrumpuntur, non omnino corrumpuntur, 639 n. 18. 

Fortitudo (donum), ejus definitio et actus, 362 n. *; ejus actus 
consistit in tolerantia passionum tantummodo in imitatione 
Christi perfecta, 365 n. 18. 

Fortitudo (virtus), ejus definitio, partes et actus, 350 n. 13 ; quo- 
modo differat à dono fortitudinis, 365 n. 13. 

Fortuna, cur multa eveniant casu et fortuna, 85 n. 22; 98 n. 7. 

Fraticelli haeretici, vide Beguardi. Perperam eorum origo fratri- 
bus Minoribus à quibusdam tribuitur, 452 not. I. 

Frosohammer, ejus errores circa animam humanam, 209 not. I. 

Fruotus Spiritus sanoti quid sint, 342 n. 3; 372. 318 n. 10; sunt 
duodecim, et quare, 314; sunt inter se ordinati, 378 n. 11. 

Fruitio quid sit, 658 n. 3; solo Deo proprie est fruendum, 660 
n. 25; quando Deo fruamur, 661 n. 21. 

Funer&, an in funeribus catholicorum admitti possint schismatici 
et haeretici, 629 n. 12 not. *. 

Furium quid sit, et quotuplex, 430 n. 26. 

Futurum est in triplici differentia, 88 append.; an sit causa 
divinae praescientiae, 257, 


G. 


Gallieanorum doctrina de Romano Pontifice, 559 not. I. 

Gaudium in beatis an et qua ratione augeatur, 661 n. 82. 

Generatisnismus quid sit, 209 not. I. 

Generatio quid sit, 43 n. 10; est triplex, i57; diversimode est in 
Deo et in creaturis, ?b/; generatio Filii est secundum volun- 
tatem complacentiae, et non secundum voluntatem, quae sit 
principium cum communicante naturam, 49 n. 35; cur in di- 
vinis, generatá personá, substantia non generetur, sicut in 
creaturis, 50 n. 38; omnis creatura clamat generationem aeter- 
nam, 25i n. 40; et hanc exprimunt et repraesentant duodecim 
generationes, quas reperimus in creaturis, 51 n. 40; cur po- 
nenda in divinis, 54 n. 4; est aeterna tum ratione generantis, 
tum ratione geniti, ibi n. 6; generatio et spiratio differunt 
secundum originem et habitudinem, 55 n. 8; generatio in 
divinis facit realem distinctionem inter generantem et genera- 
tum, 2bi n. 10; in quo differat a paternitate, 56 n. 106. 

Germanitas divinae essentiae quid sit, 47 n. 28. 

Gilberti Porretani errores, 40 not. VII. 

Gioberti errores, 109 not. I. 

Gloria merito condigni potest promereri, 322 n. 47; una est 
gloria in pluribus potentiis, sicut una anima in pluribus or- 
ganis, 655 n. 14; an differat & gratia, 661 n. 58. 

Gnoslioorum figmenta, 109 not. I1; 147 not. II; 267 not. I; 487 
not. I; 575 not. I. 

Gradus in anima disponuntur tripliciter: secundum ascensum in 
Deum, in quo novem sunt gradus, nempe tres industriae cum 
natura, 379 n. 15; tres industriae cum gratia, i57; et tres 
gratiae super naturam et industriam, 2b; secundum descen- 
sum, per virtutem susceptivam, ut copiose suscipiat, 207; cu- 
stoditivam, ut studiose custodiat, 157; distributivam, ut libera- 
liter refundat, ibi; secundum regressum in Deum, secundum 
virtutes animae exteriores, ib2; interiores, 1b; et superiores, 
ibi. Vide etiam Contemplatio. 

Graeci oatholioi, quoad matrimonia eorum presbyterorum, 696 
n. 38 not. *. 

Graeci schismalicoi, eorum haeresis contra processionem Spiritus 
sancti, 40 not. V; unde ea ortum habuerit, 44 n. 13; eorum 
accusationes adversus Latinos, 2b; baptismum per ablutionem 
colatum invalidum esse contendunt, 487 not. I; Ecclesiam 
Latinam accusant, eo quod panem azymum in eucharistia ad- 
hibeat, 507 not. I; $16 n. 14; quoad Missam praesanctificato- 
rum, 518 n. 17 not. *; quoad matrimonium, 5*6 n. I. 

Gratia capitis, qua ratione distinguatur a gratia singularis per- 
sonae et à gratia unionis, 274 n. 8; influit in omnes, tam in 
angelos, quam in homines, et qui praecesserunt Christum, et 
qui eum secuti sunt, licet secundum magis et minus, ibi n. 12. 

Gratia gratum faciens fuit necessaria etiam in natura instituta, 
113 n. 20; est accidens corruptibile, 194 n. 15; in quo differat 
a gratia gratis data, 303 n. 21; est donum a Deo immediate 
donatum, 309; et infusum, ib; cum ea et in ea datur Spiritus 
sanctus, 310; ejus effectus in anima enumerantur, 310. 313 
n. 14; descendit à Patre luminum per Verbum incarnatum, 
crucifixum et inspiratum, 310 n. 2; dicitur et est influentia, 
912 n. 3; ejus definitio, 1b n. 4; inest animae per potentias, 
ibi n. D; est aliquid creatum, 313 n. 8; dicitur lux magis 
quam calor, 314 n. 190; an differat essentialiter a caritate, 
ibi n. 25; ut est adjutorium ad merendum, dicitur generaliter, 


END KK KGGCKG KK KU U U GUU KUUU/ÁCUUUUUUUUUUUU]UUUUU KK UUUUUUUUMUMMLOM.a. a. a iii i. iii. ——— iiL nnn nnllo 2nd7maiU/iuu "00001100 000000100:.0//3).1é1àL AALÉTOAGSHELLZLILLP?OLLE!ULGCLILLLILLLOOL-LLLLIOILILLLULULLLUOóÓILLAAAEPEOLILLLIL,LRÉGGZAZ/KGZEEHMZROZA-WW7COOHOHLZLCECO|O(OBEOEO$OORc(|O.-.Coéoo9^ZCSESSSZZZSOSERESO 


INDEX IV. 


specialiter et proprie, 315; multipliciter distinguitur, 318 n. 1; 
in una anima est una tantum gratia, quod ostenditur ex parte 
principii effectivi, subjecti et finis primi, ultimi et intermedii, 
319 n. 3; per usum gratiae consequentem non contingit me- 
reri habitum gratiae praecedentis, ibi n. 4; primam gratiam 
non contingit mereri, ibi n. 5; meretur augeri, sed modum 
augendi difficile est assignare, ibi n. 6; ejus complementum 
et *«pppemium aeternum merito condigni possumus promereri, 
322 n. 1; soli gratiae omne bonum propositum est tribuen- 
dum, 323 n. 9; nemo, quamdiu vivit, potest scire certitudi- 
naliter, sive de seipso, sive de alio, quod sit in gratia, 325 
n. 165; non semper datur gratia secundum capacitatem natura- 
lium, 326 n. 16; gratiae usus, ut promoveat profectum meri- 
torium operationum, debet esse fidelis respectu Domini, virilis 
in se, et liberalis in proximum, ?bi n. 17; ejus efficacia in 
quo sit reponenda, controvertitur a& theologis, 328 append.; 
revocat liberum arbitrium a malo, et excitat ad bonum, 329. 
337 n. 19; gratiae habitualis natura, 8290; proprietates, 330; 
dispositiones ad ipsam assequendam, 331. 337 n. 18; ejus ordo 
cum libero arbitrio, 332 n. 1; triplicem habet comparationem, 
838 n. 3; 336 n. 16; majora munera gratiae Deus elargitus est 
homini lapso, quam dedisset homini, si in statu innocentiae 
permansisset, 338 n. 5; gratia comparatur ad liberum arbi- 
trium tamquam motor, quia voluntas est ipsius gratiae pe- 
dissequa, a qua elevatur; 338 n. 21; comparatur ad habitus 
virtutum substratos, sicut lux ad colores, 355 n. 23; ejus 
infusio cum virtutibus in animam simile habet in pluvia et 
terra seminata, 356 n. 28; una est gratia, a qua omnes virtutes 
animae dicuntur esse gratuitae, ibi n. 24; gratia dirigit men- 
tem in credendis, in diligendis, in exequendis et in postulan- 
dis, 383; triplex est ejus fructus, remissio culpae, plenitudo 
justitiae et assecutio vitae aeternae, 443 n. 12; et secundum 
hos fructus distinguitur in curantem, corroborantem et con- 
summantem, 157; qua ratione dicatur contineri in sacramentis, 
465 n. 9; et ab ipsis causari, 2b; n. 10; qua ratione differat 
& gloria, 667 n. 58. 

Gratia neoessilans omnino est respuenda, 816 not. I. 

Gratia personalis quid sit, 271; est ponenda in Christo, 272 n. 3. 

Gratia cri Calie est eadem per essentiam cum gratia virtu- 
tum, licet plures connotet effectus, 465 n. 8; ut gratum fa- 
ciens est una, sed ratione effectuum est multiplex, 471 n. 3. 

Gratia suffloiens, constat eam dari, 317 not. I; in ea definienda 
scholae non conveniunt, 328 append. 

Gratia unionis tripliciter dicitur, 272 n. 4; aliquo modo habet 
proprietatem rei naturalis, $bi. 

Gratiae gratis dalae quaenam sint, 303 n. 21; cur multiplicentur, | 
ibi; multipliciter accipiuntur, 332 n. 1; complentur et per- 
fBciuntur & gratia gratum faciente, 355 n. 22; non repugnant 
iniquitati, 546 n. 22. 

Guillielmi à s. Amore errores, 413 not. I. 

Gula, ejus definitio, differentiae et filiae, 228 n. 7. 

Guntherii error circa animam humanam, 148 not. II. 


H. 


Habitare Deum quid dicat, 69 n. 2; 10 n. 3. 

Habitus nonnulli sunt in Deo per causam, nonnulli per essen- 
tiam, 53 n. 43; habitus gratuiti quasi materialiter originem 
habent in natura, completive et formaliter in gratia, 359 n.2; 
alii sunt innati, alii infusi, alii acquisiti, 501 n. 31. 

Haeresis qua ratione distinguatur a secta, superstitione et schis- 
mate, 390 n. 9. 

Haereticus quis dicendus, 390 n. 9; si in forma Ecclesiae bapti- 
zat, vere baptizat, 482 n. 11; 483 n. 12; sub conditione bapti- 
zatus, collato baptismo, debet confiteri peccata anteactae vitae, 
et ab eis absolvi, 500 n. 29 not. *; directe repugnat sacra- 
mento eucharistiae, 529 n. 38; sustinens mortem, cur non sit 
martyr, 665 n. 51. 

Heleesitae haeretici, 257 not. I. 

Hermesii fipmenta, 33 not. II; 384 not. V. 

Hierarohia, ejus definitio, 140 n. 1; in suprema hierarchia cae- 
lesti triplex ordo distinguitur secundum triplicem dotem, quae 
est in gloria, 366 n. 15; ipsi respondent gradus in anima, 
9'9 n. 15. 

Homicidium ex propria auctoritate, non autem ex auctoritate 
legis, in quinto praecepto decalogi prohibetur, 487 n. 21. 
Homo propter tria post omnia fuit productus, 116 n. 10; est 
quodammodo finis omnium eorum, quae sunt, 128 n. 90; dati 
sunt ei sensus interior et exterior, motus imperativus et exe- 
cutivus, bonum visibile et invisibile, praeceptum naturae et 
disciplinae, adjutorium naturae et gratiae, 165; Deus fecit 


INDEX IV. 


illum rectum, 169 n. 8; an fuerit prius naturalibus donis 
praeditus, et posterius gratuitis, 171 n. 12; 174 append. ; quae- 
nam dona et quas gratias habuerit ante lapsum, 172 n. 13; 
174 n. 21; quaenam fuisset ejus cognitio, si stetisset, 172 
n. 17; an potuisset absque omni gratia superaddita mereri, 
173 n. 20; et cuicumque tentationi resistere, 174 n. 22; est 
imago Dei, 178 n. 9; quadruplici ratione Deus talem hominem 
fecit, ut possit ab adversario impugnari et expugnari, 196 n 1. 

Honor ad aliquem dupliciter refertur, 278 n 6. 

Humiditas radicalis et nutrimentalis quid sit, 105 n. 11; 639 
nn. 20. 21. 

Humilitas gratiam conservat, 326 n. 17; ejus proprietates mani- 
festantur in flore violaceo, 375 n. 5. 

Husitae haeretici, 817 not. I; 420 n. 9 not. *; 
not. I; 620 not. I. 

Hyperduliae cultus debetur B. Mariae Virgini, 2783 n. 6. 

Hypostiases in divinis tres sunt, 53; quid sub nomine hypostasis 
veniat, 64 n. 18. 


416 not. I; 501 


I. 


Iconoolastae haeretici, 270 not. I. 

Idea differt à verbo, arte et ratione, 80. 83 n. 12; quid sit in 
Deo, 86 nn. 24. 26; 87 nn. 29. 31. 33; quotuplex, 86 n. 28; 
87 n. 30. 

Idiomatum communioatio cur detur in Christo, 252. 256 n. 22; et 
quae regulae in ea sint attendendae, 253 n. 4; 256 n. 23. 
Ignis praecedet ultimum judicium, et terrae faciem exuret, 629. 
Ignorantia, quomodo homo per peccatum originale in eam in- 

currat, n. 207 n. 6; quotuplex sit 234 nn. 2. 4; aliud est pec- 
catum ex ignorantia, aliud peccatum ignorantiae, ibi n. 3. 
Imaginatio quid sit, 160 n. 39. 
Imagines triplici ex causa introductae fuerunt ab Ecclesia, 278 


n. 6. 

Imago differt ab exemplari, 57 n. 22; dupliciter accipitur, 15i; 
in divinis non tantum dicit expressionem personae, sed etiam 
expressionem in summo, 58 n. 24; imago naturalis a con- 
naturali differt, ibi n. 27; qua ratione differat a verbo et a 
filio, ?bz n. 28; imago Trinitatis attenditur in tribus animae 
humanae potentiis, 152 n. 10; differt ab umbra et a vestigio, 
116 n. 5; 363 n. 9; et & similitudine, 177 n. 8; imago divina 
an plus reperiatur in homine quam in angelo, in mare quam 
in femina, in virtute cognitiva quam in affectiva, 179 n. 9; 
imago recreationis in quo consistat, 313 n. 7. 

Immensitas divina quid sit, 46 n. 19; anima Christi eam com- 
prehendere nequit, licet totum Deum cognoscat, 217 n. 7. 
Immersionis ritus quandonam in Ecclesia Latina exoleverit, 487 

not. I; 492 n. 4. 

Imperfeola qua ratione sint in Deo, 86 n. 24. 

Impossibile quadruplici ex causa dicitur, 253 n. 6. 

Inearnatio Verbi, ad salutem humani generis nullus alius modus 
ita conveniens erat reparatori, 243. 246 n. 5; et reparabili, 
244. 246 nn 8. 4; et reparationi, 244; ejus definitio, 244 n. 1; 
ejus praecipua ratio fuit humani generis redemptio, quamvis 
huic rationi aliae sint annexae, 2b? n 2; major fuit congruen- 
tia ad unionem in creatura humana quam in angelica, tum 
secundum humanae naturae institutionem, tum secundum ejus- 
dem reparationem, 246 n. 6; congruum etiam fuit et decuit 
Deum incarnari, propter divinorum operum excellentem con- 
summationem, et superabundantem pretii solutionem, et su- 
pereffluentem hominis glorificationem, 247 n. 8; modus no- 
strae satisfactionis a Christo factae fuit acceptissimus ad pla- 
candum Deum, congruissimus ad curandum morbum, effica- 
cissimus ad attrahendum genus humanum, et prudentissimus 
ad expugnandum generis humani inimicum, 25i n. 10; qua- 
druplici de causa magis congruebat, ut Christus de genere 
Adae carnem assumeret, 249 n. 12; est opus totius Trinitatis, 
250; ratio ejus nominis, 261; est assumptio carnis et animae 
in unitate personae divinae, 261. 253 n. 7; convenit Filio, 
252; unio facta in Incarnatione superexcellit omnem natura- 
lem rationem, 254 n. 11; 255 n. 15; potuit una persona sine 
altera incarnari, 255 n. 12; congruit Filio Dei assumere na- 
turam in singulari, ratione ipsius unionis in se, reparationis 
nostrae et exaltationis naturae assumptae, 4bi n. 13; quid 
proprie sit unio facta in Incarnatione, 2bi n. 16; modus In- 
carnationis opponitur modo, quo lapsus est homo, 257; in ea 
fuit concursus ex triplici hierarchia, divina, angelica et 
humana, 258; appropriatur Spiritui sancto, 258. 259 n. 6; 
cur facta fuit in instanti, 258. 261 n. 14; per virtutem 
summi operatoris, 268; fieri debuit post legem naturae et 
figurae, 208. 266 n. 1; 267 n. b; post Patriarchas et Prophe- 


699 


tas, 263. 265 nn. 2. 8; in sexta mundi aetate, 264; in pleni- 
tudine temporum, $ibi; an fuerit ex mera gratia, 267 n. 4. 

foomiatabilltss divina quid sit, 46 n. 21. 

Indifferentismus damnatus in Sy//abo, 166 not. I. 

Individuum quid sit et ex quo consurgat, 65 n. 19; 130 n. 7. 

Indulgentiae ab Ecclesia conferuntur, 0835; errores contra eas, 
ibi; caelesti thesauro ex meritis Christi et omnium Sanctorum 
constituto nituntur, 537 not. IV; 550 n. 38; super eos, qui 
sunt de Ecclesia militante, fiunt tam adjuvando quam judi- 
cando; super eos, qui sunt de Ecclesia purgante, tantum ad- 
juvando, 550 n. 37; cur soli Episcopi, et maxime summus 
Pontifex, possint eas conferre, ibi n. 88; quid relaxetur per 
eas; 551 n 839; non in foro Ecclesiae tantum, sed etiam in 
foro Dei fit relaxatio, 2b; conditiones, ut valeant, ibi; con- 
tritio ad eas consequendas praescripta, quomodo intelligenda, 
552 n. 39 not. *. 

Infallibilitas Rom. Pontificis definita in Concilio Vaticano, 559 
not. I; à quibus impugnata, 562 not. I. Vide Ecclesia, Papa 
et Petrus. 

Infernus dupliciter denominatur, 301 n. 8; ad reproborum puni- 
tionem est ordinatus, 640; ejus aeternitas multiplici ratione 
ostenditur, 644 nn. 7. 11; ubi sit, 645 n. 12; in eo omnis 
ereatura erit in tormentum damnatorum, ib n. 14; ignis in- 
ferni an sit corporeus, et ejusdem naturae substantialis cum 
igne elementari, 25i n. 15; qua ratione ignis, praeter corpora, 
etiam spiritus possit affligere, 646*n. 17; et licet semper urat, 
non tamen corpora interimat, ibi n. 20; ibi sunt tenebrae 
corporales luce permixtae ad damnatorum desolationem, 647 
n. 24. 

Infideles, non omnia infidelium opera sunt peccata, 817 not. I; 
8560 n. 25; cur eorum infantes, invitis parentibus, non sint 
baptizandi, 489 not. *; eorum matrimonium non est sacra- 
mentum, 577 not. I; 600 n. 45. 

Infinitas divinae essentiae in quo manifestetur, 77 n. 4; 58 n. 10; 
an repugnet simplicitati, 277 n. 7. 

Ingenitus quid dicat in divinis, 57 n. 17. 

Inimici, caritatis affectu elicito tenemur etiam inimicos diligere, 
optando illis bona aeterna; non tamen omnes tenemur affectu 
imperato, desiderando eis bona temporalia, sed sufficit non 
odisse, 401 n. 18; omnes tenemur diligere inimicos, non modo 
quoad affectum, verum etiam quoad effectum, in casu neces- 
sitatis, 408 n. 18; dilectio amicorum et inimicorum sic se ha- 
bent, quod haec est perfectior, quia difficilior, illa quia fer- 
ventior et frequentior, 2bi. 

Innascibilitas cur Patri attribuatur, 56 nn. 11. 21; in divinis quid 
sit, D7 n. 19. 

Inseparabilitas divinae essentiae quid sit, 47 n. 30. 

Inspiratio, quoad ejus naturam, modum et extensionem theologi 
diversimode sentiunt, 5 append. 

Instauratio divina per Christum facta, a Leone XIII mirifice ex- 
posita, 468 not. II. 

Institutiones divinae tanto plus utiliores et salutariores, quanto 
magis statu nativo manent integra et incommutabilia, 578 
not. II. 

Intellectus tripliciter a scientia perficitur, 87 n. 7; intellectus 
speculativus qua ratione differat a practico, 137 n. 17; 158 
n. 32; 348 n. 5; quid sit, 152 n. 8; 160 n. 39; 164 n. 6; ejus 
operatio dependet a certitudine rei extra, et intra a sensu, 
155 n. 22, ad actum intelligendi requiritur, quod ex intellecto 
et intelligente fiat unum, ibi n. 21; partim est a dictamine 
naturae, partim ex certitudine scientiae, et partim ex illustra- 
tione lucis aeternae, 156 n 31; 366 n. 14; distinguitur in 
agentem et possibilem, 157 n. 32; cur dicatur vis non alligata 
materiae, 164 n. 6; per triplicem gradum ascendit in Deum, 
175. 179 n. 10; intellectus speculativus respicit verum sub 
ratione veri, 3483 n. 5; extensione fit practicus, 257; tripliciter 
extendi contingit, 257; tripliciter ascendere in Deum dicitur, 
440 n. 8; intellectus gloriosus intelliget omne intelligibile, 
661 n. 28. 

Intellectus (donum Spiritus sancti), ejus actus et objectum, 363 
n. 9; est infra sapientiam et supra scientiam, 157; differt a 
fide in modo speculandi, 364 n. 9; est regula circumspectio- 
num moralium, ?bi n. 11; janua speculationum scientialium, 
805 n. 15; et clavis contemplationum caelestium, 36" n. 20; 
triplex autem est clavis, scilicet intellectus Verbi increati, 
Verbi incarnati et Verbi inspirati, ibi. 

Intelligentia quid sit, 156 n. 29; 160 n. 89; 179 n. 11. 
Intelligere aliquando praecedit, aliquando sequitur fidem, 39 n. 12; 
intelligere et sentire tripliciter inter se differunt, 168 n. 3. 
Intentio, quid sit, 160 n. 40; 480 n. 3; quae intentio sufficiat, 
ui actio sit bona, 222 n. 4; quae ad meritum absque opere 
exteriori, 228 n, 7; ut actio sit meritoria, 327 n. 19; bonum, 


88 * 


100 


intentione mala factum, est peccatum illi, qui facit, 4271 n. 22; 
intentionis objectum in ministro sacramenti quale requiratur, 
4'6 not. I; est necessaria in omni sacramento, 480 n. 4. 

Invidia, ejus definitio, differentiae et filiae, 228 n. 9. 

Ira, ejus definitio, differentiae et filiae, 228 n. 10; prohibetur 
in quinto praecepto decalogi, 427 n. 21. 

Irascibilitas quid sit, 155 n. 26; 162 n. 39. 


J. 


Jaotantia quid sit, 227 n. 5. 

Jansenianorum errores quoad divinam voluntatem, 90 not. I; 
quoad statum primi hominis, 162 not. I; 166 not. I; quoad 
essentiam peccati originalis, 204 not. II; quoad ejus effectus, 
205 not. III; 264 not. I; quoad limbum, bi not. IV; quoad 
cultum erga Ss. Cor Jesu, 270 not. I; quoad gratiam actua- 
lem, 316 not. I; et gratiam sufficientem, £i; quoad timorem 

servilem, 360 n. 4 not. *; quoad juramentum, 415 not. IV; 
quoad dispositiones ad ss. eucharistiam sumendam, 507 not. I; 
quoad missam, 508 —9 not. I; quoad confessionem, 531 et seqq. 
not. I; quoad censuras, 536 not. IV; quoad indulgentias, ibi; 
quoad ecclesiasticam hierarchiam, 559 et seqq. not. I; quoad 
causas matrimoniales, $79 not. IV; quoad sponsalia, 589 n. 16 
not. *. Vide etiam Pistoriensis Synodus. 

Jansenii quinque propositiones damnatae, 316 not. I. 

jejunium est pars satisfacti8nis, 541 n. 11. 

Joachimi Abbatis errores, 40 not. VII. 

joviniani haeresis, 413 not. I; 649 not. I. 

Judicium est duplex in ratiocinante, 137 n. 17; ad ejus firmi- 
tatem duo concurrunt, 619 n. 16. 

judicium finale cur fiet, 614; in eo fiet aperta declaratio meri- 
torum, irrevocabilis latio sententiarum et justa retributio sti- 
pendiorum, ibi; ejus hora an nota sit angelis, 616 n. 2; an 
omnes judicabuntur, 2b? n. 3; electorum peccata tunc omnibus 
justis patebunt, 617 n. 10; sed non in eorum contumeliam, 
618 n. 11; quomodo videbunt simul omnium peccata, ibi n. 12; 
quatuor ordines erunt in judicio, ibi n. 15; apostoli, angeli 
et viri perfecti qua ratione judicabunt in illa die, ibi. 

Jura omnia pullulant & praeceptis Decalogi, 423 n. 15. 

juramentum, juratio frequens nominis Dei, ubi nulla est neces- 
sitas vel utilitas, non caret culpa, 424 n. 18; cur juramento 
debeantur judicium, veritas et justitia, 252; est quidem lici- 
tum in se, non sic tamen quin aliquo modo illicitum esse 
possit, 2b; an sit indifferens, vel sit bonum in genere, theo- 
logi non conveniunt, ib; jurare per creaturam est licitum, 
si advocatur in testimonium, ut est vestigium divinae veri- 
tatis, 425 n. 18; cur frequentius per Sanctos, et maxime per 
Evangelia, quam per creaturas juretur, 154; quamquam sit 
illicitum jurare per idola, ubi tamen necessitas vel communis 
utilitas affuerit, licet tale juramentum recipere, ibi; juramen- 
tum dolosum in foro Dei non obligat, licet in foro Ecclesiae 
obligare non sit dubium, ibi; juramentum coactum in foro 
Dei obligat, sed non in foro Ecclesiae, ib; juramentum in- 
cautum, vergens in salutis detrimentum, vel in impedimen- 
tum perfectionis, directe non est obligatorium, ibi. 

Justifioatio nostra attribuitur passioni Christi per modum meriti, 
sed per modum quietantis attribuitur resurrectioni, utrique 
autem per modum excitantis et regulantis, 295 n. 21; 299 
n. 4; ad justificationem impii quatuor concurrunt, 331; magis 
dicitur actus gratiae vel status, quam dicatur ipse habitus, 
332 n. 2; non cadit sub merito condigni, sed sub merito 
congrui, ibi; dicitur animae reparatio, ibi; ejus nomen est a 
justitia originali, 333 n. 2; in ea maxime divina misericordia 
et veritas relucent, 334 n. 6; tripliciter dicitur, 334 n. 8; in 
e& duo sunt, 2bi; non datur nisi volenti, 335 n. 11; ad eam, 
prout dicitur justitiae infusio, non est necessaria confessio, 
ibi n. 12; ejus processus, 336 n. 13; secundum legem com- 
munem non fit sine praeparatione, 2b; n. 14; naturaliter gra- 
tiae infusio praecedit expulsionem peccati, 336 n. 10; justi- 
ficatus potest resurgere in majori et minori et in aequali 
gratia, secundum quod praeparat se melius, n. 544 n. 20. 

Justitia, ejus definitio, partes et actus, 350 n. 16; in omni opere 
Dei sunt conjuncta misericordia et justitia, 643 n. 1. 

Justitia originalis an idem sit cum gratia sanctificante, 174 append. ; 
dupliciter sumitur, 206 n. 4. 

justitia publioae honestatis quando contrahatur, 600 n 42 not. *. 


L. 


Lalini an concedere possint, ut in suis ecclesiis celebretur 
Missa a presbyteris graeci ritus, schismaticis et haereticis, 
629 n. 12 not. *. 


INDEX IV. 


Latitudinarismus damnatus in Syl/abo, 160 not. I. 

Lairiae cultus quid, 272 n. 5; competit Christo, et ejus imagini, 
scilicet Cruci, ibi n. 6. 

Legalia non cessaverunt ante promulgationem Evangelii quan- 
tum ad observantiam, nec quantum ad efficaciam universaliter, 
416 n. 1; diversa circa hoc Hieronymi et Augustini opinio, ibi. 

Legislatio omnis debet esse pia, vera, sancta, 458 n. 1. 

Lex evangelioa est lex perfectae libertatis, 422 n. 9; dicitur 
vivificans, quia triplici modo justificat, scilicet ratione gratiae 
sacramentalis, amoris spiritualis et multiplicis boni operis, 
ad quod per consilia et praecepta dirigit, 422 n. 11; cur di- 
catur et sit lex amoris, ibi n. 12; quoad arduitatem prae- 
ceptorum est quidem gravior lege veteri, non tamen quoad 
numerum; sed ratione moventis amoris et sacramentorum 
adjuvantium est levior, 423 n. 14; est lex sanctitatis, 458 
n. 1. 

Lex mosaioa dicitur occidens per occasionem, 422 n. 11; cur 
dicatur et fuerit lex timoris, ibi n. 12; fuit lex veritatis, 
458 n. 1. 

Lex naturae fuit lex pietatis, 458 n. 1; tria habuit sacramen- 
torum genera, decimationes, oblationes et sacrificia, 459 n. 6. 

Liber duplex est, unus scriptus intus, alius scriptus foris, 167; 

- liber scriptus intus est Dei sapientia, ?bi et 168 n. 5. 

Liber vitae quid sit, 82 n. 6; 85 n. 21; 617 n. 1; appropriatur 
Filio, 82 n. 6; quinam in ipso scribantur, ibi; in resurrectione 
aperietur, 617 n. 8. 

Liberalismus damnatus in Syi/abo, 166 not. I; liberalismus ca- 
tholieus inter praecipuos errores hodiernos est habendus, 537 
not. V; catholico-liberales periculosiores sunt apertis Ecclesiae 
hostibus, 751; quo studio ab insidiis eorum sit cavendum, ibi; 
&n catholico-liberales inter schismaticos sint enumerandi, 538 
not. V. 

Liberalitas divinae essentiae quid sit, 47 n. 20. 

Libertas, infallibilitas praedestinationis aeternae simul stat cum 
libertate voluntatis creatae, 80. 85 n. 22; 96 n. 18; est tri- 
plex, a coactione, a culpa et a miseria, 158 n. 5; 422 n. 9; 
resultat ex concursu rationis et voluntatis, 160 n. 38; non 
repugnat obligationi ad bonum, 419 n. 6; libertas legis evan- 
gelicae quomodo intelligenda, 422 n. 9. 

Liberum arbitrium diversimode consideratum varie definitur, 151 
n. 5; non dicit potentiam a ratione et voluntate distinctam 
secundum rem et essentiam, 159 n. 37; 844 n. b; compre- 
hendit simul rationem atque voluntatem, 159 n. 38; impossi- 
bile fuit dare homini liberum arbitrium inflexibile ad malum, 
193 n. 12; quoad interiorem actum cogi non potest, 109 n. 1; 
384 n. 7; quo modo cooperetur gratiae, 317. 3283 n. 9. 329; 
in puris naturalibus constitutum, cum generali Dei influxu, 
tametsi difficulter, potest tamen facere opus bonum morale, 
quod non disponit ad gratiam, nec ad gloriam, 322 n. 95; omni 
gratia destitutum , non potest cuilibet tentationi resistere, 
licet necesse non sit, ut cuilibet succumbat, 323 n. 10; 
de viribus liberi arbitrii a gratia adjuti est loqui dupliciter, 
324 n. 19; excitatum per gratiam gratis datam potest ad 
gratiam gratum facientem se de congruo disponere, sed sine 
dono nequaquam, 332 n. 1; & gratia moveri dupliciter in- 
telligitur, 338 n: 21. 

Libido tripliciter dicitur, 218 n. 14; quomodo in omni peccato 
reperiatur, 232 n. 10. 

Lignum vilae, qua ratione immortalitatem praestare potuisset 
corpori humano, 162. 164 n. 10; 165 n. 12; Christus est li- 
gnum vitae, ibi n. 13. 

Locutio, locutio Dei, angeli et hominis qua ratione differat, 145 
n. 16; tria ad eam formandam concurrunt, 197 n. 5. 

Longsevitas vitae cur specialiter promittatur iis, qui parentes 
honorant, 426 n. 20. 

Lucifer quid appetierit, 131. 185 nn. 8. 7; processus ejus pec- 
cati, 1365 n 6; quando peccaverit, 136 n. 9. 

Lumen gloriae, per ejus subsidium beati Deum vident, 649 
not. I; quid sit, 655 n. 16; 670 append. Vide etiam Visio Dei. 

Luthersnorum haeresis de statu primi hominis, 166 not. I; de 
essentia peccati originalis, 204 not. II; et de ejus effecti- 
bus, 205 not. III; 2183 not. I; quoad cultuni erga Crucem, 
2170 not. I; quoad gratiam actualem, 316 not. I; quoad gra- 
tiam habitualem, 329 not. I; quoad meritum, 330 not. I; 
quoad consilia evangelica, 413 not. II; quoad sacramenta in 
genere, 453 not. I; 4566 not. I; quoad eorum numerum et di- 
stinctionem, 403 not. I; 467 not. I; et dispensationem, 416 
not. I; quoad sacramentalem characterem, 483 not. I; quoad 
baptismum, 487 not. I; quoad confirmationem, 501 not. I; 
quoad eucharistiam, 506 et seqq. not. I; quoad poenltentiam, 
581 et seqq. not. I; quoad ecclesiasticas censuras, 536 not. IV; 
quoad indulgentias, ibi; quoad extremam unctionem, 553 not. I; 


INDEX 


quoad ordinem, 558 not. I. et seqq.; quoad matrimonium, 575 
not. I et seqq. ; quoad purgatorium, 620 not. I et seqq.; 625 
not. I; quoad gloriam, 649 not. I. 

Luxuria, ejus definitio, differentiae et filiae, 228 n. 8. 


M. 


Macedoni haeresis, 40 not IV. — . 

Macula in anima quid sit, 216 n. 1. 

Magnetismus quid sit, 132 not. III; ejus effectus, ibi; responsa 
s. Sedis quoad ejus licitudinem, 183 not. III; non potest esse 
absque peccato, 138 n. 19. 

Mali homines qua ratione diligendi sint, vel detestandi, 403 n. 5. 

Malum a Deo cognoscitur, licet in eo non sit, 86 n. 24; ordina- 
tissime ab eo permittitur, 96 n. 14; dupliciter accipitur, abs- 
tractive et concretive,' 191 n. 35; qua ratione dieatur esse a 
voluntate deficiente, 192 n. 5; habet esse in bono, 192 n. 1; 
ipsum contrariari alicui bono "dupliciter intelligi potest, 193 
n. 9; malum culpae tripliciter circa rationalem creaturam 
potest consistere, aut quantum ad exteriorem effectum, aut 

quantum ad interiorem, aut quantum ad habitum, ?bi n. 10; 
non est natura aliqua, sed boni privatio, 194 n. 14; facit ad 
decorem universi, 201 n. 2; est duplex, culpae et poenae, 
229. 280 n 1; aliquid est malum dupliciter, aut ex genere 
actus, aut ex " malitia intentionis, 428 n. 23. "Vide Peccatum. 

Manichaeorum errores, 39 not. I; 109 not. I. II; 112 n. 4; 131 
not. I; 141 not. II; 191; 250 not. I; 452 not. I; 481 not. 1; 
507 not I; 515 not..I. 

Marcionis haeresis, 109 not. II; 250 not. I. 

Maris Virgo in patria constituet ordinem per se, 141 n. 20; in 
ea capacitatem gratiae Deus complevit et implevit, secundum 
. quod capit pura creatura rationalis, 217 n. 8; dicenda est 
Dei genitrix, 259 n. 1; fuit foecundata a Spiritu sancto, ibi 
nn. 2. 60; vere cooperata est Spiritui sancto in Filii con- 
ceptione, 261 n. 13; ejus cooperatio non fuit simpliciter na- 
turalis, 268 n. 18; veriori modo fuit mater Ohristi, quam 
aliqua mater sit filii sui, /5/; triplici ratione decuit ipsam vo- 
vere Deo virginitatem, 262 n. 16; et etiam nubere, ibi; et 
nubere beato Josepho, 20i; merito condigni non potuit mereri 
concipere Christum, licet merito congrui et ex dignitate meruerit, 
ibi n. 11; est honoranda cultu hyperduliae, 273 n. 6; cultus 
specialis erga ejus sanguinem prohibetur, ib? not. *; ejus 
constans animus in passione Filii, 287 n. 20; est stella maris, 
296 n. 22; et mare compunctionis, compassionis et passionis, 
ibi; ejus dilectio in dilectione proximi continetur, 404 n. 9; 
an fuerit capax et particeps extremae unctionis, 556 not. **; 
ejus assumptio in caelum, etsi nondum definita, non sine vehe- 
menti suspicione haeresis negari potest, 635 not. *. 

Mariyrium, an aliquando quilibet christianus teneatur vitam 
ponere pro Christo, 365 n. 13; dicitur baptismus sanguinis, 
et excedit intensive baptismum fluminis, 489 n. 1; efficaciam 
majorem habet a passione Christi, quam baptismus fluminis, 
490 n. 1; 666 n. 83; non est sacramentum, quia deficiunt ei 
omnia, quae sunt de ratione sacramenti, scilicet repraesentatio 
ex similitudine, significatio ex institutione, sanctificatio ex 
prolatione, 491 n. 1; cur dicatur magis baptismus sanguinis, 
quam ignis, vel alterius elementi, 25; ad ipsum duo concur- 
runt, 666 n. 53; cur in innocentibus et in latrone non fuerit 
completum, bi. 

Materia prim& potest considerari informis, non tamen existere, 
117 n. 18; 119 n. 25. 

Matrimonium, ejus origo, 469 not. III; dejectio, in quam de- 
venerat apud omnes gentes, antequam Christus ad nobilis- 
simam excellentiam ipsum renovaret, 207; ad ejus integritatem 
quid requiratur, 575; errores contra ejus honestatem, 25i 
not. I; essentiam, ibi; et proprietates, 576 not. I; in matri- 
monio christiano contractus a sacramento non est dissociabilis, 
516 not. I; 582 not. IV, 604 append.; ejus impedimenta, 510. 
5'19. 582 not. IV; 585 n. 5; 591 n. 20; 592 n. 28; matrimonium 
filiorumfamilias, insciis vel invitis parentibus, an sit invalidum, 
511 not. I; matrimonium infidelium potest dissolvi quoad vin- 
culum, quia non est sacramentum, 2b;, et 602 n. 45; ejus multi- 
plices et praeclari fructus, 578 not. III; errores quoad forum, 
cui est subjiciendum, 579 not. IV; cur sit sacramentum, 582 
not. IV; ratio ejus nominis, 584 n. 1; ejus definitio, 585 n. 3; 
cur aliquibus temporibus interdicatur celebratio nuptiarum, 
ibi n. 5; ejus inseparabilitatem miro modo, licet occulto, etiam 
lex mosaica asserebat, 586 n. 7; multipliciter figuratur, 587 
n. 0; 590 n. 18; quomodo detur in remedium suscipientibus, 
588 nn. 11. 12; quando accipiat rationem gratiae, 589 n. 13; 
an consensus sit tota ejus causa, 2bi n. 14; 590 n. 19; an 

8. Bonaventurae Dreviloq. 


IV. 101 


debeat consensus esse exterior, ibi n. 15; 501 n. 25; matri- 
monium ratum inter fideles an sit fortius matrimonio con- 
summato inter infideles, 590 n. 18 not. *; tria ejus bona si- 
gnant triplicem proprietatem unionis Christi cum Ecclesia, 
ibi n. 19; matrimonium tantum ratum solvitur per votum so- 
lemne castitatis. 591 n. 21; consensus praesumptus an faciat 
matrimonium, ibi n. 21; an consensus in absentem, ibi; an sit 
validum, si contrahatur a catechumeno, 601 n. 45 not. *; vel 
a ficte baptizato, 20; quid, si dubio baptismate, 2b not. **; 
matrimonium infidelium non est ratum, 602 n. 45: excusat 
tamen aliquo modo a culpa, 75; an altero conjugum ad fidem 
veniente, solvatur, 1b; an altero labente in infidelitatem, ibi; 
quando solvatur propter illegitimitatem personarum venien- 
tium ad fidem, 4b; ad Ecclesiam spectat personarum legi- 
timitatem et idoneitatem ad contrahendum determinare, 603 
nn. 46. 41; quis sit ejus minister, 256, append. 

Malrimonium ad morganaticam quid sit, 600 n. 44 not. *. 

Mairimonium civile quid sit, 576 not. I; 581 not. IV; non est 
sacramentum, 584 not. VII; nec parit impedimentum publicae 
honestatis, 599 n. 38 not. **; ab Ecclesia non toleratur nisi ut 
caeremonia mere civilis, 25i. 

Matrimonium conscientiae quid sit, b86 n. 5 not, *. 

Mairimonium mixtum quid sit, 600 n. 45; 604 append.; quid 
de eo sentiat Ecclesia, 600 n. 45 not. **. 

Medialio est triplex, 94 n. 6; cur conveniat Dei Filio, 252, 
283 n. 1. 

Meditatio, ejus ortus, objectum et fructus ex verbis Apostoli 
ostenditur, 438 n. 5. 

Memori& non ponitur in Deo, 81 n. 1; quid sit, 152 n. 1. 

Menandri haeresis, 110 not. III. 

Mendacium, cum sit completum, duplicem in se falsitatem in- 
cludit, 427 n. 22; est malum secundum se, 428 n. 23; nec 
Abraham, nec Isaac, nec Joseph mentiti sunt, ibi; locutiones 
figurativae non sunt mendacia, 257; nec omnes simulationes, 
ibi; fieri non potest ex caritate, nec meritorie, 429 n. 23; 
non semper est mortale, 25i; in viris tamen perfectis, quan- 
tumcumque parvum, imputatur in mortale ratione scandali 
et conscientiae, ib; distinguitur in varias differentias, ibi. 

Mens quid sit, 151 n. 1. 

Mercenarius quis dicatur, 402 n. 4; an affectus mercenarius 
possit esse a caritate, ib. 

Merces multiplex in sacra Scriptura insinuatur, 654 n 8. 

Meritum congrui, digni et condigni quomodo inter se differant, 
96 n. 15; 262 n. 11; 320 n. 6; mereri tripliciter dicitur, 279 
n. 1; meritum condigni a S. D. strictissime et differenter à 
communi theologorum accipitur, 320 n. 6 not. *; opus meri- 
torium triplicem habet comparationem, 322 n. 6; radieatur in 
caritate, 325 n. 14; efficacia meriti principaliter venit ex 
difficultate operis, ex promptitudine voluntatis et ex magni- 
tudine caritatis, 333 n. 5; proficere in merito est dupliciter, 
338 n. 22; et ex triplici merito obtinetur, scilicet ex merito 
proprio, ex merito capitis et ex merito ecclesiasticae unitatis, 
551 n. 39. 

Mesmerismus, vide Megnetisnus. 


Messias, epocha et officia promissi Messiae in veteri testamento 


ita indicantur, ut nonnisi Jesu Nazareno convenire queant, 
243 not. I. 

Metus est duplex, 592 n. 30. 

Millenarii haeretici, 621 not. II. 

Mirabile est dupliciter, 303 n. 21. 

Miraculum quid sit, 77 n. 8; quomodo verum a falso discernatur, 
138 n. 21; miracula facta sunt post hominis lapsum, 179 n. 10; 
ejus definitio, 348 n. 4. 

Missio in divinis quid sit, 68. 70 n. 5, 71 n. 12; cur missio 
visibilis non fuerit tempore legis scriptae, neque detur modo, 
10 n. 7; Filii missio visibilis fuit in forma rationali, quia 
apparuit ut mediator; Spiritus sancti in igne, et columbae 
specie, ut manifestaretur instructor, ?bi n. 8; tam de Filio 
quam de Spiritu sancto est duplex, 71 n. 9; non dicitur ex 
tempore, 25? n. 11; missio Filii et Spiritus sancti quoad ra- 
dicem gratiae eadem est, quoad habitus aliqua est indistinctio, 
quoad actus est alia et alia, semper tamen sunt indivisae, 
ib: n. 12; Spiritus sanctus mitti dicitur non in profectu gratiae 
prius habitae solum, sed etiam in collatione novi doni et novi 
usus, 75i. 

Moniales a solis episcopis consecrantur, $74 n. 43 not. *. 

Monothelitarum haeresis, 251 not. I. 

Monsira an sint a Deo, 122 n. 1. 

Montanistae haeretici, 507 not. I; 532 not. I; 586 not. IV ; 516 
not. I. 

Mores hominum a sideribus dispositive tantum causantur, 123 n. 8. 

Mormonum figmenta, 580 not. IV. 


88 ua 


£4 


102 


Mors, cur nulla justitia absolvat hominem a debito mortis, 202 
n. 8; poena mortis maleficis juste infligitur, 420 n. 9. 

Moriale tripliciter accipitur, 639 n. 27. 

Molus el sensus in spiritualibus quid significent, 274 n. 10. 

Mulier cur formata de latere viri, 163 n. 2; an divina imago 
minus reperiatur in muliere quam in viro, 179 n. 9; cur dia- 
bolica tentatio & muliere inchoaverit, 197 n. 7; an gravius 
peccaverit mulier quam vir, 200 n. 4; cur ejus poena fuerit 
duplicata, 201; cur sit incapax sacramenti ordinis, 578 n. 38; 
an in suo sexu resurget, 638 n 10. 

Mundus comparatur pulcherrimo carmini, 10 n 7; non fuit pro- 
ductus ab aeterno, 111 n. 2; fieri potuit melior quoad aug- 
mentum substantiae, non tamen quoad specificam gradus no- 
bilitatem, 117 n. 16; consistit in natura caelesti et elementari, 
120; quomodo imitetur archetypum, 121 n. 1; servit ad sa- 
pientiam, 168 n. 1; ejus dispositio respondet virtutibus car- 
dinalibus, 349 n. 11; ejus figura per conflagrationem ignium 
peribit, 630. 


N. 


Natura dupliciter dicitur, 77 n. 8; differt ab essentia et a specie, 
115 n. 1. 

. Natura corporea creata fuit ex nihilo ante omnem diem, 114; 
distincta per triduum, 252; ornata et consummata per alterum 
triduum, 115. 

Nalur& humana, eam a peccato corruptam fuisse evincitur ex 
ordine tum divinae justitiae, tum divinae sapientiae, tum 
etiam divinae bonitatis, 206 nn. 1. 2; in omnibus hominibus 
non modo poenaliter, sed culpabiliter quoque fuisse merito 
primae transgressionis corruptam, carentia visionis Dei, ratio- 
nalis erubescentia et concupiscentiae praedominantia mani- 
festant, 210 n. 1. 

Natura pura, an possibilis fuerit status naturae purae, 114 append. 

Naturalismus damnatus, 91 not. III; 384 not II; 579 not. IV; 
581 not. IV. 

Neoessitas divinae essentiae quid sit, 47 n. 22; non tollit in 
Deo libertatem, ib; ; est duplex, 644 n 9. 

Nestorii haeresis, 250 not. I; 254 n. 10; 297 not. I; 269 not. I; 
218 not. I. 

Nihilistae, eorum doctrinae, 414 not. III. 

Nomina qua ratione de Deo dicantur, 62. n. 5; 63 n. 9; 112 
n. 1; in Deo accipiuntur tripliciter, quantum ad suppositum, 
ad significatum et ad connotatum, 063 n. 13; 6 n. 29. 

Notiones in divinis sunt quinque, 53; quid sint, 54 n. 1; 65 n. 21. 

Novaliani haeresis, 532 not. I; 576 not. 1. 

Novum dupliciter dicitur, 116 n. 18. 

Numerus qua ratione sit in divinis, 42 n. 4; 56 n. 15; in crea- 
turis est quantitas, sed in Deo dicit relationem, 62 n. 6. 

Nupliae secundae et tertiae, etsi licitae, cur minus honorabiles, 
590 n. 20. 


0. 


Obduralio quid sit, 96 n. 17; 236 n. 18. 

Obedientia, votum obedientiae in quo consistat, 418 n. 3; triplex 
est obedientiae ratio et gradus, ibi; religiosi obedientia men- 
suratur a voto emisso, ibi. 

Oblationes in lege naturae cur institutae, 459 n. 6. 

Obligatio ad bonum non repugnat libertati, 419 n. 6; quintu- 
plicis generis esse potest, 431 n. 29; obligatio ex voto non 
minuit perfectionem actus, sed perficit, 433 n. 31. 

Obstinalio duplex, 236 n. 13. 

Octava quid significet, 10 n. 4; 118 n. 23; 377 n. 9. 

Offiia divina sunt perficienda ordinate: steer ac devote, 439 
n. 6; quinque de causis fuerunt instituta, scilicet propter 
imitationem caelestis concentus, ad gratias Deo agendas pro 
beneficiis, ad ignem amoris Dei assidue nutriendum, ad fideles 
certis temporibus in ecclesia coadunandos, et propter de- 
corem religionis christianae, ibi. 

Omnipotentia divina cur excludat culpabilia, poenalia et mate- 
rialia, 75; non est communicabilis creaturae, 285 n. 9. 

Ontologi, eorum figmenta a Seraphici doctrina toto caelo distant, 
80 n. 27: 126 n. 2; 148 not. III; 277 n. 6; propositiones 
Ontologorum a Congregatione S. R. U. Inquisitionis repro- 
batae, 149 not. III; erroribus Beguardorum proxime accedunt, 
649 not. I; ad ea Rosminiani deflectunt, ibi. 


INDEX IV. 


Opera Dei ad exir& ad sex reducuntur, respondentia sex diebus 
creationis, 668 n. 64. 

Oper& misericordiae tam corporalia quam spiritualia cur ad septem 
reducantur, 368 n. 21. 

Ophitarum haeresis, 195 not. I. 

Opinio, contrarie opinari potest esse circa ea, quae spectant ad 
doctrinam vel christianam, vel humanae inquisitionis, 390 n. 9; 
in quibus contrarie opinari licitum vel prohibitum sit, ibi; 
opinio probabilis dupliciter accipitur, 392 n. 14; qua ratione 
opinio probabilis et fides possint esse de eodem, ibi. 

Opus bonum quid et qua ratione addat ad meritum bonae in- 
tentionis, 326 n. 18; 32/7 n. 20; 338 n. 22; extra caritatem 
factum cum bona intentione valet ad multa, 356 n. 25. 

Opus Dei qua ratione sit perfectum, 112 n. 9; eo ipso quod opus 
Dei, est laudabile, ordinabile, acceptabile, et perfectum, vel 
perfectibile, 135 n. 4. 

Oraculum quid sit, 160 n. 39. 

Oratio est necessaria ad scientiam acquirendam, 16 n. 9; Deus 
vult à nobis orari corde et ore, per nos ipsos et per Sanctos, 
494; ejus definitio, 436 n. 1; tres sunt partes, quae eam 
perficiunt, 4bZ n. 2; orando purgamur per deplorationem mi- 
seriae, illuminamur per implorationem misericordiae, perfici- 
mur per exhibitionem latriae, 152; adhortatio ad eam fre- 
quentandam, 438 n. 4; alia est pure mentalis, alia vocalis, 
alia media, 447 n. 7; conditiones orationis quaedam sunt 
essentiales, quaedam accidentales, ibi; est pars satisfactionis, 
541 n. 11. 

Oratio dominica universitatem comprehendit petendorum, 435; 
devotissima ejusdem Orationis paraphrasis, 441 n. 11; alia 
paraphrasis brevior, 443 n. 11. 

Ordines minores a quibus, praeter episcopos, de jure extraordi- 
nario conferri possint, 478 not. **; quot sint in Ecclesia 
graeca, 558 n. *; an omnes participent rationem sacramenti, 
571 n. 17 not. *. 

Ordo est triplex, 43 n. 7; 113 n. 18; 202 n. 4; in creaturis im- 
portat dependentiam, 112 n. 9; in se tria requirit, 128 n. 17; 
ordo justitiae in quo consistat, 202 n. 3; 218. 219; errores 
contra ordinem justitiae, 219 not. II; 414 not. III. 

Ordo (sacramentum), quid ad ejus integritatem requiratur, 557; 
errores contra ejus institutionem et naturam, et contra eccle- 
siasticam hierarchiam, quae ex ipso constituitur, 558 not. I; 
necessarius est in Ecclesia propter puleritudinem et propter 
rectitudinem, 565 n. 1: ordines respondent gradibus triplicis 
viae, purgativae, illuminativae et unitivae, 568 n. 9; cur hoc 
sacramentum habeat gradus, 569 n. 11; 510 n. 16; sufficientia 
horum graduum demonstratur, ibi n. 17; etsi quilibet gradus 
ordo dicatur, unum tamen est sacramentum, 571 n. 18; ordo 
est sacramentum, prout dicit ordinatam potestatem ad mini- 
sterium, vel ad opus, vel ad alterum, ibi n. 19; determinatio 
temporis non est ad sacramenti necessitatem, 573 n. 39; sa- 
cramentum ordinis abundat ab aliis secundum rationem tum 
signi, tum remedii, ?5i n. 41; quinam inhabiles sint ad ipsum 
suscipiendum, 574 n. 39; solus episcopus eos dispensat, quod 
statutum ortum habet ex sacra Scriptura et ex Spiritus 
sancti ordinatione, ibi n. 44; ordines minores non impediunt 
matrimonium, 596 n. 33; sacer ordo impedit matrimonium 
contrahendum, et dirimit contractum, ratione statuti ecclesia- 
stici et voti, /bi; Ecclesia potuit, et ei licuit, quia et decens 
erat, et expedire videbatur, statuere, ut sacer ordo impediret 
matrimonium contrahendum, et dirimeret contractum, 1bi. 

Origenis errores, 128 not. II; 132 not. II; 140 not. I; 147 not, I; 
20 not. II; 641 not. I; 649 not. I. 


p. 


Palamitae haeretici, 649 not. I. 

Pantheismus damnatus 109 not. I; 110 not. III. IV ; 128 not. I; 
141 not. II. 

Papa potest alii quam episcopo committere munus confirmandi, 
0608 n. 2; in eo residet plenitudo potestatia ecclesiasticae. 
6041 n. 28; quae plenitudo triplex est, 15i; in eo est status 
omnis praelationis ecclesiasticae, 1b? n 30; cur in eo sit po- 
testatis plenitudo, $bi nn. 81. 33; solius Dei judicio reser- 
vatur, 552 n. 42; 572 n. 24; cum ex cathedra loquitur, in- 
fallibilitate pollet, 559; ejus suprema magisterii potestas, 563; 
cur urgatur chrismate in capite, 568 n. 8; est Pater Patrum, 
611 n. 22; a Sede Apostolica manant omnes leges, 072 n. 25; 
plus potest quam omnes episcopi, fbi n. 31; ejus sententiae 
adversari quam grave malum, ibi n. 38; an possit dispensare 


INDEX IV. 


& votis, 595 n. 32. "Vide Ecclesia, Infallibilitas, Petrus, Po- 
testas spiritualis, Primatus et Principatus civilis Rom. Pon- 
tificis. 

Paradisus terrestris cur datus primo homini, 186 n. 9; cur decuit 
hominem produci extra ipsum, et dein in ipso collocari, 162 
n. 1; an adhuc existat, 152; misericorditer et juste homo ex 
eo fuit ejectus, 202 n. 7. 

Parentes secundum ordinem caritatis praeponendi sunt filiis, 
406 n. 14; 420 n. 20; non possunt praecipere filiis, ut con- 

* trahant matrimonium, nisi caritas aut rationabilis quaedam 
causa eos liget, 593 n. 30. 

Paroohiae triplici de causa institutae fuerunt, 547 n. 28. 

Parvuli cum originali culpa decedentes qua poena puniantur, 
208 nn. 9. 10; parvuli in lege naturae per fidem informem 
parentum poterant justificari a culpa originali, 458 n. 4; ad 
hoc sufficiebat fidei professio, qualitercumque fieret, sive re, 
sive signo, sive verbo, sive actu cordis, dum tamen fieret a 
parentibus, et haberetur respectus ad parvulum, ibi; in ba- 
ptismo recipiunt rem sacramenti, id est remissionem peccati 
originalis, et gratiam cum virtutibus sicut adulti, quamvis per 
eam non operentur, 489 not. II; 500 n. 30; et hoc merito 
passionis Christi, fidei alienae et virtute sacramenti, 498 n. 26; 
cur ad eorum salutem in lege sufficiebat sola fides, modo 
vero non, ibi n. 27; cur obligentur ad promissiones baptismi, 
500 n. 29. 

Passio, in ea duo est considerare, causam et sustinentiam, 280 
n. 3. 

Passio Ohristi, per passionem Christus meruit sui nominis clari- 
ficationem, 280 n. 4; fuit generalissima, acerbissima, ignomi- 
niosissima, interemptoria, sed vivificativa, 288; est exemplar 
nostrae perfectionis, 290 n. 3; ejus frequens memoria devo- 
tionis fervorem nutrit, ibi nn 4. 5; non solum stetit in sen- 
sualitate, nec pervenit tantum ad rationem inferiorem, sed 
se extendit usque ad superiorem portionem, 291 n. 8; per 
passionem Christi omnes quidem, quantum ad sufficientiam, 
& potestate diaboli sunt liberati, sed illi soli, qui sunt de 
ejus corpore, hoc est Ecclesia, quantum ad efficaciam, 294 
n. 19; passioni nostra justificatio attribuitur per modum me- 
riti, 205 n. 21; pleniori gratia redundat in sacramentis legis 
novae, 462 n. 11. 

Passiones sunt ab extrinseco et ab intrinseco, 232 n. 10; multae 
sunt passiones animae, quae non solum sunt poenales, sed 
etiam culpabiles, 25i. 

Pater in divinis necessario Filium generat, 43 n. 9; uno modo 
ei appropriatur caritas, 60 n. 34. 

Palernilas cur sit notio personalis Patris, 56 nn. 18. 21; in quo 
differat a generatione, ibi n. 16. 

Patientia in adversitatibus est consummatio perfectionis et cari- 
tatis, 915 n. 3. 

Patrini, qui suscipiunt parvulum de baptismo, ad quid obligen- 
tur, 500 n. 29; cur ita vocentur, 2b; n. 30; unus vel duo 
tantum esse debent, et hi cognationem spiritualem contrahunt, 
ibi not. *. 

Paupertas evangelica, ejus utilitas, gradus et laudes, 417 n. 2. 

Peocator, non omnia ejus opera sunt peccata, 317 not. I; potest 
mereri de congruo, 325 n. 13; 356 n. 25. 

Peccatum est defectus, 190; non habens causam efficientem, sed 
deficientem, 190. 191 nn. 3. 4; corrumpit modum, speciem et 
ordinem, 191 n. 2; corrumpit bonum, 192 n. 6; 194 n. 15; 
est à voluntate, 190. 192 n. 5; 193 n. 10; et in voluntate, 
190. 193 n. 11; quomodo unum altero gravius esse intelli- 
gatur, 224 n. 16; qua ratione dividatur per differentias, 2206 
n. 1; peccatum sequens est poem peccati praecedentis, 232 
n. 9; multiplices ejus effectus, 330; duo mala facit, 341 n. 3; 
dimissum per poenitentiam, nullo modo redit quoad culpam, 
545 n. 20. Vide Malwm. 

Pecoatum aotuale, ejus processus, 218; duo in se essentialiter 
claudit, 220 n. 2; novem modis est voluntarium, 75i, 

Peooatum capitale, peccata capitalia unum habent initium, du- 
plicem radicem, triplex fomentum, septiforme caput, 225; 
cur capitalia dicantur, 227 n. 2; ordinantur inter se, ibi n. 3. 

Peooatum finale, seu in Spiritum sanotum, cur peccata finalia 
dicantur peccata in Spiritum sanctum, 233. 2386 n. 71; cur 
dicantur irremissibilia, 233; sunt sex et quare, 157; sunt gra- 
vissima, 235 n. 6; et distincta & ceteris generibus peccato- 
rum, 285 n. 8. 

Peocatum mortale avertit a Deo, 222 n. 4; non est in sensua- 
litate, 224 n. 11. 

Peooatum originale quam graviter punitum, 200; quomodo ho- 
minem corrumpat in anima et in corpore, in hac vita et in 


103 


altera, 203; ipsum poenaliter et culpabiliter corrupisse natu- 
ram evincitur ex ordine divinae justitiae, sapientiae et boni- 
tatis, 206 n. 1; et confirmatur a veritate fidei, ab auctoritate 
sacrae Scripturae et a probabilitate rationis, ibi n. 2; in quo 
essentialiter consistat, ?bé n. 4; 2183 eppend.; duo facit, ex- 
spoliat gratià, et vulnerat naturalia, 207 nn. 5. 7; 217 n. 4; 
cur a Deo etiam parvulis imputetur, 207 n. 8; quomodo ad 
animas posterorum transfundatur, 208. 212 nn. 11. 18; quid 
si mulier tantum et non vir peccasset, 211 n. 5; ejus pro- 
cessus in hominis corruptione, 212 n. 9; est contractum, :bi 
n. 10; quomodo curetur, 213; cur dicatur transire reatu et 
remanere actu, 216 n. 3; 217 n. 4. 

Peocatum philosophioum damnatum, 218 not. I. 

Peocatum poenale quid sit, et unde oriatur, 229; peccatum se- 
quens est poena peccati praecedentis, 232 n. 9. 

Peccatum veniale non potest semper vitari, 219; 385 n. 9; elon- 
gat 2 Deo, 222 n. 4; per se non punitur aeternaliter, 35i n. 5; 
est semper quodam modo voluntarium, 224 n. 11; 3360 n. 9; 
potest deleri sine contritione, 336 n. 9; non tamen sine gra- 
tia gratum faciente, 2b? n. 10; unum potest deleri sine alio, 
ibi. 

Pelagii haeresis circa praedestinationem, 91 not. IV; de statu 
hominis innocentis, 166 not. I; quoad existentiam peccati 
originalis, 203 not. I; quoad necessitatem baptismi, 218 not. I; 
486 not. I; quoad gratiam actualem, 315 not. I; 319 n. 5; 
322 n. 1; quoad liberum arbitrium, 332 n. 1. 

Perfeotio est multiplex, 113 n. 9; non consistit in imitatione 
omnium actuum Christi, sed tantum illorum, qui vitae per- 
fectae imitationem respiciunt, 247 n. 9; ad ejus integritatem 
tria requiruntur, 373; tres sunt modi perfectionum, ibi; et 
quinque genera, 431 n. 29; caritatis status, quantum est de 
se, non obligat ad ea, quae perfectionis sunt, nisi adveniat 
mandatum, votum, officium, scandali evitatio, vel conscientiae 
judicium, bi; triplex est ejus differentia, 433 n. 32; per- 
fectio evangelica quid sit, 757; est duplex, 661 n. 30. 

Perfectiones divinae qua ratione ex divina essentia deducantur, 
4" n. 31. 

Permissio diving quoad mala est ordinatissima, 96 n. 14. 

Perseverantia sine speciali Dei gratia haberi nequit, 316 not. I; 
dupliciter accipitur, 337 n. 1T. 

Person&, inter personas divinas ordo originis est ponendus, 48 
n. 7; quid significet persona, 64 nn. 14. 15. 16; 293 n. 15; 
in divinis personis non reperitur realis abstractio, 64 n. 106; 
est distincta secundum rem, non essentiá, £b? n. 11; dicitur 
secundum substantiam et secundum relationem, 65 n. 20. 

Peirobrusiani haeretici, 270 not. I; 487 not. I; 506 not. I; 620 
not I. 

Peirus curam pastoralem de universo grege fidelium a Christo 
accepit, 541 n. 28; duplicem potestatem accepit a Christo, 
nempe ordinis et jurisdictionis, 548 n. 34; est unus primus, 
563 not. IIT; et fundamentum totius fidei, 572 n. 23. "Vide 
Ecclesia, Infallibilitas, Papa et Primatus. 

Phalansterianorum figmenta, 580 not. IV. 

Phantasi& quid, 155 n. 25; 160 n. 39. 

Phantasma quid, 160 n. 39. 

Philosophia, philosophorum verba theologis sunt utilia, 37 n. 5; 
ejus definitio et divisio, 368 n. 22; cum obsequio fidei chri- 
stianae est conjungenda, 388 not. I. 


Philosophus amplectens conclusionem repugnantem doctrinae 
revelatae, fidei simul et rationis jura violat, 384 not. III. 

Pietas, ejus definitio, partes et actus, 361 n. 5. 

Pistoriensis Synodi propositiones damnatae quoad lectionem sa- 
crae Scripturae, 13 not. I; quoad Trinitatem, 40 not. VI; 
quoad statum primi hominis, 162 not. I; quoad effectus pec- 
cati originalis, 264 not. I; quoad cultum erga Ss. Cor Jesu, 
2'0 n. I; quoad timorem, 360 n. 4 not. *; quoad juramen- 
tum, 415 not. IV; quoad missam privatam, 508 not. I; 509 
not. I; quoad confessionem, 532 not. I; quoad censuras, 536 
not. IV; quoad indulgentias, £5; quoad ecclesiasticam hierar- 
chiam, 559 not. I; quoad causas matrimoniales, 580 not. IV; 
quoad sponsalia, 589 n. 16 not. *. 

Plenitudo est multiplex, 273 n. 7; 302 n. 18; plenitudo alicujus 
in aliquo dupliciter continetur, 406 n. 11. 

Plenitudo temporis multiplici de causa dicitur, 269 n. 10. 

Pluralitas est in divinis personis ratione distinctionis, 08 n. 12. 

Poena, ratione poenae, duo nominat, nocumentum naturaé et 
instrumentum divinae justitiae, 230 n. 2; ex perfectione di- 
vinae aequitatis, ex pulcritudine universitatis, ex inordinatione 
culpae et ex conditione peccantis naturae inseparabiliter se- 


104 


quitur culpam, 231 n. 4; dupliciter ordinatur, ad culpam pu- 
niendam et ad bonum ordinandum, 231 n. 5; 232 n. 9; qua 
ratione placeat Deo, 231 n. 6; plus dicit quam malum, ibi 
n. 1; dicit nocumentum ordinatum , et qua talis tripliciter 
accipitur, 232 n. 8; quae poena per absolutionem remittatur, 
544 n. 20. 


Poenalitates multipliciter promovent ad bonum, 494 n. 9. 


Poenitentia (sacramentum) quando instituta, 412 n. 5; quid ad 
ejus integritatem requiratur, 531; errores contra ejus exi- 
Stentiam, materiam, formam et ministrum, ibi; diversimode 
nominatur, 538 n. 1; cur secunda tabula dicatur, ibi n. 2; 
triplici ex causa iterari potest et debet, 7b; n. 4; quaenam 
sit poenitentia, quae veniam invenit, 539 n. 6; per poeniten- 
tiam opera bona prius facta reviviscunt, et manent viva, 544 
n. 20; in ejus foro duo sunt actus, sicut in foro judiciali, 
54 n. 21. 


Polygamia tempore legis fuit permissa, concurrente necessitate, 
congruitate, utilitate et honestate, 587 n. 8. 


Pomponatii error quoad animam humanam, 148 not. II. 


Portio superior et inferior qua ratione inter se differant, 158 
n. 94; non est possibile, quod portio inferior mortaliter pec- 
cet sine superiore, 224 n. 16. 


Potentia simpliciter quid sit, 75. 76 n. 3; potentia ordinata tri- 
pliciter dicitur, 16. 67 n. 6. 

Polentiae animae sunt substantiales, et in eodem genere ' per 
reductionem, in quo est anima; non sunt tamen omnino idem 
per essentiam, 152 n. 1l. 


Potestas, omnis potestas praesidendi, secundum id, quod est, 
et etiam respectu illius, super quem est, justa est, et à Deo 
est, 420 n. 9; potestas dominandi quaedam est ex justitia, 
quaedam ex astutia, quaedam ex violentia, 7b; semper est 
ordinata, 75i; endem potestas potest esse usurpata, et a Deo 
collata, secundum diversos respectus, ibi; potestas dominandi 
in homine est solum secundum naturae lapsae statum, licet 
potestas praesidendi secundum rationem excellentiae fuerit in 
statu naturae institutae, 157; christiani terrenis dominis sunt 
obligati obedire in iis tantum, quae non sunt contra Deum, 
vel contra rectam rationem et rectam consuetudinem, 421 n. 9; 
potestas regalis subjacet spirituali, 552 n. 42; 566 n. 6; tri- 
pliciter dicitur, 571 n. 20. 


Potestas spiritualis in Ecclesia, an se extendat supra culpam, 
541 n. 26; est ordinata, ?b; n. 80; duplex est, ordinis et 
jurisdictionis, 548 n. 34; 559 not. I; prior non potest au- 
ferri, bene tamen secunda, 547 n. 20; 552 n. 40;.ordinaria 
potestas manet hierarcehae, licet ipse eam aliis tradat, 512 
n. 28. Vide Ecclesia, Papa et Petrus. 


Praecepta in Scriptura sunt quadruplicis generis, 8 n. 6; prae- 
cepta Decalogi instruunt et obligant hominem; et hoe tum 
Deum decebat, tum nobis expediebat, 419 n. 7: an sine gra- 
tia possint impleri, 2b; n. 8; eorum sufficientia in duabus 
tabulis, 423 n. 16; bene ordinata sunt, sive attendatur re- 
gula fidei dictantis, sive regula justitiae exequentis, 431 n. 28; 
sufficientia et numerus eorum sumi potest ex parte objecti, 
subjecti et actus medii, 432 n. 30. 

Praedestinatiani haeretici, 91 not. IV. 

Praedestinatio aeternum propositum, temporalem gratificationem 
et aeternam glorificationem includit, 96 n. 15; rationem prae- 
scientiae et rationem causae includit, ibi n. 18; principalius 
tamen est in genere voluntatis, 98 n. 10; ejus definitio, 25i; 
et causa, ibi n. 22; 100 n. 25; ejus diversus processus juxta 
Scholarum placita, 100 append.; monita pro iis, qui de hoc 
mysterio disserunt, 75i; qua ratione praedestinatio Christi sit 
causa exemplaris et cfficiens praedestinationis nostrae, 281 
n. 11. 

Praedestinatus, utrum possit damnari, 97 n. 18; cur etiam pro 
praedestinatis sit orandum, 441 n. 9. 

Praedeterminatio physica quid sit, 89 «ppend.; an eam Seraphicus 
admittat, 157. 

Praedicamentia qua ratione Deo attribuantur, 60. 

Praelati, ad perfectionem praelationis duo exiguntur, 373; com- 
parantur Dominationibus, 552 n. 42. 

Praemium substantiale et accidentale in quo consistant, 338 
n. 22; praemia multiplicia insinuantur in Scriptura, 654 n. 8. 

Praescientia divina quomodo sit futurorum causa, 81 n. 3; 88 
append.; et tamen non imponat necessitatem rebus, 85 n. 22; 
190 n. 2. 

Praesens esse alicui est dupliciter, 180 n. 16; omne quod co- 
gnoscitur, cognoscitur per aliquod praesens, 656 n. 16. 


INDEX IV. 


Praesentialitas divinae cognitionis quid importet, 
nn. 17. 18. 

Praesumptio quid, 227 n. 5; qua ratione sit peccatum in Spiri- 
tum sanctum, 236 n. 12. 


Primatus Apostolicus, ejus institutio in beato Petro, perpetuitas 
in Romanis Pontificibus, et vis et ratio, 563—265 not. II—X. 


Primitas divinae essentiae quid sit, 47 n. 23. 


Principatus civilis Rom. Pontificis, errores contra ipsum damnati 
in Syllabo, 561 not. I; quo tendat in consiliis impiorum ejus- 
dem abrogatio, /bi; cur Romanae Ecclesiae adjectus fuerit, 
ibi; quamvis Christus honorem regalem recusaverit, tamen 
ad hoc alios non arctavit, 566 n. 3. 


Principium in divinis recipitur absque ulla imperfectione , 6 
n. 18. 


Prisciliani haeresis, 110 not. II; 147 not. II. 
Prius dicitur multipliciter, 44 n. 12. 
Probabilitas an possit esse simul cum fide, 392 n. 14. 


Processio in quo complete consistat, 40 n. 15; differt a genera- 
tione secundum originem et habitudinem, 55 n. 8. 


Propassio quid sit, 284 n. 4; 286 n. 10. 


Prophetia differt a fide, 17 n. 17; prophetica, Sogniho & ceteris 
cognitionibus qua ratione differat, 80 not. 


Proprietas naturalis dupliciter ad aliquid EG RT 212 n. 4. 


Proprietates personales in divinis sunt quatuor, 53; quid sint, 
94 n. 2; 65 n. 21; in divinis nulla proprietas acquiritur, 56 
n. 12; an differant à personis, ib n. 14. 


Protoparentes, cur eis concessum tempus meriti diuturnius quam 
angelis, 136 n. 9; an potuissent virtute propria tentationi 
cuicumque resistere, 174 n. 22; cur debuit Deus permittere 
eos tentari, 195; 196 nn. 1l. 3; eorum transgressio incepit a 
muliere, 198: et utrique fuit communis, sed alia ex causa, 
199 n. 3; eorum punitio fuit multiplex, 200; sed in muliere 
duplicata, 25i. 

Providentia demonstratur, 93 n. 8. 

Proximi nomine quinam intelligantur, 404 n. 9. 

Prudentia, ejus definitio, partes et actus, 349 n. 12. 

Psalmistatus non est ordo, 567 n. 7. 

Puleritudo quid sit, 74 nn. 3. 11; 144 n. 14. 


Purgatorium, qua ratione indulgentiae valeant pro iis, qui sunt 
in purgatorio, 549 n. 31; ibi spiritus justorum per ignem ad 
tempus puniuntur, 620; errores contra ipsum, 620 not. I, 622 
not. IIT. IV; an ab angelis bonis vel a daemonibus animabus 
in purgatorio poena infligatur, 623 n. 5; qua ratione poena 
purgatoria sit voluntaria in viris justis, ?bi n. 1; poena pur- 
gatoria est gravior omni poena temporali, 624 n. 8; sciunt 
illae animae se in inferno non esse, ?bi n. 9; quomodo poena 
adjuvet gratiam ad delendam maculam, :bí n. 10; ubi sit, est 
incertum, 2b; n. ll; post sufficientem expurgationem animae 
immediate evolant ad caelum, 620 not. II; 624 n 12; an sit 
ibi ignis materialis, 625 append. 


Q. 


Qüackerorum haeresis, 250 not. I. 


Quesnelli propositiones damnatae quoad lectionem sacrae Scri- 
pturae quibusvis fidelibus praecipiendam, 13 not. I; quoad 
missam, 509 not. I; quoad ecclesiasticas censuras, 536 not. IV. 

Quies Dei quid significet, 119» nn. 11. 12. 

Quietistarum haeresis, 398 not. I. 


81m. 1; 84 


R. 


Raptus est novum impedimentum a Synodo Tridentina inductum, 
593 n. 30 not. *; ex alia, quam ex matrimonii ineundi causa 
commissus, non inducit impedimentum, 1i. 


Ratio humana, fide illustrata, aliquam mysteriorum intelligentiam 
assequitur, 23 not. I; nulla inter eam et fidem vera dissensio 
esse potest, 24 not I; 396 n. 21; imo opem sibi mutuam 
ferunt, 24 not. I; 881 not. I; errores circa ipsam, 33—34 
not. I—IV; in inquirendo dupliciter procedere potest, vel 
adjuta radio fidei, vel proprio judicio relicta, 37 n. 6; 206 
n 2; quid sit, 158 n. 34; 162 n. 39; 119 n. 11; distinguitur 
in superiorem et inferiorem, 158 n. 34. 


Rationalis quid sit, 155 n. 26; 160 n. 39. 


INDEX IV. 


Rationalistarum figmenta, 7 not. II; 88 not. I—IV ; 40 not. VIII; 
16 not. I; 166 not. I; 176 not. I; 243 not. I; 250 not. I; 
278 not. I; 383 not. I; 384 not. II—IV ; 463 not. I. 


Rationes &elernae an sint rationes cognoscendi in omni certitu- 
dinali cognitione, seu utrum quidquid certitudinaliter cogno- 
scitur a nobis, cognoscatur in rationibus aeternis, 79 not. *. 


Rationes causales quomodo differant a primordialibus, naturali- 
bus et seminalibus, 640 n. 30. 


Reotitudo hominis tunc habetur, quando intelligentia adaequatur 
summae veritati in cognoscendo, voluntas conformatur summae 
bonitati in diligendo, et virtus continuatur summae potestati 
in operando, 169 n. 8; rectitudo mentis in amore radicaliter 
consistit, 173 n. 19. 


Redemptionis opus dupliciter competit Christo, 200 n. 7. 


Regalistarum doctrina, 535 not. III; errores quoad matrimonium, 
$19 not. IV. 


Reges cur inungantur, 570 n. 13. 

Regularium exemptio a quibus impugnata, 418 not. II; ejus 
origo, ibi. 

Relatio, in divinis relationes quatuor sunt, 53; qua ratione re- 


latio maneat in divinis, 63 n. 8; quid sit, 65 n. 21; est tri- 
plex, 67 n. 28. 


Religio, seu status religiosus, ad ejus perfectionem tria requi- 
runtur, 373. 413. 


Reprobstio tria includit, 96 n. 15; ejus causa, 98 n. 22. 
Reprobi quam cognitionem habebunt de divinitate, 6019 nn. 17. 18. 
Repudium uxoris qua ratione aliquando licuit, 586 n. 7. 


Res tripliciter sunt in Deo, 83 n. 13; cur dicantur esse in Deo 
vita, ibi; sunt in Deo ab aeterno secundum similitudinis prae- 
sentiam et secundum causativam potentiam, licet non secun- 
dum realem praesentiam, 86 n. 27. 


Reservatio oasuum a Jansenistis impugnata, 533 not. I. 
Reslitutio an sit opus satisfactorium, 542 n. 11. 


Resurreotio Christi, ipsi attribuitur justificatio nostra per modum 
quietantis, 205 n. 21; devota ejusdem resurrectionis contem- 
platio, 301 n. 10. 


Resurrectio corporum fiet in fine mundi, 633; duplicem causam 
est ei assignare in Christo, 637 nn. 4. 9; duplex est ratio 
hujus resurrectionis, ib n. 8; non erit successiva, sed simul, 
quod ex rationibus ostenditur, ibi n. 10; in bonis corpora 
resurgent, vitiis detractis, ?bi n. 11; 638 n. 12; in aetate et 
mensura perfecta, 2bi nn. 14. 15; quaelibet in proprio sexu, 
ibi n. 10; et hoc per divinam virtutem, ibi n. 18; 640 n. 32. 


Revelatio divina est infallibilis, 1 not. I; 19 n. 3; et perfecta, 
33. 84 not. *; potest fieri credibilis externis argumentis, 757; 
est stella rectrix in scientiis naturalibus investigandis, 35i; 
cur data sit in cognitione fidei, magis quam in cognitione re- 
rum naturalium, 37 n. 4; duplici fit modo, 139 n. 24. 


Rosminiani ad Ontologismum deflectunt, 649 not. I. 


S. 


Sabbatum, praeceptum de sabbati sanctificatione et caeremoniale 
erat et morale, 426 n. 19; quibus de causis in lege nova 
sabbato substituta fuerit dies dominica, ibf. 


Sacerdotes comparantur Dominationibus, 552 n. 42; cur ungantur 
in manibus oleo sancto, 568 n 8; 570 n. 13. 


Sacerdotium novae legis praefiguratum fuit in veteri, 474 n. 10; 
cur in novo testamento dicatur regale sacerdotium, et in veteri 
regnum sacerdotale, 561 n. 6. 


Sacramenta alia fuerunt in lege naturae, &lia sub lege scripta, 
alia sub lege gratiae, 450. 458 n. 3; quae posteriora sunt, 
significatione sunt evidentiora et effectu gratiae digniora, 456; 
omnia efficaciam habent a passione Christi, 458 n. 2; sunt 
in documentum, in medicamentum et in ornamentum, 2bi n. 3; 
sacramenta legis naturae tria fuerunt, decimationes, oblatio- 
nes et sacrificia, 450 n. 6; ratio eorum institutionis triplex 
fuit, Dei honorificatio, fidei Redemptoris professio, et vitae 
agendae instructio, 25/7; utrum sacramenta veteris legis gra- 
tiam conferrent ex opere operantis tantum, vel etiam ex opere 
operato, licet per accidens, controvertitur a theologis, 458 
n. 2; 460 n. 8; 463 n. 12 et append. 

Sacramenta novae legis, eorum origo, usus, fructus, causae et 
ratio nominalis, 452; definitio, 454 n. 1; cur de sua integri- 
tate debeant habere significationem, ?b4 nn. 2. 4; eorum in- 


105 


stitutio Deum decuit, et nobis fuit expediens, 455 n. 8; qua 
ratione dicantur vasa gratiae, 20? n. 9; et causa gratiae, tbi 
n. 10; gratiam conferunt ex opere operato per se, 460 n. 8; 
juxta nonnullos theologos prius sanctificantur per verbum, 
et postmodum sanctificant ; sed hoc difficile est et. intelligere 
et explicare, 461 n. 9; secundum alios respectu justificationis 
habent virtutem influentem, promerentem, disponentem et 
efficaciter ordinantem, 462 n. 9; duplicem habent significa- 
tionem, 2b? n. 10; cur sint septem, 464. 465 n. 2; 467 n. 6; 
sunt pigmenta odorifera et unguenta salutifera, 465 n. 4; et 
memoralia passionis Christi, 466 n. 4; profluxerunt de latere 
Christi jam mortui, 467 n. 4; quaedam respiciunt omnes, 
quaedam aliquos specialiter, 2b? n. 5; instituta fuerunt a 
Christo in verbis et elementis, sed diversimode, 467. 471 
n. 4; qua ratione S. D. et alii theologi doceant quaedam a 
Christo insinuata tantum fuisse, 471 n. 4 not. *; de jure com- - 
muni a solis hominibus viatoribus dispensantur, 475; an ali- 
quando angelus vel anima beata ea dispensaverit, 2b not. *; 
non tamen omnia dispensari possunt ab omnibus, 476; quae- 
dam non sunt iterabilia, 483. 


Sacramentali& qua ratione deleant venialia, 935 n. 9. 
Sacramentarii haeretici, 506 not. I. 


Saorifoia antiqua nullam de se efficaciam habebant in adultis 
ad remissionem peccati originalis, sed tantum ratione fidei 
aliquid conferebant, 459 n. 6; nec Deum placabant, 466 n. 4. 


Salus propri& saluti proximi est praeferenda, 405 n. 14. 
Samosateni haeresis, 250 not. I. 


Sancti honorandi sunt cultu duliae, 212 n. 5; et invocandi, 4834; 
orant pro nobis propter nostram necessitatem, et propter 
divinam voluntatem, 440 n. 8; multa bona nobis impetrant 
merito et affectu, ib? n. 9; 628 n. 10; rogandi sunt propter 
nostram inopiam, eorum gloriam et Dei reverentiam, 441 n. 10. 


Sanotitas, ad perfectionem internae sanctitatis duo requiruntur, 
313. 


Sansimonianorum figmenta, 680 not. IV. 


Sapientia est sapida scientia, 37 n. 4; 156 n. 29; quadrupliciter 
accipitur, 27 n. 4; 364 n. 10. 


Sapientia divina est cognoscitiva rerum, 78; et ratio cognoscendi, 
ibi; cur varia sortiatur nomina, scil lucis, speculi, exem- 
plaris, libri vitae, i0; 81 n. 4; non tamen in se diversifi- 
catur, 80; sapientiae divinae unitas simul stat cum multi- 
formitate idearum vel rationum, 80; 367 n. 20. 


Sapientia (donum Spiritus sancti), quis sit ejus praecipuus actus, 
864 n. 10. 


Salisfactio est duplex, 248 n. 11; nulla pura creatura potuit 
satisfacere pro toto genere humano, sed neque pro seipsa, 
quantumvis gratiá fulcita, pro culpa actuali, satisfactione 
plena, imo neque semiplena pro originali, 102; omnis satis- 
factio fundatur super satisfactionem mediatoris, 281 n. 12; 
modus reparandi humanam naturam per satisfactionem fuit 
congruentissimus, sive ex parte Dei, sive ex parte nostra, 
291 n. 6; duo includit, 541 n. 11; fit ipsi Deo, sed in Ec- 
clesia et per Ecclesiam, bi; ob quatuor fit per opera poe- 
nalia, 4b;; fit jejunio, oratione et eleemosyna, ibi. 

Saturnini haeresis, 110 not. III. 


Sohisma qua ratione differat ab haeresi, secta .et superstitione, 
390 n. 9; an catholico-liberales inter schismaticos sint recen- 
sendi, 6538 not. V. 


Soientia tripliciter dicitur, 362 n. 6; quadruplex est ejus diffe- 
rentia, ibi; scientia, quae est cum ratiocinatione, potest simul 
stare cum fide, licet non sit secundum idem scientia et fides, 
389 n. 8; qua ratione vocetur clavis, 546 n. 25; in patria 
quoad habitum non perditur, sed completur; quo vero ad 
usum mutatur, et quoad modum omnino tollitur, 657 n. 17. 


Scientia divina, visionis et intelligentiae, 81 nn. 2. 83; qua ratione 
sit immutabilis, 84 n. 19; qua ratione, juxta diversas Schola- 
rum Opiniones, sit efficax et causa rerum, 88 append.; quo 
medio futuribilia cognoscat, 89 append. 


Scientia (donum Spiritus sanct;), ejus definitio et actus, 362 n. 6. 


Scientia gratuita, ejus definitio, 368 n. 22; cur dicatur scientia 
Sanctorum, 370 n. 22. 


Scriptura sacra oritur ex divina revelatione secundum influen- 
tiam Trinitatis, 1. 2. 16 n. 15; ejus notitia non habetur nisi 
mediante fide in Christum, 3 n. 1; 11. 12 n. 8; 16 n. 9; 25 
n. 4; ejus progressus non est coarctatus ad leges aliarum 
scientiarum, 2; dat homini viatori notitiam rerum sufficientem 
&d salutem, licet ad speciales entium naturas describendas non 


106 


descendat, ibi; 317 n. 3; 124. 126; ejus fructus est aeterna fe- 
licitas, 2; quo fine sit perserutanda, /b7; est proprie sapientia, 
3 n. 1; est cor Dei, os Dei, lingua Dei, calamus Dei, liber 
seriptus intus et foris, ib; n. 2; in ea traduntur veritatis do- 
cumenta, caritatis praecepta, aequitatis judicia, 757 n. 3; ejus 
dignitas et excellentia quadruplici ex causa commendatur, 4 
n. 4; ejus causa effieiens, materialis, formalis et finalis, i57; 
dicitur regnum Dei, 7bi n. 5; ejus studium est necessarium 
concionatoribus et confessariis et praelatis, 7b; n. 1; 310 n. 22; 
est similis fluvio latissimo, qui quo longius decurrit, magis 
dilatatur, 7; quare, 8 n. 7; 14 n. 1; describit mundum a 
principio usque ad finem, 8; ejus ordo consimilis est ordini 
naturae in germinatione terrae, 10 n. 6; est sublimis, 11 
n. 1; 124; ejus sublimitas demonstratur ex consideratione 
septem conditionum creaturarum, 127 mn. 5; philosophicam 
cognitionem sibi substernit, 11; est venustissima, 757; habet 
triplicem sensum praeter literalem, 12. 14 n. 2; 126 n. 3; 
qui est unus, 15 n. 5; et quare, 16 n. 15; ejus subjectum 
quid sit, 12. 25 n. 7; ejus finis quis, 13; ejus auditor debet 
esse humilis, 183. 16 n. 9; mundus, 13. 16 n. 10; fidelis 13. 
16 n. 11; studiosus, 13. 16 n. 12; subserviunt ei omnia arti- 
ficia, et ad sui manifestationem assumit omnia artificiorum 
genera, 17 n. 17; ejus modus procedendi unus est, sub quo 
multi reponuntur, 18; nihil in ea est falsum, superfluum vel 
diminutum, 257; eam ad suos sensus contorquere contra sen- 
sum Ecclesiae Concilium Tridentinum prohibuit, 19 not. I; 
stulte ab indoctis reprehenditur, 19 n. 1; in ea reperitur 
omne genus veritatis et sapientiae, 757; perperam nonnulli 
eam de insipientia arguunt, 20 n. 4; de simplicitate, 757; de 
superfluitate, 757; de injustitia, 757 n. 6; de inhonestate , 21 
n. 6; quomodo sit exponenda, 21; triplex regula S. Augu- 
stini, 22. 25 n. 5; ejus studium est exercitatio spiritus ad 
pietatem, 24 n. 1; ad eam addiscendam requiritur ordo, assi- 
duitas, complacentia et commensuratio, 75i n. 2; 25 n. 3; ad 
profieiendum autem in ejus studio requiritur sanctitas, 25 
n. 2; adhortatio ad eam addiscendam, ib; n. 6; ordinate nar- 
rat rerum conditiones, 124; ordinate etiam tacet secundum 
literam de angelorum conditione et lapsu, 125. 128 n. 1; 
principaliter est de operibus reparationis, 128 n. 06; est fun- 
damentum Ecclesiae, 370 n. 22. 


Seolà qua ratione differat a schismate, haeresi et superstitione, 
390 n. 9, 


Semiarianorum haeresis, 39 not. III. 


Semipelagianorum haeresis de praedestinatione, 91 not. IV; de 
gratia actuali, 316 not. I. 


Semirationalistarum figmenta, 33 not. I—III; 166 not. I; 384 
not. V; 385 not. VI. 


Sensualitas quid sit, 155 n. 22; 169 m. 6. 


Sensus quid sit, 158 n. 22; 160 n. 39; sensus non errat circa 
proprium objectum, 155 n. 23; sensus duplex datus est ho- 
mini, interior et exterior, 165; non omnes sensus in corpori- 
bus glorificatis erunt in suo actu, 664 n. 40. 


Sensus communis quid sit, 155 n. 22. 
Sensus ei motus in spiritualibus quid significent, 274 n. 10. 


Sensus spirituales sunt usus spiritualium delectationum, 342 n. 3; 
314; cur sint quinque, 378 n. 13. 

Sentire de Deo altissime, piissime et sanctissime quid sibi velit, 
41l. 49 n. 33. 


Senlire et intelligere triplici ratione differunt inter se, 168 n. 3. 


Septenarius numerus magnum mysterium habet, 10 n. 1; septem 
septenarii, qui faciunt annum jubilaeum in patria, 444 n. 12. 


Sermo ad quid institutus, 369 n. 22; 427 n. 22. 


Servitus est triplex, scilicet culpae, poenae et conditionis, 421 
n. 9; cur post regenerationem in Christo liberatur quis a 
servitute peccati, sed non a servitute poenae et conditionis, 
ibi; qua ratione servitus conditionis impediat matrimonium, 
600 n. 44. 

Similitudo Dei alia est aequalitatis, alia imitationis, 135 n. 1; 
178 n. 9; similitudo duobus modis attenditur, 87 n. 33; 454 
n. 3. 


Simon magus, ejus haeresis, 110 not. III; 326 n. 17. 

Simonia quid sit, 227 n. 6; episcopus simoniaeus simoniace pot- 
est vere ordines dare, 482 n. 10; nec semper per hoc con- 
stituitur haereticus, 757; simoniaci directe repugnant sacra- 
mento eucharistiae, 520 n. 38. 


Simplicitas divinae essentiae quatuor rationibus demonstratur, 
45 n. 18. 


| 
| 
| 


INDEX IV. 


Simulatio non semper est mendacium, 428 n. 23. 
Socialistae, eorum doctrinae, 400 not. II; 414 not. III. 
Societas civilis, errores circa eam damnati in Syllabo, 560 not. I. 


Societas Londinensis ad unitatem christianitatis procurandam non 
est toleranda, 478 not. II. 


Societales biblioae ab Ecclesia damnatae, 14 not. II. 


Socinianorum haeresis, 128 not. I; 166 not. I; 250 not, I; 278 
not. I; 486 not. I. 


Species, natura et essentia qua ratione differant inter se, 1165 
n. 1; species innata est duplex, 170 n. 8; species quid sit, 
111 n. 6. 


Speculum multipliciter accipitur, 82 n. 8: differt videre rem in 
speeulo et per speculum, 126 n. 2; 657 n. 1T. 


Spes multipliciter definitur, 345 n. 6; habet excellentem actum, 
ibi; qua ratione differat a fide, 757; non modo inter virtutes 
gratuitas est ponenda, sed omnium gratuitarum virtutum an- 
chora et fundamentum est censenda, ibi n. 1; est virtus una 
unitate speciei specialissima, cum habeat unitatem rationis, 
objecti et finis, 346 n. 7; inter theologicas virtutes est collo- 
canda ratione subjecti et objecti, 757; in suo actu certitudi- 
nem habet aliam a certitudine fidei, 757; qua ratione differat 
a timore, 7b; quodam modo est accipienda ex meritis, quo- 
dam modo principium merendi dicitur, 757; ratione actus cari- 
tatem praecedit, 347 n. 7; ejus objectum est bonum sub ra- 
tione magni et ardui, et quodam modo sub ratione gloriosi 
et aeterni, 757; est in potentia animae affectiva, cum sit in 
ipsa irascibili, 7b; dupliciter accipitur, i57; aliquando potest 
esse informis, 354 n. 18; an spes procedat ex gratia et meri- 
tis, ibi; spes aeterni boni non impedit in suo actu meriti 
perfectionem, 401 n. 2; per gloriam omnino evacuatur, 659 
n. 20. 


Spiratio quid sit et quotuplex in divinis, 45 nn. 14. 15; 59 n. 31. 


Spiritismus quid sit, 132 not. III; non potest esse absque peccato, 
138 n. 19. 

Spiritus dupliciter accipitur in divinis, 59 n. 31. 

Spiritus sanctus auctoritate prius procedit a Patre, quam à 
Filio, 44 n. 12; non plenius procedit a Patre quam a Filio, 
neque immediatius, 757; Graecorum controversia quoad Spiri- 
tus sancti processionem unde ortum habuerit, ibi n. 13; pro- 
cedit a Patre et Filio, in quantum sunt unum in foecundi- 
tate voluntatis, 45 n. 14; ejus processio cur non sit genera- 
tio, ibi n. 15; 54 n. 7; procedit per modum liberalitatis, 54 
n. 0; est essentialiter donum, 58 n. 29; in quo omnia alia 
donantur, 59 n. 32; cur dicatur donum ab aeterno et ex 
tempore, 257; et dicatur donum potius quam datum, 257; et 
nexus; 60 n. 34; cur tribus modis apparuerit, 68. 70 nn. 4. 6; 
302 n. 18; ejus septiformis virtus per septem dies creationis 
innuitur, 118 n. 23; per ejus adventum auctus est ignis cari- 
tatis, 302 n. 14; et tria manifestata sunt mundo, peccatum, 
justitia et judicium, i57 n. 15; triplici ex causa datus non 
fuit ante Christi ascensum, 7bi n. 16; neque diutius retar- 
datus, 7bi n. 17; an post incarnationem plenius datus fuerit 
quam antea, i57 n. 19; in se unus, in effectibus est multiplex, 
ibi n. 22. 

Sponsalia cur obligent, 589 n. 16; non omnis consensus facit 
sponsalia, 7b; n. 17; eorum effectus, 599 n 39; quibus modis 
solvantur, 2b/; non possunt contrahi ante septennium, 600 
n. 43. 


Sponsalia clandestina etiam post Concilium "Tridentinum sunt 
valida, 585 n. 5 not. *; an inducant impedimentum publicae 
honestatis, 600 n. 42 not. *. 


Siatus est in completione, 378 n. 10; 601 n. 30. 

Stauromachi haeretici, 270 not. I. 

Subjectum in aliqua scientia tripliciter accipitur, 38 n. 9. 
Subsistentia quid dicat, 64 n. 18; 65 n. 22. 

Substantia quid dicat, 62 n. 2; 63 n. 9; 64 nn. 14. 18; 65 n. 22. 


Suffragià prosunt animabus in purgatorio detentis tantum, 625. 
628 n. 4: fiunt per opera satisfactoria, nempe per jejunium, 
orationem et eleemosynam, 626; et praecipue per altaris 
sacrificium, i57; 628 n. 6; non in omnibus aequaliter prosunt, 
6217. 629 n. 18; an aequaliter prosint, sive a bonis fiant, sive 
a malis, 628 n. 12. 


Superbia, ejus definitio, differentiae et gradus, 227 n. 5. 


Supersiitio qua ratione differat a secta, schismate et haeresi, 
390 n. 9. 


Symbolum, ejus definitio, 386 n. 2; tria sunt symbola fidei chri- 


E: eod 


INDEX IV. 


stianae, et cur diversis temporibus in divino officio reciten- 
tur, 407; in symbolo Apostolico sufficienter continentur omnia 
ea, quae principaliter sunt credenda, ibi n. 8. 


Symptoma&ta quid sint, 359 n. 3. | 


Synagog& cum honore adducenda erat ad tumulum, 4106 n. 1; 
ejus definitio, 423 n. 13. 


Synderesis quid sit, 170 nn. 10. 11; exstingui non potest 171 
n. 11; an possit depravari, ib4; ejus actus est triplex, 648 
n. 25. : 


T. 


Tabulae rotantes quid sint, 133 not. III. 
Taliani haeresis, 250 not. I. 
Temperantia, ejus definitio, partes et actus, 350 n. 14. 


Tempora in sacra Scriptura distinguuntur in originalia, figuralia 
et gratiosa, 10 n. 1; quomodo inter se respondeant, 261 n. 6. 


Temporale dicitur tripliciter, 71 n. 11. 
Tempus tripliciter dicitur, 113 n. 10. 


Tentalio protoparentum cur a Deo permissa, 195. 196 nn. 1. 3; 
congruentia ordinis respectu tum operis, 'tum finis, tum di- 
vini judicii exigebat, ut homo tentaretur a diabolo in effigie 
serpentis, 197 n. 6; ratio processus tentationis sumitur ex 
parte sapientiae Dei, et astutiae diaboli, ibi n. 1; an et quo- 
modo sit & carne, 223 n. 10; tentationi cuilibet resistere non 
potest homo omni gratia destitutus, licet necesse non sit, 
quod cuilibet succumbat, 323 n. 10; potest tamen quantula- 
cumque caritate, 324 n. 12. 


Test&menta duo sunt, vetus et novum, quare, 0; inter ea est 
mira conformitas, 8 nn. 2. 3; eorum differentia est timor et 
amor, 6. 8 n 4; cur vetus testamentum sit quadripartitum, 
15 n. 8. 

Theologi& gerit insigne Trinitatis, 15 n. 7; quid sit, 23. 33; 870 
n. 22; agit de Deo principio primo, ut effectivo, refectivo et 
perfectivo, 33. 35 n. 1; est scientia perfecta, 83; sapientia 
perfecta, ibi ; eminenter speculativa et practica, 34. 37 nn. 3. 1; 
una, 84. 38 n. 9; ipsi convenit modus inquisitivus, qui tri- 
pliciter valet secundum tria hominum genera, 36 n. 2; ejus 
finis quis, 58 nn. 8. 10; totius theologiae elegantissimus epi- 
logus, 668 n. 64. 


Timor est triplex, gratuitus, naturalis et libidinosus, 284 n. 5; 
timor gratuitus distinguitur in servilem, initialem et filialem, 
959 n. 4; timor servilis est donum Spiritus sancti, quamquam 
non sit donum cum Spiritu sancto, 25i; licet non sit bonus 
bonitate meriti, est tamen bonus bonitate praeparante ad me- 
ritum, 360 n. 4; quoad materiale remanet cum gratia, licet 
quantum ad intuitum principalem poenae aeternae, et ad vo- 
luntatem malam expellatur, 257; timor initialis et filialis non 
differunt specie, nec tantum secundum perfectum et imper- 
fectum, sed secundum diversum timendi modum, bi; timor 
gratuitus per augmentum gratiae decrescit quoad usum solli- 
citationis poenae, licet crescat quoad usum, secundum quod 
est perfectae caritati consonus, 361 n. 4; timoris donum, 
quoad reverentiam supremae majestatis, remanebit in patria, 
licet quoad intuitum poenae et offensae Dei evacuetur, ibi. 


Traditio est altera remota regula fidei, 7 not. II; 8 n. 8; nihil 
recipiendum quod a traditione dissonet, 19 n. 2. 


Tradilionalistae quinam sint, 41 not. IX. 


Traducianismua corporeus quid sit, 147 not. I; quid traduciani- 
smus spiritualis, 209 not. I. 


Translationes &d divina fiunt ad laudem Dei et ad manuductio- 
nem humani intellectus, 62 n. 6. 


Tronssubstantiationis doctrina quaedam novissima reprobatur, 510 
not. II. 


Trinitarii haeretici, 39 not. II. 


Trinitas, tria in ea consideranda sunt, 39; Trinitas personarum 
pluralitatem" attributorum non excludit, 40; et ostenditur 
supponendo quatuor de Deo, 42 n. 5; adumbratur in sole, 
48 n. 060; eruitur ex divina essentia, quia lux, mens et pax, 
49 n. 84: eadem ratio, quae ponit personarum pluralitatem, 
aufert infinitatem et ponit Trinitatem, ?bi n. 36; eruitur etiam 
ex ratione necessitatis et congruitatis, ibi; et ex ratione 
summi boni, 54 n. 3; ejus definitio etymologica, 63 n. 10; 
in omni creatura relucet per vestigium, 175. 177 n. 060; in 
omni intellectu repraesentatur per imaginem, 1775. 177 nn. 1. 8; 
179 n. 9; in omni justo legitur per similitudinem, 175. 179 


: 107 


n. 10; tres personae unica et simplici adoratione sunt ado- 
randae, 272 n. 5. 


Tritheislae haeretici, 39 not. I. 
Tropologi& est duplex in sacra Scriptura, 14 n. 3. 


U. 


Ubiquitas, qua ratione sit in Deo, 46 n. 19; 82 n. 9. 
Umbra differt à vestigio et ab imagine, 176 n. 5. 


Unotio extrema, quid ad ejus integritatem requiratur, 553; erro- 
res contra ejus institutionem et naturam, ibi not. I1; prin- 
cipaliter est ad venialia delenda, 555 n. 1; 656 n. 9; fre- 
quenter etiam alleviat & morbo, 25i n. 2; ejus materia est 
oleum consecratum, 555 n. 3; 556 n. 4; cur ejus forma sit 
oratio deprecativa, 556 nn. 5. 6; est unum sacramentum, licet 
plures fiant unctiones, 2bi n. 1; &àn omnes sensuum unctiones 
pertineant ad integritatem sacramenti, ibi not. *; potest ite- 
rari, 557 n. 10; dispensatur a sacerdotibus, ?bi n. 11. 


Unio quomodo referatur ad distinctionem, 66 n. 20; est multi- 
plex 253 n. TY et tripliciter dicitur, 294 n. 18. 


Unire et assumere inter se differunt, 252 n. 1. 


Unitas dicitur positive de Deo, de creaturis aliquando positive 
et aliquando privative, 42 n. 1; quae vocabula in divinis ex- 
cludat, ibi n. 2; est ponenda in divinis unitas essentialis et 
personalis, 63 n. 11; est duplex, 660 n. 24. 


Unum quid dicat, 74 n. 6; 539 n. 5; ut aliqua sint unum, prae- 
supponitur convenientia in natura, 660 n. 24. 


Usura quid sit, 227 n. 6; omni tempore fuit prohibita, 430 n. 26; 
responsa Apostolicae Sedis circa lucrum ex mutuo, ?bi n. *. 


Uxoricidium qua ratione impediat matrimonium, 697 n. 34. 


V. 


Valentini haeresis, 110 not. III; 250 not. I; 48^ not. I. 


Verbum, verbi creati interioris nomen convenienter ad divina 
transfertur, 58 n. 23; qua ratione differat a filio et ab ima- 
gine, 2bi n. 28; differt ab idea, arte et exemplari, 80. 83 n. 12. 


Verbum inore&stum, etsi coaequale Patri, cur non habeat poten- 
tiam generandi, 50 n. 39; est similitudo intellectualis Patris, 
58 n. 20; quatuor sunt ejus conditiones, principium scilicet 
sufficiens, indeficiens, praecognoscens, et aliis cognitionem 
praebens, 112 n. 4; est ars plena omnium rationum viven- 
tium, 16i; totam humanam naturam assumpsit, 252 n. 2: ve- 
ram scilicet carnem et corpus et animam rationalem, 253 
n. 5; non personam, 254 n. 9; hoc tripliciter potest intelligi, 
ibi n. 10; Verbi persona prae ceteris personis fuit magis 
idonea ad incarnationem, sive loquamur de ipsa incarnatione 
in se, sive prout est ordinata ad humani.generis redemptio- 
nem, 256 n. 21; cur decuerit assumi ab eo carnem a sola 
muliere, 2590 n. 4; et sexum virilem, ibi n. 5; non assumpsit 
animam humanam, mediante habitu gratuito se habente ut 
causa cooperans, 260 n. 9; nec est unitum animae mediante 
Spiritu sancto, tamquam vinculo talis unionis, licet Spiritus 
sanctus effective ad hujusmodi unionem concurrerit, 261 n. 11; 
qua ratione potest dici ipsum assumpsisse carnem humanam 
mediante spiritu creato, ?bi n. 12; unica unione, quae est 
relatio, fuit unitum animae et carni, unica vero actu, sed 
pluribus in potentia, quae fiunt actu in separatione animae 
à corpore, 204 n. 18. 

Veritas tripliciter comparatur, 74 n. 5; est triplex, 82 n. 10; 
369 n. 22; 42" n. 22; 503 n. 4; tripliciter potest impugnari, 
2836 n. 10; ejus definitio, 503 n. 5; est lux intelligibilis, 661 
n. 28. 

Verum quid dicat, 74 n. 6; 539 n. 5; dicitur tripliciter, 156 
n. 29. 

Vestigium Creatoris in qualibet creatura reperitur, 110. 112 n. 8; 
118 n. 16; 175 n. 65; 363 n. 9; differt ab umbra et ab ima- 
gine, 176 n. D. 

Veteres-oatholiol haeretici novissimi, 562 not. I. 

Via animae est triplex, nempe purgativa, illuminativa et uni- 
tiva, 360 n. 15; in quo quaelibet istarum consistat, 42; una- 
quaeque harum septem continet gradus, ibi; gradus viae 
purgativae, 367 n. 16; viae illuminativae, ibi n. 11; viae 
unitivae, ?bi n. 18. 

Vialores cognoscunt Deum per creaturas, in creaturis autem 


N 


108 INDEX IV. 


non nisi semiplene, 120 n. 2; eorum scientia respectu eorum, 
quae non sunt de fide, non superatur a fide in certitudine 
speculationis, 388 n. 7. "Vide Deus, Ontologi et Visio Dei. 


Vigilantii haeresis, 413 not. II. 
Virgines, non omnes aureola decorabuntur, 665 n. 50; 666 n. 56. 


Virginitas tria dicit, 418 n. 4; secundum diversitatem temporum 
praefertur vel non continentiae conjugali, 757; in ea tria con- 
siderantur, habitus, status et decor, 665 n. 52. 


Virtutes, quoad usum praecedunt dona, licet quantum ad ori- 
ginem omnes sint simul, 340 n. 1; virtutes et dona differunt 
ab invicem, 341 n. 3; quadruplex est modus assignandi diffe- 
rentiam inter virtutes et dona, 757; dicuntur habitus rectifi- 
cantes, 342 n. 3; sunt principia laudis et meriti, 844 n. 5; 
subjectum ceujuslibet virtutis quid sit, 345 n. 5; virtutes 
cardinales est ponere, praeter theologicas, ad vigorandas po- 
tentias animae contra difficultatem, et rectificandas contra 
obliquitatem, 348 n. 9; virtutes cardinales, prout politicae 
sunt considerationis, sunt habitus assuefactione acquisiti, sed 
si considerantur ut gratuitae, sunt habitus infusi, 7b; se- 
cundum theologos sunt in parte animae intellectiva et ratio- 
nali, licet secundum philosophos possit dici, quod aliquae 
sint in parte sensitiva, 2bi n. 10; correspondent dispositioni 
mundi, 349 n, 11; perfectiori modo remanebunt in patria, 
quam sint modo in via, 25i; virtutes gratuitae sunt simul 
connexae, 351 n. 16; eorum causa materialis, efficiens, for- 
malis et finalis, 352 n. 16; habent omnes in eodem aequali- 
tatem respectu praemii, tametsi respectu objecti, fervoris et 
radieationis disparitatem habeant ad invicem, ib n. 11; vir- 
tus dupliciter dicitur, 7b? n. 18; omnes virtutes possunt esse 
informes, caritate excepta, 304 n. 19; et informantur a cari- 
tate, bi n. 20; referri possunt tripliciter, nempe ad objectum, 
ad subjectum 'et ad finem ultimum, 7b/; virtus gratuita per 
caritatem est definienda, 7bi n. 21; per virtutes theologicas 
anima ad mentales excessus disponitur, quibus adeptis, spiri- 
tus noster efficitur hierarchicus, scilicet purgatus, illuminatus 
et perfectus, 376 n. 8. 


Vis quando sit impedimentum dirimens matrimonium, 592 n. 30. 

Visio quid sit, 160 n. 39; est triplex, 377 n. 9; fit sex modis, 
qui respondent operibus sex dierum creationis , ibi; visio 
sensibilis et fides possunt esse simul circa unum et idem, 
390 n. 10. 

Visio Dei, Deum in sua substantia videri non posse, quinque 
modis ostenditur, 217 n. 6. Vide etiam Lumen gloriae et On- 
tologi. 


Vita dupliciter accipitur, 660 n. 21. 


Voluntarium novem modis dicitur, 220 n. 2; duo sunt de ratione 


voluntarii, 235 n. 5. 


Voluntas dupliciter potest considerari, 49 n. 35; est in Deo 


completiori modo quam in nobis propter quatuor conditiones, 
92 n. 1; quando voluntas humana conformanda sit voluntati 
divinae, 94 n. 10; et an in quocumque volito, 95 n. 11; in 
nobis est triplex voluntas, rationis, pietatis et carnis, ibi; ejus 
definitio et actus, 152 n. 9; quando sit bona, 191 n. 2; dif- 
fert dicere voluntatem induci, mutari et cogi, 334 n. T. 


| Voluntas divinà qua ratione possit velle, quae nunquam voluit, 


17 n. 6; est regula rectitudinis et totius efficaciae, 90; signi- 
ficatur per quinque differentias, et distinguitur in voluntatem 
signi et beneplaciti, 92 n. 2; ac in antecedentem et conse- 
quentem, 93 n. 8; antecedens potest cassari, consequens au- 
tem atque absoluta, nequaquam, 94 n. 8; cur dicatur esse 
rerum causa, 95 n. 13; Deus vult omnes homines salvos fieri, 
99 n. 32. 


Votum, obligatio ex voto non minuit perfectionem actus, sed per- 
ficit, 433 n. 31; a conjugatis emissum quam obligationem inducat, 
594 n, 31; quid sit, et à quibus emitti possit, 594 n. 32; qua 
ratione votum simplex a solemni distinguatur, 252; votum 
simplex continentiae non dirimit matrimonium jam contractum, 
licet generaliter impediat contrahendum, ibi; vota simplicia 
religiosorum nequeunt aequiparari cum ceteris votis simpli- 
cibus, bi not. *; cur votum solemne dirimat matrimonium, 
ibi; potest mutari et propter necessitatem supervenientem, et 
propter periculum imminens ex observatione, 595 n. 32; po- 
test dispensari a Papa, prout dispensatio dicit juris declara- 
tionem, non prout dicit juris relaxationem, ibi. 


W. 


Waldensium haeresis, 415 not. IV; 476 not. I; 486 not. I; 501 
not. I; 507 not, I; 536 not. IV; 620 not. I. 

Wiocleffi haeresis, 269 not. I; 270 not. I; 317 not. I; 420 n. 9 
not. *: 476 not. I; 501 not. I; 532 not. I; 536 not. IV ; 566 
n. 29 not. *; 620 not. I. 


Z. 


Zwingli errores de statu primi hominis, 166 not. I; de ejusdem 
tentatione, 195 not. II; contra. baptismum, 481 not. I; contra 
eucharistiam, 506 not. I. 


Errata. 


Pag. 195 lin. 16 promittente, corrige permittente. 


——————— —9 $ — —————————————— 


f^ 


PROSPECTUS. 


SHETDHDUS aec typis infrascripti bibliopolae prodierunt: 


ACTA ET DECRETA 


SACRORUM CONCILIORUM RECENTIORUM. 
COLLECTIO LAGCENSIS. 


AUCTORIBUS PRESBYTERIS $8. J. E DOMO B. V. M. SINE LABE CONCEPTAE AD LACUM. 


Tomus primus: Acta et decreta SS. Conciliorum, quae ab Episcopis Ritus Latini ab a. 1682 usque ad 
a. 1789 sunt celebrata. 4". (VIII et 982 p.) M. 12.50 — Fes. 15.70. 

Tomus seeundus: Acta et decreta SS. Coneiliorum, quae ab Episcopis Rituum orientalium ab a. 1682 
usque ad a. 1789 sunt celebrata. Accedunt Decreta Romana de Ritibus orientalibus. 4?. (VI et 684 p.) M. 10. 
— Fes. 12.50. 

Tomus tertius: Acta et decreta SS. Conciliorum, quae ab Episcopis Americae septentrionalis et Imperii 
Britanniei ab a. 1789 usque ad a. 1869 celebrata sunt. 4?. (1496 p. M. 20. — Fes. 25. 

Tomus quartus: Acta et decreta SS. Conciliorum, quae ab Episcopis Galliae ab a. 1789 usque ad a. 1869 
celebrata sunt. 4". (VI, 1319 et COXXIV p.) M. 20. — Fes. 95. 

Tomus quintus: Acta et decreta SS. Conciliorum, quae ab Episcopis Germaniae, Hungariae et Hollandiae 
ab a. 1789 usque ad a. 1869 celebrata sunt. 4^". (1520 p. M. 920. — Fes. 925. 


Totum opus septem tomis absolvetur. "lomus sextus Concilia complectetur Italiae quaeque prioribus 
tomis nondum erant comprehensa, tomus septimus denique, veluti supremum totius Colleetionis decus atque com- 
plementum, Concilium ceecumenieum Vaticanum primum. 


- 


Conectio Lacensis omnia Concilia recentioris aetatis continet indeque incipit, ubi magnae 
Labbei et Harduini collectiones desierunt, ut, his completis et usque ad nostram aetatem perductis, 
facilis ad cognoscendas cujusvis temporis Synodos pateat aditus. 

Ceterum, ut omnes leecturi, non solum plene, sed etiam secure et facile e fontibus sacrorum 
canonum possent haurire, curavimus in primis, ut opus nostrum, quam emendatissime fieri posset, 
typis describeretur atque singulis voluminibus locupletissimi indices et alphabeticus theologiae Juris- 


que canonici, prout in Concilis traduntur, conspeetus adjicerentur. 


Friburgi Brisgoviae in Magno Ducatu Badensi 1881. 


B. Herder, bibliopola-redemtor. 


fee S CAECT 
Digitized by N3009lC 


Sumptibus ae typis Typographiae Aemilianae Venetiis prodiit: 


Lexieon. Bonaventurianum 


Philosophico-Theologicum 


^ 
; in quo 
r 
: 
Termini Theoloeiei, 
Distinctiones et Effata Praecipua Scholasticorum 
« Seraphico Doctore. declarantur. 
Opera et studio 
: P. Antonii Mariae a Vicetia 
fs Minorum Pr. 
| et 
P. Joannis à Rubino 
i» Lect, Theol. Minorum Reformat. Provinciae Venetae 
" 
lueubratum. | 


In 4?, (337 p.) Pretium: /'es. 1.50. 


E 


Digitized by Google xa 


Werz.